Swoi i obcy w odczuciu podróżników z Pren do Włoch i Niemiec w latach

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Swoi i obcy w odczuciu podróżników z Pren do Włoch i Niemiec w latach 1779 1780 1"

Transkrypt

1 Waldemar Chorążyczewski, Agnieszka Rosa Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Swoi i obcy w odczuciu podróżników z Pren do Włoch i Niemiec w latach Od końca XV wieku Litwini przyjmowali w życiu publicznym i prywatnym język polski, ale nie stawali się przez to Polakami. W roku 1536 kanclerz Olbracht Gasztołd pisał po polsku do hetmana Jerzego Radziwiłła w związku z obsadą wakującego biskupstwa łuckiego: Nie ma się czym Jego Królewska Mość wymawiać, aby miał być jaki niedostatek Litwy uczonych ludzi. Tom uczynił dlatego, bo wiem, iż ksiądz Falczewski 2 i ksiądz Tarło pracują wielmi pilno o to biskupstwo łuckie, a dopomagają im tego ci, co na górze mieszkają, chcąc biedną Litwę podbić pod Lachy. Chwalczewski nie wskórał nic podarunkami u Gasztołda, udał się więc do Radziwiłła, którego napominał Gasztołd: Wszakoż jednak proszę, radzę i dla Boga upominam, abyś Wasza Miłość nie raczył mu na to przyzwalać, bo o tym wiedz to pewnie, iż to nie idzie o to biskupstwo, ale idzie o to, aby mogli jedno pierwej wsadzić biskupa Lacha do rady, a potem chnet dadzą panem [czyli kasztelanem] trockim Lacha, a potem będzie Lach i wojewodą. Gdy obsadzą Lachy radę, tedy gotowo pospólstwo przywrócono ku Koronie. A tak trzeba nam tego strzec, aby się ten błąd nie począł za naszego sprawowania, abyśmy nie mieli wiecznego przeklęctwa od naszych potomków 3. Po unii lubelskiej wydaje się, jakby nic się nie zmieniło. Janusz Radziwiłł miał powiedzieć: A żem sam się Litwinem urodził i Litwinem umrzeć mi przyjdzie, jednak idioma polskiego zażywać w ojczyźnie naszej musimy 4. Długotrwałe współżycie państwowe Litwinów i Polaków, swoboda przemieszczania się w obrębie całej Rzeczypospolitej, liczne związki rodzinne nie zlikwidowały litewskiego poczucia narodowego, ale je skomplikowały. Proces budowy nieprostego, hierarchicznego poczucia narodowego zakończył się chyba na przełomie XVII i XVIII wieku. Był on wynikiem zmian zachodzących przez ostatnie dwa stulecia. O ile w XVI wieku szlachta litewska miała jeszcze poczucie łączności etnicznej z ludem litewskim, o tyle w 1 Praca powstała w ramach projektu LEGODOC Spuścizna egodokumentalna Litwy, finansowanego przez Rząd Republiki Litewskiej (nr VAT-21/2010). 2 Jerzy Chwalczewski istotnie biskupem łuckim wówczas został dzięki poparciu królowej Bony. 3 Listy polskie XVI wieku, red. K. Rymut, t. 1, Listy z lat ze zbiorów Władysława Pociechy, Witolda Taszyckiego i Adama Turasiewicza, Kraków 1998, nr 43, s M. Litwinowicz-Droździel, O starożytnościach litewskich. Mitologizacja historii w XIX-wiecznym piśmiennictwie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, Kraków 2008, s

2 XVIII stuleciu zostało ono zastąpione poczuciem przynależności do narodu politycznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów 5. Skomplikowane poczucie narodowe Litwinów polegało na tym, że obywatele Wielkiego Księstwa Litewskiego czuli się Litwinami, wyrażenia u nas, nasz kraj odnoszone są do Wielkiego Księstwa, ale jednocześnie ci sami Litwini, z których jeden ułożył epopeję zaczynającą się od słów Litwo, ojczyzno moja, określali się jako Polacy. Takie właśnie poczucie narodowe zdaje się reprezentować także anonimowy autor Opisu podróży Michała Butlera, starosty preńskiego, a zapewne też cała grupa podróżników kierowana przez Butlera. Polacy to określenie jednocześnie nadrzędne i równorzędne względem Litwinów. Raz jest to synonim ich Koroniarzy, drugi raz jest to słowo obejmujące łącznie Koroniarzy i Litwinów. Termin Polak nie jest przeciwstawny terminowi Litwin, natomiast rozróżnienie Litwin Koroniarz zawsze pozostało jednak ostre 6. Dochodzimy do kwestii szerszej, niż narodowość, do rozróżnienia między swoimi i obcymi. Podróż jest dobrą okazją do ujawniania się tego odczuwania bliskości lub dalekości z innymi ludźmi. Podróżnik styka się bowiem z obcymi, obce porównuje ze swoim pozostawionym gdzieś daleko. Ci obcy przecież też jednak nie są wszyscy równie obcy. Obcość jak i swojskość są stopniowalne, w podróży zatem można spotkać ludzi mniej obcych, bardziej swoich niż inni spotykani. W podróży znajduje się też ślady pozostawione przez swojaków albo spotyka się wręcz tych swojaków i z nimi tworzy krąg swojaków na obczyźnie. Źródło będące podstawą naszej analizy znajduje się dzisiaj w Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich w Wilnie, w dziale rękopisów, oznaczone sygnaturą F. 17, nr 14. Rękopis jest formatu folio, liczy sobie 188 kart, przy czym zapisany jest tylko do k. 161v. Pod względem formalnym jest to dziennik podróży, jednocześnie rejestr ponoszonych wydatków 7. Trasa podróży biegła przez Prusy, Polskę, Śląsk, Czechy, Austrię, Bawarię, Tyrol do Włoch, gdzie na dłużej zatrzymano się w Wenecji i Padwie, a z powrotem szlakiem bardziej północnym przez Niemcy, Polskę do Prus. Opis podróży rozpoczyna się 1 IX 1779 roku w Królewcu, kończy 20 X 1780 w pobliżu Królewca. 5 Tamże, s. 9. Może jednak w jakimś stopniu nawet w XVIII wieku trwała wśród szlachty pamięć o etnicznej łączności z litewskim ludem, wyrażająca się w języku. Mamy tego przykład w rodzinie naszego podróżnika. W roku 1755 Jan Butler, cześnik brasławski, domagał się przed Trybunałem Litewskim, by praca duszpasterska w dobrach darowanych przezeń bazylianom odbywała się z chłopami po litewsku (J. Ciechanowicz, Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego, t. 2, Rzeszów 2001, s. 171). 6 M. Litwinowicz-Droździel, dz. cyt., s. 12. Por. też. A. Niewiara, Wyobrażenia o narodach w pamiętnikach i dziennikach z XVI-XIX wieku, Katowice 2000, s Dziennik podróży Michała Butlera do Włoch i Niemiec w latach w opracowaniu autorów tego artykułu ukazuje się równocześnie z tym tekstem; wydawcą jest Uniwersytet Wileński.

3 Nasz podróżnik Michał Butler pochodził z rodziny, która od połowy XVII wieku (choć z przerwami) dzierżyła starostwo preńskie w powiecie kowieńskim. Starostą preńskim był zmarły bezpotomnie w 1690 roku Marek Butler. Po nim starostwo objął jego młodszy brat Aleksander (prócz tego starosta drohicki), który miał syna Marka Antoniego, także starostę preńskiego, prócz tego też brańskiego. Marek Antoni miał trzech synów: Józefa, Michała i Aleksandra Łukasza. Józef (zm. 1749), pozostawił córkę Józefę, żonę Krzysztofa Szczytta, starosty witagolskiego 8. Trzeci syn Marka Antoniego, Aleksander Łukasz, był starostą witagolskim i mielnickim, a zostawił jedynie córkę Rozalię. Drugi z braci, najbardziej interesujący nas Michał Butler posłował na sejmy, był stronnikiem Familii Czartoryskich, kawalerem orderu św. Stanisława (1778), starostą witagolskim (1749), a potem preńskim (1763), dziedzicem Miedzny (majątku na Podlasiu już od XVII wieku pozostającego w ręku Butlerów). Jako właściciel Miedzny w 1765 roku odnowił tamtejszy kościół. Poślubił najpierw Benedyktę Pacównę (w 1760 uzyskał dla żony dożywocie na starostwie preńskim), a owdowiawszy Mariannę Markowską (po śmierci męża wyszła ona za Filipa Frankowskiego, brygadiera wojsk polskich). Starostwo preńskie w 1775 roku nadano Kazimierzowi Sapieże, ale do śmierci dzierżył je Michał Butler. Z pierwszej żony Michał miał córkę Franciszkę, którą wydał za Jerzego, potem Mikołaja Radziwiłłów. Z drugiej żony doczekał się dwóch synów, Jana i Antoniego, i córki Józefy, zamężnej Kuczyńskiej. Zmarł 22 stycznia 1782 roku w Królewcu na apopleksję 9. Podróżnicy, choć w tekście nie znajdujemy bezpośrednich samookreśleń narodowych, przy wielu okazjach odwoływali się do Litwy i Litwinów. Zapisek tych nie ma zbyt wiele, ale w każdej z nich daje się spostrzec, że peregrynanci czują wieź z Litwą, chętnie notują wszelkie informacje o Litwinach spotykanych po drodze, mieszkających poza Litwą i o podobieństwach miejsc, zjawisk czy zwyczajów. W Tyrolu uwagę podróżników zwrócił znajomy sposób układania słomy: Pola widzieć było, kościoły i wsie, osobne też domostwa stojące, po tej zaś górze, gdzie my jechali, miejscami domostwa, przy których zaczęły się stojąc jak w Litwie przepłoty. I słoma tym sposobem jak w Litwie w stogach, ale w polu układana (30 X 1779) 10. W wielkopolskim Powidzu ucieszyło ich spotkanie ze Stanisławem Radońskim, który niegdyś służył u księcia Michała Radziwiłła Warto przy okazji zwrócić uwagę na stosunkowo świeży i mało znany nabytek Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, jakim jest niewielkie co prawda rozmiarami Archiwum Szczyttów. 9 A Boniecki, Herbarz polski, t. 2, Warszawa 1900, s ; M. Brensztejn, Butler Aleksander Łukasz, h. własnego ( ), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 3, red. W. Konopczyński, Kraków, 1937, s. 150; J. Ciechanowicz, dz. cyt., s ; S. K. Kossakowski, Monografie historyczno genealogiczne niektórych rodzin polskich, Warszawa 1859, t. 1, s Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich (dalej cyt.: BLAN), F17-14, k Tamże, k.10.

