ZABŁOCKA SÓL JODOWO BROMOWA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZABŁOCKA SÓL JODOWO BROMOWA"

Transkrypt

1 BIBLIOTEKA WIADOMOŚCI UZDROWISKOWYCH NR 3 Prof. Dr med. Julian Papierkowski ZABŁOCKA SÓL JODOWO BROMOWA (Badania doświadczalne w dziedzinie hydrologii eksperymentalnej) PAŃSTWOWY ZAKŁAD WYDAWNICTW LEKARSKICH WARSZAWA

2 SPIS TREŚCI CZĘŚĆ OGÓLNA VI. Dane geograficzne, historyczne i balneotechniczne, dotyczące Zabłocia, jego źródeł mineralnych i warzelni soli str. 5 VII. Warunki geologiczne Śląska Cieszyńskiego i teorie związku genetycznego fliszu, nafty i solanek jodowych z substancjami organicznymi i wodą morską str. 6 VIII. Pochodzenie, występowanie i krążenie jodu w przyrodzie str. 9 IX. Analizy fizyczno chemiczne zabłockiej solanki i soli jodowo bromowej str. 13 X. Własności fizjologiczne, farmakologiczne i terapeutyczne jodu: a) Historia badań nad tarczycą i przemianą jodu, b) Zawartość jodu w ustroju i rola tarczycy w przemianie jodowej, c) Resorbcja jodu, d) Wydalanie jodu, e) Fizjologiczna przemiana jodu w ustroju, f) Farmakodynamiczne działanie miejscowe jodu na skórę i błony śluzowe, oraz ogólne na układ nerwowy centralny i krew, g) Wpływ jodu na serce i układ naczyniowy, h) Wpływ jodu na tarczycę i przemianę materii, i) Terapeutyczne własności jodu, j) Radioaktywne izotopy jodu str. 18 CZĘŚĆ EKSPERYMENTALNA XI. Przyswajanie i zachowanie się jodu we krwi po podaniu soli zabłockiej do wewnątrz str.32 XII. Wydzielanie jodu w moczu i wpływ diuretyczny soli zabłockiej str.38 XIII. Wpływ soli zabłockiej na układ krążenia: 1) Wpływ na serce izolowane, 2) Wpływ na ciśnienie tętnicze krwi str.45 2

3 CZĘŚĆ OGÓLNA I. Dane geograficzne, historyczne i balneotechniczne, dotyczące Zabłocia, jego źródeł mineralnych i warzelni soli Zabłocie leży na Śląsku Cieszyńskim w gminie Strumień, powiat Cieszyn Województwa Katowickiego. Zabłocie wzniesione jest 300 m nad poziomem morza. Na terenie zabłockiej warzelni soli, podlegającej administracyjnie Dyrekcji Państwowego Uzdrowiska w Jastrzębiu Zdroju, znajdują się dwa źródła: Korona wykorzystywane dla celów produkcji soli i źródło Tadeusz, do tego przygotowywane. Według informacji miejscowej ludności źródło Korona było wiercone przed pierwszą wojną światową w 1902 roku, pracę tę jednak później zarzucono, gdyż nie osiągnięto zamierzonego celu, to jest nie natrafiono na poszukiwane pokłady węgla kamiennego. Po pewnym czasie zaczęto wydobywać z otworu wiertniczego solankę, z której wygotowywano sól dla celów leczniczo kąpielowych. Odbywało się to w sposób prymitywny w szerokich blaszanych naczyniach. Stan taki trwał do drugiej wojny światowej, w czasie której źródło zostało zniszczone. W 1949 roku źródłem tym zajęło się Przedsiębiorstwo Państwowe Polskie Uzdrowiska. Otwór wiertniczy oczyszczono, zarurowano go 5- calowymi rurami i doprowadzono do stanu używalności. Otwór wiertniczy znajduje się w studni głębokiej 3,4 m o wymiarach 1,5 m X 1,5 m. Głębokość odwiertu wynosi 1,096 m. Przekrój geologiczny odwiertu wykazuje następujące warstwy: halocen 10 m, plejstocen 24 m, warstwy neogeńskie m, warstwy dębowieckie 927 1,026 m, karbon 1,020 1,075 m. Na różnych głębokościach występują ślady gazu ziemnego. Solankę wydobywa się z głębokości 685 m. Po właściwym ujęciu źródła zbadano dokładnie skład chemiczny solanki, zawierającej 129 mg jodu na litr; na podstawie analizy wykonanej w Zakładzie Naukowo Badawczym w Szczawnie Zdroju, solankę tę zakwalifikowano do typu solanek jodowo bromowych, ziemno alkaliczno żelazistych. Następnie opracowano oparty na podstawach naukowych proces technologiczny produkcji soli jodowo bromowej i wybudowano doświadczalną warzelnię soli. W planie sześcioletnim projektuje się wybudowanie nowej warzelni soli, opartej na nowoczesnej gospodarce cieplnej z wyparkami próżniowymi dla eksploatacji istniejącego i nowo wywierconego źródła. W poszukiwaniu gazu ziemnego wywiercony został w 1949 roku w odległości 60 m na południe od źródła Korona przez Przedsiębiorstwo Państwowe: Poszukiwania Wiertnicze nowy otwór wiertniczy Tadeusz. Ponieważ i tym razem nie osiągnięto zamierzonego celu, a natrafiono podczas 3

4 wiercenia na głębokości przeszło 600 m na jeszcze bardziej stężoną solankę jodowo bromową, zawierającą 144 mg jodu na litr, odwiert ten przejęła Naczelna Dyrekcja Polskich Uzdrowisk w Warszawie, aby wydobywać solankę dla celów leczniczych. Zabłocka sól jodowo bromowa ma na razie zastosowanie do kąpieli. W przyszłości będzie używana również do celów konsumpcyjnych, jako produkt służący do jodowania soli ciechocińskiej i soli kuchennej rozprowadzonej na tereny pozbawione jodu (Podkarpacie, Podhale, Dolny Śląsk) i na eksport, celem zapobiegania i zwalczania choroby tarczycy wola, występującego nagminnie w okolicach pozbawionych jodu. II. Warunki geologiczne Śląska Cieszyńskiego i teorie związku genetycznego fliszu, nafty i solanek jodowych z substancjami organicznymi i wodą morską Budowę geologiczną Śląska Cieszyńskiego tworzą (cytuję za Hoheneggerem, Uhligiem i Zuberem) rozwinięte potężnie utwory fliszowe, czyli piaskowce karpackie, wśród których wyróżnić można szereg oddzielnych poziomów: 1. Dolne łupki cieszyńskie, 2. Wapień cieszyński, 3. Górne łupki cieszyńskie, 4. Piaskowiec grodziski, 5. Warstwy wermsdorfskie, 6. Piaskowiec grodziski, 7. Piaskowiec gdulski, 8. Warstwy istebneńskie, 9. Frydeckie margle bakulitowe i piaskowce z Baszki. Najbliższe paleogonu śląskiego regionem na wschodzie jest zdanie m Zubera strefa krośnieńsko-szypocka, charakteryzowana przez potężny rozwój warstw krośnieńskich w oligocenie, pstre iły w eocenie i warstwy czarnorzeckie w najbliższej kredzie. Na tej podstawie, że poszczególne ogniwa stratygraficzne głównej masy Karpat Śląskich trzeba będzie uznać, że bezpośrednie zachodnie przedłużenie regionu krośnieńsko - szypockiego Karpat Środkowych. Na potwierdzenie swej hipotezy przytacza Zuber między innymi fakt, że i tu i tam występują obok siebie gazy ziemne, ropa naftowa, związki bitumiczne, złoża soli i źródła solankowe; podaje też kilka wniosków ogólnych, a mianowicie, że 1) wszystkie zbadane informacje, zawierające naftę lub bituminy w ogóle, są utworami wyraźnie morskimi, 2) pokłady soli, źródła solankowe i wody słone towarzyszą prawie wszystkim znanym wystąpieniom nafty, 3) między fliszem i naftą musi istnieć najściślejszy związek genetyczny, 4) olbrzymia większość znanych naft mogła powstać tylko ze substancji organicznych, które brały udział w sedymentacji utworów fliszowych, 5) wśród 4

