Swoi i obcy w odczuciu podróżników z Pren do Włoch i Niemiec w latach

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Swoi i obcy w odczuciu podróżników z Pren do Włoch i Niemiec w latach 1779 1780 1"

Transkrypt

1 Waldemar Chorążyczewski, Agnieszka Rosa Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Swoi i obcy w odczuciu podróżników z Pren do Włoch i Niemiec w latach Od końca XV wieku Litwini przyjmowali w życiu publicznym i prywatnym język polski, ale nie stawali się przez to Polakami. W roku 1536 kanclerz Olbracht Gasztołd pisał po polsku do hetmana Jerzego Radziwiłła w związku z obsadą wakującego biskupstwa łuckiego: Nie ma się czym Jego Królewska Mość wymawiać, aby miał być jaki niedostatek Litwy uczonych ludzi. Tom uczynił dlatego, bo wiem, iż ksiądz Falczewski 2 i ksiądz Tarło pracują wielmi pilno o to biskupstwo łuckie, a dopomagają im tego ci, co na górze mieszkają, chcąc biedną Litwę podbić pod Lachy. Chwalczewski nie wskórał nic podarunkami u Gasztołda, udał się więc do Radziwiłła, którego napominał Gasztołd: Wszakoż jednak proszę, radzę i dla Boga upominam, abyś Wasza Miłość nie raczył mu na to przyzwalać, bo o tym wiedz to pewnie, iż to nie idzie o to biskupstwo, ale idzie o to, aby mogli jedno pierwej wsadzić biskupa Lacha do rady, a potem chnet dadzą panem [czyli kasztelanem] trockim Lacha, a potem będzie Lach i wojewodą. Gdy obsadzą Lachy radę, tedy gotowo pospólstwo przywrócono ku Koronie. A tak trzeba nam tego strzec, aby się ten błąd nie począł za naszego sprawowania, abyśmy nie mieli wiecznego przeklęctwa od naszych potomków 3. Po unii lubelskiej wydaje się, jakby nic się nie zmieniło. Janusz Radziwiłł miał powiedzieć: A żem sam się Litwinem urodził i Litwinem umrzeć mi przyjdzie, jednak idioma polskiego zażywać w ojczyźnie naszej musimy 4. Długotrwałe współżycie państwowe Litwinów i Polaków, swoboda przemieszczania się w obrębie całej Rzeczypospolitej, liczne związki rodzinne nie zlikwidowały litewskiego poczucia narodowego, ale je skomplikowały. Proces budowy nieprostego, hierarchicznego poczucia narodowego zakończył się chyba na przełomie XVII i XVIII wieku. Był on wynikiem zmian zachodzących przez ostatnie dwa stulecia. O ile w XVI wieku szlachta litewska miała jeszcze poczucie łączności etnicznej z ludem litewskim, o tyle w 1 Praca powstała w ramach projektu LEGODOC Spuścizna egodokumentalna Litwy, finansowanego przez Rząd Republiki Litewskiej (nr VAT-21/2010). 2 Jerzy Chwalczewski istotnie biskupem łuckim wówczas został dzięki poparciu królowej Bony. 3 Listy polskie XVI wieku, red. K. Rymut, t. 1, Listy z lat ze zbiorów Władysława Pociechy, Witolda Taszyckiego i Adama Turasiewicza, Kraków 1998, nr 43, s M. Litwinowicz-Droździel, O starożytnościach litewskich. Mitologizacja historii w XIX-wiecznym piśmiennictwie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, Kraków 2008, s

