ZABŁOCKA SÓL JODOWO BROMOWA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZABŁOCKA SÓL JODOWO BROMOWA"

Transkrypt

1 BIBLIOTEKA WIADOMOŚCI UZDROWISKOWYCH NR 3 Prof. Dr med. Julian Papierkowski ZABŁOCKA SÓL JODOWO BROMOWA (Badania doświadczalne w dziedzinie hydrologii eksperymentalnej) PAŃSTWOWY ZAKŁAD WYDAWNICTW LEKARSKICH WARSZAWA

2 SPIS TREŚCI CZĘŚĆ OGÓLNA VI. Dane geograficzne, historyczne i balneotechniczne, dotyczące Zabłocia, jego źródeł mineralnych i warzelni soli str. 5 VII. Warunki geologiczne Śląska Cieszyńskiego i teorie związku genetycznego fliszu, nafty i solanek jodowych z substancjami organicznymi i wodą morską str. 6 VIII. Pochodzenie, występowanie i krążenie jodu w przyrodzie str. 9 IX. Analizy fizyczno chemiczne zabłockiej solanki i soli jodowo bromowej str. 13 X. Własności fizjologiczne, farmakologiczne i terapeutyczne jodu: a) Historia badań nad tarczycą i przemianą jodu, b) Zawartość jodu w ustroju i rola tarczycy w przemianie jodowej, c) Resorbcja jodu, d) Wydalanie jodu, e) Fizjologiczna przemiana jodu w ustroju, f) Farmakodynamiczne działanie miejscowe jodu na skórę i błony śluzowe, oraz ogólne na układ nerwowy centralny i krew, g) Wpływ jodu na serce i układ naczyniowy, h) Wpływ jodu na tarczycę i przemianę materii, i) Terapeutyczne własności jodu, j) Radioaktywne izotopy jodu str. 18 CZĘŚĆ EKSPERYMENTALNA XI. Przyswajanie i zachowanie się jodu we krwi po podaniu soli zabłockiej do wewnątrz str.32 XII. Wydzielanie jodu w moczu i wpływ diuretyczny soli zabłockiej str.38 XIII. Wpływ soli zabłockiej na układ krążenia: 1) Wpływ na serce izolowane, 2) Wpływ na ciśnienie tętnicze krwi str.45 2

3 CZĘŚĆ OGÓLNA I. Dane geograficzne, historyczne i balneotechniczne, dotyczące Zabłocia, jego źródeł mineralnych i warzelni soli Zabłocie leży na Śląsku Cieszyńskim w gminie Strumień, powiat Cieszyn Województwa Katowickiego. Zabłocie wzniesione jest 300 m nad poziomem morza. Na terenie zabłockiej warzelni soli, podlegającej administracyjnie Dyrekcji Państwowego Uzdrowiska w Jastrzębiu Zdroju, znajdują się dwa źródła: Korona wykorzystywane dla celów produkcji soli i źródło Tadeusz, do tego przygotowywane. Według informacji miejscowej ludności źródło Korona było wiercone przed pierwszą wojną światową w 1902 roku, pracę tę jednak później zarzucono, gdyż nie osiągnięto zamierzonego celu, to jest nie natrafiono na poszukiwane pokłady węgla kamiennego. Po pewnym czasie zaczęto wydobywać z otworu wiertniczego solankę, z której wygotowywano sól dla celów leczniczo kąpielowych. Odbywało się to w sposób prymitywny w szerokich blaszanych naczyniach. Stan taki trwał do drugiej wojny światowej, w czasie której źródło zostało zniszczone. W 1949 roku źródłem tym zajęło się Przedsiębiorstwo Państwowe Polskie Uzdrowiska. Otwór wiertniczy oczyszczono, zarurowano go 5- calowymi rurami i doprowadzono do stanu używalności. Otwór wiertniczy znajduje się w studni głębokiej 3,4 m o wymiarach 1,5 m X 1,5 m. Głębokość odwiertu wynosi 1,096 m. Przekrój geologiczny odwiertu wykazuje następujące warstwy: halocen 10 m, plejstocen 24 m, warstwy neogeńskie m, warstwy dębowieckie 927 1,026 m, karbon 1,020 1,075 m. Na różnych głębokościach występują ślady gazu ziemnego. Solankę wydobywa się z głębokości 685 m. Po właściwym ujęciu źródła zbadano dokładnie skład chemiczny solanki, zawierającej 129 mg jodu na litr; na podstawie analizy wykonanej w Zakładzie Naukowo Badawczym w Szczawnie Zdroju, solankę tę zakwalifikowano do typu solanek jodowo bromowych, ziemno alkaliczno żelazistych. Następnie opracowano oparty na podstawach naukowych proces technologiczny produkcji soli jodowo bromowej i wybudowano doświadczalną warzelnię soli. W planie sześcioletnim projektuje się wybudowanie nowej warzelni soli, opartej na nowoczesnej gospodarce cieplnej z wyparkami próżniowymi dla eksploatacji istniejącego i nowo wywierconego źródła. W poszukiwaniu gazu ziemnego wywiercony został w 1949 roku w odległości 60 m na południe od źródła Korona przez Przedsiębiorstwo Państwowe: Poszukiwania Wiertnicze nowy otwór wiertniczy Tadeusz. Ponieważ i tym razem nie osiągnięto zamierzonego celu, a natrafiono podczas 3

4 wiercenia na głębokości przeszło 600 m na jeszcze bardziej stężoną solankę jodowo bromową, zawierającą 144 mg jodu na litr, odwiert ten przejęła Naczelna Dyrekcja Polskich Uzdrowisk w Warszawie, aby wydobywać solankę dla celów leczniczych. Zabłocka sól jodowo bromowa ma na razie zastosowanie do kąpieli. W przyszłości będzie używana również do celów konsumpcyjnych, jako produkt służący do jodowania soli ciechocińskiej i soli kuchennej rozprowadzonej na tereny pozbawione jodu (Podkarpacie, Podhale, Dolny Śląsk) i na eksport, celem zapobiegania i zwalczania choroby tarczycy wola, występującego nagminnie w okolicach pozbawionych jodu. II. Warunki geologiczne Śląska Cieszyńskiego i teorie związku genetycznego fliszu, nafty i solanek jodowych z substancjami organicznymi i wodą morską Budowę geologiczną Śląska Cieszyńskiego tworzą (cytuję za Hoheneggerem, Uhligiem i Zuberem) rozwinięte potężnie utwory fliszowe, czyli piaskowce karpackie, wśród których wyróżnić można szereg oddzielnych poziomów: 1. Dolne łupki cieszyńskie, 2. Wapień cieszyński, 3. Górne łupki cieszyńskie, 4. Piaskowiec grodziski, 5. Warstwy wermsdorfskie, 6. Piaskowiec grodziski, 7. Piaskowiec gdulski, 8. Warstwy istebneńskie, 9. Frydeckie margle bakulitowe i piaskowce z Baszki. Najbliższe paleogonu śląskiego regionem na wschodzie jest zdanie m Zubera strefa krośnieńsko-szypocka, charakteryzowana przez potężny rozwój warstw krośnieńskich w oligocenie, pstre iły w eocenie i warstwy czarnorzeckie w najbliższej kredzie. Na tej podstawie, że poszczególne ogniwa stratygraficzne głównej masy Karpat Śląskich trzeba będzie uznać, że bezpośrednie zachodnie przedłużenie regionu krośnieńsko - szypockiego Karpat Środkowych. Na potwierdzenie swej hipotezy przytacza Zuber między innymi fakt, że i tu i tam występują obok siebie gazy ziemne, ropa naftowa, związki bitumiczne, złoża soli i źródła solankowe; podaje też kilka wniosków ogólnych, a mianowicie, że 1) wszystkie zbadane informacje, zawierające naftę lub bituminy w ogóle, są utworami wyraźnie morskimi, 2) pokłady soli, źródła solankowe i wody słone towarzyszą prawie wszystkim znanym wystąpieniom nafty, 3) między fliszem i naftą musi istnieć najściślejszy związek genetyczny, 4) olbrzymia większość znanych naft mogła powstać tylko ze substancji organicznych, które brały udział w sedymentacji utworów fliszowych, 5) wśród 4

5 warunków umożliwiających powstanie fliszu, prawie jedyna substancja organiczna, która się zdoła nagromadzić w tych osadach, może być tylko pochodzenia roślinnego i to w bardzo przeważającej mierze celuloza i humus, że podrzędnie mogą to być i inne substancje, jak tłuszcze, żywice, alkaloidy itp. a tylko zupełnie wyjątkowo i w minimalnych ilościach może się dostać do sedymentów także nieco organicznej substancji pochodzenia zwierzęcego. Na poparcie swych wniosków cytuje Zuber teorię chemiczną powstawania nafty Radziszewskiego, który badał źródła mineralne (solanki jodowe) Iwonicza Zdroju w Karpatach Środkowych. Źródła te występują na grzbiecie naftonośnego siodła eoceńskiego w towarzystwie gazów palnych, objawiających się zwłaszcza w sławnej na całą Polskę Bełkotce. Otóż badacz ten analizował chemicznie iwonickie wody mineralne, gazy ziemne Bełkotki i łupki, towarzyszące nafcie w sąsiedniej kopalni nafty Bóbrce, będącej kolebką przemysłu naftowego w Polsce. Okazało się, że woda iwonicka zawiera wszystkie składniki wody morskiej, że gazy Bełkotki składaja się przeważnie z metanu CH 4, obok którego zawierają w małej ilości bezwodnik węglowy CO 2, etan C 2 H 6 i propan C 3 H 8, że wreszcie owe łupki z Bóbrki reagują alkalicznie i zawierają nieco soli morskiej, jak chlorek sodu NaCL, siarczan sodu Na 2 SO 4 i siarczan magnezu Mg SO 4. Opierając się dalej na badaniach Popowa, które wykazały, że produktami fermentacji gnilnej substancji roślinnych (celulozy) są metan i bezwodnik węglowy, wysunął Radziszewski wniosek, że nafta jest produktem fermentacji gnilnej spławionych i w namule morskim pogrzebanych roślin. Na rolę soli morskich w tym procesie fermentacyjnym zdają się rzucać pewne światło dalsze badania Radziszewskiego z namułem morskim i gnijącymi morszczynami. Oto w obecności wody słonej wydziela się nieco substancji oleistych i smołowatych, podczas gdy przy użyciu wody słodkiej wywiązują się tylko większe ilości CO 2 i CH 4. Twierdzenie, że sole morskie maja rzeczywiście wpływ na powstawanie nafty w przyrodzie, zdaje się wynikać także z widocznego kojarzenia się ze sobą wystąpień nafty, bituminów, pokładów soli, źródeł solankowych i wgłębnych solanek jodowo bromowych, dla których przyjęto ze względu na ich morskie pochodzenie nazwę wody reliktowe, szczątkowe (Szajnocha, Siemiradzki, Rosłoński). III. Pochodzenie, występowanie i krążenie jodu w przyrodzie Według Krejci Graafa, jak podaje Chajec, jod, występujący w solankach towarzyszących ropie naftowej, jest ubocznym produktem powstawania nafty, jako wynik rozpadu organizmów planktonowych. To samo utrzymuje Dominikiewicz, pisząc o dawno już znanym poglądzie, że ropa naftowa pochodzi z materii organicznej planktonu, a jod jest jej utworem ubocznym i w związku z tym spotyka się go najczęściej w wodach towarzyszących złożom 5