5 warunków umożliwiających powstanie fliszu, prawie jedyna substancja organiczna, która się zdoła nagromadzić w tych osadach, może być tylko pochodzenia roślinnego i to w bardzo przeważającej mierze celuloza i humus, że podrzędnie mogą to być i inne substancje, jak tłuszcze, żywice, alkaloidy itp. a tylko zupełnie wyjątkowo i w minimalnych ilościach może się dostać do sedymentów także nieco organicznej substancji pochodzenia zwierzęcego. Na poparcie swych wniosków cytuje Zuber teorię chemiczną powstawania nafty Radziszewskiego, który badał źródła mineralne (solanki jodowe) Iwonicza Zdroju w Karpatach Środkowych. Źródła te występują na grzbiecie naftonośnego siodła eoceńskiego w towarzystwie gazów palnych, objawiających się zwłaszcza w sławnej na całą Polskę Bełkotce. Otóż badacz ten analizował chemicznie iwonickie wody mineralne, gazy ziemne Bełkotki i łupki, towarzyszące nafcie w sąsiedniej kopalni nafty Bóbrce, będącej kolebką przemysłu naftowego w Polsce. Okazało się, że woda iwonicka zawiera wszystkie składniki wody morskiej, że gazy Bełkotki składaja się przeważnie z metanu CH 4, obok którego zawierają w małej ilości bezwodnik węglowy CO 2, etan C 2 H 6 i propan C 3 H 8, że wreszcie owe łupki z Bóbrki reagują alkalicznie i zawierają nieco soli morskiej, jak chlorek sodu NaCL, siarczan sodu Na 2 SO 4 i siarczan magnezu Mg SO 4. Opierając się dalej na badaniach Popowa, które wykazały, że produktami fermentacji gnilnej substancji roślinnych (celulozy) są metan i bezwodnik węglowy, wysunął Radziszewski wniosek, że nafta jest produktem fermentacji gnilnej spławionych i w namule morskim pogrzebanych roślin. Na rolę soli morskich w tym procesie fermentacyjnym zdają się rzucać pewne światło dalsze badania Radziszewskiego z namułem morskim i gnijącymi morszczynami. Oto w obecności wody słonej wydziela się nieco substancji oleistych i smołowatych, podczas gdy przy użyciu wody słodkiej wywiązują się tylko większe ilości CO 2 i CH 4. Twierdzenie, że sole morskie maja rzeczywiście wpływ na powstawanie nafty w przyrodzie, zdaje się wynikać także z widocznego kojarzenia się ze sobą wystąpień nafty, bituminów, pokładów soli, źródeł solankowych i wgłębnych solanek jodowo bromowych, dla których przyjęto ze względu na ich morskie pochodzenie nazwę wody reliktowe, szczątkowe (Szajnocha, Siemiradzki, Rosłoński). III. Pochodzenie, występowanie i krążenie jodu w przyrodzie Według Krejci Graafa, jak podaje Chajec, jod, występujący w solankach towarzyszących ropie naftowej, jest ubocznym produktem powstawania nafty, jako wynik rozpadu organizmów planktonowych. To samo utrzymuje Dominikiewicz, pisząc o dawno już znanym poglądzie, że ropa naftowa pochodzi z materii organicznej planktonu, a jod jest jej utworem ubocznym i w związku z tym spotyka się go najczęściej w wodach towarzyszących złożom 5

6 ropy naftowej, a w solankach wgłębnych jod znajdujemy w ilościach zmiennych od kilkunastu do 180 mg / kg. Odnośnie do polskich solanek wgłębnych, Chajec, który przebadał cały ich szereg w Instytucie Naftowym w Krośnie i opracował metodę otrzymywania jodu z solanek, podaje, iż pod względem tak terenowym jak i przydatności do produkcji jodu zarysowuje się podział solanek na trzy zasadnicze grupy. Na pierwszym miejscu należy umieścić solanki Śląska Cieszyńskiego, ściślej obszar koło Skoczowa. Zawartość jodu w tych solankach przekracza 100 mg / litr, a więc należy do rzadkości w skali światowej. Rekordową w tej chwili ilość jodu zawiera solanka z odwiertu Zabłocie Nr 1. Tadeusz, a mianowicie 144 mg jodu w 1 litrze wody. Z tego względu solanki te w pierwszym rzędzie nadają się do fabrykacji jodu. Drugim terenem, również wybitnie jodowym, solanek 50 mg do 84 mg / litr są okolice Bochni w Małopolsce. Solanki pochodzące z tego obszaru odznaczają się podobnymi cechami co solanki grupy pierwszej, lecz zawartość jodu jest nieco mniejsza, a ogólne zasolenie większe aż do zupełnego nasycenia, tak że można by połączyć produkcję jodu i bromu z warzelnią różnych soli. Trzeci wreszcie typ to solanki pochodzące z różnych terenów, głównie z okolic Krosna, wydobywane wraz z ropą. Zawartość jodu w nich jest różna, lecz nie przekracza na ogół 40 mg / litr. Produkcja jodu z tych solanek okalających, które są nie do zczerpania, i które dotychczas bezużyteczne odpuszczane są do rzek, opłaci się i pozwoli nam uniezależnić się od drogiego importu jodu z zagranicy. Chajec słusznie więc stwierdza na podstawie całego szeregu prac analitycznych, że ilości związków jodu i bromu zawarte w polskich wodach wgłębnych są takiego rzędu, iż mogą służyć nie tylko jako wskaźniki przy rozwiązywaniu problemów naukowych geo chemicznych, lecz stanowią także poważne wartości lecznicze i przemysłowe. Głównymi producentami jodu na świecie są: Chile, gdzie otrzymuje się jod z ługów pokrystalicznych saletry, Jawa z wód mineralnych, Japonia z wodorostów morskich i Stany Zjednoczone Ameryki Północnej z solanek w kopalniach ropy naftowej w Louisianie. Nieco mniejsze ilości jodu produkuje się we Francji, Irlandii, Anglii, Hiszpanii, Niemczech i Rosji oraz slanki Salsomaggiore w Italii. W Polsce oprócz wspomnianych już wgłębnych solanek jodowych, znane i od dawna stosowane są w lecznictwie zdrojo wiskowym wody mineralne jodowo bromowe w Iwoniczu, Rymanowie, Rabce, Jastrzębiu i Goczałkowicach, w których ilość jodu osiąga też stosunkowo bardzo wysokie wartości od kilku do kilkudziesięciu miligramów w litrze (Papierkowski). Zdaniem Skarżyńskiego wody mineralne są wyjątkowymi przypadkami naturalnego występowania większych ilości jodu, gdyż jod jest wprawdzie bardzo rozpowszechnionym pierwiastkiem w przyrodzie, ale występuje wszędzie w ilościach bardzo drobnych. 6

7 Jod występuje zasadniczo we wszystkich warstwach globu ziemskiego, lecz stosunkowo najbardziej nagromadzony jest w warstwach powierzchownych. Tak zwana litosfera, hydrosfera i atmosfera zawiera według obliczeń Wernadzkiego (cytuję za Skarżyńskim) ton jodu. Ta wielka ilość jodu rozprzestrzeniona jest dosyć równomiernie. Do wyjątków należą szczególnie minerały jodowe, jak np. jodoryt Ag J, marshit Cu J, minersit 4Ag J Cu J, a i te występują w postaci drobnych ziaren zmieszanych z innymi minerałami. W większych ilościach spotykamy jod w tych miejscach, które miały w dawnych epokach związek z organizmami żywymi ( węgiel kamienny, ropa naftowa, skały osadowe itp.) i najwięcej w wodzie morskiej. Woda morska zawiera przeciętnie od γ jodu w litrze; w Morzu Martwym ilość jodu dochodzi do 250 γ. Ilość jodu w wodach źródlanych waha, zależnie od okolic, od 0 20 γ w litrze, w wodach rzecznych jest o wiele mniejsza. Związki jodowe, zawarte w wodzie, rozpadają się pod wpływem światła słonecznego i katalizatorów, a wolny jod ulatnia się do atmosfery w postaci pary. Ilość jodu w powietrzu nad kontynentem wynosi przeciętnie 1,5 γ na 1 m 3, natomiast zawartość jodu w powietrzu nadmorskim jest kilkanaście razy większa. Woda deszczowa zawiera pewne ilości jodu, a jeszcze większe ilości napotyka się w rosie 8,5 γ w litrze. Przeważna część jodu, spłukanego z atmosfery, zostaje zatrzymana w glebie, częściowo na skutek fizycznej adsorbcji ziemi, częściowo w postaci chemicznych połączeń z organicznymi składnikami gleby. Toteż gleba jest zawsze bogatsza w jod, aniżeli macierzysta jej skała; można mówić o szczególnym powinowactwie i magazynowaniu jodu w glebie, zwłaszcza w kwaśnej humusowej, z której części jodu zostaje wypłukana przez wodę, a część ulatnia się ponownie do atmosfery. Na podstawie powyższych danych Skarżyński przedstawia krążenie jodu w przyrodzie według załączonego schematu Lundego. Podczas procesu rozpadu i wietrzenia skał zawartych w nich jod zostaje wypłukany przez wodę. W czasie długiej wędrówki mas wody do morza część jodu, zawartego w wodzie, zostaje zatrzymana w glebie dzięki adsorbcji przez koloidy ziemi; część ulatnia się w postaci pary do atmosfery, część zatrzymują rośliny wodne, a tylko nieznaczna ilość przechodzi do wody morskiej. Pewna ilość jodu wody morskiej zostaje związana przez organizmy roślinne i wraz z resztkami opada dno morskie, ażeby później w następnych epokach geologicznych, jako składnik skał osadowych, wziąć udział w ponownym krążeniu jodu. 7