2 XVIII stuleciu zostało ono zastąpione poczuciem przynależności do narodu politycznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów 5. Skomplikowane poczucie narodowe Litwinów polegało na tym, że obywatele Wielkiego Księstwa Litewskiego czuli się Litwinami, wyrażenia u nas, nasz kraj odnoszone są do Wielkiego Księstwa, ale jednocześnie ci sami Litwini, z których jeden ułożył epopeję zaczynającą się od słów Litwo, ojczyzno moja, określali się jako Polacy. Takie właśnie poczucie narodowe zdaje się reprezentować także anonimowy autor Opisu podróży Michała Butlera, starosty preńskiego, a zapewne też cała grupa podróżników kierowana przez Butlera. Polacy to określenie jednocześnie nadrzędne i równorzędne względem Litwinów. Raz jest to synonim ich Koroniarzy, drugi raz jest to słowo obejmujące łącznie Koroniarzy i Litwinów. Termin Polak nie jest przeciwstawny terminowi Litwin, natomiast rozróżnienie Litwin Koroniarz zawsze pozostało jednak ostre 6. Dochodzimy do kwestii szerszej, niż narodowość, do rozróżnienia między swoimi i obcymi. Podróż jest dobrą okazją do ujawniania się tego odczuwania bliskości lub dalekości z innymi ludźmi. Podróżnik styka się bowiem z obcymi, obce porównuje ze swoim pozostawionym gdzieś daleko. Ci obcy przecież też jednak nie są wszyscy równie obcy. Obcość jak i swojskość są stopniowalne, w podróży zatem można spotkać ludzi mniej obcych, bardziej swoich niż inni spotykani. W podróży znajduje się też ślady pozostawione przez swojaków albo spotyka się wręcz tych swojaków i z nimi tworzy krąg swojaków na obczyźnie. Źródło będące podstawą naszej analizy znajduje się dzisiaj w Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich w Wilnie, w dziale rękopisów, oznaczone sygnaturą F. 17, nr 14. Rękopis jest formatu folio, liczy sobie 188 kart, przy czym zapisany jest tylko do k. 161v. Pod względem formalnym jest to dziennik podróży, jednocześnie rejestr ponoszonych wydatków 7. Trasa podróży biegła przez Prusy, Polskę, Śląsk, Czechy, Austrię, Bawarię, Tyrol do Włoch, gdzie na dłużej zatrzymano się w Wenecji i Padwie, a z powrotem szlakiem bardziej północnym przez Niemcy, Polskę do Prus. Opis podróży rozpoczyna się 1 IX 1779 roku w Królewcu, kończy 20 X 1780 w pobliżu Królewca. 5 Tamże, s. 9. Może jednak w jakimś stopniu nawet w XVIII wieku trwała wśród szlachty pamięć o etnicznej łączności z litewskim ludem, wyrażająca się w języku. Mamy tego przykład w rodzinie naszego podróżnika. W roku 1755 Jan Butler, cześnik brasławski, domagał się przed Trybunałem Litewskim, by praca duszpasterska w dobrach darowanych przezeń bazylianom odbywała się z chłopami po litewsku (J. Ciechanowicz, Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego, t. 2, Rzeszów 2001, s. 171). 6 M. Litwinowicz-Droździel, dz. cyt., s. 12. Por. też. A. Niewiara, Wyobrażenia o narodach w pamiętnikach i dziennikach z XVI-XIX wieku, Katowice 2000, s Dziennik podróży Michała Butlera do Włoch i Niemiec w latach w opracowaniu autorów tego artykułu ukazuje się równocześnie z tym tekstem; wydawcą jest Uniwersytet Wileński.