6 ropy naftowej, a w solankach wgłębnych jod znajdujemy w ilościach zmiennych od kilkunastu do 180 mg / kg. Odnośnie do polskich solanek wgłębnych, Chajec, który przebadał cały ich szereg w Instytucie Naftowym w Krośnie i opracował metodę otrzymywania jodu z solanek, podaje, iż pod względem tak terenowym jak i przydatności do produkcji jodu zarysowuje się podział solanek na trzy zasadnicze grupy. Na pierwszym miejscu należy umieścić solanki Śląska Cieszyńskiego, ściślej obszar koło Skoczowa. Zawartość jodu w tych solankach przekracza 100 mg / litr, a więc należy do rzadkości w skali światowej. Rekordową w tej chwili ilość jodu zawiera solanka z odwiertu Zabłocie Nr 1. Tadeusz, a mianowicie 144 mg jodu w 1 litrze wody. Z tego względu solanki te w pierwszym rzędzie nadają się do fabrykacji jodu. Drugim terenem, również wybitnie jodowym, solanek 50 mg do 84 mg / litr są okolice Bochni w Małopolsce. Solanki pochodzące z tego obszaru odznaczają się podobnymi cechami co solanki grupy pierwszej, lecz zawartość jodu jest nieco mniejsza, a ogólne zasolenie większe aż do zupełnego nasycenia, tak że można by połączyć produkcję jodu i bromu z warzelnią różnych soli. Trzeci wreszcie typ to solanki pochodzące z różnych terenów, głównie z okolic Krosna, wydobywane wraz z ropą. Zawartość jodu w nich jest różna, lecz nie przekracza na ogół 40 mg / litr. Produkcja jodu z tych solanek okalających, które są nie do zczerpania, i które dotychczas bezużyteczne odpuszczane są do rzek, opłaci się i pozwoli nam uniezależnić się od drogiego importu jodu z zagranicy. Chajec słusznie więc stwierdza na podstawie całego szeregu prac analitycznych, że ilości związków jodu i bromu zawarte w polskich wodach wgłębnych są takiego rzędu, iż mogą służyć nie tylko jako wskaźniki przy rozwiązywaniu problemów naukowych geo chemicznych, lecz stanowią także poważne wartości lecznicze i przemysłowe. Głównymi producentami jodu na świecie są: Chile, gdzie otrzymuje się jod z ługów pokrystalicznych saletry, Jawa z wód mineralnych, Japonia z wodorostów morskich i Stany Zjednoczone Ameryki Północnej z solanek w kopalniach ropy naftowej w Louisianie. Nieco mniejsze ilości jodu produkuje się we Francji, Irlandii, Anglii, Hiszpanii, Niemczech i Rosji oraz slanki Salsomaggiore w Italii. W Polsce oprócz wspomnianych już wgłębnych solanek jodowych, znane i od dawna stosowane są w lecznictwie zdrojo wiskowym wody mineralne jodowo bromowe w Iwoniczu, Rymanowie, Rabce, Jastrzębiu i Goczałkowicach, w których ilość jodu osiąga też stosunkowo bardzo wysokie wartości od kilku do kilkudziesięciu miligramów w litrze (Papierkowski). Zdaniem Skarżyńskiego wody mineralne są wyjątkowymi przypadkami naturalnego występowania większych ilości jodu, gdyż jod jest wprawdzie bardzo rozpowszechnionym pierwiastkiem w przyrodzie, ale występuje wszędzie w ilościach bardzo drobnych. 6

7 Jod występuje zasadniczo we wszystkich warstwach globu ziemskiego, lecz stosunkowo najbardziej nagromadzony jest w warstwach powierzchownych. Tak zwana litosfera, hydrosfera i atmosfera zawiera według obliczeń Wernadzkiego (cytuję za Skarżyńskim) ton jodu. Ta wielka ilość jodu rozprzestrzeniona jest dosyć równomiernie. Do wyjątków należą szczególnie minerały jodowe, jak np. jodoryt Ag J, marshit Cu J, minersit 4Ag J Cu J, a i te występują w postaci drobnych ziaren zmieszanych z innymi minerałami. W większych ilościach spotykamy jod w tych miejscach, które miały w dawnych epokach związek z organizmami żywymi ( węgiel kamienny, ropa naftowa, skały osadowe itp.) i najwięcej w wodzie morskiej. Woda morska zawiera przeciętnie od γ jodu w litrze; w Morzu Martwym ilość jodu dochodzi do 250 γ. Ilość jodu w wodach źródlanych waha, zależnie od okolic, od 0 20 γ w litrze, w wodach rzecznych jest o wiele mniejsza. Związki jodowe, zawarte w wodzie, rozpadają się pod wpływem światła słonecznego i katalizatorów, a wolny jod ulatnia się do atmosfery w postaci pary. Ilość jodu w powietrzu nad kontynentem wynosi przeciętnie 1,5 γ na 1 m 3, natomiast zawartość jodu w powietrzu nadmorskim jest kilkanaście razy większa. Woda deszczowa zawiera pewne ilości jodu, a jeszcze większe ilości napotyka się w rosie 8,5 γ w litrze. Przeważna część jodu, spłukanego z atmosfery, zostaje zatrzymana w glebie, częściowo na skutek fizycznej adsorbcji ziemi, częściowo w postaci chemicznych połączeń z organicznymi składnikami gleby. Toteż gleba jest zawsze bogatsza w jod, aniżeli macierzysta jej skała; można mówić o szczególnym powinowactwie i magazynowaniu jodu w glebie, zwłaszcza w kwaśnej humusowej, z której części jodu zostaje wypłukana przez wodę, a część ulatnia się ponownie do atmosfery. Na podstawie powyższych danych Skarżyński przedstawia krążenie jodu w przyrodzie według załączonego schematu Lundego. Podczas procesu rozpadu i wietrzenia skał zawartych w nich jod zostaje wypłukany przez wodę. W czasie długiej wędrówki mas wody do morza część jodu, zawartego w wodzie, zostaje zatrzymana w glebie dzięki adsorbcji przez koloidy ziemi; część ulatnia się w postaci pary do atmosfery, część zatrzymują rośliny wodne, a tylko nieznaczna ilość przechodzi do wody morskiej. Pewna ilość jodu wody morskiej zostaje związana przez organizmy roślinne i wraz z resztkami opada dno morskie, ażeby później w następnych epokach geologicznych, jako składnik skał osadowych, wziąć udział w ponownym krążeniu jodu. 7

8 Tablica nr 1. Atmosfera Gleba Rośliny lądowe Wody morskie (rośliny i zwierzęta morskie) Zwierzęta lądowe (człowiek) Wody lądowe Skały wulkaniczne Skały osadowe Tablica nr 1. Schemat krążenia jodu w przyrodzie. Część jodu zawartego w wodzie morskiej ulatnia się do atmosfery, prądami powietrznymi zostaje przeniesiona nad kontynenty i wraca na powierzchnię ziemi wraz z odpadami atmosferycznymi, gromadząc się w glebie i w rosnących na niej roślinach, które zapewne pochłaniają także jod wprost z powietrza, oddając go ziemi podczas butwienia. W obiegu jodu w przyrodzie nieożywionej występują żywe organizmy, jako poszczególne ogniwa łańcucha przemian. Jest to tzw. biosfera ona to stanowi największe skupienie jodu. Magazynowanie jodu w żyjących organizmach, tak roślinnych jak zwierzęcych, jest następstwem większej trwałości organicznych połączeń jodu, aniżeli nieorganicznych związków jodowych i jodu wolnego, który zresztą spotykamy w przyrodzie tylko w wyjątkowych wypadkach. Asymilowanie i kumulowanie jodu w żywych tkankach roślinnych i zwierzęcych polega przypuszczalnie na czynnym pobieraniu jodu przez żywe 8

9 ustroje, związanym z szczególną rolą, jaką w procesach życiowych odgrywa jod, jako katalizator, biorący najczynniejszy udział w gospodarce ustroju i jako pierwiastek biodynamiczny o fundamentalnym znaczeniu dla przemiany komórek ustrojowych, bez którego niemożliwe jest w ogóle życie (Heubner, Orłowski). IV. Analizy fizyczno chemiczne zabłockiej solanki i soli jodowo bromowej Badania chemiczno analityczne solanki i soli zabłockiej przeprowadzone w styczniu i lipcu 1951 roku w Zakładzie Naukowo Badawczym w Szczawnie Zdroju przez Jarocką, Szmytównę i Wagnera, dały następujące wyniki: Wyniki badania solanki ze źródła Korona w Zabłociu Próba wody: solanki pobranej ze źródła: odwiert Korona w Zabłociu dostarczonej do Z.N.B dnia 27 grudnia przez Z.P.U w Jastrzębiu z pismem L. dz. 1250/Port. z dnia 13 grudnia 1950 roku. Rodzaj opakowania; dwa balony a 50 litrów. A. Oznaczenie ogólne. Właściwości zewnętrzne: Zapach: Smak: woda przezroczysta, bezbarwna. Na dnie balonów osad żelazisty koloru brunatnego. specyficznego zapachu brak smak wyraźnie słony z posmakiem żelazistym Odczyn: prawie obojętny ph = 6.6 Ciężar właściwy: w temp. 20 C = B. Analiza szczegółowa: w 1 kg wody badanej znaleziono: Kationów mg mwal mwal% Sodowego (Na ) 13806,10 600,31 82,11 Potasowego (K ) 110,22 2,82 0,38 Wapniowego (Ca ) 1325,70 66,15 9,05 Magnezowego (Mg ) 652,59 57,67 7,34 Żelaza (Fe + Fe ) 59,52 2,13 0,29 Manganowego (Mn ) 0,82 0,03 0,004 Amonowego (NH 4) 93,63 5,19 0,71 9