8 Tablica nr 1. Atmosfera Gleba Rośliny lądowe Wody morskie (rośliny i zwierzęta morskie) Zwierzęta lądowe (człowiek) Wody lądowe Skały wulkaniczne Skały osadowe Tablica nr 1. Schemat krążenia jodu w przyrodzie. Część jodu zawartego w wodzie morskiej ulatnia się do atmosfery, prądami powietrznymi zostaje przeniesiona nad kontynenty i wraca na powierzchnię ziemi wraz z odpadami atmosferycznymi, gromadząc się w glebie i w rosnących na niej roślinach, które zapewne pochłaniają także jod wprost z powietrza, oddając go ziemi podczas butwienia. W obiegu jodu w przyrodzie nieożywionej występują żywe organizmy, jako poszczególne ogniwa łańcucha przemian. Jest to tzw. biosfera ona to stanowi największe skupienie jodu. Magazynowanie jodu w żyjących organizmach, tak roślinnych jak zwierzęcych, jest następstwem większej trwałości organicznych połączeń jodu, aniżeli nieorganicznych związków jodowych i jodu wolnego, który zresztą spotykamy w przyrodzie tylko w wyjątkowych wypadkach. Asymilowanie i kumulowanie jodu w żywych tkankach roślinnych i zwierzęcych polega przypuszczalnie na czynnym pobieraniu jodu przez żywe 8

9 ustroje, związanym z szczególną rolą, jaką w procesach życiowych odgrywa jod, jako katalizator, biorący najczynniejszy udział w gospodarce ustroju i jako pierwiastek biodynamiczny o fundamentalnym znaczeniu dla przemiany komórek ustrojowych, bez którego niemożliwe jest w ogóle życie (Heubner, Orłowski). IV. Analizy fizyczno chemiczne zabłockiej solanki i soli jodowo bromowej Badania chemiczno analityczne solanki i soli zabłockiej przeprowadzone w styczniu i lipcu 1951 roku w Zakładzie Naukowo Badawczym w Szczawnie Zdroju przez Jarocką, Szmytównę i Wagnera, dały następujące wyniki: Wyniki badania solanki ze źródła Korona w Zabłociu Próba wody: solanki pobranej ze źródła: odwiert Korona w Zabłociu dostarczonej do Z.N.B dnia 27 grudnia przez Z.P.U w Jastrzębiu z pismem L. dz. 1250/Port. z dnia 13 grudnia 1950 roku. Rodzaj opakowania; dwa balony a 50 litrów. A. Oznaczenie ogólne. Właściwości zewnętrzne: Zapach: Smak: woda przezroczysta, bezbarwna. Na dnie balonów osad żelazisty koloru brunatnego. specyficznego zapachu brak smak wyraźnie słony z posmakiem żelazistym Odczyn: prawie obojętny ph = 6.6 Ciężar właściwy: w temp. 20 C = B. Analiza szczegółowa: w 1 kg wody badanej znaleziono: Kationów mg mwal mwal% Sodowego (Na ) 13806,10 600,31 82,11 Potasowego (K ) 110,22 2,82 0,38 Wapniowego (Ca ) 1325,70 66,15 9,05 Magnezowego (Mg ) 652,59 57,67 7,34 Żelaza (Fe + Fe ) 59,52 2,13 0,29 Manganowego (Mn ) 0,82 0,03 0,004 Amonowego (NH 4) 93,63 5,19 0,71 9

10 Litowego (Li ) 0,93 0,13 0,01 Strontowego (Sr ) 26,56 0,60 0,08 Barowego (Ba ) ślady 731,03 99, % Anionów Chlorowego (Cl ) 25769,30 726,97 99,33 Bromowego (Br ) 125,30 1,57 0,21 Jodowego (J ) 129,05 1,01 0,13 Wodorowęglanowego (HCO a ) 103,61 1,69 0,23 Siarczanowego (SO 4 ) 29,71 0,61 0, ,04 731,67 99,98 100% mg milimoli Dwutlenek węgla (CO 2 ) 203,7 4,62 Kwas meta-krzemowy (H 2 SiO 3 ) 37,27 0,47 A z o t a n ó w i a z o t y n ó w n i e z n a l e z i o n o. O r z e c z e n i e : spośród kationów przeważa jon sodowy (Na ) 82,11% miliwali. Znaczną przewagę wśród anionów posiada jon chlorowy (Cl ) 99,33% miliwali. Jest to więc źródło solankowe z dużą zawartością soli kuchennej (NaCl). Z innych ważnych składników na szczególną uwagę zasługuje zawartość jonu jodowego wynosząca 129,0 mg/1 kg. Poza tym woda zawiera znaczne ilości kationów wapnia i magnezu. Powyższą wodę mineralną klasyfikujemy do grupy: solanek jodowych ziemno-alkaliczno-żelazistych. Wyniki badania soli jodowo-bromowej z produkcji ciągłej w Zabłociu. Wybiórka z dnia r. Wygląd: ciemnoszara, wilgotna masa krystaliczna Zapach: wyraźny zapach dwutlenku siarki Smak: wyraźnie słony Reakcja: 10% roztwór wykazuje wartość ph = 5,60 (oznaczone metodą elektrometryczną), jest więc słabo kwaśny. 10

11 Chemiczna analiza ilościowe: w 100 g badanej soli stwierdzono zawartość: Kationów mg mwal mwal % sodowego (Na ) , ,06 95,26 Potasowego (K ) 49,66 1,27 0,08 Amonowego (NH ) 22,06 1,22 0,08 Wapniowego (Ca ) 744,00 37,12 2,53 Magnezowego (Mg ) 359,80 29,59 2,01 Żelaza (Fe ) 44,18 1,58 0,10 częściowo w postaci Fe 3 O , ,84 100,0 Anionów Chlorowego (Cl ) 5.810, ,99 99,74 Bromowego (Br ) 82,31 1,03 0,07 Jodowego (J ) 76,09 0,599 0,04 Siarczanowego (SO 4 ) 13,30 0,33 0,22 Azotonowego (NO 3 ) 0 Hydrowęglanowego (HCO 3 ) 0 Razem , ,18 100,0 O r z e c z e n i e : Ciemnoszara barwa soli pochodzi przede wszystkim od związku żelaza Fe 3 O 4 nierozpuszczalnego w wodzie. Roztwór soli ma wobec tego odcień słabo-szarawo-mętny. Zapach dwutlenku siarki wyraźnie wyczuwalny przy otwieraniu słoika z solą, w roztworze rozcieńczonym ginie. Należałoby jednak wyprodukować dla celów handlowych sól bez tego zapachu, który zdradza dodatek domieszki sztucznej, nie należącej do naturalnych składników solanki. Jest to tym ważniejsze, że sama sól z zawartością 760 mg jodu na 1 kg stanowi bardzo cenny produkt dla celów kąpielowych i wymienione usterki (zapach, ciemna barwa) mogłyby wzbudzać u konsumentów niepożądane zastrzeżenia. 11

12 Badania kontrolne prób soli z warzelni w Zabłociu. Oznaczenia ogólne: Własności zewnętrzne: sól drobno krystaliczna, barwy ciemno-szarej. Zapach: jodowy. Smak: wybitnie słony. Odczyn 1 % roztworu soli ph = 6,28 (mierz. elektrometr.) Sól rozpuszcza się prawie całkowicie, dając mętny roztwór, który po przesączeniu jest czysty. Na sączku pozostaje ciemny osad żelazisty w ilości ok. 0,46 % tlenków żelaza. Oznaczenia szczegółowe: zawartość w % wynik analizy wynik analizy wynik analizy z r. z r. z r. wapnia Ca 1,119 2,3086 1,8324 magnezu Mg 0,549 1,3035 0,5345 chlorków Cl 55,049 57, ,122 jodków J 0,098 0,2285 0,1388 bromków Br 0,149 0,2890 0,137 wilgotność 8,31 4, ,05 O r z e c z e n i e : W przesłanej ostatnio próbce soli widoczny jest spadek zawartości jodu w porównaniu z próbami z 1951 i 1950 roku. Próba zawiera 0,098 % tzn. 980 mg jodu na kg soli w próbie z r. zawartość wynosi 2,285 mg J/kg. Należałoby stwierdzić, czy jest to wynikiem zmieniającego się składu solanki, względnie czy też spadek zawartości jodu spowodowany jest sposobem fabrykacji, suszenie i pobierania próbek. Również ilość wapnia i magnezu ulega większym wahaniom. Te duże wahania składników, zwłaszcza jodu, w poszczególnych próbach soli zabłockiej należy moim zdaniem przypisać najprawdopodobniej prowizorycznym urządzeniom warzelni eksperymentalnej w Zabłociu. Skład chemiczny soli i stężenie jodu ustali się niewątpliwie po wybudowaniu nowej warzelni soli i po zainstalowaniu zaplanowanej przez Naczelną Dyrekcję Polskich Uzdrowisk nowoczesnej aparatury próżniowej, która pozwoli otrzymywać sól wolną od usterek, o stałym składzie, jasną, nadającą się nie tylko do kąpieli, lecz także do użytki wewnętrznego. I rzeczywiście, dzięki zmodyfikowanej i ulepszonej metodzie Sobczaka produkuje się obecnie sól jasną, kremową, zawierającą stale ponad 2,000 mg jodu w 1 kg soli, jak to widzimy z załączonej ostatniej analizy z dnia r. 12