4 Widoczne w tekście diariusza poczucie litewskości to także uważne przyglądanie się miejscowościom będącym w posiadaniu rodów litewskich, jak i samym ich właścicielom. W tekście można znaleźć dwa takie odnotowania, pierwsze dotyczy leżącej w Wielkopolsce Wilkowyi ( Jechaliśmy łąkami i chrustami aż do wioski Wilkowa zwanej, wpół do ósmej. Ta wioska należy do JO księcia Sapiehy, generała artylerii 12 ), drugie śląskiego Frejna czyli Cieszkowa ( Przejechawszy pole była tablica. Z górki zjechawszy nad rowkiem pokazywano granicę, za którą Śląsk zaczynał się. Przejechawszy przez chrust, pole i górkę, przyjechali do miasteczka Freyhan, to przed tym należało do IMC p. Sapieżyny 13, łowczej WKL, ale że przed trzema miesiącami umarła czyniono relacją. Teraz zaś trzymał IMC p. Lilienhoff, za którym, że ślub wziąwszy potajemnie, żyła dwa lata, jak dowiedziano się, przed śmiercią. PrimisSeptembris [1 IX 1779] objął IMC p. Lilienhoff te dobra na siebie, ale sam mieszkał w drugich pod Wrocławiem, a w Freynie syn jego będący w wojsku porucznikiem. Dwóch synów miał, z IMC p. Sapieżyną, ta umarła w dobrach pod Wrocławiem i było ciało jej przeprowadzone do Freyna przez księży Kapucynów i w kościele pochowano 14 ). Przez cały okres podróży peregrynanci utrzymywali kontakt z Litwą. Podróżnicy pisali i otrzymywali listy, żywo interesowali się sprawami domowymi. Listy przesyłane były zazwyczaj przez Królewiec, od rodziny, przyjaciół i znajomych. Oto parę przykładów: Po obiedzie tegoż dnia ulokowaliśmy się i z pocztą odebrano listy z Królewca na Wrocław pisane od JO Księżnej 15, JWIMC p. starościny witagolskiej 16 i p. Skwierczyńskiego, i p. Virtego (1 X 1779) 17 ; Tegoż dnia przyszedł list z Litwy od JO księżnej podkomorzyny, list z doniesieniem, że IMC księżna generałowa Radziwiłłowa powiła szczęśliwie dnia 5 Decembris roku przeszłego [5 XII 1779] córkę i że w zdrowiu zostaje. Ta nowina zupełnie wszystkich pocieszyła (12 I 1780) 18. Przywoływana w tekście diariusza podróży Litwa to jednak część Polski, Rzeczypospolitej. Możnowładcy litewscy według podróżników to Polacy w rozumieniu nie Koroniarzy, ale mieszkańców Rzeczypospolitej. Radziwiłłowie czy Chreptowiczowie to według określenia autora diariusza panowie polscy: Nająwszy u gospodarza konie naszą karetą z kapitanem pierwej od zwierzchności wziąwszy pozwolenie, pojechali do zamku Umbrow albo Amranten. Kapitan miał klucze i inspekcję nad tym zamkiem, gdzie w kilku pokojach zbiór pokazywano różnej staroświeckiej zbroi, gdzie też i książąt Radziwiłłów i innych panów polskich 12 Tamże, k Katarzyna Ludwika Sapieżanka ( ), najpierw żona Michała Antoniego Sapiehy ( ), łowczego litewskiego, wojewody podlaskiego i podkanclerzego litewskiego. Poślubiła go w 1733 roku, a rozwiodła w Miała z nim dwoje dzieci, które wcześnie zmarły. Drugim mężem był Paul Albert von Zywny Lilienhoff. 14 BLAN, F17-14, k v. 15 Prawdopodobnie Franciszka z Butlerów Radziwiłłowa, żona Jerzego Radziwiłła. 16 Józefa z Butlerów, żona Krzysztofa Szczytta. 17 BLAN, F17-14,. 22v. 18 Tamże, k. 68.

5 z portretami znajdują się, różnych też cesarzów, królów, arcyksiążąt, książąt, grafów, rycerzów tyrolskich, cudzoziemskich (29 X 1779) 19 ; Nie uczyniwszy relacji jeszcze przybył stary ksiądz chcący zaprowadzić do stancji, którą zarekomendował. Ta była przy kościele św. Benedykta, gdzie tretor mieszkał. W tej stancji stać takoż miał książę Radziwiłł wojewoda wileński 20 i inni IMCC panowie polscy stawali (16 XI 1779) 21 ; Potem byliśmy na theatrum, gdzie anatomię uczą. Wszędzie w sieniach na ganku czworograniastym pełno herbów, jest też kilka panów polskich, Opalińskich 22, Chreptowicza 23 i kilku innych (22 IV 1780) 24. Litwa to część Rzeczypospolitej, jeden kraj z Koroną, co zwłaszcza uwidacznia się na arenie międzynarodowej. W kwietniu 1780 roku autor dziennika relacjonował: Nadeszły z Wenecji gazety włoskie i francuskie. Włoskie oznajmowały, że Moskale ciągną do Polski, takoż król pruski ma zjechać i carowa moskiewska ku granicom, i w Litwie z sobą widzieć się mają (13 IV 1780) 25. Także w maju ten temat był żywy: Przywieźli gazety włoskie i francuskie. Pisali, że cesarz jedzie do Mohylewa, gdzie carowa moskiewska takoż ma zjechać i mają się znajdować JMC król polski i książę Henryk brat króla pruskiego. Takoż, że elektorowa saska wdowa umarła etc. Dwadzieścia tysięcy wojska moskiewskiego do Polski wchodzi, tysiąc pięciuset Prusaków weszło do Polski dla skupowania koni etc. (18 V 1780) 26. Widać, że Litwa czy leżący na ruskich ziemiach Wielkiego Księstwa Mohylew to w z punktu widzenia stosunków międzynarodowych integralna część państwa określanego w największym skrócie jako Polska. Skrzętnie odnotowywano także wszelkie informacje o Polsce jako całości, bez wyróżniania Litwy. W Wenecji uwagę podróżników zwróciły będące podstawą iluminacji świetlnej baryłki wyglądające jak kagańce używane przy karetach w Polsce: Wieczorem była przed pałacami w wielu miejscach nad kanałem iluminacja, ale nie lampami, ale były rusztowania trochę w odległości przed pałacem na kanale i na tym kilkanaście ustawiane w wysokości baryłki. Musi być smolane i te zapalane czyniły widok, jakby pałac cały palił i płomień z okien wychodził, przed innymi tylko w rząd stały jak kagańce, które przy karetach w Polsce panowie używają będąc 19 Tamże, k. 42v. 20 Może chodzić o Michała Kazimierza Radziwiłła ( ), wojewodę wileńskiego, w latach odbył podróż do Włoch. Przebywał w Wenecji w kwietniu 1654 roku, studiował w Bolonii. 21 BLAN, F17-14, k. 54v. 22 W Padwie w roku 1592 przebywał Andrzej Opaliński ( ), późniejszy biskup poznański; w roku 1658 Jan Opaliński ( ), późniejszy biskup chełmiński; w roku 1599 na uniwersytet padewski wpisał się Łukasz Opaliński ( ), późniejszy marszałek wielki koronny; w roku 1604 w Padwie przebywał Piotr Opaliński ( ), późniejszy wojewoda poznański; w latach odwiedził Padwę Jan Piotr Opaliński ( ), późniejszy wojewoda kaliski; w roku 1677 był w Padwie Piotr Opaliński ( ), późniejszy wojewoda łęczycki i generał wielkopolski. 23 Być może Karol Litawor Chreptowicz, konfederat barski, który ok przebywał we Włoszech. 24 BLAN, F17-14, k Tamże, k Tamże, k. 102.

6 nocą w drodze (27 XI 1779) 27. Na Palcu św. Marka zauważono: drugiego barana z ogonem płaskim, jak w Polsce na Podolu stadami widzieć można, że pod ogony dwa kółka przyprawiają [ ] Potem byliśmy w drugiej budzie, gdzie wymalowany przed drzwiami był po węgiersku wielki człowiek, gigantem nazywano, czynił się rodem z Petersburga, ale większy był w istocie, jak w widoku wysokości, w tej wiele w Polsce znajdzie się hajduków jemu równych (11 I 1780) 28. Na wyspie weneckiej Torcello w kościele S. Maria Assunta podróżnicy zauważyli, że: malowania obrazów jest podobnych wiele w Miedzny, w kościele. Musiał malarz z tych brać w Wenecji ideę (11 II 1780) 29. Zwracano uwagę na miejsca pamięci o Polakach. W Padwie w kościele św. Antoniego: Między innymi jest też na marmurze wypisane, że leży polski szlachcic p. Kański i pochowany przez JMC panów Firlejów 30. Są i drugie mauzolea Polaków w kościele św. Antoniego, jedne p. Żalińskiego 31, drugi p. Ponętowskiego naprzeciw sobie (18 III 1780) 32. W Eilenburgu w Saksonii: Za rynkiem znowu ciągnęła się tak szeroka ulica aż do bramy, za tą stał kolos z herbami polskimi i przeszłego króla [czyli Augusta III] (24 IX 1780) 33. W Norymberdze podróżnicy zwiedzając arsenał usłyszeli natomiast opowieść o królu Auguście II: Te przeszedłszy jest znowu podwórko, gdzie wiele łańcuchów, sztelwag, jest takoż kula ołowiana od funtów z krążkiem, którą August II, król polski, jedną wziąwszy ręką na stronę odrzucił, będący w tym arsenale (18 VII 1780) 34. Odnotowywano także osoby, którzy mieszkali, bądź odwiedzili Polskę. Interesująca zatem podróżnikom wydała się baletnica, która występowała w teatrze w Warszawie: Powróciwszy z kościoła nadszedł z wizytą gospodarz z Parmy. Przybyła żona w nocy z czwartku na piątek, która pół piąta roku była jako baletniczka sławna przy theatrum w Warszawie (20 II 1780) 35. Swoiste odnalezienie Polski za granicą odbywało się podczas przejazdu przez ziemie zabrane przez Prusy w pierwszym rozbiorze. Podróżnicy zauważali, ze ludność zachowuje się inaczej, niż za rządów polskich: Koniowi jedną podkowę przybijano, przez co trochę zabawili. Kowal marudził, przyszli do niego, żeby poszedł do dworu na miarę, trwożył się mocno, lubo 27 Tamże, k Tamże, k. 67v Tamże, k. 75v. 30 Firlejowie z Dąbrowicy h. Lewart. Być może chodzi o Jana Firleja (zm. 1614) lub jego brata Piotra (zm. 1619), którzy w 1581 przebywali w Padwie. 31 Adam Żaliński, zm. w Padwie w 1601 i tam pochowany, syn sędziego ziemskiego tucholskiego. 32 BLAN, F17-14, k. 86v. 33 Tamże, k Tamże, k. 124v. 35 Tamże, k. 77.