10 Litowego (Li ) 0,93 0,13 0,01 Strontowego (Sr ) 26,56 0,60 0,08 Barowego (Ba ) ślady 731,03 99, % Anionów Chlorowego (Cl ) 25769,30 726,97 99,33 Bromowego (Br ) 125,30 1,57 0,21 Jodowego (J ) 129,05 1,01 0,13 Wodorowęglanowego (HCO a ) 103,61 1,69 0,23 Siarczanowego (SO 4 ) 29,71 0,61 0, ,04 731,67 99,98 100% mg milimoli Dwutlenek węgla (CO 2 ) 203,7 4,62 Kwas meta-krzemowy (H 2 SiO 3 ) 37,27 0,47 A z o t a n ó w i a z o t y n ó w n i e z n a l e z i o n o. O r z e c z e n i e : spośród kationów przeważa jon sodowy (Na ) 82,11% miliwali. Znaczną przewagę wśród anionów posiada jon chlorowy (Cl ) 99,33% miliwali. Jest to więc źródło solankowe z dużą zawartością soli kuchennej (NaCl). Z innych ważnych składników na szczególną uwagę zasługuje zawartość jonu jodowego wynosząca 129,0 mg/1 kg. Poza tym woda zawiera znaczne ilości kationów wapnia i magnezu. Powyższą wodę mineralną klasyfikujemy do grupy: solanek jodowych ziemno-alkaliczno-żelazistych. Wyniki badania soli jodowo-bromowej z produkcji ciągłej w Zabłociu. Wybiórka z dnia r. Wygląd: ciemnoszara, wilgotna masa krystaliczna Zapach: wyraźny zapach dwutlenku siarki Smak: wyraźnie słony Reakcja: 10% roztwór wykazuje wartość ph = 5,60 (oznaczone metodą elektrometryczną), jest więc słabo kwaśny. 10

11 Chemiczna analiza ilościowe: w 100 g badanej soli stwierdzono zawartość: Kationów mg mwal mwal % sodowego (Na ) , ,06 95,26 Potasowego (K ) 49,66 1,27 0,08 Amonowego (NH ) 22,06 1,22 0,08 Wapniowego (Ca ) 744,00 37,12 2,53 Magnezowego (Mg ) 359,80 29,59 2,01 Żelaza (Fe ) 44,18 1,58 0,10 częściowo w postaci Fe 3 O , ,84 100,0 Anionów Chlorowego (Cl ) 5.810, ,99 99,74 Bromowego (Br ) 82,31 1,03 0,07 Jodowego (J ) 76,09 0,599 0,04 Siarczanowego (SO 4 ) 13,30 0,33 0,22 Azotonowego (NO 3 ) 0 Hydrowęglanowego (HCO 3 ) 0 Razem , ,18 100,0 O r z e c z e n i e : Ciemnoszara barwa soli pochodzi przede wszystkim od związku żelaza Fe 3 O 4 nierozpuszczalnego w wodzie. Roztwór soli ma wobec tego odcień słabo-szarawo-mętny. Zapach dwutlenku siarki wyraźnie wyczuwalny przy otwieraniu słoika z solą, w roztworze rozcieńczonym ginie. Należałoby jednak wyprodukować dla celów handlowych sól bez tego zapachu, który zdradza dodatek domieszki sztucznej, nie należącej do naturalnych składników solanki. Jest to tym ważniejsze, że sama sól z zawartością 760 mg jodu na 1 kg stanowi bardzo cenny produkt dla celów kąpielowych i wymienione usterki (zapach, ciemna barwa) mogłyby wzbudzać u konsumentów niepożądane zastrzeżenia. 11

12 Badania kontrolne prób soli z warzelni w Zabłociu. Oznaczenia ogólne: Własności zewnętrzne: sól drobno krystaliczna, barwy ciemno-szarej. Zapach: jodowy. Smak: wybitnie słony. Odczyn 1 % roztworu soli ph = 6,28 (mierz. elektrometr.) Sól rozpuszcza się prawie całkowicie, dając mętny roztwór, który po przesączeniu jest czysty. Na sączku pozostaje ciemny osad żelazisty w ilości ok. 0,46 % tlenków żelaza. Oznaczenia szczegółowe: zawartość w % wynik analizy wynik analizy wynik analizy z r. z r. z r. wapnia Ca 1,119 2,3086 1,8324 magnezu Mg 0,549 1,3035 0,5345 chlorków Cl 55,049 57, ,122 jodków J 0,098 0,2285 0,1388 bromków Br 0,149 0,2890 0,137 wilgotność 8,31 4, ,05 O r z e c z e n i e : W przesłanej ostatnio próbce soli widoczny jest spadek zawartości jodu w porównaniu z próbami z 1951 i 1950 roku. Próba zawiera 0,098 % tzn. 980 mg jodu na kg soli w próbie z r. zawartość wynosi 2,285 mg J/kg. Należałoby stwierdzić, czy jest to wynikiem zmieniającego się składu solanki, względnie czy też spadek zawartości jodu spowodowany jest sposobem fabrykacji, suszenie i pobierania próbek. Również ilość wapnia i magnezu ulega większym wahaniom. Te duże wahania składników, zwłaszcza jodu, w poszczególnych próbach soli zabłockiej należy moim zdaniem przypisać najprawdopodobniej prowizorycznym urządzeniom warzelni eksperymentalnej w Zabłociu. Skład chemiczny soli i stężenie jodu ustali się niewątpliwie po wybudowaniu nowej warzelni soli i po zainstalowaniu zaplanowanej przez Naczelną Dyrekcję Polskich Uzdrowisk nowoczesnej aparatury próżniowej, która pozwoli otrzymywać sól wolną od usterek, o stałym składzie, jasną, nadającą się nie tylko do kąpieli, lecz także do użytki wewnętrznego. I rzeczywiście, dzięki zmodyfikowanej i ulepszonej metodzie Sobczaka produkuje się obecnie sól jasną, kremową, zawierającą stale ponad 2,000 mg jodu w 1 kg soli, jak to widzimy z załączonej ostatniej analizy z dnia r. 12

13 Wyniki badania nr 99 z roku Próby soli zabłockiej dostarczonej do Zakładu Balneotechnicznego przez Dyrekcję Naczelną P. P. Polskie Uzdrowiska dnia 26 września 1952 r. z pismem z dnia r. L. dz. 113/TP-30/12/52 w oryginalnym opakowaniu handlowym ( słoik szklany pojemności 1/2 l z ciemnego szkła z zakrętką metalową, wewnątrz wkładka korkowa). A. Oznaczenia ogólne: Własności zewnętrzne: Zapach: Smak: Odczyn: Sól drobnokrystaliczna barwy kremowej lekko jodowy słony, piekący 10 % roztworu soli ph = 6,92 (elektrometrycznie) B. Analiza szczegółowa: w 100,0 g soli znaleziono: miligramów % sodu (Na) 28660,9 28,661 potasu (K) 223,5 0,223 litu (Li) 1,9 0,002 wapnia (Ca) 2121,4 2,121 magnezu (Mg) 1146,4 1,146 baru (Ba) ślady - strontu (Sr) ślady - żelaza (Fe) 0,75 - niklu (Ni) ślady - manganu (Mn) ślady - miedzi (Cu) 0,3 - amonu (NH 4 ) 147,0 0,147 chlorków (Cl) 51620,0 51,620 jodków (J) 201,2 0,201 bromków (Br) 251,7 0,251 siarczanów (SO 4 ) 9,3 0,009 krzemionki (SiO 2 ) 10,0 0,010 wody 15580,0 15,580 subst. nierozpuszczalnych w wodzie 26,7 0,026 99,997 13

14 O r z e c z e n i e : Sól zabłocka jest dobrze rozpuszczalną solą jodowo-bromową z zawartością wapnia magnezu. V. Własności fizjologiczne, farmakologiczne i terapeutyczne jodu a) Historia badań nad tarczycą i przemianą jodu jest wspaniałym. przykładem celowości ścisłej współpracy między fizjologią, chemią, farmakologią i kliniką wobec czego pozwalam sobie ją tutaj krótko naszkicować. Doświadczenia chirurgiczne z całkowitym usunięciem gruczołu tarczycowego wskazały, że po tych zabiegach operacyjnych występuje u chorych stan, który przypomina kretynizm (Kocher 1883) i obrzęk śluzakowy (Reverdin, 1883). W związku ze spostrzeżeniami Schiffa (1884), że implantacja normalnego gruczołu tarczowego nie dopuszcza przez pewien czas do wystąpienia skutków ekstyrpacji tarczycy. Bettencort i Serrano (1890) wszczepili człowiekowi z ciężkimi objawami obrzęku śluzakowego tarczycę owcy i uzyskali pomyślny wynik leczniczy. Następnie z równie dobrymi efektami terapeutycznymi zaczęto stosować wyciągi tarczycowe w zastrzykach podskórnych (Murray, 1891) oraz doustnie w formie surowych, gotowanych i suszonych preparatów tarczycowych (Howitz, Fox i Mackenzie, 1892). Przy próbach otrzymania czynnej substancji w czystej postaci Bauman (1895) wykazał, że czynność fizjologiczna tejże związana jest z frakcją białkową o dużej zawartości jodu, tzw. jodotyryną, Oswald (1890) stwierdził, że hormon tarczycowy magazynuje się w formie tyreoglobuliny, Kendallowi (1914) po wielu daremnych próbach udało się wreszcie wyodrębnić właściwą czynną substancję, tzw. tyroksynę w formie krystalicznej, a Haringtonowi (1935) udało się syntetycznie otrzymać tyroksynę, która in vitro powstaje z wyodrębnionej przez Haringtona i Randalla (1929) dwujodotyrozyny i która, podobnie jak jej prekursor, jest stężonym białkowym połączeniem jodu, polipeptydem zawierającym % jodu. W 1900 roku Gley i Boureet wykryli po raz pierwszy obecność jodu we krwi i uznali go za fizjologiczny jej składnik. W dwa lata później Justus ogłosił pracę, w której dowodzi, że jod jest prawidłowym składnikiem każdej komórki w ustroju człowieka i zwierząt. Od czasów Coindet a, który w roku 1820 zalecił po raz pierwszy jod w leczeniu wola, Chatin a ( ), który wykazał, że w różnych wodach, w ziemi, w powietrzu i pokarmach tych okolic, w których występują wole i matołectwo, ilość jodu jest bardzo mała i który położył podwaliny pod teorię powstawania wola na tle niedostatku jodu, ugruntowuje się pogląd, iż jod jest 14