3 Nasz podróżnik Michał Butler pochodził z rodziny, która od połowy XVII wieku (choć z przerwami) dzierżyła starostwo preńskie w powiecie kowieńskim. Starostą preńskim był zmarły bezpotomnie w 1690 roku Marek Butler. Po nim starostwo objął jego młodszy brat Aleksander (prócz tego starosta drohicki), który miał syna Marka Antoniego, także starostę preńskiego, prócz tego też brańskiego. Marek Antoni miał trzech synów: Józefa, Michała i Aleksandra Łukasza. Józef (zm. 1749), pozostawił córkę Józefę, żonę Krzysztofa Szczytta, starosty witagolskiego 8. Trzeci syn Marka Antoniego, Aleksander Łukasz, był starostą witagolskim i mielnickim, a zostawił jedynie córkę Rozalię. Drugi z braci, najbardziej interesujący nas Michał Butler posłował na sejmy, był stronnikiem Familii Czartoryskich, kawalerem orderu św. Stanisława (1778), starostą witagolskim (1749), a potem preńskim (1763), dziedzicem Miedzny (majątku na Podlasiu już od XVII wieku pozostającego w ręku Butlerów). Jako właściciel Miedzny w 1765 roku odnowił tamtejszy kościół. Poślubił najpierw Benedyktę Pacównę (w 1760 uzyskał dla żony dożywocie na starostwie preńskim), a owdowiawszy Mariannę Markowską (po śmierci męża wyszła ona za Filipa Frankowskiego, brygadiera wojsk polskich). Starostwo preńskie w 1775 roku nadano Kazimierzowi Sapieże, ale do śmierci dzierżył je Michał Butler. Z pierwszej żony Michał miał córkę Franciszkę, którą wydał za Jerzego, potem Mikołaja Radziwiłłów. Z drugiej żony doczekał się dwóch synów, Jana i Antoniego, i córki Józefy, zamężnej Kuczyńskiej. Zmarł 22 stycznia 1782 roku w Królewcu na apopleksję 9. Podróżnicy, choć w tekście nie znajdujemy bezpośrednich samookreśleń narodowych, przy wielu okazjach odwoływali się do Litwy i Litwinów. Zapisek tych nie ma zbyt wiele, ale w każdej z nich daje się spostrzec, że peregrynanci czują wieź z Litwą, chętnie notują wszelkie informacje o Litwinach spotykanych po drodze, mieszkających poza Litwą i o podobieństwach miejsc, zjawisk czy zwyczajów. W Tyrolu uwagę podróżników zwrócił znajomy sposób układania słomy: Pola widzieć było, kościoły i wsie, osobne też domostwa stojące, po tej zaś górze, gdzie my jechali, miejscami domostwa, przy których zaczęły się stojąc jak w Litwie przepłoty. I słoma tym sposobem jak w Litwie w stogach, ale w polu układana (30 X 1779) 10. W wielkopolskim Powidzu ucieszyło ich spotkanie ze Stanisławem Radońskim, który niegdyś służył u księcia Michała Radziwiłła Warto przy okazji zwrócić uwagę na stosunkowo świeży i mało znany nabytek Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, jakim jest niewielkie co prawda rozmiarami Archiwum Szczyttów. 9 A Boniecki, Herbarz polski, t. 2, Warszawa 1900, s ; M. Brensztejn, Butler Aleksander Łukasz, h. własnego ( ), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 3, red. W. Konopczyński, Kraków, 1937, s. 150; J. Ciechanowicz, dz. cyt., s ; S. K. Kossakowski, Monografie historyczno genealogiczne niektórych rodzin polskich, Warszawa 1859, t. 1, s Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich (dalej cyt.: BLAN), F17-14, k Tamże, k.10.

4 Widoczne w tekście diariusza poczucie litewskości to także uważne przyglądanie się miejscowościom będącym w posiadaniu rodów litewskich, jak i samym ich właścicielom. W tekście można znaleźć dwa takie odnotowania, pierwsze dotyczy leżącej w Wielkopolsce Wilkowyi ( Jechaliśmy łąkami i chrustami aż do wioski Wilkowa zwanej, wpół do ósmej. Ta wioska należy do JO księcia Sapiehy, generała artylerii 12 ), drugie śląskiego Frejna czyli Cieszkowa ( Przejechawszy pole była tablica. Z górki zjechawszy nad rowkiem pokazywano granicę, za którą Śląsk zaczynał się. Przejechawszy przez chrust, pole i górkę, przyjechali do miasteczka Freyhan, to przed tym należało do IMC p. Sapieżyny 13, łowczej WKL, ale że przed trzema miesiącami umarła czyniono relacją. Teraz zaś trzymał IMC p. Lilienhoff, za którym, że ślub wziąwszy potajemnie, żyła dwa lata, jak dowiedziano się, przed śmiercią. PrimisSeptembris [1 IX 1779] objął IMC p. Lilienhoff te dobra na siebie, ale sam mieszkał w drugich pod Wrocławiem, a w Freynie syn jego będący w wojsku porucznikiem. Dwóch synów miał, z IMC p. Sapieżyną, ta umarła w dobrach pod Wrocławiem i było ciało jej przeprowadzone do Freyna przez księży Kapucynów i w kościele pochowano 14 ). Przez cały okres podróży peregrynanci utrzymywali kontakt z Litwą. Podróżnicy pisali i otrzymywali listy, żywo interesowali się sprawami domowymi. Listy przesyłane były zazwyczaj przez Królewiec, od rodziny, przyjaciół i znajomych. Oto parę przykładów: Po obiedzie tegoż dnia ulokowaliśmy się i z pocztą odebrano listy z Królewca na Wrocław pisane od JO Księżnej 15, JWIMC p. starościny witagolskiej 16 i p. Skwierczyńskiego, i p. Virtego (1 X 1779) 17 ; Tegoż dnia przyszedł list z Litwy od JO księżnej podkomorzyny, list z doniesieniem, że IMC księżna generałowa Radziwiłłowa powiła szczęśliwie dnia 5 Decembris roku przeszłego [5 XII 1779] córkę i że w zdrowiu zostaje. Ta nowina zupełnie wszystkich pocieszyła (12 I 1780) 18. Przywoływana w tekście diariusza podróży Litwa to jednak część Polski, Rzeczypospolitej. Możnowładcy litewscy według podróżników to Polacy w rozumieniu nie Koroniarzy, ale mieszkańców Rzeczypospolitej. Radziwiłłowie czy Chreptowiczowie to według określenia autora diariusza panowie polscy: Nająwszy u gospodarza konie naszą karetą z kapitanem pierwej od zwierzchności wziąwszy pozwolenie, pojechali do zamku Umbrow albo Amranten. Kapitan miał klucze i inspekcję nad tym zamkiem, gdzie w kilku pokojach zbiór pokazywano różnej staroświeckiej zbroi, gdzie też i książąt Radziwiłłów i innych panów polskich 12 Tamże, k Katarzyna Ludwika Sapieżanka ( ), najpierw żona Michała Antoniego Sapiehy ( ), łowczego litewskiego, wojewody podlaskiego i podkanclerzego litewskiego. Poślubiła go w 1733 roku, a rozwiodła w Miała z nim dwoje dzieci, które wcześnie zmarły. Drugim mężem był Paul Albert von Zywny Lilienhoff. 14 BLAN, F17-14, k v. 15 Prawdopodobnie Franciszka z Butlerów Radziwiłłowa, żona Jerzego Radziwiłła. 16 Józefa z Butlerów, żona Krzysztofa Szczytta. 17 BLAN, F17-14,. 22v. 18 Tamże, k. 68.