7 więcej 30 lat miał. Nie znali tego jak do Polski należeli (12 X 1780) 36. Polska jawi się tu jako kraj wolny, bez strachu przez zwierzchnością. Ludzie przebywający na obczyźnie w naturalny sposób cieszą się ze spotkania rodaków, swoich, zawierają z nimi łatwiej znajomość, niżby uczynili to w kraju, łatwiej wchodzą w pewną codzienną, choć krótkotrwałą zażyłość. Krąg tych przygodnych podróżujących swojaków wskazuje na poczucie gdzie leży, jaki obszar obejmuje ten bliski nam kulturowo swój kraj, to u nas. W przypadku Michała Butlera i jego towarzyszy są to w porządku chronologicznym: ksiądz kanonik Malczewski i ksiądz Dumiechowski, proboszcz w diecezji poznańskiej, którzy jadąc do Rzym zahaczyli o Wenecję (19 XI 1779) 37 ; Tomasz Bekman, który mieszka w Wenecji, zegarmistrz, Polak rodowity już lat kilka, Tomasz Bekman zwany, inszego nie było Polaka (23 XI 1779) 38 ; ksiądz Reklewski, spowiednik polski przy kościele św. Antoniego w Padwie (7 XII , 11 III 1780) 40 ; został on w końcu raz na zawsze zaproszony na obiad, przy czym zasmakował sobie rosół polski (13 III 1780) 41 ; innego razu z celi Reklewskiego testowano lornetę (28 III 1780) 42, czasem przynosił podróżnikom pocztę i gazety (1 VI 1780) 43 ; pewien nie wymieniony z nazwiska Polak, który będąc obywatelem weneckim, służył podróżnikom informacją o stosunkach weneckich (9 I , 27 II , 13 VI 1780) 46 ; dwóch panów Polaków, IMC p. Raczyński starosta, a drugi IMC Gajewski, którzy także przybyli do Wenecji (10 I 1780) 47 ; anonimowy ksiądz reformat powracający z Jeruzalem do Lwowa przez Wenecję (4 II 1780) 48 ; zakonnika tego zapraszano na obiad (13 II , 14 II 1780) 50, kupiono mu w dalszą drogę nóż, scyzoryk, parę chustek, funt tabaki, tabakierkę skurzaną, angielską (15 II 1780) 51, za co ten przyniósł różańce, koronki i krzyżyki w podarunku (16 II 1780) 52 ; 36 Tamże, k. 158v. 37 Tamże, k Tamże, k Tamże, k. 58v. 40 Tamże, k Tamże, k. 84v. 42 Tamże, k Tamże, k. 106v. 44 Tamże, k. 67v. 45 Tamże, k. 78v. 46 Tamże, k. 109v. 47 Tamże, k. 67v. 48 Tamże, k. 73v. 49 Tamże, k Tamże, k Tamże, k. 76.

8 ksiądz Szaniawski, opat wąchocki, kanonik krakowski (23 II , 24 II 1780) 54 ; panowie Sobieniewski i Szaster z Krakowa bawiący w Padwie ucząc się medycyny, dążąc do doktorstwa (11 III 1780) 55 ; starostwa wolbromski Dębiński, zostający w naukach pod guwernerem p. Wąsowiczem, którzy dawniej byli w Bononii, a dla trzęsienia ziemi, które częste Bononia doświadczała, przenieśli się do Padwy (19 III 1780) 56 ; podczas jednej z wizyt młody starostwa grał na klawicymbale i śpiewał (28 III 1780) 57 ; dominikanin, ksiądz Franciszek Firos, określany zawsze jako Polak, czasem zdrabniany jako Franek; ten czwarty rok mieszkał w Padwie, ale dla nieupodobania tęsknił do Polski (20 III , 27 III 1780) 59 ; aby kupić zegarek poszukano w Padwie zegarmistrza Polaka ; chodziło o wyjątkowy pektoralik (czyli ozdobny zegareczek noszony w kieszonce na piersi) na dwóch stronach cyferblaty jak we Włoszech nazywają, na jednym francuskim czyli naszym sposobem wskazuje godziny, a na drugiej stronie po włosku dwadzieścia cztery godzin (5 V 1780) 60 ; spotkano wreszcie pielgrzyma wracającego z Rzymu przez Padwę, określonego jako Polak Fiszerowicz, proszącego o jałmużnę (20 V 1780) 61 ; Swojacy, z którymi stykali się we Włoszech, w Wenecji i Padwie, podróżnicy litewscy, terytorialnie pochodzili (o ile można to wskazać) z Wielkopolski (Raczyński i Gajewski), diecezji poznańskiej, co może oznaczać i Wielkopolskę, i Mazowsze, bo Warszawa z okolicą w tym czasie wciąż należała do diecezji poznańskiej, z Wąchocka, Krakowa i Lwowa. Być może mamy więc do czynienia wyłącznie z Koroniarzami w swojskim otoczeniu podróżników we Włoszech. Osoby nie określone geograficznie także nazywa się Polakami. Pod względem pochodzenia społecznego swojacy reprezentują średnią szlachtę, podobnie jak Michał Butler, duchowieństwo (wśród niego osoby pochodzenia szlacheckiego i plebejskiego), wreszcie mieszczaństwo różnych warstw. Dowodzić to może pewnego łagodzenia się różnic społecznych wśród rodaków przebywających na obczyźnie. Wspólnota kultury i języka zbliżała mimo różnic stanowych. To zbliżenie miało wymiar utylitarny. Wygodniej było poprzez Polaka znającego miejscowe stosunki i język wynająć lokum, łatwiej było porozumieć się z zegarmistrzem 52 Tamże, k. 76v. 53 Tamże, k. 77v. 54 Tamże, k. 77v. 55 Tamże, k Tamże, k. 86v. 57 Tamże, k Tamże, k Tamże, k Tamże, k. 99v. 61 Tamże, k. 103.

9 Polakiem, niż z Włochem. Szukanie ludzi przynajmniej znających w jakiś sposób polski widać od momentu przekroczenia językowej granicy polsko niemieckiej na Śląsku (nie pokrywała się ona jeszcze z granicą polityczną). Za Wrocławiem ciekawie jadąc żądali spotkać kogo dla uwiadomienia o tej górze [Ślęży], aż napadli człowieka, który po polsku także umiał (20 IX 1779) 62. W drodze powrotnej przybyli do wsi Humbrachthauzen [ ] W tej wsi był ślusarz umiejący po polsku, ten za puszkarza służący w wojsku austriackim pół czwarta roku bawił w Polsce (8 IX 1780) 63. W wiosce Naundorf w Saksonii znajdował się w tej wsi człowiek polski od Warszawy, mówił, że ma gospodarstwo w tej wsi (27 IX 1780) 64. Największe jednak zaskoczenie przeżyli podróżnicy, gdy wjechali na tereny zamieszkałe przez Serbołużyczan (których zresztą pod tą uczoną nazwą nie znali, uznając ich, stosownie do swej wiedzy Wandalami). W wsi Biebersdorf i o kilka wsi mieli swoją mowę wandalską. Można było niektóre słowa zrozumieć, kiedy z wolna mówili, te albo polskie, albo zrozumiane były, inne zaś przeciwnie. Książek zaś nie mieli żadnych w tym języku drukowanych, ani kazania, ani śpiewania w kirchach było, tylko w domu rozmawiano (28 IX 1780) 65. Podróżnicy napotkali więc ludzi mówiących podobnym do polskiego językiem, nie mających ich zdaniem kultury pisanej, w razie chęci kształcenia się, przyjmujących język i kulturę niemiecką, skoro nawet nabożeństwa były już po niemiecku. Czy wrażenia grupy Butlera odpowiadały ówczesnej rzeczywistości? Już w średniowieczu język serbołużycki został wyrugowany z sądownictwa 66. W XVI wieku odgórnie z nakazu władzy Serbowie stali się luteranami 67, co początkowo oznaczało, że język serbołużycki wprowadzono do liturgii luterańskiej, a w Wittenberdze i Frankfurcie kształcono kaznodziejów serbołużyckich jeszcze za życia Marcina Lutra; przetłumaczono też Nowy Testament na serbołużycki, choć nie znaleziono chętnego do jego wydrukowania 68. W XVI i XVII wieku drukowano jednak książki serbołużyckie (np. katechizmy, elementarze), powstała i funkcjonowała w wielu odpisach rękopiśmienna gramatyka języka serbołużyckiego. Od czasów wojny trzydziestoletniej zaczęto jednak administracyjnie usuwać język serbołużycki z poszczególnych parafii 69. W XVIII wieku szlachta łużycka była już zgermanizowana zupełnie, a wszyscy Serbołużyczanie byli chłopami 70. Na początku XVIII wieku podjęto jednak próbę rozwoju szkolnictwa w języku serbołużyckim, 62 Tamże, k Tamże, k. 140v. 64 Tamże, k Tamże, k J. Šołta, Zarys dziejów Serbołużyczan, Wrocław etc. 1984, s Tamże, s. 31, Tamże, s Tamże, s Tamże, s