15 lekiem swoistym wola. Marine i Lenhart. w 1911 r. zalecają stosowanie jodu zarówno w wolu zwyczajnym, jak i toksycznym. W roku 1914 Hunziker, Wyss i Bayard wprowadzają jod w celach profilaktycznych u dzieci szwajcarskich w wieku szkolnym. Taką samą akcję profilaktyczną w Ameryce przeprowadzają u dzieci planowo Marine i Kimball, którzy w roku 1917 przedkładają wielki plan zapobiegawczego zwalczania wola endemicznego jodem. Na podstawie badań Fellenberga, który szczegółowo oznaczał zawartość jodu w środkach żywnościowych i który stwierdził, że w kantonach Szwajcarii dotkniętych wolem ilość dzienna jodu doprowadzana z pokarmami wynosi γ, a powinna zdaniem Wespisa i Curtisa wynosić γ, zapoczątkowuje w 1922 r. Eggenberger powszechną akcję profilaktyczną przez jodowanie soli kuchennej w stosunku 0,5 1 g KJ na 100 kg. NaCl; jest to tak zwana pełna sól (Vollsalz), której spożycie dzienne 10 g. bez uwzględnienia naturalnego dowozu jodowego, wynosi maksymalnie 0,1 mg czyli 100 γ jodu. Dawka zapobiegawcza wedle tego autora waha się między γ jodu, zaś dawka lecznicza wola między γ jodu. Neisser w roku 1920 ogłasza dodatni wpływ stosowania jodu na przebieg kliniczny choroby Basedowa. W rok po tym Loevy i Zondek również stwierdzają korzystne działanie jodu w przypadkach choroby Graves Basedowa nie tylko na przebieg kliniczny, lecz także na przemianę gazową. Od 1923 r. przeprowadza Plummer badania, oparte na spostrzeżeniach 600 przypadków tyreotoksykoz, które dowodzą, iż jod odpowiednio dawkowany wywiera korzystne działanie. W szczególności przyjęło się przygotowawcze leczenie przedoperacyjne jodem. W 1925 r. Veil i Sturm, w oparciu o metodę Fellenberga, stwierdzili zwiększenie poziomu jodu w tyreotoksykozie, obniżenie zaś w hypotyreozie. Począwszy od 1935 r. wychodzą prace Houssay a i współpracowników, dowodzące zależności przemiany jodowej od tarczycy, przysadki mózgowej i guza szarego międzymózgowia; po wycięciu przysadki słabnie w szczególności czynność tarczycy, czego wyrazem jest między innymi zatrzymanie jodu w tarczycy. W 1932 r. Kuschinsky przedstawia działanie jodu na tarczycę poprzez przedni płat przysadki mózgowej, który jest promotorem tarczycy i ośrodkiem nadrzędnym przemiany jodowej. Prace Takasugi wskazują na łączność między B awitaminozą a przemianą jodową. Nitschke i Dehring wyjaśniają związek między tyroksyną a witaminą D. Z badań Fasolda, Marin a, Elmera, Giędosza i Schepsa wynika związek między innymi witaminami, szczególnie A i C a przemiana jodową. b) Zawartość jodu w ustroju i rola tarczycy w przemianie jodowej. Jod, jeden z najpowszechniejszych pierwiastków we wszechświecie, jest niezbędny dla ustroju i stanowi jego normalną część składową. W ustroju występuje jod we wszystkich tkankach jako stały, normalny i fizjologiczny składnik wszystkich komórek. W całym organizmie ludzkim 15

16 znajdujemy jod w ilości wahającej się w granicach mg, z czego połowę gromadzi tarczyca (50%); stosunkowo znaczny odsetek jodu zawierają inne gruczoły dokrewne, jak np. jajniki, przytarczyce, nadnercza, przysadka mózgowa itd. Krew zawiera 3 mg, mięśnie 25 mg, skora 5 mg, wątroba 2mg, kości i tkanka łączna 3 mg jodu. W protoplazmie komórkowej i płynach tkankowych jod występuje pod dwoma postaciami: a) jod nieorganiczny, właściwie ściślej biorąc anion J oraz b) jod związany z drobinami związków organicznych, w głównej mierze z aminokwasami, wbudowanymi w drobiny białek. Ilości jodu w narządach ulegają wahaniom zależnie od pokarmów i pory roku; w zimie są mniejsze, w lecie większe. Tłumaczymy to sobie spożywaniem świeżych, zielonych roślin. Dowodem tego większa zawartość jodu w tarczycy zwierząt roślinożernych, aniżeli mięsożernych. U mieszanożernych znajdują się wartości pośrednie (Ross). Tarczyca ludzka zawiera przeciętnie 10 mg jodu; ściśle mówiąc ilości jodu całkowitego w tarczycy człowieka dorosłego wahają się od 5 25 mg. Wahania te zależne są od wielu czynników fizjologicznych i niefizjologicznych. Do najwybitniejszych czynników fizjologicznych należą (cytuję za Elmerem): dieta, pory roku, stosunki geograficzne, gruczoły dokrewne i wiek. Dieta i pory roku, jak już przed chwilą wspomnieliśmy, odgrywają wielką rolę. Dzięki wielkiej, górującej nad innymi narządami, zdolności tarczycy wychwytywania i magazynowania jodu ilość jego w niej zwiększa się wybitnie po diecie bogatojodowej. Wyraźnie wzrasta z wiosną i utrzymuje się na wzmożonej wysokości przez lato i jesień, a w miejscach zimowych znacznie opada. Stosunki geograficzne mają również wielkie znaczenie, gdyż z szerokością, długością geograficzną i z wysokością terenu zmienia się zawartość jodu w ziemi, wodzie i powietrzu, a co za tym idzie i w pokarmach. W krajach nadmorskich, np. w Italii, Anglii, Szwecji, w Japonii, Norwegii, Kanadzie, znajdujemy przeważnie w tarczycy wyższe wartości jodu, co pozostaje w związku z odżywianiem się rybami i wodorostami morskimi. Natomiast w terenach górskich, jak Karpaty, Tyrol, Alpy, Pireneje, Andy, Ural, Kaukaz, Himalaje, w związku z wodą zawierającą nadmiar wapnia, a za mało jodu, tarczyca zawiera mniejszą ilość jodu. Badania niektórych autorów, zwłaszcza Cartera przemawiają znów gruczołów dokrewnych w szczególności gruczołów płciowych w powstawaniu zmian sezonowych; dzieje się to może pod wpływem układu nerwowego. Veil na podstawie spostrzeżeń, że tarczyca zwierząt zapadających w sen zimowy, jak np. nietoperze, świstaki, jeże, które można ze snu obudzić przez podanie tyroksyny, przedstawia jakoby obraz histologicznego zaniku, a w okresie wiosny daje się stwierdzić ożywienie jej budowy histologicznej autor przyjmował, iż wahania sezonowe są wynikiem zmian czynnościowych samej tarczycy, jej wzmożonej czynności na wiosnę i w lecie. Obecnie przyjmuje się, że przyczyną wahań sezonowych jest jakiś bliżej nie określony rytm życiowy, 16

17 podobni jak przyczyną sezonowych nasileń pewnych chorób jest jakiś bliżej nieznany rytm chorobowy. Wiek ustroju wpływa na zawartość jodu w tarczycy. Tarczyca płodów i noworodków nie zawiera w ogóle jodu, albo zawiera go bardzo mało. Ilość jodu w tarczycy wzrasta systematycznie od urodzenia aż do wieku przekwitania; od roku życia utrzymuje się na poziomie szczytowym, między rokiem zaczyna lekko opadać, ale ten spadek nie zawsze się zaznacza. Odnośnie do stanów patologicznych, tarczyca przy wolu endemicznym, myxoedema i matołectwie zawiera mniejszą ilość jodu; w chorobie Basedova ilość jodu w tarczycy bywa różna obniżona, prawidłowa i nieznacznie wzmożona, natomiast bardzo wzmożona w struma basedovificata. Rola tarczycy polega na tym, że doprowadzony z pokarmami, woda, powietrzem (20 60 γ J na dobę) i w formie preparatów farmaceutycznych jod zostaje wprowadzony do tarczycy w specyficzne związki organiczne, które następnie, dostawszy się do krwi jako hormony, wywierają sobie właściwe działanie w ustroju. Innymi słowy, właściwym zadaniem tarczycy w organizmie według dzisiejszego stanu wiedzy jest produkcja hormonów, zawierających wysoki procent jodu i wydzielanych bezpośrednio do krwi. Zadanie to spełnia tarczyca, jak podają Fidleus i Jurand przy pomocy: 1. szczególnej zdolności wychwytywania jodu nieorganicznego, krążącego we krwi, 2. specjalnego systemu enzymatycznego, dzięki któremu dochodzi w niej do biosyntezy hormonów w ostatecznej formie, 3. gromadzenia go w obrębie pęcherzyków gruczołowych w postaci jodotyreoglobulinu, 4. oddawania go bezpośrednio do krwiobiegu w formie tyroksyny, względnie jodoalbuminu. Dotąd udało się wyosobnić z tarczycy nie więcej niż trzy połączenia jodowoorganiczne; jodotyreoglobulin, dwujodotyrozynę i tyroksynę. Dwujodotyrozyna chemicznie jest to kwas ß-(-oksy-3,5-dwujodofenylo)- α-amino-propionowy o wzorze strukturalnym: J HO - CH 2 = CHNH 2 - COOH J Związek ten wyosobniono pierwotnie pod nazwą kwasu jodowo-gorgonowego z białek, stanowiących szkielety gąbek i korali. W ustrojach zwierząt wyższych dwujodotyrozyna jest stałym składnikiem tyreoglobulinu, charakterystycznego 17