13 Wyniki badania nr 99 z roku Próby soli zabłockiej dostarczonej do Zakładu Balneotechnicznego przez Dyrekcję Naczelną P. P. Polskie Uzdrowiska dnia 26 września 1952 r. z pismem z dnia r. L. dz. 113/TP-30/12/52 w oryginalnym opakowaniu handlowym ( słoik szklany pojemności 1/2 l z ciemnego szkła z zakrętką metalową, wewnątrz wkładka korkowa). A. Oznaczenia ogólne: Własności zewnętrzne: Zapach: Smak: Odczyn: Sól drobnokrystaliczna barwy kremowej lekko jodowy słony, piekący 10 % roztworu soli ph = 6,92 (elektrometrycznie) B. Analiza szczegółowa: w 100,0 g soli znaleziono: miligramów % sodu (Na) 28660,9 28,661 potasu (K) 223,5 0,223 litu (Li) 1,9 0,002 wapnia (Ca) 2121,4 2,121 magnezu (Mg) 1146,4 1,146 baru (Ba) ślady - strontu (Sr) ślady - żelaza (Fe) 0,75 - niklu (Ni) ślady - manganu (Mn) ślady - miedzi (Cu) 0,3 - amonu (NH 4 ) 147,0 0,147 chlorków (Cl) 51620,0 51,620 jodków (J) 201,2 0,201 bromków (Br) 251,7 0,251 siarczanów (SO 4 ) 9,3 0,009 krzemionki (SiO 2 ) 10,0 0,010 wody 15580,0 15,580 subst. nierozpuszczalnych w wodzie 26,7 0,026 99,997 13

14 O r z e c z e n i e : Sól zabłocka jest dobrze rozpuszczalną solą jodowo-bromową z zawartością wapnia magnezu. V. Własności fizjologiczne, farmakologiczne i terapeutyczne jodu a) Historia badań nad tarczycą i przemianą jodu jest wspaniałym. przykładem celowości ścisłej współpracy między fizjologią, chemią, farmakologią i kliniką wobec czego pozwalam sobie ją tutaj krótko naszkicować. Doświadczenia chirurgiczne z całkowitym usunięciem gruczołu tarczycowego wskazały, że po tych zabiegach operacyjnych występuje u chorych stan, który przypomina kretynizm (Kocher 1883) i obrzęk śluzakowy (Reverdin, 1883). W związku ze spostrzeżeniami Schiffa (1884), że implantacja normalnego gruczołu tarczowego nie dopuszcza przez pewien czas do wystąpienia skutków ekstyrpacji tarczycy. Bettencort i Serrano (1890) wszczepili człowiekowi z ciężkimi objawami obrzęku śluzakowego tarczycę owcy i uzyskali pomyślny wynik leczniczy. Następnie z równie dobrymi efektami terapeutycznymi zaczęto stosować wyciągi tarczycowe w zastrzykach podskórnych (Murray, 1891) oraz doustnie w formie surowych, gotowanych i suszonych preparatów tarczycowych (Howitz, Fox i Mackenzie, 1892). Przy próbach otrzymania czynnej substancji w czystej postaci Bauman (1895) wykazał, że czynność fizjologiczna tejże związana jest z frakcją białkową o dużej zawartości jodu, tzw. jodotyryną, Oswald (1890) stwierdził, że hormon tarczycowy magazynuje się w formie tyreoglobuliny, Kendallowi (1914) po wielu daremnych próbach udało się wreszcie wyodrębnić właściwą czynną substancję, tzw. tyroksynę w formie krystalicznej, a Haringtonowi (1935) udało się syntetycznie otrzymać tyroksynę, która in vitro powstaje z wyodrębnionej przez Haringtona i Randalla (1929) dwujodotyrozyny i która, podobnie jak jej prekursor, jest stężonym białkowym połączeniem jodu, polipeptydem zawierającym % jodu. W 1900 roku Gley i Boureet wykryli po raz pierwszy obecność jodu we krwi i uznali go za fizjologiczny jej składnik. W dwa lata później Justus ogłosił pracę, w której dowodzi, że jod jest prawidłowym składnikiem każdej komórki w ustroju człowieka i zwierząt. Od czasów Coindet a, który w roku 1820 zalecił po raz pierwszy jod w leczeniu wola, Chatin a ( ), który wykazał, że w różnych wodach, w ziemi, w powietrzu i pokarmach tych okolic, w których występują wole i matołectwo, ilość jodu jest bardzo mała i który położył podwaliny pod teorię powstawania wola na tle niedostatku jodu, ugruntowuje się pogląd, iż jod jest 14

15 lekiem swoistym wola. Marine i Lenhart. w 1911 r. zalecają stosowanie jodu zarówno w wolu zwyczajnym, jak i toksycznym. W roku 1914 Hunziker, Wyss i Bayard wprowadzają jod w celach profilaktycznych u dzieci szwajcarskich w wieku szkolnym. Taką samą akcję profilaktyczną w Ameryce przeprowadzają u dzieci planowo Marine i Kimball, którzy w roku 1917 przedkładają wielki plan zapobiegawczego zwalczania wola endemicznego jodem. Na podstawie badań Fellenberga, który szczegółowo oznaczał zawartość jodu w środkach żywnościowych i który stwierdził, że w kantonach Szwajcarii dotkniętych wolem ilość dzienna jodu doprowadzana z pokarmami wynosi γ, a powinna zdaniem Wespisa i Curtisa wynosić γ, zapoczątkowuje w 1922 r. Eggenberger powszechną akcję profilaktyczną przez jodowanie soli kuchennej w stosunku 0,5 1 g KJ na 100 kg. NaCl; jest to tak zwana pełna sól (Vollsalz), której spożycie dzienne 10 g. bez uwzględnienia naturalnego dowozu jodowego, wynosi maksymalnie 0,1 mg czyli 100 γ jodu. Dawka zapobiegawcza wedle tego autora waha się między γ jodu, zaś dawka lecznicza wola między γ jodu. Neisser w roku 1920 ogłasza dodatni wpływ stosowania jodu na przebieg kliniczny choroby Basedowa. W rok po tym Loevy i Zondek również stwierdzają korzystne działanie jodu w przypadkach choroby Graves Basedowa nie tylko na przebieg kliniczny, lecz także na przemianę gazową. Od 1923 r. przeprowadza Plummer badania, oparte na spostrzeżeniach 600 przypadków tyreotoksykoz, które dowodzą, iż jod odpowiednio dawkowany wywiera korzystne działanie. W szczególności przyjęło się przygotowawcze leczenie przedoperacyjne jodem. W 1925 r. Veil i Sturm, w oparciu o metodę Fellenberga, stwierdzili zwiększenie poziomu jodu w tyreotoksykozie, obniżenie zaś w hypotyreozie. Począwszy od 1935 r. wychodzą prace Houssay a i współpracowników, dowodzące zależności przemiany jodowej od tarczycy, przysadki mózgowej i guza szarego międzymózgowia; po wycięciu przysadki słabnie w szczególności czynność tarczycy, czego wyrazem jest między innymi zatrzymanie jodu w tarczycy. W 1932 r. Kuschinsky przedstawia działanie jodu na tarczycę poprzez przedni płat przysadki mózgowej, który jest promotorem tarczycy i ośrodkiem nadrzędnym przemiany jodowej. Prace Takasugi wskazują na łączność między B awitaminozą a przemianą jodową. Nitschke i Dehring wyjaśniają związek między tyroksyną a witaminą D. Z badań Fasolda, Marin a, Elmera, Giędosza i Schepsa wynika związek między innymi witaminami, szczególnie A i C a przemiana jodową. b) Zawartość jodu w ustroju i rola tarczycy w przemianie jodowej. Jod, jeden z najpowszechniejszych pierwiastków we wszechświecie, jest niezbędny dla ustroju i stanowi jego normalną część składową. W ustroju występuje jod we wszystkich tkankach jako stały, normalny i fizjologiczny składnik wszystkich komórek. W całym organizmie ludzkim 15