10 założono serbołużycką drukarnię. Ośrodkami wiodącymi stały się Chociebuż i Budziszyn 71. Litewscy podróżnicy jechali jednak peryferyjnymi północnymi obszarami serbołużyckimi, odległymi od centrów, w których w tym czasie kultura serbołużycka miała się lepiej, niż kiedykolwiek przedtem 72. Ich opinia o braku piśmiennictwa serbołużyckiego była więc nieprawdziwa, ale zrozumiała. Nie tylko nasi podróżnicy byli zaskoczeni spotkaniem ludzi mówiących w środku Niemiec słowiańskim językiem. Podobna przygoda spotkała wielkiego księcia moskiewskiego Piotra Romanowa w 1697 roku 73. Podróżnicy najpierw zdumieli się swoim odkryciem, a potem zapałali pewną sympatią do tych chłopów (bo szlachty serbołużyckiej, w XV wieku jeszcze licznej, w XVIII wieku przecież już nie było). W dzień świętego Michała zanotowali ciekawą obserwację, iż Wandale dzień dzisiejszy święcili, lutrzy zaś nie, w polu robili (29 IX 1780) 74. Jest tu oczywiście pewne nieporozumienie, wiele jednak mówiące. Otóż owi Wandalowie też byli przecież wyznania luterańskiego, zgodnie z zasadą cuius regio, eius religio. Być lutrem oznaczało jednak być obcym. Serbołużyczanie zatem, ze względu na bliskość językową, zostali wyłączeni spośród obcych i uznani w pewnej mierze przynajmniej za swoich. Swojskość i obcość można rozstrzygać także w kategoriach wyznaniowych, a nie mamy wątpliwości, że podróżnicy byli wyznania katolickiego. Katolicy nawet innych narodowości to nasi. Opisując luterańską Norymbergę autor opisu podróży podaje: Chrzest ani ślub księża nasi dać nie mogą, chyba tym, co na jurysdyce mieszkają (22 VIII 1780) 75. Innym razem w Ermershausen w środkowych Niemczech: Lubo lutrzy byli, ale dzwoniono z rana, o południu i wieczorem jak u nas na pacierze, a oni mówili, że czas oznaczają (12 IX 1780) 76. Zacieranie się różnic stanowych i wyznaniowych w związku z podziałem na swoich i obcych widać w odniesieniu do Żydów. Wracając już do kraju, we wsi Lindenau, w pobliżu Lipska grupa na czele z Michałem Butlerem spotkała szabasujących Żydów, a byli to Żydzi z Brodów polscy. Żalili się na Niemców, że powracając z Frankfurta od Menu, wielkie uprzykrzenia mieli, tak z odzienia, iż od nich uciekano, jako też do jedzenia dostać nie mogli, tylko jajca, chleb, masło i piwo, i drogo wszystko płacić musieli i do Żydów w tych krajach będących wstępować nie chcieli, że nie tak jedzą jak oni i drogo arcy płacić każą (23 IX 1780) 77. Żydzi niemieccy są zatem obcy dla polskich Żydów właściwie tak bardzo jak Niemcy, ci i ci drożą się i nie są w stanie zapewnić im przestrzegania ich zwyczajów. Z drugiej natomiast strony podróżnicy litewscy wdają 71 Tamże, s Tamże, s Tamże, s BLAN, F17-14, k Tamże, k Tamże, k Tamże, k. 147v.

11 się w rozmowę z Żydami z Brodów, odnotowują ten fakt szeroko w dzienniku. Dla Żydów Butler i jego towarzysze stają się na moment swoimi, przed którymi można się poskarżyć. W ogóle w tym czasie w Lipsku z okazji jarmarku wielu też polskich Żydów już znajdowało się. Jeden u lokaja targował osła, że ma komuś kupić dla księcia polskiego (23 IX 1780) 78. Swojskość może się jednak objawiać też pozanarodowo i pozawyznaniowo. Trzeba wiedzieć, że Butlerowie byli rodziną (lub wieloma rodzinami) rozrzuconymi po Europie. Butlerowie mieszkający w Polsce i na Litwie, mieli pochodzić z Hesji, przybyć do Inflant, a stąd do Rzeczypospolitej. I oto w Schweinfurcie, w czwartek, 31 sierpnia 1780 roku, doszło do przypadkowego spotkania z niejakim panem Bibrą, którego matka była Butlerówną z domu i z tego powodu bardzo chciał się spotkać z Michałem Butlerem: Przysłał bilet JMC pan Bibra szambelan księcia z Fuldy, żądając oddać wizytę, ale JW pan poszedł do niego. Stał z siostrą w rynku w austerii Pod Czarnym Krakem. Jest to, który się rodzi z Butlerówny, a usłyszawszy, że JW pan Butler, żądał widzieć się. Mieszkał w dobrach Szwabhaim, godzina drogi od miasta, zaprosił do siebie na jutro 79. Następnego zaś dnia nasi podróżnicy pojechali odwiedzić domniemanych krewniaków: dalej w lewo zamek duży, ten roku 1523 przez Bawarczyków był spalony, a w 1524 znowu zaczęli reperować. W górę szły schody jak w wieży kręto, pokoje dość obszerne, portrety książąt wircburskich i fuldzkiego teraźniejszego Bibrów i inne wielkie całe osoby malowane. Szedł ganek do drugiego, gdzie też pokoje były, tam matka, która była Butlerówna, mieszkała, ale jej nie było, wyjechała na prawo do Hassen o sukcesję. Pięciu jest braci, a trzy siostry, z opieki za dziesięć dni mają wyjść i dział mieć bracia 80. Ale gdy nasi podróżnicy wrócili do swojej stancji w mieście zastali JMC pana szambelana, który bliższą drogą pojechał, odprowadziwszy do pokoju, nie bawiąc odjechał do siebie 81. Był to początek kilkudniowego tworzenia więzi rodowej ludzi nigdy się dotąd nie znających, nie wiadomo jak dalece i czy w ogóle spokrewnionych, ludzi różnych kultur, wyznań i narodowości. W sobotę 2 września JMC pan szambelan był z wizytą, zabawił długo, a że w Szwaynfurcie nie było kościoła naszego, jutro trzeba o milę jechać było, miał przyjechać i przeprowadzić 82. Nazajutrz, w niedzielę, pozornie wypełniając wczorajszą obietnicę daną Butlerowi Bibra dopuścił się świątobliwego podstępu sprowadzając do swego zamku katolickiego księdza, który odprawił mszę dla krewniaków: JMC pan szambelan przyjechał więc przed ósmą. Wyjechali tą bramą, przy której stali na wieś Gokshaim, ta z drugą były wsie wolne, do nikogo nie należały, tylko od cesarza jak miasta wolne przez wójta rządzone były. Tę przejechali, była dość duża, w prawo 78 Tamże, k. 148v. 79 Tamże, k Tamże, k Tamże, k. 138v. 82 Tamże, k. 138v.

12 udali się polem, potem trochę lasem, aż spostrzegli zamek i wieś Szwabchaim, poznali, że do siebie prowadził, gdzie stanąwszy jakby miała i siostra jechać do kościoła, wstąpiliśmy do zamku. Tymczasem księdza sprowadził do kaplicy, a gdy ubrany był, sprowadził na mszę. Było też ze wsi ludzi trochę na mszy, którzy zeszli się i domowi wszyscy. O siostrze rozumiano, że po matce jest luterka, ale modliła się i adorację czyniła i różaniec mówiła 83. W poniedziałek, 4 września, znów na obiedzie był młody JMC p. Bibra z JMC panią obersztlaynotnantową siostrą swoją. Po obiedzie nadjechali IMC państwo Bibrowie, p. hauptman z żoną i szambelan, zabawili kilka godzin 84. Bibrowie towarzyszyli Butlerowi cały ten dzień skoro już ósma godzina była, jak od bramy przybyli, która zamknięta była, zapłacono. JMC pani obersztlaytnantowa do stancji taradajką pojechała 85. We wtorek, 5 września, było podobnie: Zaproszono na obiad JMC panią obersztlaytnantową na obiad z bratem 86, a wieczorem: my powrócili już po ósmej, znowu przy bramie zapłacono. Pożegnawszy się przy austerii rozeszli się. W nocy już przyjechał JMC pan szambelan w interesie, trochę zabawił i odszedł 87. W środę, 6 września, Michał Butler szykował się wreszcie do wyjazdu ze Schweinfurtu: brykę układano i rzeczy wszystkie, przed wieczorem przybyli z wizytą JMC pani haptmanowa Bibrowa i szambelan, na pożegnanie jemu pamiątkę zostawiono: zegarek. Zabawiwszy czas odjechali do siebie 88. Oczywiście nazajutrz JMC pan szambelan był na obiedzie, czasu którego wypchnięto brykę i karetę 89. Czy przez ten okrągły tydzień ciągłego przebywania ze sobą litewscy Butlerowie i hescy Bibrowie oswoili się na tyle, żeby znajomość swą kontynuować później, choćby listownie, nie wiemy. Zamiast podsumowania podajmy, że poczucie swojskości wbrew różnicom wyznaniowym, językowym, narodowym i państwowym widać najwyraźniej w przypadku roli Królewca w życiu Michała Butlera, jego rodziny i towarzyszy podróży. Peregrynacja zaczęła się w Królewcu, a wydaje się, choć nie mamy na to dowodu, bo dziennik urywa się dzień lub dwa dni drogi od Królewca, że i tu kończy. Zaczyna i kończy w tym sensie, że tutaj podróżnicy żegnają się z odprowadzającymi ich krewnymi i przyjaciółmi 90, tu też zapewne z nimi witają po powrocie. Bowiem luterański, pruski Królewiec, to już u nas. Tu się załatwia interesy gospodarcze 91. Tu 83 Tamże, k. 138v. 84 Tamże, k Tamże, k Tamże, k. 139v. 87 Tamże, k. 139v. 88 Tamże, k. 139v. 89 Tamże, k Tamże, k. 3: Po obiedzie pożegnawszy się z odprowadzającymi w dalszą udaliśmy się drogę o godzinie kwadrans na trzecią. 91 Tamże, k. 79: Pan komisarz znajdował się w Królewcu. Doniósł, że towary nie popłacają, pszenicę sprzedał p. Gramackiemu i potaż temuż miał sprzedać.