18 białka gruczołu tarczowego. Zawartość w niej jodu wynosi 58,66 %. Rola fizjologiczna dwujodotyrozyny w tarczycy ogranicza się właściwie do tego, że stanowi ona materiał, z którego już bezpośrednio powstaje tyroksyna i dlatego od jej zawartości w gruczole zależy jego normalna funkcja fizjologiczna. Sama dwujodotyrozyna nie wykazuje normalnie działania tyroksynowego lub tylko bardzo słabe. w tarczycy natomiast nadczynnej ma ona odgrywać role ciała antagonistycznego do tyroksyny, względnie tyreotrofiny (Albelin, Zawadowski). Mechanizm tego antagonistycznego działania tłumaczą liczni autorowie bądź to działaniem dwujodotyrozyny jako całej drobiny, bądź też działaniem uwalniającego się z niej wolnego jodu (Kendall, Elmer) podobni jak lecznicze działanie jodu w nadczynnościach tarczycy można tłumaczyć albo wtórnym działaniem tworzącej się z niego dwujodotyrozyny, albo też działaniem wolnego pierwiastka. Tyroksyna jest to kwas ß-[3,5-dwujodo-4(3,5 dwujodo-4 -hydroksyfenoksy-fenylo]-α-amino-propionowy o wzorze strukturalnym: J J HO - O - - CH 2 - CH NH 2 - COOH J J Tyroksyna czyli 3, 5, 3, 5, - tetrajodtyronina jest związkiem o 76,3%-wej zawartości jodu. Tyroksyna występuje w całym ustroju, jak również w tarczycy, albo związana, wchodząc jako aminokwas w budowę białek tarczycowych, głównie jodotyreoglobulinu i jodoalbuminu, albo jako wolna. Dawniejszy pogląd, że dwujodotyrozyna stanowi pierwsze stadium w biosyntezie tyroksyny, potwierdzony został później wynikami prac Ludwiga i Mutzenbachera, którzy zauważyli, że dwujodotyrozyna w środowisku słabo alkalicznym o ph = 8,8 w temperaturze 37 O samorzutnie utlenia się tlenem powietrza do tyroksyny. Harington i Pitt Rivers stwierdzili, że dodatek wody utlenionej ułatwia przebieg reakcji i skraca go do paru godzin. W ostatnich latach udało się poza tym stwierdzić, że synteza tyroksyny w tarczycy oparta jest na systemie enzymatycznym. Mianowicie Morton i Chaikoff, używając radioaktywnego jodu J 131, zauważyli, że nieorganiczne połączenia tego izotopu gromadzą się w skrawkach tarczycowych in vitro i po krótkim czasie stwierdzić można w nich obecność dwujodotyrozyny i tyroksyny, które wykazują własności radioaktywne. Jeżeli jednak doświadczenie to przeprowadzić w obecności trucizn enzymatycznych takich, jak siarkowodór H 2 S, kwas pruski HCN, tlenek węgla CO i inne, to nie przychodzi do powstania dwujodotyrozyny i tyroksyny. 18

19 Na podstawie tych i wielu innych prac przyjmujemy dzisiaj, że do przebiegu biosyntezy tyroksyny w tarczycy potrzebne są co najmniej dwa enzymy o własnościach oksydaz. Pierwszy z nich zwany, przez wielu autorów, jodazą, ułatwia przemianę jodu jonowego w jod atomowy (drobinowy) oraz katalizuje reakcję jodowania tyrozyny (Blum i Grűtzner). Drugi zaś, uważany za peroksydazę, warunkuje przemianę dwujodotyrozyny w tyroksynę. Schachner, Franklin i Chaikoff uważają, że systemem enzymatycznym, dzięki któremu przychodzi do powstania tyroksyny w tarczycy, jest system oksydazy cytochromowej. Według najnowszych poglądów, hormonem tarczycy prawdopodobnie nie jest ani tyroksyna ani jodotyeroglobulin. Natomiast spotyka się w normalnej krwi białko jodowe we frakcji albuminowej, zwane jodoalbuminem, powstające najprawdopodobniej w pęcherzykach gruczołowych tarczycy przez częściowy rozpad jodotyreoglobulinu. Stąd poprzez komórki nabłonka tarczycowego dostaje się ono do krwiobiegu. Jakkolwiek więc utarło się nazywanie tyroksyny hormonem gruczołu tarczowego, należy raczej, zdaniem wielu autorów, uważać jodoalbumin występujący we krwi za właściwy hormon tarczycy. c) Wchłanianie się jodu. Jod należy do środków rozpuszczalnych w lipoidach, które jak wykazały badania Pawłowa i Rzętkowskiego, wchłaniają się już w jamie ustnej, przełyku i żołądku. według Friedmanna i Metzgera lepiej jeszcze wchłania jodki odbytnica, a najlepiej jelito cienkie. W myśl badań Hanzlika wchłanianie roztworów NaJ umieszczonych w podwiązanych pętlach jelita jest prawie równe we wszystkich częściach jelita cienkiego. Wchłanianie początkowe jest bardzo szybkie, lecz staje się wolniejsze, gdy ½ - ¾ uległo już wessaniu. To stopniowe zmniejszanie się szybkości wchłaniania ma zależeć od miejscowych zmian w nabłonku jelitowym. Jeżeli podać jod jako środek leczniczy w formie wolnej, cząsteczkowej, to może ulec on wessaniu z przewodu pokarmowego do krwiobiegu tylko po przejściu w stan jonowy, tj. po przemianie na jon jodkowy J, która to reakcja ma miejsce w alkalicznym środowisku jelit. Związki nieorganiczne (KJ, NaJ) wchłaniają się łatwiej, szybciej, aniżeli organiczne związki jodowo białkowe i jodowo tłuszczowe, z wyjątkiem jodu tranu, którego zdolność wchłaniania jest większa niż jodku potasu. Poza przewodem pokarmowym jod wchłania się w drogach oddechowych i płucach, gdyż, jak stwierdził HOFF (Bokser 1. c. ) wziewanie jodu lub jodków powoduje dłużej trwający wzrost poziomu jodu wre krwi i większe jego przenikanie do układu nerwowego ośrodkowego. W końcu kilka słów o resorbcji jodu przez nieuszkodzoną skórę. Na podstawie licznych doświadczeń wielu autorów, których większość: Luckchardt, Koch, Schrőder i Weiland (Heffter 1. c.) otrzymała pozytywne wyniki, należy stwierdzić, że tak jod, jak i jodki wchłaniają się wcale szybko z powierzchni 19

20 skóry, gdyż w zwiększonej ilości jod zjawia się w moczu i w innych wydzielinach i wydalinach ustrojowych. Definitywnie Hintzelmanna, którzy przeprowadzali dokładne doświadczenia z rozmaitymi związkami jodowymi stosowanymi w formie nacierań, kataplazmów, kąpieli i przekonali się, że jod adsorbuje się i resorbuje się przez skórę. d) Wydalanie jodu z ustroju odbywa się następującymi drogami: najwięcej drogą nerek (o ile nie są chore), w minimalnej ilości drogą przewodu pokarmowego, przy czym nie tyle chodzi tu o znikome ilości jodu niezresorbowanego,, ile o jod doprowadzony do dwunastnicy przez zółć. Następnie wydzielają i wydalają jod gruczoły ślinowe, sutkowe, błony śluzowe narządu oddechowego, przewodu pokarmowego, wreszcie gruczoły łzowe i potowe (zwłaszcza w gorączce). Łatwiejsze i szybsze jest wydzielanie się jodu z ustroju przy podaniu jodków, aniżeli związków organicznych. Po podaniu jodków już w 7 12 min. zjawia się jod w ślinie, a w min. w moczu. Z jodków prędzej wydziela się z moczem NaJ niż w moczu niż KJ; widać w tym pewną zależność wydzielania się jodu od kationu. Przy dłuższym podawaniu małych dawek jodków duża część jodu ulega zatrzymaniu w ustroju i tylko stopniowo wydala się, tak że jeszcze 10 dni po zaprzestaniu podawania jodków stwierdza się w moczu 10 razy większe wydalanie niż normalnie. e) Fizjologiczna przemiana jodu w ustroju. Wessany jod spełnia swoje funkcje fizjologiczną, częściowo w formie zjonizowanej, częściowo w formie molekularnej, częściowo wreszcie w formie związków organicznych, biologicznie czynnych hormonów tarczycy. Za działaniem jodu jako cząsteczki przemawia fakt stwierdzony przez Waltona (cyt. za Goryszewskim), który wykazał, że jod i jego sole okazują wybitną zdolność katalizy dodatniej, tj. przyśpieszają wybitnie reakcję chemiczną, oksydację co jest podstawą przyśpieszenia przemiany materii. Z drugiej strony stwierdzono, że jod działa jako wolny jon, przekonano się bowiem, że działanie związków nieorganicznych jodu rozwija się dopiero po kilku dniach, przy czym wpływają one na ustrój silniej, gdy są więcej rozcieńczone. Schroff mianowicie udowodnił, że jod, podobnie jak żelazo, lepiej i trwalej działa w ilościach małych niż wielkich. Ustrój podobno broni się przed jodem jonowym i szybko wiąże go w różne połączenia organiczne. Z połączeń organicznych odszczepia się znowu wolny jod i działa jako cząsteczka. Dzieje się to pod wpływem CO 2, przy czym powstaje jodowodór, który w obecności tlenu uwalnia jod. Reakcja ta przebiega według wzoru Binza tak: 2KJ + CO = K 2 CO 3 + J 2 Schemat przemiany jodowej w ustroju wygląda w ten sposób: 1. Pochłanianie jodu nieorganicznego lub organicznego, 20

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Produkt leczniczy zawiera sól jodowo-bromową, w tym jodki nie mniej

Bardziej szczegółowo

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy Układ wewnątrzwydzielniczy 1. Gruczoły dokrewne właściwe: przysadka mózgowa, szyszynka, gruczoł tarczowy, gruczoły przytarczyczne, nadnercza 2. Gruczoły dokrewne mieszane: trzustka, jajniki, jądra 3. Inne

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW. Eliminacje rejonowe II stopień

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW. Eliminacje rejonowe II stopień POUFNE Pieczątka szkoły 28 stycznia 2016 r. Kod ucznia (wypełnia uczeń) Imię i nazwisko (wypełnia komisja) Czas pracy 90 minut KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2015/2016 Eliminacje rejonowe

Bardziej szczegółowo

BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE.

BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE. BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE. 1. Którą mieszaninę można rozdzielić na składniki poprzez filtrację; A. Wodę z octem. B. Wodę z kredą. C. Piasek z cukrem D. Wodę

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE POJĘCIA I PRAWA CHEMICZNE

PODSTAWOWE POJĘCIA I PRAWA CHEMICZNE PODSTAWOWE POJĘCIA I PRAWA CHEMICZNE Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Jaka jest średnia masa atomowa miedzi stanowiącej mieszaninę izotopów,

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje rejonowe

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje rejonowe kod ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO Uzyskane punkty.. WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje rejonowe Zadanie

Bardziej szczegółowo

WPŁYW SUBSTANCJI TOWARZYSZĄCYCH NA ROZPUSZCZALNOŚĆ OSADÓW

WPŁYW SUBSTANCJI TOWARZYSZĄCYCH NA ROZPUSZCZALNOŚĆ OSADÓW WPŁYW SUBSTANCJI TOWARZYSZĄCYCH NA ROZPUSZCZALNOŚĆ OSADÓW Wstęp W przypadku trudno rozpuszczalnej soli, mimo osiągnięcia stanu nasycenia, jej stężenie w roztworze jest bardzo małe i przyjmuje się, że ta

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk WODA I OGIEŃ Prezentacja Mileny Oziemczuk Ogień Ogień - suma obserwowalnych zjawisk towarzyszących na ogół fizykochemicznemu procesowi spalania,, a przede wszystkim: emisja promieniowania widzialnego -światła

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli

Ekstrakt z Chińskich Daktyli Ekstrakt z Chińskich Daktyli Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle Pomagają zachować sprawność Poprawiają odporność Wspomagają pracę żołądka

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Właściwości fizyczne. Wodorki berylowców. Berylowce

Spis treści. Właściwości fizyczne. Wodorki berylowców. Berylowce Berylowce Spis treści 1 Właściwości fizyczne 2 Wodorki berylowców 3 Tlenki berylowców 4 Nadtlenki 5 Wodorotlenki 6 Iloczyn rozpuszczalności 7 Chlorki, fluorki, węglany 8 Siarczany 9 Twardość wody 10 Analiza

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2014/2015

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2014/2015 Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2014/2015 PRZYKŁADOWE ROZWIĄZANIA WRAZ Z PUNKTACJĄ Maksymalna liczba punktów możliwa do uzyskania po

Bardziej szczegółowo

Budowa atomu. Wiązania chemiczne

Budowa atomu. Wiązania chemiczne strona /6 Budowa atomu. Wiązania chemiczne Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Budowa atomu; jądro i elektrony, składniki jądra, izotopy. Promieniotwórczość i

Bardziej szczegółowo

KLASA II Dział 6. WODOROTLENKI A ZASADY

KLASA II Dział 6. WODOROTLENKI A ZASADY KLASA II Dział 6. WODOROTLENKI A ZASADY Wymagania na ocenę dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą definiuje wskaźnik; wyjaśnia pojęcie: wodorotlenek; wskazuje metale aktywne i mniej aktywne; wymienia

Bardziej szczegółowo

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A.

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. 1. Atomy to: A- niepodzielne cząstki pierwiastka B- ujemne cząstki materii C- dodatnie cząstki materii D- najmniejsze cząstki pierwiastka, zachowujące jego

Bardziej szczegółowo

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE WYMAGANIA PODSTAWOWE wskazuje w środowisku substancje chemiczne nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne opisuje podstawowe właściwości substancji będących głównymi składnikami stosowanych na co dzień produktów

Bardziej szczegółowo

Zaznacz wykres ilustrujący stałocieplność człowieka. A. B. C. D.

Zaznacz wykres ilustrujący stałocieplność człowieka. A. B. C. D. I. Organizm człowieka. Skóra powłoka organizmu 1. Zadanie Napisz, czym zajmuje się anatomia............................................................................................................................

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1. PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE 5 1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1.1. Wyraź w gramach masę: a. jednego atomu żelaza, b. jednej cząsteczki kwasu siarkowego. Odp. 9,3 10 23 g; 1,6 10 22

Bardziej szczegółowo

Zapisz za pomocą symboli i wzorów następujące ilości substancji :

Zapisz za pomocą symboli i wzorów następujące ilości substancji : ZESTAW I Zadanie 1. Zapisz za pomocą symboli i wzorów następujące ilości substancji : a) dwa atomy wapnia... b) cztery cząsteczki wodoru... c) trzy cząsteczki siarczku żelaza... d) atom magnezu... e) dwie

Bardziej szczegółowo

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C).

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Wzrost temperatury redukuje poziom większości składników odżywczych. Surowy por

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie SO 2 w powietrzu atmosferycznym

Oznaczanie SO 2 w powietrzu atmosferycznym Ćwiczenie 6 Oznaczanie SO w powietrzu atmosferycznym Dwutlenek siarki bezwodnik kwasu siarkowego jest najbardziej rozpowszechnionym zanieczyszczeniem gazowym, występującym w powietrzu atmosferycznym. Głównym

Bardziej szczegółowo

Zapisz równanie zachodzącej reakcji. Wskaż pierwiastki, związki chemiczne, substraty i produkty reakcji.

Zapisz równanie zachodzącej reakcji. Wskaż pierwiastki, związki chemiczne, substraty i produkty reakcji. test nr 2 Termin zaliczenia zadań: IIIa - 29 października 2015 III b - 28 października 2015 zad.1 Reakcja rozkładu tlenku rtęci(ii) 1. Narysuj schemat doświadczenia, sporządź spis użytych odczynników,

Bardziej szczegółowo

Antyoksydanty pokarmowe a korzyści zdrowotne. dr hab. Agata Wawrzyniak, prof. SGGW Katedra Żywienia Człowieka SGGW

Antyoksydanty pokarmowe a korzyści zdrowotne. dr hab. Agata Wawrzyniak, prof. SGGW Katedra Żywienia Człowieka SGGW Antyoksydanty pokarmowe a korzyści zdrowotne dr hab. Agata Wawrzyniak, prof. SGGW Katedra Żywienia Człowieka SGGW Warszawa, dn. 14.12.2016 wolne rodniki uszkodzone cząsteczki chemiczne w postaci wysoce

Bardziej szczegółowo

I. Substancje i ich przemiany

I. Substancje i ich przemiany NaCoBeZU z chemii dla klasy 1 I. Substancje i ich przemiany 1. Pracownia chemiczna podstawowe szkło i sprzęt laboratoryjny. Przepisy BHP i regulamin pracowni chemicznej zaliczam chemię do nauk przyrodniczych

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO ADDAMEL N, koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY 1 ml koncentratu zawiera: Substancje czynne

Bardziej szczegółowo

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru 1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru Wzór związku chemicznego podaje jakościowy jego skład z jakich pierwiastków jest zbudowany oraz liczbę atomów poszczególnych pierwiastków

Bardziej szczegółowo

DEZYNFEKCJA WODY CHLOROWANIE DO PUNKTU

DEZYNFEKCJA WODY CHLOROWANIE DO PUNKTU DEZYNFEKCJA WODY CHLOROWANIE DO PUNKTU PRZEŁAMANIA WPROWADZENIE Ostatnim etapem uzdatniania wody w procesie technologicznym dla potrzeb ludności i przemysłu jest dezynfekcja. Proces ten jest niezbędny

Bardziej szczegółowo

Odwracalność przemiany chemicznej

Odwracalność przemiany chemicznej Odwracalność przemiany chemicznej Na ogół wszystkie reakcje chemiczne są odwracalne, tzn. z danych substratów tworzą się produkty, a jednocześnie produkty reakcji ulegają rozkładowi na substraty. Fakt

Bardziej szczegółowo

HYDROLIZA SOLI. 1. Hydroliza soli mocnej zasady i słabego kwasu. Przykładem jest octan sodu, dla którego reakcja hydrolizy przebiega następująco:

HYDROLIZA SOLI. 1. Hydroliza soli mocnej zasady i słabego kwasu. Przykładem jest octan sodu, dla którego reakcja hydrolizy przebiega następująco: HYDROLIZA SOLI Hydroliza to reakcja chemiczna zachodząca między jonami słabo zdysocjowanej wody i jonami dobrze zdysocjowanej soli słabego kwasu lub słabej zasady. Reakcji hydrolizy mogą ulegać następujące

Bardziej szczegółowo

Warszawski Konkurs Chemiczny ATOM i CZĄSTECZKA

Warszawski Konkurs Chemiczny ATOM i CZĄSTECZKA Warszawski Konkurs Chemiczny ATOM i CZĄSTECZKA ETAP I (szkolny) - 17.02.2015 r. KOD UCZNIA:.. Część I-test Zadanie 1 Zadanie 2 Zadanie 3 Łącznie / 20 / 9 / 3 / 4./36 Drogi gimnazjalisto! Konkurs, do którego

Bardziej szczegółowo

III Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2010/2011. ETAP I r. Godz Zadanie 1

III Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2010/2011. ETAP I r. Godz Zadanie 1 III Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2010/2011 KOPKCh ETAP I 22.10.2010 r. Godz. 10.00-12.00 Zadanie 1 1. Jon Al 3+ zbudowany jest z 14 neutronów oraz z: a) 16 protonów i 13 elektronów b) 10 protonów i 13

Bardziej szczegółowo

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Żywienie a aktywność tarczycy prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Podwzgórze TRH Przysadka Oś podwzgórzowo przysadkowo - tarczycowa TSH Tarczyca T 4, T 3, rt 3 Osoczowe białka

Bardziej szczegółowo

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data 1. Struktura organizmu i funkcje, jakim ona służy ( komórki,

Bardziej szczegółowo

Zadania powtórkowe do egzaminu maturalnego z chemii Budowa atomu, układ okresowy i promieniotwórczość

Zadania powtórkowe do egzaminu maturalnego z chemii Budowa atomu, układ okresowy i promieniotwórczość strona 1/11 Zadania powtórkowe do egzaminu maturalnego z chemii Budowa atomu, układ okresowy i promieniotwórczość Monika Gałkiewicz Zad. 1 () Przedstaw pełną konfigurację elektronową atomu pierwiastka

Bardziej szczegółowo

Najbardziej rozpowszechniony pierwiastek we Wszechświecie, Stanowi główny składnik budujący gwiazdy,

Najbardziej rozpowszechniony pierwiastek we Wszechświecie, Stanowi główny składnik budujący gwiazdy, Położenie pierwiastka w UKŁADZIE OKRESOWYM Nazwa Nazwa łacińska Symbol Liczba atomowa 1 Wodór Hydrogenium Masa atomowa 1,00794 Temperatura topnienia -259,2 C Temperatura wrzenia -252,2 C Gęstość H 0,08988

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE GIMNAZJUM NR 2 W RYCZOWIE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z CHEMII w klasie II gimnazjum str. 1 Wymagania edukacyjne niezbędne do

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu.