16 znajdujemy jod w ilości wahającej się w granicach mg, z czego połowę gromadzi tarczyca (50%); stosunkowo znaczny odsetek jodu zawierają inne gruczoły dokrewne, jak np. jajniki, przytarczyce, nadnercza, przysadka mózgowa itd. Krew zawiera 3 mg, mięśnie 25 mg, skora 5 mg, wątroba 2mg, kości i tkanka łączna 3 mg jodu. W protoplazmie komórkowej i płynach tkankowych jod występuje pod dwoma postaciami: a) jod nieorganiczny, właściwie ściślej biorąc anion J oraz b) jod związany z drobinami związków organicznych, w głównej mierze z aminokwasami, wbudowanymi w drobiny białek. Ilości jodu w narządach ulegają wahaniom zależnie od pokarmów i pory roku; w zimie są mniejsze, w lecie większe. Tłumaczymy to sobie spożywaniem świeżych, zielonych roślin. Dowodem tego większa zawartość jodu w tarczycy zwierząt roślinożernych, aniżeli mięsożernych. U mieszanożernych znajdują się wartości pośrednie (Ross). Tarczyca ludzka zawiera przeciętnie 10 mg jodu; ściśle mówiąc ilości jodu całkowitego w tarczycy człowieka dorosłego wahają się od 5 25 mg. Wahania te zależne są od wielu czynników fizjologicznych i niefizjologicznych. Do najwybitniejszych czynników fizjologicznych należą (cytuję za Elmerem): dieta, pory roku, stosunki geograficzne, gruczoły dokrewne i wiek. Dieta i pory roku, jak już przed chwilą wspomnieliśmy, odgrywają wielką rolę. Dzięki wielkiej, górującej nad innymi narządami, zdolności tarczycy wychwytywania i magazynowania jodu ilość jego w niej zwiększa się wybitnie po diecie bogatojodowej. Wyraźnie wzrasta z wiosną i utrzymuje się na wzmożonej wysokości przez lato i jesień, a w miejscach zimowych znacznie opada. Stosunki geograficzne mają również wielkie znaczenie, gdyż z szerokością, długością geograficzną i z wysokością terenu zmienia się zawartość jodu w ziemi, wodzie i powietrzu, a co za tym idzie i w pokarmach. W krajach nadmorskich, np. w Italii, Anglii, Szwecji, w Japonii, Norwegii, Kanadzie, znajdujemy przeważnie w tarczycy wyższe wartości jodu, co pozostaje w związku z odżywianiem się rybami i wodorostami morskimi. Natomiast w terenach górskich, jak Karpaty, Tyrol, Alpy, Pireneje, Andy, Ural, Kaukaz, Himalaje, w związku z wodą zawierającą nadmiar wapnia, a za mało jodu, tarczyca zawiera mniejszą ilość jodu. Badania niektórych autorów, zwłaszcza Cartera przemawiają znów gruczołów dokrewnych w szczególności gruczołów płciowych w powstawaniu zmian sezonowych; dzieje się to może pod wpływem układu nerwowego. Veil na podstawie spostrzeżeń, że tarczyca zwierząt zapadających w sen zimowy, jak np. nietoperze, świstaki, jeże, które można ze snu obudzić przez podanie tyroksyny, przedstawia jakoby obraz histologicznego zaniku, a w okresie wiosny daje się stwierdzić ożywienie jej budowy histologicznej autor przyjmował, iż wahania sezonowe są wynikiem zmian czynnościowych samej tarczycy, jej wzmożonej czynności na wiosnę i w lecie. Obecnie przyjmuje się, że przyczyną wahań sezonowych jest jakiś bliżej nie określony rytm życiowy, 16

17 podobni jak przyczyną sezonowych nasileń pewnych chorób jest jakiś bliżej nieznany rytm chorobowy. Wiek ustroju wpływa na zawartość jodu w tarczycy. Tarczyca płodów i noworodków nie zawiera w ogóle jodu, albo zawiera go bardzo mało. Ilość jodu w tarczycy wzrasta systematycznie od urodzenia aż do wieku przekwitania; od roku życia utrzymuje się na poziomie szczytowym, między rokiem zaczyna lekko opadać, ale ten spadek nie zawsze się zaznacza. Odnośnie do stanów patologicznych, tarczyca przy wolu endemicznym, myxoedema i matołectwie zawiera mniejszą ilość jodu; w chorobie Basedova ilość jodu w tarczycy bywa różna obniżona, prawidłowa i nieznacznie wzmożona, natomiast bardzo wzmożona w struma basedovificata. Rola tarczycy polega na tym, że doprowadzony z pokarmami, woda, powietrzem (20 60 γ J na dobę) i w formie preparatów farmaceutycznych jod zostaje wprowadzony do tarczycy w specyficzne związki organiczne, które następnie, dostawszy się do krwi jako hormony, wywierają sobie właściwe działanie w ustroju. Innymi słowy, właściwym zadaniem tarczycy w organizmie według dzisiejszego stanu wiedzy jest produkcja hormonów, zawierających wysoki procent jodu i wydzielanych bezpośrednio do krwi. Zadanie to spełnia tarczyca, jak podają Fidleus i Jurand przy pomocy: 1. szczególnej zdolności wychwytywania jodu nieorganicznego, krążącego we krwi, 2. specjalnego systemu enzymatycznego, dzięki któremu dochodzi w niej do biosyntezy hormonów w ostatecznej formie, 3. gromadzenia go w obrębie pęcherzyków gruczołowych w postaci jodotyreoglobulinu, 4. oddawania go bezpośrednio do krwiobiegu w formie tyroksyny, względnie jodoalbuminu. Dotąd udało się wyosobnić z tarczycy nie więcej niż trzy połączenia jodowoorganiczne; jodotyreoglobulin, dwujodotyrozynę i tyroksynę. Dwujodotyrozyna chemicznie jest to kwas ß-(-oksy-3,5-dwujodofenylo)- α-amino-propionowy o wzorze strukturalnym: J HO - CH 2 = CHNH 2 - COOH J Związek ten wyosobniono pierwotnie pod nazwą kwasu jodowo-gorgonowego z białek, stanowiących szkielety gąbek i korali. W ustrojach zwierząt wyższych dwujodotyrozyna jest stałym składnikiem tyreoglobulinu, charakterystycznego 17

18 białka gruczołu tarczowego. Zawartość w niej jodu wynosi 58,66 %. Rola fizjologiczna dwujodotyrozyny w tarczycy ogranicza się właściwie do tego, że stanowi ona materiał, z którego już bezpośrednio powstaje tyroksyna i dlatego od jej zawartości w gruczole zależy jego normalna funkcja fizjologiczna. Sama dwujodotyrozyna nie wykazuje normalnie działania tyroksynowego lub tylko bardzo słabe. w tarczycy natomiast nadczynnej ma ona odgrywać role ciała antagonistycznego do tyroksyny, względnie tyreotrofiny (Albelin, Zawadowski). Mechanizm tego antagonistycznego działania tłumaczą liczni autorowie bądź to działaniem dwujodotyrozyny jako całej drobiny, bądź też działaniem uwalniającego się z niej wolnego jodu (Kendall, Elmer) podobni jak lecznicze działanie jodu w nadczynnościach tarczycy można tłumaczyć albo wtórnym działaniem tworzącej się z niego dwujodotyrozyny, albo też działaniem wolnego pierwiastka. Tyroksyna jest to kwas ß-[3,5-dwujodo-4(3,5 dwujodo-4 -hydroksyfenoksy-fenylo]-α-amino-propionowy o wzorze strukturalnym: J J HO - O - - CH 2 - CH NH 2 - COOH J J Tyroksyna czyli 3, 5, 3, 5, - tetrajodtyronina jest związkiem o 76,3%-wej zawartości jodu. Tyroksyna występuje w całym ustroju, jak również w tarczycy, albo związana, wchodząc jako aminokwas w budowę białek tarczycowych, głównie jodotyreoglobulinu i jodoalbuminu, albo jako wolna. Dawniejszy pogląd, że dwujodotyrozyna stanowi pierwsze stadium w biosyntezie tyroksyny, potwierdzony został później wynikami prac Ludwiga i Mutzenbachera, którzy zauważyli, że dwujodotyrozyna w środowisku słabo alkalicznym o ph = 8,8 w temperaturze 37 O samorzutnie utlenia się tlenem powietrza do tyroksyny. Harington i Pitt Rivers stwierdzili, że dodatek wody utlenionej ułatwia przebieg reakcji i skraca go do paru godzin. W ostatnich latach udało się poza tym stwierdzić, że synteza tyroksyny w tarczycy oparta jest na systemie enzymatycznym. Mianowicie Morton i Chaikoff, używając radioaktywnego jodu J 131, zauważyli, że nieorganiczne połączenia tego izotopu gromadzą się w skrawkach tarczycowych in vitro i po krótkim czasie stwierdzić można w nich obecność dwujodotyrozyny i tyroksyny, które wykazują własności radioaktywne. Jeżeli jednak doświadczenie to przeprowadzić w obecności trucizn enzymatycznych takich, jak siarkowodór H 2 S, kwas pruski HCN, tlenek węgla CO i inne, to nie przychodzi do powstania dwujodotyrozyny i tyroksyny. 18