13 jeździ się do lekarza, a recepty królewieckich doktorów próbuje realizować w Wenecji 92. Nawiasem mówiąc aptekarstwo królewieckie uregulowane było precyzyjną ordynacją, poddane nadzorowi uniwersyteckiemu, kontroli jakości produktów i wysokości cen, co mogło rzeczywiście czynić je atrakcyjnym dla przyjeżdżających do Królewca w interesach Litwinów 93. Przez Królewiec posyła się listy na Litwę. W Królewcu chodzi się do teatru, a potem porównuje wykonania sztuk z tymi widzianymi w Norymberdze. Porównanie zwykle wypada na korzyść inscenizacji królewieckich 94. W Królewcu Michał Butler wreszcie zmarł, w kilkanaście miesięcy po powrocie z podróży swego życia. Rola Królewca w życiu ówczesnej Litwy była znaczna. Królewiec był głównym portem wywozu zboża i innych produktów z Litwy. Tutaj Litwini kupowali sól, korzenie, wino i wyroby luksusowe przychodzące z Zachodu. Dotyczyło to zwłaszcza terenów położonych wzdłuż Niemna i jego dopływów, w tym okolic Kowna 95. Jak widać jednak w przypadku Butlera, związki gospodarcze przełożyły się na kulturowe. Królewiec, leżący w pozornie obcym świecie, bo w innym państwie, innym ustroju politycznym, gdzie używano innego języka, inaczej też chwalono Boga, został oswojony, podobnie jak oswojony został przez Michała Butlera spory kawałek obcego świata. 92 Tamże, k. 55v: Potrzebne było lekarstwo według recepty danej od doktora w Królewcu Trumetta. Z tą receptą posłano do apteki, ale w jednej, a potem i w drugiej nie mogli poznać niektóre ingrediencje wchodzące w jeden proszek i w trunek lexans, więc tylko krople sporządzono. 93 J. Serczyk, Albertyna. Uniwersytet w Królewcu ( ), Olsztyn 1994, s BLAN, F , k. 128: Byliśmy na komedii, prezentowano Trzy sułtanki czyli sułtan drugi, tę też dawniej w Królewcu kilka razy widziano. Dobrze prezentowana była, ale w Królewcu niektóre osoby lepiej z większymi ceremoniami ; k. 129v: Wieczorem byliśmy na komedii, prezentowano Łazarza, nie tak dobrze jak w Królewcu. 95 S. Gierszewski, Port w Królewcu z dziejów jego zaplecza w XVII-XVIII wieku, [w:] Królewiec a Polska, red. M. Biskup, W. Wrzesiński, Olsztyn 1993, s. 47, 51.

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG Piotr Kalinowski KALETY 2006 Słowo wstępu Katalog, który macie Państwo przed sobą powstał na podstawie wydanego w 1988 dzieła Ivo Halački Mince

Bardziej szczegółowo

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne historie. Tą osobą jest Maryja, mama Pana Jezusa. Maryja opowiada

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

11 listopada 1918 roku

11 listopada 1918 roku 11 listopada 1918 roku 92 lat temu Polska odzyskała niepodległość Europa w II połowie XVII wieku Dlaczego Polska zniknęła z mapy Europy? Władza szlachty demokracja szlachecka Wolna elekcja Wojny Rzeczpospolitej

Bardziej szczegółowo

PODRÓŻE - SŁUCHANIE A2

PODRÓŻE - SŁUCHANIE A2 PODRÓŻE - SŁUCHANIE A2 (Redaktor) Witam państwa w audycji Blisko i daleko. Dziś o podróżach i wycieczkach będziemy rozmawiać z gośćmi. Zaprosiłem panią Iwonę, panią Sylwię i pana Adama, żeby opowiedzieli

Bardziej szczegółowo

Grupa A TEST Które terytorium było zależne od Królestwa Polskiego? TEST. Na podstawie mapy wykonaj zadanie 1.1. i 1.2.

Grupa A TEST Które terytorium było zależne od Królestwa Polskiego? TEST. Na podstawie mapy wykonaj zadanie 1.1. i 1.2. Grupa A Imię i nazwisko Data Klasa 3 Na podstawie mapy wykonaj zadanie 1.1. i 1.2. 1.1. Które terytorium było zależne od Królestwa Polskiego? A. Księstwa Wierchowskie. B. Mołdawia. C. Republika Nowogrodzka.

Bardziej szczegółowo

Karta pracy 8. Przed imprezą

Karta pracy 8. Przed imprezą Karta pracy 8 Przed imprezą Mini rozmowy 1 D: - W weekend jest impreza u Agi. Mogę iść? R: - Impreza? Z jakiej okazji? D:- Są jej urodziny. R: -Kiedy dokładnie? D: - W piątek, zaczyna się o siódmej. Mogę

Bardziej szczegółowo

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas HISTORIA USTROJU POLSKI Autor: Marian Kallas Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Powstanie Polski i zmiany terytorialno-administracyjne

Bardziej szczegółowo

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE 2015.05.11 1 BALTIJOS JŪRA LENKIJOS IR LIETUVOS KONCEPCIJOSE IR POLITIKOJE: ŽVILGSNIS Į LIETUVIŠKUS VADOVĖLIUS / MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

Bardziej szczegółowo

Z wizytą u Lary koleżanki z wymiany międzyszkolnej r r. Dzień I r.

Z wizytą u Lary koleżanki z wymiany międzyszkolnej r r. Dzień I r. Z wizytą u Lary koleżanki z wymiany międzyszkolnej 29.01.2017r. - 04.02.2017r. Dzień I - 29.01.2017r. O północy przyjechałam do Berlina. Stamtąd FlixBusem pojechałam do Hannoveru. Tam już czekała na mnie

Bardziej szczegółowo

Odbywa praktykę prawniczą w kancelarii papieskiej w Rzymie Rozpoczyna studia medyczne w Padwie i kontynuuje prawnicze Za pośred

Odbywa praktykę prawniczą w kancelarii papieskiej w Rzymie Rozpoczyna studia medyczne w Padwie i kontynuuje prawnicze Za pośred 9 II 1473 - W Toruniu urodził się Mikołaj Kopernik 1483 - Umiera ojciec Mikołaja Kopernika 1491- Mikołaj Kopernik kończy naukę w szkole przy kościele Św. Jana w Toruniu. 1491-1495 - Studiuje na Uniwersytecie

Bardziej szczegółowo

Ogłoszenia Parafialne. XI Niedziela zwykła 12.06.2016

Ogłoszenia Parafialne. XI Niedziela zwykła 12.06.2016 Ogłoszenia Parafialne XI Niedziela zwykła 12.06.2016 8.00 Msza święta Za + rodziców Władysława i Genowefę Sokalskich, zmarłą mamę Genowefę Talacha, zmarłego brata, bratową, szwagra oraz dziadków z obu

Bardziej szczegółowo

VIII TO JUŻ WIESZ! ĆWICZENIA GRAMATYCZNE I NIE TYLKO

VIII TO JUŻ WIESZ! ĆWICZENIA GRAMATYCZNE I NIE TYLKO VIII TO JUŻ WIESZ! ĆWICZENIA GRAMATYCZNE I NIE TYLKO I. Proszę wybrać odpowiednie do rysunku zdanie. 0. On wsiada do autobusu. On wysiada z autobusu. On jedzie autobusem. 1. On wsiada do tramwaju. On

Bardziej szczegółowo

Jerzy Lubomirski. hetman polny koronny. marszałek nadworny koronny. wicemarszałek Trybunału Głównego Koronnego. marszałek wielki koronny

Jerzy Lubomirski. hetman polny koronny. marszałek nadworny koronny. wicemarszałek Trybunału Głównego Koronnego. marszałek wielki koronny Jerzy Lubomirski wicemarszałek Trybunału Głównego Koronnego wielokrotny starosta hetman polny koronny marszałek nadworny koronny marszałek wielki koronny Urodził się on 20 stycznia 1616 w Wiśniczu, kształcił

Bardziej szczegółowo

Dzieciństwo i młodość Ks. Bonawentury Metlera

Dzieciństwo i młodość Ks. Bonawentury Metlera Dzieciństwo i młodość Ks. Bonawentury Metlera Środowisko rodzinne Ks. Bonawentura Metler urodził się 7 lipca 1866r. we wsi Ciążeń w powiecie słupeckim w ziemi kaliskiej. Był synem Bernarda i Marii z domu

Bardziej szczegółowo

- żona Rywka, z d. Szumacher - 4 dzieci: Zalman, Jacob, Masza, Mosze. - żona zginęła w Bełzycach miejsce i czas ukrywania

- żona Rywka, z d. Szumacher - 4 dzieci: Zalman, Jacob, Masza, Mosze. - żona zginęła w Bełzycach miejsce i czas ukrywania Załącznik 3.8 Informacje o rodzinie Fersztmanów zebrane na podstawie relacji Marianny Ostrowskiej (nagr. 2007) oraz korespondencji Sylvaina i Mondka Fersztmanów z Ośrodkeim Brama Grodzka Teatr N N (2008-2009).