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu. Chemia Zestaw I 1. Na lekcjach chemii badano właściwości: żelaza, węgla, cukru, miedzi i magnezu. Który z zestawów badanych substancji zawiera tylko niemetale? A Węgiel, siarka, tlen. B Węgiel, magnez,

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

Nauczycielski plan dydaktyczny. Produkcja zwierzęca. Klasa I TRA w roku szkolnym 2011/2012. Numer programu 321(05)T4,TU,SPIMENiS

Nauczycielski plan dydaktyczny. Produkcja zwierzęca. Klasa I TRA w roku szkolnym 2011/2012. Numer programu 321(05)T4,TU,SPIMENiS Nauczycielski plan dydaktyczny Produkcja zwierzęca Klasa I TRA w roku szkolnym 2011/2012 Numer programu 321(05)T4,TU,SPIMENiS 2005.02.03 Prowadzący mgr inż. Alicja Adamska Moduł, dział, Temat: Lp. Zakres

Bardziej szczegółowo

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I...... Imię i nazwisko ucznia ilość pkt.... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły... maksymalna ilość punk. 33 Imię

Bardziej szczegółowo

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA.

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA. I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych rok szkolny 2014/2015 ZADANIA ETAP I (szkolny) Zadanie 1 Wapień znajduje szerokie zastosowanie jako surowiec budowlany.

Bardziej szczegółowo

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji:

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji: Zadanie 1. [0-3 pkt] Na podstawie podanych informacji ustal nazwy pierwiastków X, Y, Z i zapisz je we wskazanych miejscach. I. Suma protonów i elektronów anionu X 2- jest równa 34. II. Stosunek masowy

Bardziej szczegółowo

1. Określ, w którą stronę przesunie się równowaga reakcji syntezy pary wodnej z pierwiastków przy zwiększeniu objętości zbiornika reakcyjnego:

1. Określ, w którą stronę przesunie się równowaga reakcji syntezy pary wodnej z pierwiastków przy zwiększeniu objętości zbiornika reakcyjnego: 1. Określ, w którą stronę przesunie się równowaga reakcji syntezy pary wodnej z pierwiastków przy zwiększeniu objętości zbiornika reakcyjnego: 2. Określ w którą stronę przesunie się równowaga reakcji rozkładu

Bardziej szczegółowo

Nieprawidłowe odżywianie jest szczególnie groźne w wieku podeszłym, gdyż może prowadzić do niedożywienia

Nieprawidłowe odżywianie jest szczególnie groźne w wieku podeszłym, gdyż może prowadzić do niedożywienia Nieprawidłowe odżywianie jest szczególnie groźne w wieku podeszłym, gdyż może prowadzić do niedożywienia Niedożywienie może występować u osób z nadwagą (powyżej 120% masy należnej) niedowagą (poniżej 80%

Bardziej szczegółowo

Obliczenia chemiczne

Obliczenia chemiczne strona 1/8 Obliczenia chemiczne Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Wagowe stosunki stechiometryczne w związkach chemicznych i reakcjach chemicznych masa atomowa

Bardziej szczegółowo

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM Równowaga kwasowozasadowa Zakład Chemii Medycznej PUM Teorie kwasów i zasad Teoria dysocjacji elektrolitycznej Arheniusa: podczas rozpuszczania w wodzie wodzie kwas: dysocjuje z odszczepieniem kationu

Bardziej szczegółowo

Chemia nieorganiczna Zadanie Poziom: podstawowy

Chemia nieorganiczna Zadanie Poziom: podstawowy Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 (Nazwisko i imię) Punkty Razem pkt % Chemia nieorganiczna Zadanie 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Poziom: podstawowy Punkty Zadanie 1. (1 pkt.) W podanym

Bardziej szczegółowo

Zadania egzaminacyjne obejmujące materiał z klasy II gimnazjum

Zadania egzaminacyjne obejmujące materiał z klasy II gimnazjum Zadania egzaminacyjne obejmujące materiał z klasy II gimnazjum Informacje do zadań 1. i 2. A C D B Schemat przedstawia szkielet kończyny górnej. Zadanie 1. (0 2) Podaj nazwy kości oznaczonych literami

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII KOD UCZNIA... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII Termin: 12 marzec 2008 r. godz. 10 00 Czas pracy: 90 minut ETAP III Ilość punktów za rozwiązanie zadań Część I Część II Część III Numer zadania 1

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny Równowaga kwasowozasadowa Zakład Chemii Medycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny Krytyka pojęcia ph ph = log [H + ] ph [H+] 1 100 mmol/l D = 90 mmol/l 2 10 mmol/l D = 9 mmol/l 3 1 mmol/l 2 Krytyka pojęcia

Bardziej szczegółowo

XIV Konkurs Chemiczny dla uczniów gimnazjum województwa świętokrzyskiego. I Etap szkolny - 23 listopada 2016

XIV Konkurs Chemiczny dla uczniów gimnazjum województwa świętokrzyskiego. I Etap szkolny - 23 listopada 2016 XIV Konkurs Chemiczny dla uczniów gimnazjum województwa świętokrzyskiego I Etap szkolny - 23 listopada 2016 Kod ucznia: Liczba uzyskanych punktów: Drogi Uczniu, przeczytaj uważnie instrukcję i postaraj

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego 1. Przyporządkuj opisom odpowiadające im pojęcia. Wpisz litery (A I) w odpowiednie kratki. 3 p. A. hydraty D. wapno palone G. próchnica B. zaprawa wapienna

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny z chemii w kl.1. I. Substancje i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny z chemii w kl.1. I. Substancje i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny z chemii w kl.1 I. Substancje i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] Ocena dostateczna [1 + 2] zalicza chemię do nauk przyrodniczych wyjaśnia, dlaczego chemia

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO Catosal 10%, roztwór do wstrzykiwań dla psów, kotów i koni 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Substancje

Bardziej szczegółowo

FIZJOLOGIA CZŁOWIEKA

FIZJOLOGIA CZŁOWIEKA FIZJOLOGIA CZŁOWIEKA Daniel McLaughlin, Jonathan Stamford, David White FIZJOLOGIA CZŁOWIEKA Daniel McLaughlin Jonathan Stamford David White Przekład zbiorowy pod redakcją Joanny Gromadzkiej-Ostrowskiej

Bardziej szczegółowo

Bioterra zdrowie i uroda. Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych.

Bioterra zdrowie i uroda. Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych. Bioterra zdrowie i uroda Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych. Każdy człowiek marzy o zdrowiu i urodzie. Pragnienie to nie zależy

Bardziej szczegółowo

Powtórzenie wiadomości z kl. I

Powtórzenie wiadomości z kl. I Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice Powtórzenie wiadomości z kl. I Na początku kl. I po kilku lekcjach przypominających materiał w każdej klasie przeprowadzam mini konkurs chemiczny.

Bardziej szczegółowo

Warszawski konkurs chemiczny KWAS. Etap I szkolny. Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Warszawski konkurs chemiczny KWAS. Etap I szkolny. Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Warszawa 17 marca 2009r. Warszawski konkurs chemiczny KWAS Etap I szkolny Kod ucznia: Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Maksymalna ilość punktów 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Liczba

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE ZAMIESZCZANE NA OPAKOWANIACH BEZPOŚREDNICH

INFORMACJE ZAMIESZCZANE NA OPAKOWANIACH BEZPOŚREDNICH WOREK 10 KG 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO CIECHOCIŃSKI SZLAM LECZNICZY proszek do sporządzania roztworu na skórę produkt złożony 2. ZAWARTOŚĆ SUBSTANCJI CZYNNYCH Co zawiera Ciechociński szlam leczniczy

Bardziej szczegółowo

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony Gruczoły dokrewne człowieka PRZYSADKA mózgowa Przysadka mózgowa jest gruczołem wielkości ziarna grochu

Bardziej szczegółowo

Główne zagadnienia: - mol, stechiometria reakcji, pisanie równań reakcji w sposób jonowy - stężenia, przygotowywanie roztworów - ph - reakcje redoks

Główne zagadnienia: - mol, stechiometria reakcji, pisanie równań reakcji w sposób jonowy - stężenia, przygotowywanie roztworów - ph - reakcje redoks Główne zagadnienia: - mol, stechiometria reakcji, pisanie równań reakcji w sposób jonowy - stężenia, przygotowywanie roztworów - ph - reakcje redoks 1. Która z próbek o takich samych masach zawiera najwięcej

Bardziej szczegółowo

KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM

KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ... pieczątka nagłówkowa szkoły... kod pracy ucznia KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ETAP SZKOLNY Drogi Uczniu, Witaj w pierwszym etapie konkursu chemicznego. Przeczytaj uważnie instrukcję

Bardziej szczegółowo

Beata Mendak fakultety z chemii II tura PYTANIA Z KLASY PIERWSZEJ

Beata Mendak fakultety z chemii II tura PYTANIA Z KLASY PIERWSZEJ Beata Mendak fakultety z chemii II tura Test rozwiązywany na zajęciach wymaga powtórzenia stężenia procentowego i rozpuszczalności. Podaję również pytania do naszej zaplanowanej wcześniej MEGA POWTÓRKI