19 Na podstawie tych i wielu innych prac przyjmujemy dzisiaj, że do przebiegu biosyntezy tyroksyny w tarczycy potrzebne są co najmniej dwa enzymy o własnościach oksydaz. Pierwszy z nich zwany, przez wielu autorów, jodazą, ułatwia przemianę jodu jonowego w jod atomowy (drobinowy) oraz katalizuje reakcję jodowania tyrozyny (Blum i Grűtzner). Drugi zaś, uważany za peroksydazę, warunkuje przemianę dwujodotyrozyny w tyroksynę. Schachner, Franklin i Chaikoff uważają, że systemem enzymatycznym, dzięki któremu przychodzi do powstania tyroksyny w tarczycy, jest system oksydazy cytochromowej. Według najnowszych poglądów, hormonem tarczycy prawdopodobnie nie jest ani tyroksyna ani jodotyeroglobulin. Natomiast spotyka się w normalnej krwi białko jodowe we frakcji albuminowej, zwane jodoalbuminem, powstające najprawdopodobniej w pęcherzykach gruczołowych tarczycy przez częściowy rozpad jodotyreoglobulinu. Stąd poprzez komórki nabłonka tarczycowego dostaje się ono do krwiobiegu. Jakkolwiek więc utarło się nazywanie tyroksyny hormonem gruczołu tarczowego, należy raczej, zdaniem wielu autorów, uważać jodoalbumin występujący we krwi za właściwy hormon tarczycy. c) Wchłanianie się jodu. Jod należy do środków rozpuszczalnych w lipoidach, które jak wykazały badania Pawłowa i Rzętkowskiego, wchłaniają się już w jamie ustnej, przełyku i żołądku. według Friedmanna i Metzgera lepiej jeszcze wchłania jodki odbytnica, a najlepiej jelito cienkie. W myśl badań Hanzlika wchłanianie roztworów NaJ umieszczonych w podwiązanych pętlach jelita jest prawie równe we wszystkich częściach jelita cienkiego. Wchłanianie początkowe jest bardzo szybkie, lecz staje się wolniejsze, gdy ½ - ¾ uległo już wessaniu. To stopniowe zmniejszanie się szybkości wchłaniania ma zależeć od miejscowych zmian w nabłonku jelitowym. Jeżeli podać jod jako środek leczniczy w formie wolnej, cząsteczkowej, to może ulec on wessaniu z przewodu pokarmowego do krwiobiegu tylko po przejściu w stan jonowy, tj. po przemianie na jon jodkowy J, która to reakcja ma miejsce w alkalicznym środowisku jelit. Związki nieorganiczne (KJ, NaJ) wchłaniają się łatwiej, szybciej, aniżeli organiczne związki jodowo białkowe i jodowo tłuszczowe, z wyjątkiem jodu tranu, którego zdolność wchłaniania jest większa niż jodku potasu. Poza przewodem pokarmowym jod wchłania się w drogach oddechowych i płucach, gdyż, jak stwierdził HOFF (Bokser 1. c. ) wziewanie jodu lub jodków powoduje dłużej trwający wzrost poziomu jodu wre krwi i większe jego przenikanie do układu nerwowego ośrodkowego. W końcu kilka słów o resorbcji jodu przez nieuszkodzoną skórę. Na podstawie licznych doświadczeń wielu autorów, których większość: Luckchardt, Koch, Schrőder i Weiland (Heffter 1. c.) otrzymała pozytywne wyniki, należy stwierdzić, że tak jod, jak i jodki wchłaniają się wcale szybko z powierzchni 19

20 skóry, gdyż w zwiększonej ilości jod zjawia się w moczu i w innych wydzielinach i wydalinach ustrojowych. Definitywnie Hintzelmanna, którzy przeprowadzali dokładne doświadczenia z rozmaitymi związkami jodowymi stosowanymi w formie nacierań, kataplazmów, kąpieli i przekonali się, że jod adsorbuje się i resorbuje się przez skórę. d) Wydalanie jodu z ustroju odbywa się następującymi drogami: najwięcej drogą nerek (o ile nie są chore), w minimalnej ilości drogą przewodu pokarmowego, przy czym nie tyle chodzi tu o znikome ilości jodu niezresorbowanego,, ile o jod doprowadzony do dwunastnicy przez zółć. Następnie wydzielają i wydalają jod gruczoły ślinowe, sutkowe, błony śluzowe narządu oddechowego, przewodu pokarmowego, wreszcie gruczoły łzowe i potowe (zwłaszcza w gorączce). Łatwiejsze i szybsze jest wydzielanie się jodu z ustroju przy podaniu jodków, aniżeli związków organicznych. Po podaniu jodków już w 7 12 min. zjawia się jod w ślinie, a w min. w moczu. Z jodków prędzej wydziela się z moczem NaJ niż w moczu niż KJ; widać w tym pewną zależność wydzielania się jodu od kationu. Przy dłuższym podawaniu małych dawek jodków duża część jodu ulega zatrzymaniu w ustroju i tylko stopniowo wydala się, tak że jeszcze 10 dni po zaprzestaniu podawania jodków stwierdza się w moczu 10 razy większe wydalanie niż normalnie. e) Fizjologiczna przemiana jodu w ustroju. Wessany jod spełnia swoje funkcje fizjologiczną, częściowo w formie zjonizowanej, częściowo w formie molekularnej, częściowo wreszcie w formie związków organicznych, biologicznie czynnych hormonów tarczycy. Za działaniem jodu jako cząsteczki przemawia fakt stwierdzony przez Waltona (cyt. za Goryszewskim), który wykazał, że jod i jego sole okazują wybitną zdolność katalizy dodatniej, tj. przyśpieszają wybitnie reakcję chemiczną, oksydację co jest podstawą przyśpieszenia przemiany materii. Z drugiej strony stwierdzono, że jod działa jako wolny jon, przekonano się bowiem, że działanie związków nieorganicznych jodu rozwija się dopiero po kilku dniach, przy czym wpływają one na ustrój silniej, gdy są więcej rozcieńczone. Schroff mianowicie udowodnił, że jod, podobnie jak żelazo, lepiej i trwalej działa w ilościach małych niż wielkich. Ustrój podobno broni się przed jodem jonowym i szybko wiąże go w różne połączenia organiczne. Z połączeń organicznych odszczepia się znowu wolny jod i działa jako cząsteczka. Dzieje się to pod wpływem CO 2, przy czym powstaje jodowodór, który w obecności tlenu uwalnia jod. Reakcja ta przebiega według wzoru Binza tak: 2KJ + CO = K 2 CO 3 + J 2 Schemat przemiany jodowej w ustroju wygląda w ten sposób: 1. Pochłanianie jodu nieorganicznego lub organicznego, 20

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Produkt leczniczy zawiera sól jodowo-bromową, w tym jodki nie mniej

Bardziej szczegółowo

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy Układ wewnątrzwydzielniczy 1. Gruczoły dokrewne właściwe: przysadka mózgowa, szyszynka, gruczoł tarczowy, gruczoły przytarczyczne, nadnercza 2. Gruczoły dokrewne mieszane: trzustka, jajniki, jądra 3. Inne

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk WODA I OGIEŃ Prezentacja Mileny Oziemczuk Ogień Ogień - suma obserwowalnych zjawisk towarzyszących na ogół fizykochemicznemu procesowi spalania,, a przede wszystkim: emisja promieniowania widzialnego -światła

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1. PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE 5 1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1.1. Wyraź w gramach masę: a. jednego atomu żelaza, b. jednej cząsteczki kwasu siarkowego. Odp. 9,3 10 23 g; 1,6 10 22

Bardziej szczegółowo

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C).

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Wzrost temperatury redukuje poziom większości składników odżywczych. Surowy por

Bardziej szczegółowo

Zapisz równanie zachodzącej reakcji. Wskaż pierwiastki, związki chemiczne, substraty i produkty reakcji.

Zapisz równanie zachodzącej reakcji. Wskaż pierwiastki, związki chemiczne, substraty i produkty reakcji. test nr 2 Termin zaliczenia zadań: IIIa - 29 października 2015 III b - 28 października 2015 zad.1 Reakcja rozkładu tlenku rtęci(ii) 1. Narysuj schemat doświadczenia, sporządź spis użytych odczynników,

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

DEZYNFEKCJA WODY CHLOROWANIE DO PUNKTU

DEZYNFEKCJA WODY CHLOROWANIE DO PUNKTU DEZYNFEKCJA WODY CHLOROWANIE DO PUNKTU PRZEŁAMANIA WPROWADZENIE Ostatnim etapem uzdatniania wody w procesie technologicznym dla potrzeb ludności i przemysłu jest dezynfekcja. Proces ten jest niezbędny

Bardziej szczegółowo

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Żywienie a aktywność tarczycy prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Podwzgórze TRH Przysadka Oś podwzgórzowo przysadkowo - tarczycowa TSH Tarczyca T 4, T 3, rt 3 Osoczowe białka

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data 1. Struktura organizmu i funkcje, jakim ona służy ( komórki,

Bardziej szczegółowo

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA.

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA. I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych rok szkolny 2014/2015 ZADANIA ETAP I (szkolny) Zadanie 1 Wapień znajduje szerokie zastosowanie jako surowiec budowlany.

Bardziej szczegółowo

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu.

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu. Chemia Zestaw I 1. Na lekcjach chemii badano właściwości: żelaza, węgla, cukru, miedzi i magnezu. Który z zestawów badanych substancji zawiera tylko niemetale? A Węgiel, siarka, tlen. B Węgiel, magnez,

Bardziej szczegółowo

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I...... Imię i nazwisko ucznia ilość pkt.... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły... maksymalna ilość punk. 33 Imię

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Warszawski konkurs chemiczny KWAS. Etap I szkolny. Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Warszawski konkurs chemiczny KWAS. Etap I szkolny. Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Warszawa 17 marca 2009r. Warszawski konkurs chemiczny KWAS Etap I szkolny Kod ucznia: Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Maksymalna ilość punktów 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Liczba

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego 1. Przyporządkuj opisom odpowiadające im pojęcia. Wpisz litery (A I) w odpowiednie kratki. 3 p. A. hydraty D. wapno palone G. próchnica B. zaprawa wapienna

Bardziej szczegółowo

Bioterra zdrowie i uroda. Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych.