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I. Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320)

Spis treści. Część I. Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320) Spis treści Do Czytelnika 5 Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320) 1.1. Początki i rozwój państwa polskiego (do 1138). Rozbicie dzielnicowe i dążenia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13 Spis treści Do Czytelnika.............................................. 11 Przedmowa................................................ 13 Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część

Bardziej szczegółowo

"Żył w świecie, który nie był gotowy na jego pomysły". T estament Kościuszki

Żył w świecie, który nie był gotowy na jego pomysły. T estament Kościuszki "Żył w świecie, który nie był gotowy na jego pomysły". T estament Kościuszki -Polacy niestety za często czują się ofiarami. Mieliśmy przecież takich bohaterów jak Kościuszko czy Sobieski. Nie możemy czekać,

Bardziej szczegółowo

INTENCJE MSZALNE

INTENCJE MSZALNE INTENCJE MSZALNE 27.03. - 2.04.2016 NIEDZIELA, 27.03. Uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego 6 00 1) W intencji żyjących i ++ Parafian 2) Za ++ rodziców: Janinę i Ignacego 3) Za + mamę Janinę DYŻEWSKĄ

Bardziej szczegółowo

BURSZTYNOWY SEN. ALEKSANDRA ADAMCZYK, 12 lat

BURSZTYNOWY SEN. ALEKSANDRA ADAMCZYK, 12 lat BURSZTYNOWY SEN ALEKSANDRA ADAMCZYK, 12 lat Jestem bursztynnikiem. Myślę, że dobrym bursztynnikiem. Mieszkam w Gdańsku, niestety, niewiele osób mnie docenia. Jednak jestem znany z moich dziwnych snów.

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań o Janie Pawle II

Zestaw pytań o Janie Pawle II Zestaw pytań o Janie Pawle II 1. Jakie wydarzenie miało miejsce 18.02.1941r? 2. Dokąd Karol Wojtyła przeprowadził się wraz z ojcem w sierpniu 1938 r? 3. Jak miała na imię matka Ojca Św.? 4. Kiedy został

Bardziej szczegółowo

SP Klasa V, Temat 36

SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!! Dziecko pilnie poszukuje opiekuna. Kandydat powinien: Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!!

Bardziej szczegółowo

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Henryk Rutkowski Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Przedmiotem zainteresowania jest terytorium województwa kaliskiego na dawnych mapach, z których tylko późniejsze przedstawiają

Bardziej szczegółowo

Dowód osobisty. Dowód osobisty mówi, kim jesteś, jakie masz imię i nazwisko, gdzie mieszkasz. Dowód osobisty mówi, że jesteś obywatelem Polski.

Dowód osobisty. Dowód osobisty mówi, kim jesteś, jakie masz imię i nazwisko, gdzie mieszkasz. Dowód osobisty mówi, że jesteś obywatelem Polski. Dowód osobisty Dowód osobisty mówi, kim jesteś, jakie masz imię i nazwisko, gdzie mieszkasz. Dowód osobisty mówi, że jesteś obywatelem Polski. Dowód osobisty musi posiadać każdy, kto ma 18 lat. Dowód osobisty

Bardziej szczegółowo

Początki rządów Jagiellonów

Początki rządów Jagiellonów Początki rządów Jagiellonów 1. Andegawenowie na polskim tronie Łokietek i Kazimierz Wielki dogadywali się w sprawie sukcesji z Węgrami (Kazimierz Wielki w 1339 r. w Wyszehradzie) 1370 r. umiera Kazimierz

Bardziej szczegółowo

Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski

Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Spis treści Do Czytelnika Przedmowa Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Powstanie Polski i zmiany terytorialno-administracyjne

Bardziej szczegółowo

Sobota wczoraj i dziś. Wyjątkowa uroczystość

Sobota wczoraj i dziś. Wyjątkowa uroczystość Sobota wczoraj i dziś. Wyjątkowa uroczystość Napisano dnia: 2016-10-30 11:00:46 W piątek, 28 października 2016 roku w świetlicy wiejskiej w Sobocie koło Lwówka Śląskiego odbyła się wyjątkowa uroczystość,

Bardziej szczegółowo

Księstwo Warszawskie

Księstwo Warszawskie Księstwo Warszawskie 1. Ziemie Rzeczypospolitej po III rozbiorze Zabór rosyjski Ziemie podzielno na gubernie, zarządzanie przez carskich urzędników Za czasów Katarzyny represje Za czasów Pawła I i Aleksandra

Bardziej szczegółowo

Monarchia Kazimierza Wielkiego

Monarchia Kazimierza Wielkiego Monarchia Kazimierza Wielkiego 1333-1370 1. Początek rządów Jako jedyny spadkobierca odziedzicza tylko Wielkopolskę i Małopolskę; ok. 40% terenów Polski z 1138r. Niezależne pozostaje Mazowsze; w rękach

Bardziej szczegółowo

Dawno temu leśną krainą

Dawno temu leśną krainą Dawno temu leśną krainą rządził poczciwy, stary król Kanut Wielki. Mieszkał w wielkim, kamiennym zamku, otoczonym lasami, pełnymi dzikich zwierząt. D D d d Król Kanut mieszkał w zamku razem ze swoją rodziną:

Bardziej szczegółowo

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1)

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) Turysta: Dzień dobry! Kobieta: Dzień dobry panu. Słucham? Turysta: Jestem pierwszy raz w Krakowie i nie mam noclegu. Czy mogłaby mi Pani polecić jakiś hotel?

Bardziej szczegółowo

WYWIAD Z ŚW. STANISŁAWEM KOSTKĄ

WYWIAD Z ŚW. STANISŁAWEM KOSTKĄ WYWIAD Z ŚW. STANISŁAWEM KOSTKĄ Witaj Św. Stanisławie, czy mogę z Tobą przeprowadzić wywiad? - Witam. Tak bardzo chętnie udzielę wywiadu. Gdzie i kiedy się urodziłeś? - Urodziłem się w Październiku 1550r.

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo SBM Sp. z o.o., Warszawa 2014 Copyright for the illustrations by Wydawnictwo SBM, Warszawa 2014

Copyright by Wydawnictwo SBM Sp. z o.o., Warszawa 2014 Copyright for the illustrations by Wydawnictwo SBM, Warszawa 2014 Copyright by Wydawnictwo SBM Sp. z o.o., Warszawa 2014 Copyright for the illustrations by Wydawnictwo SBM, Warszawa 2014 Tekst: Zespół redakcyjny Ilustracje: Blanka Olasik Projekt layoutu, skład, przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Tytuł: Język angielski metodą skojarzeń. Autorzy - Michael Gruneberg, Patrycja Kamińska. Opracowanie i skład - Joanna Kozłowska, Patrycja Kamińska

Tytuł: Język angielski metodą skojarzeń. Autorzy - Michael Gruneberg, Patrycja Kamińska. Opracowanie i skład - Joanna Kozłowska, Patrycja Kamińska Tytuł: Język angielski metodą skojarzeń Autorzy - Michael Gruneberg, Patrycja Kamińska Opracowanie i skład - Joanna Kozłowska, Patrycja Kamińska Projekt okładki - Adam Antoszczak Copyright by Michael Gruneberg

Bardziej szczegółowo

Załącznik 1 HISTORIA SŁOTWIN Słotwiny powstały na przełomie XIV i XV wieku. Pierwsze pisane wzmianki pochodzą z 141 roku, gdzie zapisano wieś pod

Załącznik 1 HISTORIA SŁOTWIN Słotwiny powstały na przełomie XIV i XV wieku. Pierwsze pisane wzmianki pochodzą z 141 roku, gdzie zapisano wieś pod Załącznik 1 HISTORIA SŁOTWIN Słotwiny powstały na przełomie XIV i XV wieku. Pierwsze pisane wzmianki pochodzą z 141 roku, gdzie zapisano wieś pod nazwą Sloczecz. Żył w tym czasie rycerz Stanisław ze Słotwin.

Bardziej szczegółowo

Opracował: Artur Bugaj kl.vi,,c

Opracował: Artur Bugaj kl.vi,,c TADYCJE Opracował: Artur Bugaj kl.vi,,c Spis treści: Szopka... - 3 - Kolędy... - 4 - Opłatek... - 5 - Pierwsza Gwiazda... - 6 - Pasterka... - 7 - Choinka... - 8 - Święty Mikołaj... - 9 - Źródła informacji...-

Bardziej szczegółowo

Zapis stenograficzny (259) 25. posiedzenie Komisji Samorządu Terytorialnego i Administracji Państwowej w dniu 7 czerwca 2006 r.

Zapis stenograficzny (259) 25. posiedzenie Komisji Samorządu Terytorialnego i Administracji Państwowej w dniu 7 czerwca 2006 r. ISSN 1643-2851 SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Zapis stenograficzny (259) 25. posiedzenie Komisji Samorządu Terytorialnego i Administracji Państwowej w dniu 7 czerwca 2006 r. VI kadencja Porządek obrad:

Bardziej szczegółowo

dla najmłodszych. 8. polska wersja: naukapoprzezzabawe.wordpress.com

dla najmłodszych. 8. polska wersja: naukapoprzezzabawe.wordpress.com dla najmłodszych 8 polska wersja: naukapoprzezzabawewordpresscom Prawdomównosc Mówienie prawdy to bardzo dobry zwyczaj Jeśli zawsze mówimy prawdę, chronimy się przed wieloma kłopotami Oto opowieść o kimś,

Bardziej szczegółowo

Moja pierwsza historia Pasłęka

Moja pierwsza historia Pasłęka Moja pierwsza historia Pasłęka Witold Chrzanowski, Rysunki: Jan Solka Cześć, mam na imię Staś, i podobnie jak Wy, moi drodzy, jestem pasłęczaninem. No może jestem nim trochę dłużej od Was. Żyłem tutaj

Bardziej szczegółowo

Środa. i zasłużony odpoczynek do hotelu.