Bardziej szczegółowo

etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy

etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy Temat: Białka Aminy Pochodne węglowodorów zawierające grupę NH 2 Wzór ogólny amin: R NH 2 Przykład: CH 3 -CH 2 -NH 2 etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy

Bardziej szczegółowo

Andrzej Gonet*, Aleksandra Lewkiewicz-Ma³ysa*, Jan Macuda* ANALIZA MO LIWOŒCI ZAGOSPODAROWANIA WÓD MINERALNYCH REJONU KROSNA**

Andrzej Gonet*, Aleksandra Lewkiewicz-Ma³ysa*, Jan Macuda* ANALIZA MO LIWOŒCI ZAGOSPODAROWANIA WÓD MINERALNYCH REJONU KROSNA** WIERTNICTWO NAFTA GAZ TOM 22/1 2005 Andrzej Gonet*, Aleksandra Lewkiewicz-Ma³ysa*, Jan Macuda* ANALIZA MO LIWOŒCI ZAGOSPODAROWANIA WÓD MINERALNYCH REJONU KROSNA** 1. WSTÊP Na obszarze Polski wody mineralne

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii III etap

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii III etap KOD Ucznia Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii III etap Termin: 05. 04. 2004 r Czas pracy: 90 minut Ilość punktów za rozwiązanie zadań Razem Podpis Część I Cześć II Cześć III Zadania zamknięte i otwarte

Bardziej szczegółowo

INNOWACYJNY SPOSÓB WAPNOWANIA PÓL

INNOWACYJNY SPOSÓB WAPNOWANIA PÓL Ekograncali Activ INNOWACYJNY SPOSÓB WAPNOWANIA PÓL Większość gleb użytkowanych w Polsce znajduje się na utworach polodowcowych, bogatych w piaski i iły. Naturalne ph tych utworów jest niskie. Dobór właściwego

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii Klasa II WODOROTLENKI A ZASADY

Wymagania edukacyjne z chemii Klasa II WODOROTLENKI A ZASADY Wymagania edukacyjne z chemii Klasa II WODOROTLENKI A ZASADY Wymagania na ocenę dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą wymienia rodzaje wskaźników; sprawdza doświadczalnie działanie podaje przykłady

Bardziej szczegółowo

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK Temat: Układ nerwowy i hormonalny Zadanie 1. Zaznacz poprawną odpowiedź. Co to są hormony? a) związki chemiczne wytwarzane w gruczołach łojowych, które regulują pracę

Bardziej szczegółowo

Budowa atomu Wiązania chemiczne

Budowa atomu Wiązania chemiczne strona 1/8 Budowa atomu Wiązania chemiczne Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Budowa atomu: jądro i elektrony, składniki jądra, izotopy. Promieniotwórczość i

Bardziej szczegółowo

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW. Eliminacje szkolne I stopień

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW. Eliminacje szkolne I stopień POUFNE Pieczątka szkoły 9 listopada 2015 r. Imię Czas pracy 60 minut Nazwisko KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2015/2016 Eliminacje szkolne I stopień Informacje: 1. Przeczytaj uważnie

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

2.4. ZADANIA STECHIOMETRIA. 1. Ile moli stanowi:

2.4. ZADANIA STECHIOMETRIA. 1. Ile moli stanowi: 2.4. ZADANIA 1. Ile moli stanowi: STECHIOMETRIA a/ 52 g CaCO 3 b/ 2,5 tony Fe(OH) 3 2. Ile g stanowi: a/ 4,5 mmol ZnSO 4 b/ 10 kmol wody 3. Obl. % skład Fe 2 (SO 4 ) 3 6H 2 O 4. Obl. % zawartość tlenu

Bardziej szczegółowo

Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph

Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph Dysocjacja elektrolitów W drugiej połowie XIX wieku szwedzki chemik S.A. Arrhenius doświadczalnie udowodnił, że substancje

Bardziej szczegółowo

X / \ Y Y Y Z / \ W W ... imię i nazwisko,nazwa szkoły, miasto

X / \ Y Y Y Z / \ W W ... imię i nazwisko,nazwa szkoły, miasto Zadanie 1. (3 pkt) Nadtlenek litu (Li 2 O 2 ) jest ciałem stałym, występującym w temperaturze pokojowej w postaci białych kryształów. Stosowany jest w oczyszczaczach powietrza, gdzie ważna jest waga użytego

Bardziej szczegółowo

Wodorotlenki O O O O. I n. I. Wiadomości ogólne o wodorotlenkach.

Wodorotlenki O O O O. I n. I. Wiadomości ogólne o wodorotlenkach. Wodorotlenki I. Wiadomości ogólne o wodorotlenkach. Wodorotlenki są to związki chemiczne zbudowane z atomu metalu i grupy wodorotlenowej. Wzór ogólny wodorotlenków: wartościowość metalu M n ( ) grupa wodorotlenowa

Bardziej szczegółowo

TEST NA EGZAMIN POPRAWKOWY Z CHEMII DLA UCZNIA KLASY II GIMNAZJUM

TEST NA EGZAMIN POPRAWKOWY Z CHEMII DLA UCZNIA KLASY II GIMNAZJUM TEST NA EGZAMIN PPRAWKWY Z CHEMII DLA UCZNIA KLASY II GIMNAZJUM I. Część pisemna: 1. Które z poniższych stwierdzeń jest fałszywe? a.) Kwasy są to związki chemiczne zbudowane z wodoru i reszty kwasowej.

Bardziej szczegółowo

Wykłady z Geochemii Ogólnej

Wykłady z Geochemii Ogólnej Wykłady z Geochemii Ogólnej III rok WGGiOŚ AGH 2010/11 dr hab. inż. Maciej Manecki A-0 p.24 www.geol.agh.edu.pl/~mmanecki ELEMENTY KOSMOCHEMII Nasza wiedza o składzie materii Wszechświata pochodzi z dwóch

Bardziej szczegółowo

1. Określ liczbę wiązań σ i π w cząsteczkach: wody, amoniaku i chloru

1. Określ liczbę wiązań σ i π w cząsteczkach: wody, amoniaku i chloru 1. Określ liczbę wiązań σ i π w cząsteczkach: wody, amoniaku i chloru 2. Na podstawie struktury cząsteczek wyjaśnij dlaczego N 2 jest bierny a Cl 2 aktywny chemicznie? 3. Które substancje posiadają budowę

Bardziej szczegółowo

11) Stan energetyczny elektronu w atomie kwantowanym jest zespołem : a dwóch liczb kwantowych b + czterech liczb kwantowych c nie jest kwantowany

11) Stan energetyczny elektronu w atomie kwantowanym jest zespołem : a dwóch liczb kwantowych b + czterech liczb kwantowych c nie jest kwantowany PYTANIA EGZAMINACYJNE Z CHEMII OGÓLNEJ I Podstawowe pojęcia chemiczne 1) Pierwiastkiem nazywamy : a zbiór atomów o tej samej liczbie masowej b + zbiór atomów o tej samej liczbie atomowej c zbiór atomów

Bardziej szczegółowo

ph roztworu (prawie) się nie zmieniło. Zawiesina soi ma ph obojętne (lekko kwaśne). Zapach nie zmienił się.

ph roztworu (prawie) się nie zmieniło. Zawiesina soi ma ph obojętne (lekko kwaśne). Zapach nie zmienił się. Ureaza - dodatek krajowy 1. Odniesienie do podstawy programowej (starej) Kształcenie w zakresie podstawowym Odżywianie się człowieka - budowa i funkcja układu pokarmowego, główne składniki pokarmowe i

Bardziej szczegółowo

TEST DO DZIAŁU TEMATYCZNEGO: POZNAJEMY SWÓJ ORGANIZM KLASA IV

TEST DO DZIAŁU TEMATYCZNEGO: POZNAJEMY SWÓJ ORGANIZM KLASA IV Sabina Wójcik Katowice, dnia 14.10.2003 r. Szkoła Podstawowa nr21 ul. Malczewskiego 1 40 748 Katowice TEST DO DZIAŁU TEMATYCZNEGO: POZNAJEMY SWÓJ ORGANIZM KLASA IV Instrukcja dla ucznia W górnym prawym

Bardziej szczegółowo

Chemia Nowej Ery Wymagania programowe na poszczególne oceny dla klasy II

Chemia Nowej Ery Wymagania programowe na poszczególne oceny dla klasy II Chemia Nowej Ery Wymagania programowe na poszczególne oceny dla klasy II Szczegółowe kryteria oceniania po pierwszym półroczu klasy II: III. Woda i roztwory wodne charakteryzuje rodzaje wód występujących

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 2002 BYŁA DZISIAJ CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY ARKUSZ EGZAMINACYJNY I

MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 2002 BYŁA DZISIAJ CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY ARKUSZ EGZAMINACYJNY I MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 00 BYŁA DZISIAJ OKRĘ GOWA K O M I S J A EGZAMINACYJNA w KRAKOWIE CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY Informacje ARKUSZ EGZAMINACYJNY I 1. Przy każdym zadaniu podano

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE I - BIAŁKA. Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z właściwościami fizykochemicznymi białek i ich reakcjami charakterystycznymi.

ĆWICZENIE I - BIAŁKA. Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z właściwościami fizykochemicznymi białek i ich reakcjami charakterystycznymi. ĆWICZENIE I - BIAŁKA Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z właściwościami fizykochemicznymi białek i ich reakcjami charakterystycznymi. Odczynniki: - wodny 1% roztwór siarczanu(vi) miedzi(ii), - 10% wodny

Bardziej szczegółowo

Chemiczne oddziaływanie składowisk odpadów górnictwa węgla kamiennego na środowisko

Chemiczne oddziaływanie składowisk odpadów górnictwa węgla kamiennego na środowisko Chemiczne oddziaływanie składowisk odpadów górnictwa węgla kamiennego na środowisko Prof. nadzw. dr hab. Andrzej Misiołek Wydział Nauk Technicznych Wyższa Szkoła Zarządzania Ochroną Pracy w Katowicach

Bardziej szczegółowo