Bioterra zdrowie i uroda. Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych. Bioterra zdrowie i uroda Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych. Każdy człowiek marzy o zdrowiu i urodzie. Pragnienie to nie zależy

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM Równowaga kwasowozasadowa Zakład Chemii Medycznej PUM Teorie kwasów i zasad Teoria dysocjacji elektrolitycznej Arheniusa: podczas rozpuszczania w wodzie wodzie kwas: dysocjuje z odszczepieniem kationu

Bardziej szczegółowo

KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM

KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ... pieczątka nagłówkowa szkoły... kod pracy ucznia KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ETAP SZKOLNY Drogi Uczniu, Witaj w pierwszym etapie konkursu chemicznego. Przeczytaj uważnie instrukcję

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

Powtórzenie wiadomości z kl. I

Powtórzenie wiadomości z kl. I Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice Powtórzenie wiadomości z kl. I Na początku kl. I po kilku lekcjach przypominających materiał w każdej klasie przeprowadzam mini konkurs chemiczny.

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Andrzej Gonet*, Aleksandra Lewkiewicz-Ma³ysa*, Jan Macuda* ANALIZA MO LIWOŒCI ZAGOSPODAROWANIA WÓD MINERALNYCH REJONU KROSNA**

Andrzej Gonet*, Aleksandra Lewkiewicz-Ma³ysa*, Jan Macuda* ANALIZA MO LIWOŒCI ZAGOSPODAROWANIA WÓD MINERALNYCH REJONU KROSNA** WIERTNICTWO NAFTA GAZ TOM 22/1 2005 Andrzej Gonet*, Aleksandra Lewkiewicz-Ma³ysa*, Jan Macuda* ANALIZA MO LIWOŒCI ZAGOSPODAROWANIA WÓD MINERALNYCH REJONU KROSNA** 1. WSTÊP Na obszarze Polski wody mineralne

Bardziej szczegółowo

Główne zagadnienia: - mol, stechiometria reakcji, pisanie równań reakcji w sposób jonowy - stężenia, przygotowywanie roztworów - ph - reakcje redoks

Główne zagadnienia: - mol, stechiometria reakcji, pisanie równań reakcji w sposób jonowy - stężenia, przygotowywanie roztworów - ph - reakcje redoks Główne zagadnienia: - mol, stechiometria reakcji, pisanie równań reakcji w sposób jonowy - stężenia, przygotowywanie roztworów - ph - reakcje redoks 1. Która z próbek o takich samych masach zawiera najwięcej

Bardziej szczegółowo

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony Gruczoły dokrewne człowieka PRZYSADKA mózgowa Przysadka mózgowa jest gruczołem wielkości ziarna grochu

Bardziej szczegółowo

MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO. Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia

MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO. Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia Aktywność fizyczna - jest to dowolna forma ruchu ciała

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW 2008/2009

KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW 2008/2009 ...... kod pracy ucznia pieczątka nagłówkowa szkoły Drogi Uczniu, KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW 2008/2009 Witaj na I etapie konkursu chemicznego. Przeczytaj uważnie instrukcję i postaraj

Bardziej szczegółowo

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK Temat: Układ nerwowy i hormonalny Zadanie 1. Zaznacz poprawną odpowiedź. Co to są hormony? a) związki chemiczne wytwarzane w gruczołach łojowych, które regulują pracę

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Wodorotlenki O O O O. I n. I. Wiadomości ogólne o wodorotlenkach.

Wodorotlenki O O O O. I n. I. Wiadomości ogólne o wodorotlenkach. Wodorotlenki I. Wiadomości ogólne o wodorotlenkach. Wodorotlenki są to związki chemiczne zbudowane z atomu metalu i grupy wodorotlenowej. Wzór ogólny wodorotlenków: wartościowość metalu M n ( ) grupa wodorotlenowa

Bardziej szczegółowo

ph roztworu (prawie) się nie zmieniło. Zawiesina soi ma ph obojętne (lekko kwaśne). Zapach nie zmienił się.

ph roztworu (prawie) się nie zmieniło. Zawiesina soi ma ph obojętne (lekko kwaśne). Zapach nie zmienił się. Ureaza - dodatek krajowy 1. Odniesienie do podstawy programowej (starej) Kształcenie w zakresie podstawowym Odżywianie się człowieka - budowa i funkcja układu pokarmowego, główne składniki pokarmowe i

Bardziej szczegółowo

Tułów człowieka [ BAP_ doc ]

Tułów człowieka [ BAP_ doc ] Tułów człowieka [ ] Prezentacja Wstep Ciało człowieka jest najpiękniejszym i najbardziej skomplikowanym mechanizmem na świecie. W naszym ciele rozgrywa się bez przerwy tysiące zdarzeń. Nasze płuca pracują,

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWO WIELKOPOLSKIE Etap rejonowy rok szkolny 2011/2012 wylosowany numer uczestnika konkursu Dane dotyczące ucznia (wypełnia Komisja Konkursowa po rozkodowaniu

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.1 I. Substancje chemiczne i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne

Bardziej szczegółowo

Wewnętrzna budowa materii

Wewnętrzna budowa materii Atom i układ okresowy Wewnętrzna budowa materii Atom jest zbudowany z jądra atomowego oraz krążących wokół niego elektronów. Na jądro atomowe składają się protony oraz neutrony, zwane wspólnie nukleonami.

Bardziej szczegółowo

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07 Zmęczenie to mechanizm obronny, chroniący przed załamaniem funkcji fizjologicznych (wyczerpaniem) Subiektywne objawy zmęczenia bóle mięśni, uczucie osłabienia i wyczerpania, duszność, senność, nudności,

Bardziej szczegółowo

Arsen zawarty jest w różnych minerałach. Zwykle towarzyszy siarce lub zespołom kruszowców siarki.

Arsen zawarty jest w różnych minerałach. Zwykle towarzyszy siarce lub zespołom kruszowców siarki. ARSEN Arsen zawarty jest w różnych minerałach. Zwykle towarzyszy siarce lub zespołom kruszowców siarki. W związkach swych występuje jako pierwiastek trój i pięciowartościowy. Źródłami zanieczyszczenia

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE UTLENIALNOŚCI WÓD NATURALNYCH

OZNACZANIE UTLENIALNOŚCI WÓD NATURALNYCH OZNACZANIE UTLENIALNOŚCI WÓD NATURALNYCH WPROWADZENIE Utlenialność wody jest to umowny wskaźnik określający zdolność wody do pobierania tlenu z nadmanganianu potasowego (KMnO4) w roztworze kwaśnym lub

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY STECHIOMETRII

PODSTAWY STECHIOMETRII PODSTAWY STECHIOMETRII 1. Obliczyć bezwzględne masy atomów, których względne masy atomowe wynoszą: a) 7, b) 35. 2. Obliczyć masę próbki wody zawierającej 3,01 10 24 cząsteczek. 3. Która z wymienionych

Bardziej szczegółowo

Opracował: dr inż. Tadeusz Lemek

Opracował: dr inż. Tadeusz Lemek Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria i Gospodarka Wodna w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracował:

Bardziej szczegółowo

Magnez morski z obniżoną zawartością sodu

Magnez morski z obniżoną zawartością sodu Magnez morski z obniżoną zawartością sodu Płynny, skoncentrowany magnez pozyskany w procesie odsalania wody morskiej. W wyniku wykorzystania innowacyjnej metody pozyskania magnezu powstał preparat o natychmiastowej

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2010/2011

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2010/2011 Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2010/2011 KOD UCZNIA Etap: Data: Czas pracy: szkolny 22 listopad 2010 90 minut Informacje dla ucznia:

Bardziej szczegółowo

EKSPERTYZA ALKOHOLOGICZNA

EKSPERTYZA ALKOHOLOGICZNA EKSPERTYZA ALKOHOLOGICZNA Dariusz Zuba Instytut Ekspertyz Sądowych im. Prof. dra J. Sehna w Krakowie Prawo o ruchu drogowym Ustawa z dnia 20.06.1997 r. (Dz. U. Nr 98, poz. 602) Prawo o ruchu drogowym Ustawa

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

Nitraty -nitrogliceryna

Nitraty -nitrogliceryna Nitraty -nitrogliceryna Poniżej wpis dotyczący nitrogliceryny. - jest trójazotanem glicerolu. Nitrogliceryna podawana w dożylnym wlewie: - zaczyna działać po 1-2 minutach od rozpoczęcia jej podawania,

Bardziej szczegółowo

Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna.

Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna. Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna. Zanieczyszczenie wód - niekorzystne zmiany właściwości fizycznych, chemicznych i bakteriologicznych wody spowodowane wprowadzaniem w nadmiarze

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ ASORTYMENTOWO CENOWY PAKIET I. Cena jednostkowa Wartość netto Stawka Wartość brutto

FORMULARZ ASORTYMENTOWO CENOWY PAKIET I. Cena jednostkowa Wartość netto Stawka Wartość brutto Załącznik nr 3 do SIWZ FORMULARZ ASORTYMENTOWO CENOWY PAKIET I Przedmiot zamówienia: Mycie i dezynfekcja urządzeń do hemodializy (CPV:24.43.16.00-0) jednostkowa Wartość Stawka Wartość brutto handlowa Producent

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem 1 Uczeń: wyjaśnia, czym zajmuje się chemiaorganiczna (2) definiuje pojęcie węglowodory (2) wymienia naturalne

Bardziej szczegółowo

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie 4 Choroby wysokogórskie PORADA 4 ROBERT SZYMCZAK Choroby wysokogórskie 4 4 Choroby wysokogórskie W rozdziale omówimy choroby związane ze zmniejszającą się dostępnością tlenu na wysokości: Ostrą Chorobę

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO CROTAMITON FARMAPOL płyn do stosowania na skórę, 100 mg/g 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNEJ 1 g płynu do stosowania

Bardziej szczegółowo

Czynność wątroby. Fizjologia człowieka

Czynność wątroby. Fizjologia człowieka Czynność wątroby Fizjologia człowieka Wątroba (hepar) Jest największym gruczołem, Zbudowana jest w 80% z komórek miąższowych hepatocytów, w 16% z komórek siateczkowo-śródbłonkowych gwieździstych Browicza-Kupffera

Bardziej szczegółowo

Litowce i berylowce- lekcja powtórzeniowa, doświadczalna.