Środa. i zasłużony odpoczynek do hotelu. Niedziela: Niedziele zaczęliśmy od smacznego śniadania. Następnie udaliśmy się na msze świętą, po czym wyruszyliśmy w kierunku zamku Berwarstein. Zamek jest bardzo dobrze zachowany, mieliśmy bardzo ciekawego

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

O NAŚLADOWANIU CHRYSTUSA

O NAŚLADOWANIU CHRYSTUSA O NAŚLADOWANIU CHRYSTUSA Tomasz a Kempis Przekład Jan Ożóg SJ Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2014 Wprowadzenie Z książeczką Tomasza a Kempis O naśladowaniu Chrystusa po raz pierwszy spotkałem się

Bardziej szczegółowo

Czyż nie jest wam wiadomo, bracia - mówię przecież do tych, co Prawo znają - że Prawo ma moc nad człowiekiem, dopóki on żyje?

Czyż nie jest wam wiadomo, bracia - mówię przecież do tych, co Prawo znają - że Prawo ma moc nad człowiekiem, dopóki on żyje? Lectio Divina Rz 7, 1-6 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

WYJAZD DO TURCJI W RAMACH PROJEKTU COMENIUS EURO VILLAGES

WYJAZD DO TURCJI W RAMACH PROJEKTU COMENIUS EURO VILLAGES WYJAZD DO TURCJI W RAMACH PROJEKTU COMENIUS EURO VILLAGES PONIEDZIAŁEK, 13.05 Wczesnym porankiem nasz grupa składająca się z czterech uczniów klasy trzeciej i dwóch opiekunów udała się na lotnisko w Balicach,

Bardziej szczegółowo

Testament forma i treść. Różnica między spadkobraniem a zapisem. Zachowek. Wydziedziczenie i uznanie za niegodnego dziedziczenia.

Testament forma i treść. Różnica między spadkobraniem a zapisem. Zachowek. Wydziedziczenie i uznanie za niegodnego dziedziczenia. Testament forma i treść. Różnica między spadkobraniem a zapisem. Zachowek. Wydziedziczenie i uznanie za niegodnego dziedziczenia. Testament zawsze ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym. Rodzaje

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

ZAPROSZENIE NA MISJE PARAFIALNE 9 marca - 16 marca 2014 rok BÓG JEST MIŁOŚCIĄ

ZAPROSZENIE NA MISJE PARAFIALNE 9 marca - 16 marca 2014 rok BÓG JEST MIŁOŚCIĄ ZAPROSZENIE NA MISJE PARAFIALNE 9 marca - 16 marca 2014 rok BÓG JEST MIŁOŚCIĄ DRODZY PARAFIANIE! W dniach od 9 16 marca nasza Wspólnota przeżywać będzie Misje parafialne. Tak jak przed ponad dwoma tysiącami

Bardziej szczegółowo

Pielgrzymka uczestników Dziennego Domu Pomocy Społecznej do Krakowa, Łagiewnik i Kalwarii Zebrzydowskiej

Pielgrzymka uczestników Dziennego Domu Pomocy Społecznej do Krakowa, Łagiewnik i Kalwarii Zebrzydowskiej Pielgrzymka uczestników Dziennego Domu Pomocy Społecznej do Krakowa, Łagiewnik i Kalwarii Zebrzydowskiej W dniu 13 marca 2015 roku uczestnicy Dziennego Domu Pomocy Społecznej w Krasnymstawie wyjechali

Bardziej szczegółowo

Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek

Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek Historia życia kapłana. Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek 1 Historia życia kapłana Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek 26.10.1934 19.11.2008 (praca w trakcie opracowywania) Część V Renata Kulik, Henryk Kulik 2

Bardziej szczegółowo

E-KRONIKA listopad 2011

E-KRONIKA listopad 2011 E-KRONIKA listopad 2011 9 listopada 2011 roku chór szkolny wraz z nauczycielami oraz kolegami z Gimnazjum z Żórawiny wyjechał na Ukrainę. W czwartek dotarliśmy do Łopatynia ok. godz. 12:00. Zostaliśmy

Bardziej szczegółowo

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!!

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W dniu 30-04-2010 roku przeprowadziłem wywiad z moim opą -tak nazywam swojego holenderskiego dziadka, na bardzo polski temat-solidarność. Ten dzień jest może najlepszy

Bardziej szczegółowo

STARY TESTAMENT. ŻONA DLA IZAAKA 8. ŻONA DLA IZAAKA

STARY TESTAMENT. ŻONA DLA IZAAKA 8. ŻONA DLA IZAAKA ŻONA DLA IZAAKA 34 Pamiętamy, że Pan Bóg obiecał Abrahamowi i Sarze, że pomimo że są w starym wieku będą mieli syna. O oznaczonym czasie, przepowiedzianym przez Pana Boga narodził się Izaak. Abraham bardzo

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej Wielki Tydzień Ostatnie dni Wielkiego Postu od Niedzieli Palmowej do wieczora Wielkiego Czwartku, a następnie Triduum Paschalne to Wielki Tydzień. Najstarsze świadectwa o liturgii Wielkiego Tygodnia pochodzą

Bardziej szczegółowo

Co obiecali sobie mieszkańcy Gliwic w nowym, 2016 roku? Sprawdziliśmy

Co obiecali sobie mieszkańcy Gliwic w nowym, 2016 roku? Sprawdziliśmy Opublikowano na Miasto Gliwice (https://www.gliwice.eu) Źródłowy URL: https://www.gliwice.eu/aktualnosci/miasto/obiecuje-sobie-ze Obiecuję sobie, że Obiecuję sobie, że Obiecuję sobie, że Tradycyjnie z

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Książę z rzeki

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Książę z rzeki Biblia dla Dzieci przedstawia Książę z rzeki Autor: Edward Hughes Ilustracje: M. Maillot; Lazarus Redakcja: M. Maillot; Sarah S. Tłumaczenie: Katarzyna Gablewska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org

Bardziej szczegółowo

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Na świecie żyło wielu ludzi, których losy uznano za bardzo ciekawe i zamieszczono w pięknie wydanych książkach. Zdarzało się też to w gminie Trzebina, gdzie

Bardziej szczegółowo

Co do przebiegu Mszy świętej stosuje się wszystkie wskazania jak we Mszy pod przewodnictwem Biskupa z poniższymi wyjątkami.

Co do przebiegu Mszy świętej stosuje się wszystkie wskazania jak we Mszy pod przewodnictwem Biskupa z poniższymi wyjątkami. Msza święta z udzielaniem sakramentu bierzmowania Co do przebiegu Mszy świętej stosuje się wszystkie wskazania jak we Mszy pod przewodnictwem Biskupa z poniższymi wyjątkami. Zawsze podczas bierzmowania,

Bardziej szczegółowo

Ziemie polskie w latach

Ziemie polskie w latach Ziemie polskie w latach1815-1830 1. Sprawa polska na kongresie wiedeńskim 1. Z części ziem Ks. Warszawskiego utworzono Królestwo Polskie związane unią personalną z Rosją 2. Z Krakowa i okolicznych ziem

Bardziej szczegółowo

Historia Polski Klasa V SP

Historia Polski Klasa V SP Temat: Bolesław Krzywousty i jego testament. Historia Polski Klasa V SP Bolesław Krzywousty ur. 20 sierpnia 1086, zm. 28 października 1138. Był synem Władysława Hermana i Judyty Czeskiej. Książę Śląski,

Bardziej szczegółowo

pręgierz herold ZACZYNAMY!

pręgierz herold ZACZYNAMY! Jest XVI wiek. Poznań rozwija się. Odnowiono ratusz - zrobił to słynny architekt Jan Baptysta di Quadro z Lugano, odnowiono kamienice. Ludzie bogacą się. Miasto się bogaci i staje się coraz większe. Do

Bardziej szczegółowo

Temat: Sakrament chrztu świętego

Temat: Sakrament chrztu świętego Temat: Sakrament chrztu świętego UWAGA! Do spotkania należy przygotować obrzędy chrztu świętego (powinny być dostępne w zakrystii) oraz w miarę możliwości drugą część spotkania przeprowadzić w kościele

Bardziej szczegółowo

Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska

Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska Sytuacja polityczna Po zwycięstwie Ligi Katolickiej w bitwie pod Białą Górą niedaleko Pragi w 1620 roku rządy zostały przejęte przez Ferdynanda II. (1620-1637).

Bardziej szczegółowo

Ewangelia wg św. Jana. Rozdział 1

Ewangelia wg św. Jana. Rozdział 1 Ewangelia wg św. Jana Rozdział 1 Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo. 2 Ono było na początku u Boga. 3 Wszystko przez Nie się stało, a bez Niego nic się nie stało, co się stało.

Bardziej szczegółowo

GAZETKA W ZESPOLE SZKÓŁ NR 91 W WARSZAWIE Rok szkolny 2014/15 Luty www: zssnr91.waw.pl

GAZETKA W ZESPOLE SZKÓŁ NR 91 W WARSZAWIE Rok szkolny 2014/15 Luty www: zssnr91.waw.pl GAZETKA W ZESPOLE SZKÓŁ NR 91 W WARSZAWIE Rok szkolny 2014/15 Luty www: zssnr91.waw.pl Wywiad z Panią Olą Pajączkowską, kierownikiem szkolnej akcji Zima w mieście 3 Dziennik Sylwii 4 Największe atrakcje

Bardziej szczegółowo

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM Imię i nazwisko Szkoła.. 1. W którym roku uchwalono konstytucję kwietniową?... 2. Podaj lata, w jakich Piłsudski był Naczelnikiem Państwa?... 3. W jakiej tradycji

Bardziej szczegółowo

Filip idzie do dentysty. 1 Proszę aapisać pytania do tekstu Samir jest przeziębiony.

Filip idzie do dentysty. 1 Proszę aapisać pytania do tekstu Samir jest przeziębiony. 114 Lekcja 12 Tak ubrany wychodzi na ulicę. Rezultat jest taki, że Samir jest przeziębiony. Ma katar, kaszel i temperaturę. Musi teraz szybko iść do lekarza. Lekarz bada Samira, daje receptę i to, co Samir

Bardziej szczegółowo

Ewangelia wg św. Jana. Rozdział 4

Ewangelia wg św. Jana. Rozdział 4 Ewangelia wg św. Jana Rozdział 4 Gdy Jezus dowiedział się, że faryzeusze usłyszeli, iż Jezus pozyskuje więcej uczniów i więcej chrzci niż Jan, 2 (Chociaż Jezus nie chrzcił, lecz Jego uczniowie), 3 Opuścił

Bardziej szczegółowo

dla najmłodszych polska wersja: naukapoprzezzabawe.wordpress.com

dla najmłodszych polska wersja: naukapoprzezzabawe.wordpress.com dla najmłodszych.1. polska wersja: naukapoprzezzabawe.wordpress.com Rodzice i dzieci w islamie ` ` ` dla najmłodszych.2. polska wersja: naukapoprzezzabawe.wordpress.com ` dla najmłodszych.3.

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r.

Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r. Krasnystaw, dnia 05.10.2012 r. Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r. W okresie 27-30.09.2012 r. w ramach realizacji projektu systemowego Aktywność

Bardziej szczegółowo

Wstęp do inwentarza. zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA

Wstęp do inwentarza. zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA ARCHIWUM OŚRODKA KARTA 02-536 Warszawa ul. Narbutta 29 Wstęp do inwentarza zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA 1884; 1887; 1889-1891; 1893-1896; 1898-1899; 1903-1904; 1906-1907; 1909-1910;

Bardziej szczegółowo

STARY TESTAMENT. ŻONA DLA IZAAKA 8. ŻONA DLA IZAAKA

STARY TESTAMENT. ŻONA DLA IZAAKA 8. ŻONA DLA IZAAKA ŻONA DLA IZAAKA 35 Pamiętamy, że Pan Bóg obiecał Abrahamowi i Sarze, że pomimo że są w starym wieku będą mieli syna. O oznaczonym czasie, przepowiedzianym przez Pana Boga narodził się Izaak. Abraham bardzo

Bardziej szczegółowo

Projekt przygotowali uczniowie klasy II b 1. Emil Szyszka 2. Dominik Biaduń 3. Tomasz Przygocki 4. Krzysztof Podleśny Opiekun projektu: Jadwiga

Projekt przygotowali uczniowie klasy II b 1. Emil Szyszka 2. Dominik Biaduń 3. Tomasz Przygocki 4. Krzysztof Podleśny Opiekun projektu: Jadwiga Projekt przygotowali uczniowie klasy II b 1. Emil Szyszka 2. Dominik Biaduń 3. Tomasz Przygocki 4. Krzysztof Podleśny Opiekun projektu: Jadwiga Sochacka Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego

Bardziej szczegółowo

Wstęp do inwentarza. zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA

Wstęp do inwentarza. zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA ARCHIWUM OŚRODKA KARTA 02-536 Warszawa ul. Narbutta 29 Wstęp do inwentarza zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA 1884, 1887, 1889-1891, 1893-1896, 1898-1899, 1903-1904, 1906-1907, 1909-1910,

Bardziej szczegółowo

STARY TESTAMENT. JÓZEF I JEGO BRACIA 11. JÓZEF I JEGO BRACIA

STARY TESTAMENT. JÓZEF I JEGO BRACIA 11. JÓZEF I JEGO BRACIA JÓZEF I JEGO BRACIA 51 Jakub miał wielu synów. Było ich dwunastu. Jakub kochał wszystkich, ale najbardziej kochał Józefa. Może to dlatego, że Józef urodził się, kiedy Jakub był już stary. Józef był mądrym

Bardziej szczegółowo

GRA MIEJSKA ŚLADAMi LubLinA

GRA MIEJSKA ŚLADAMi LubLinA GRA MIEJSKA ŚLADAMi LubLinA Lublin Lublin od wieków stanowił polska bramę na wschód i przez cały okres swego istnienia wielokrotnie wpisywał się w polskie kroniki. Początki osadnictwa na wzgórzach, które

Bardziej szczegółowo

SP Klasa IV, Temat 28. Morze Śródziemne. Nazaret. Jerycho. Jerozolima Ain Karim Betlejem. Jordan. Morze Martwe

SP Klasa IV, Temat 28. Morze Śródziemne. Nazaret. Jerycho. Jerozolima Ain Karim Betlejem. Jordan. Morze Martwe Morze Śródziemne Nazaret Jordan Jerozolima Ain Karim Betlejem Jerycho Morze Martwe Grupa I W owym czasie wyszło rozporządzenie cezara Augusta, żeby przeprowadzić spis ludności w całym świecie. Podążali

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Anselm Grün OSB i Piotr Marek Próba. Ćwiczenia do seminariów: Jak być szczęśliwym... Singlem, Świeckim, Zakonnikiem, Księdzem, Siostrą.

Anselm Grün OSB i Piotr Marek Próba. Ćwiczenia do seminariów: Jak być szczęśliwym... Singlem, Świeckim, Zakonnikiem, Księdzem, Siostrą. Anselm Grün OSB i Piotr Marek Próba Ćwiczenia do seminariów: Jak być szczęśliwym... Singlem, Świeckim, Zakonnikiem, Księdzem, Siostrą. Anselm Grün OSB & Piotr Marek Próba Ćwiczenia do seminariów: Jak być

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego 4,

Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego 4, Tomasz Rembalski Sprawozdanie z III Seminarium Genealogicznego "Nasze korzenie. Wokół poszukiwań genealogicznych rodzin pomorskich", Gdynia, 8 października 2011 r. Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego

Bardziej szczegółowo

Dwa kwiaty. Historia dwóch sióstr

Dwa kwiaty. Historia dwóch sióstr Dwa kwiaty Historia dwóch sióstr Moje dwie praprababcie Jest to historia dwóch sióstr, których wojenne losy były tak różne. Jedna z nich to Tatiana, której rodzina nie była na bieżeństwie. Druga to Tekla,

Bardziej szczegółowo

HENRYK SIENKIEWICZ

HENRYK SIENKIEWICZ HENRYK SIENKIEWICZ 1846-1916 Wczesne lata Urodzony w Woli Okrzejskiej Rodzina zubożała szlachta Jeden z sześciorga dzieci Od 1861 roku w Warszawie Gimnazjum w Warszawie Posada guwernera Studia: medycyna

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Konkurs Historyczny Polska Piastów etap szkolny (klucz odpowiedzi)

Powiatowy Konkurs Historyczny Polska Piastów etap szkolny (klucz odpowiedzi) Honorowy Patronat Pan Jarosław Szlachetka Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Pan Józef Tomal Starosta Powiatu Myślenickiego Pan Paweł Machnicki Burmistrz Gminy i Miasta Dobczyce Pan Paweł Piwowarczyk

Bardziej szczegółowo

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Kraków Kraków położony jest w województwie małopolskim. Był siedzibą królów Polski. To król Kazimierz Odnowiciel przeniósł swoja siedzibę z

Bardziej szczegółowo

Bożena Tutkowska, Beata Jakubowska, Monika Jakubowska

Bożena Tutkowska, Beata Jakubowska, Monika Jakubowska Bożena Tutkowska, Beata Jakubowska, Monika Jakubowska Trochę historii o Stawiskach Stawiska są dawna wsią szlachecką, której nazwa pochodzi od nazwy stawisko, w liczbie mnogiej oznacza stawiska i oznacza

Bardziej szczegółowo

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Zebranie informacji na temat migrantów z danego obszaru stanowi poważny problem, gdyż ich nieobecność zazwyczaj wiąże się z niemożliwością przeprowadzenia

Bardziej szczegółowo

Publikacje dostępne w Powiatowym Centrum Informacji Turystycznej, Rynek 14, Gniezno

Publikacje dostępne w Powiatowym Centrum Informacji Turystycznej, Rynek 14, Gniezno Publikacje dostępne w Powiatowym Centrum Informacji Turystycznej, Rynek 14, Gniezno Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej Jednotomowa encyklopedia stanowiąca kompendium wiedzy o Gnieźnie i regionie.

Bardziej szczegółowo

Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016. Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016

Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016. Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016 Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016 Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016 Środa, 27 lipca 16.00 przylot na Lotnisko Międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Adam Wrzosek organizator i Dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1920/ /1923

Prof. dr hab. Adam Wrzosek organizator i Dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1920/ /1923 Prof. dr hab. Adam Wrzosek organizator i Dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1920/1921 1922/1923 Lekarz, patolog, historyk medycyny i antropolog. Urodził się 6 V 1875 r. w Zagórzu

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

Turniej klas 5. Semestr 2

Turniej klas 5. Semestr 2 Turniej klas 5 Semestr 2 NIECH WYGRA NAJLEPSZY! 1. Obrazy przedstwiają ojca i syna, królów Polski. Jak nazywali się ci królowie? a. Władysław Łokietek i Kaziemierz Wielki b. Władysław Jagiełło i Jadwiga

Bardziej szczegółowo

3 listopada 2010r. W ramach projektu Dolnośląska szkoła liderem projakościowych zmian w polskim systemie edukacji

3 listopada 2010r. W ramach projektu Dolnośląska szkoła liderem projakościowych zmian w polskim systemie edukacji 3 listopada 2010r. W ramach projektu Dolnośląska szkoła liderem projakościowych zmian w polskim systemie edukacji 1 poznanie dziedzictwa kulturowego, naukowego, historycznego i przyrodniczego Książańskiego

Bardziej szczegółowo

Rok XXIII listopad-grudzień 2013 nr 6(127) cena: 6,00 PLN (w tym 5% VAT) temat na czasie MEDIA KONTRA KOŚCIÓŁ? ISSN 1230-7297 11

Rok XXIII listopad-grudzień 2013 nr 6(127) cena: 6,00 PLN (w tym 5% VAT) temat na czasie MEDIA KONTRA KOŚCIÓŁ? ISSN 1230-7297 11 Rok XXIII listopad-grudzień 2013 nr 6(127) cena: 6,00 PLN (w tym 5% VAT) czasser CA dwumiesięcznik religijno-społeczny dwum iesięcę znik religij ijno no-s -spo łeczny temat na czasie MEDIA KONTRA KOŚCIÓŁ?

Bardziej szczegółowo