Litowce i berylowce- lekcja powtórzeniowa, doświadczalna. Doświadczenie 1 Tytuł: Badanie właściwości sodu Odczynnik: Sód metaliczny Szkiełko zegarkowe Metal lekki o srebrzystej barwie Ma metaliczny połysk Jest bardzo miękki, można kroić go nożem Inne właściwości

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. PRIMENE 10% roztwór do infuzji 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. PRIMENE 10% roztwór do infuzji 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO PRIMENE 10% roztwór do infuzji 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY 100 ml roztworu do infuzji zawiera: L-Izoleucyna... L-Leucyna... L-Walina...

Bardziej szczegółowo

DLACZEGO JESTEŚMY SZCZĘŚLIWE?

DLACZEGO JESTEŚMY SZCZĘŚLIWE? CATOSAL: SKŁAD Per ml: Butafosfan Witamina B12 WSKAZANIA 100 mg ] Źródło aktywnego fosforu ] 0,050 mg ] Składniki Dodatek witaminowy aktywne Zaleca się stosowanie preparatu przy zaburzeniach przemiany

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? 3 Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? Najważniejsze punkty zu kobiet występuje różne nasilenie objawów; u niektórych objawy mogą być ciężkie, u innych nieznaczne. zobjawami zespołu PCOS mogą

Bardziej szczegółowo

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE Czym jest cellulit? cellulit= skórka pomarańczowa = nierównomierne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, wody i produktów przemiany materii w tkankach skóry, widoczne wgłębienia i guzkowatość skóry, występująca

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Gaviscon o smaku mięty Saszetki, (500 mg + 267 mg + 160 mg)/10 ml, zawiesina doustna

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Gaviscon o smaku mięty Saszetki, (500 mg + 267 mg + 160 mg)/10 ml, zawiesina doustna CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Gaviscon o smaku mięty Saszetki, (500 mg + 267 mg + 160 mg)/10 ml, zawiesina doustna 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Gaviscon o smaku

Bardziej szczegółowo

23 zadania z chemii. Zadanie 1 (0-1) Podstawowymi składnikami substancji zapachowych wielu roślin są estry. Można je przedstawić wzorem ogólnym:

23 zadania z chemii. Zadanie 1 (0-1) Podstawowymi składnikami substancji zapachowych wielu roślin są estry. Można je przedstawić wzorem ogólnym: 23 zadania z chemii Zadanie 1 (0-1) Podstawowymi składnikami substancji zapachowych wielu roślin są estry. Można je przedstawić wzorem ogólnym: Estrem jest związek o wzorze: Zadanie 2 (0-1) Elementy kolejki

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

CIBA-GEIGY Sintrom 4

CIBA-GEIGY Sintrom 4 CIBA-GEIGY Sintrom 4 Sintrom 4 Substancja czynna: 3-[a-(4-nitrofenylo-)-0- -acetyloetylo]-4-hydroksykumaryna /=acenocoumarol/. Tabletki 4 mg. Sintrom działa szybko i jest wydalany w krótkim okresie czasu.

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej!

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! Stąd konieczność opracowania metod przeprowadzania próbek innych

Bardziej szczegółowo

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Olecku

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Olecku Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Olecku Zaopatrzenie ludności w wodę W 2010 roku Powiatowa Stacja Sanitarno - Epidemiologiczna w Olecku objęła nadzorem 17 urządzeń służących do zaopatrzenia

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji diagnozującej z biologii dla kl. II gimnazjum. Temat: Budowa i funkcjonowanie układu pokarmowego człowieka.

Konspekt lekcji diagnozującej z biologii dla kl. II gimnazjum. Temat: Budowa i funkcjonowanie układu pokarmowego człowieka. Konspekt lekcji diagnozującej z biologii dla kl. II gimnazjum Temat: Budowa i funkcjonowanie układu pokarmowego człowieka. Hasło programowe: Budowa i funkcjonowanie organizmu człowieka. Cele lekcji: w

Bardziej szczegółowo

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami.

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Każda substancja chemiczna oddziałująca na organizmy żywe może być zdefiniowana jako środek farmakologiczny (ang.

Bardziej szczegółowo

Przemiany substancji

Przemiany substancji Przemiany substancji Poniżej przedstawiono graf pokazujący rodzaje przemian jaki ulegają substancje chemiczne. Przemiany substancji Przemiany chemiczne Przemiany fizyczne Objawy: - zmiania barwy, - efekty

Bardziej szczegółowo

Konkurs Ekologiczne zagrożenia chemizacji rolnictwa.

Konkurs Ekologiczne zagrożenia chemizacji rolnictwa. Konkurs Ekologiczne zagrożenia chemizacji rolnictwa. ele konkursu: - kształtowanie postaw proekologicznych i prozdrowotnych. - rozwijanie zainteresowań przyrodniczych i chemicznych uczniów. - kształcenie

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Uwaga: tkanka tłuszczowa (adipose tissue) NIE wykorzystuje glicerolu do biosyntezy triacylogliceroli Endo-, para-, i autokrynna droga przekazu informacji biologicznej.

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne)

Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne) Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne) Zadanie 7 (1 pkt) Uporządkuj podane ilości moli związków chemicznych według rosnącej liczby

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny 2013 biologia poziom rozszerzony przykładowe odpowiedzi:

Egzamin maturalny 2013 biologia poziom rozszerzony przykładowe odpowiedzi: przykładowe odpowiedzi: Zad. 1 Występuje w tkance podskórnej i okolicach narządów jamy brzusznej, gdzie pełni funkcję amortyzującą wstrząsy. Występuje jako tkanka tłuszczowa brunatna np. w okolicy międzyłopatkowej

Bardziej szczegółowo

Geometria wiązania hemu w oksymioglobinie

Geometria wiązania hemu w oksymioglobinie Białka wiążące tlen Geometria wiązania hemu w oksymioglobinie Hem Hb A tetrametr zbudowany z dwóch identycznych łańcuchów α (141 reszt aminokwasowych, N koniec stanowi walina, a C koniec arginina) i dwóch

Bardziej szczegółowo

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWO WIELKOPOLSKIE etap szkolny rok szkolny 2010/2011 Dane dotyczące ucznia (wypełnia Komisja Konkursowa po rozkodowaniu prac) wylosowany numer uczestnika

Bardziej szczegółowo

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH 1 REAKCJA CHEMICZNA: TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH REAKCJĄ CHEMICZNĄ NAZYWAMY PROCES, W WYNIKU KTÓREGO Z JEDNYCH SUBSTANCJI POWSTAJĄ NOWE (PRODUKTY) O INNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH NIŻ SUBSTANCJE WYJŚCIOWE (SUBSTRATY)

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej

Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej Wprowadzenie: Większość lądowych organizmów kręgowych część jonów amonowych NH + 4, produktu rozpadu białek, wykorzystuje w biosyntezie

Bardziej szczegółowo

CHLOROWANIE WODY DO PUNKTU PRZEŁAMANIA

CHLOROWANIE WODY DO PUNKTU PRZEŁAMANIA CHLOROWANIE WODY DO PUNKTU PRZEŁAMANIA WYKREŚLANIE KRZYWYCH PRZEBIEGU CHLOROWANIA DLA WODY ZAWIERAJĄCEJ AZOT AMONOWY. 1. WPROWADZENIE Chlor i niektóre jego związki po wprowadzeniu do wody działają silnie

Bardziej szczegółowo

Układ pokarmowy. Układ pokarmowy

Układ pokarmowy. Układ pokarmowy Układ pokarmowy Układ pokarmowy Układ pokarmowy przekształca pokarm spożywany przez psa, dostarczając jego organizmowi energii i składników odżywczych, których potrzebuje do spełnienia różnorodnych funkcji

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

CIEPŁO (Q) jedna z form przekazu energii między układami termodynamicznymi. Proces przekazu energii za pośrednictwem oddziaływania termicznego

CIEPŁO (Q) jedna z form przekazu energii między układami termodynamicznymi. Proces przekazu energii za pośrednictwem oddziaływania termicznego CIEPŁO, PALIWA, SPALANIE CIEPŁO (Q) jedna z form przekazu energii między układami termodynamicznymi. Proces przekazu energii za pośrednictwem oddziaływania termicznego WYMIANA CIEPŁA. Zmiana energii wewnętrznej

Bardziej szczegółowo