5 z portretami znajdują się, różnych też cesarzów, królów, arcyksiążąt, książąt, grafów, rycerzów tyrolskich, cudzoziemskich (29 X 1779) 19 ; Nie uczyniwszy relacji jeszcze przybył stary ksiądz chcący zaprowadzić do stancji, którą zarekomendował. Ta była przy kościele św. Benedykta, gdzie tretor mieszkał. W tej stancji stać takoż miał książę Radziwiłł wojewoda wileński 20 i inni IMCC panowie polscy stawali (16 XI 1779) 21 ; Potem byliśmy na theatrum, gdzie anatomię uczą. Wszędzie w sieniach na ganku czworograniastym pełno herbów, jest też kilka panów polskich, Opalińskich 22, Chreptowicza 23 i kilku innych (22 IV 1780) 24. Litwa to część Rzeczypospolitej, jeden kraj z Koroną, co zwłaszcza uwidacznia się na arenie międzynarodowej. W kwietniu 1780 roku autor dziennika relacjonował: Nadeszły z Wenecji gazety włoskie i francuskie. Włoskie oznajmowały, że Moskale ciągną do Polski, takoż król pruski ma zjechać i carowa moskiewska ku granicom, i w Litwie z sobą widzieć się mają (13 IV 1780) 25. Także w maju ten temat był żywy: Przywieźli gazety włoskie i francuskie. Pisali, że cesarz jedzie do Mohylewa, gdzie carowa moskiewska takoż ma zjechać i mają się znajdować JMC król polski i książę Henryk brat króla pruskiego. Takoż, że elektorowa saska wdowa umarła etc. Dwadzieścia tysięcy wojska moskiewskiego do Polski wchodzi, tysiąc pięciuset Prusaków weszło do Polski dla skupowania koni etc. (18 V 1780) 26. Widać, że Litwa czy leżący na ruskich ziemiach Wielkiego Księstwa Mohylew to w z punktu widzenia stosunków międzynarodowych integralna część państwa określanego w największym skrócie jako Polska. Skrzętnie odnotowywano także wszelkie informacje o Polsce jako całości, bez wyróżniania Litwy. W Wenecji uwagę podróżników zwróciły będące podstawą iluminacji świetlnej baryłki wyglądające jak kagańce używane przy karetach w Polsce: Wieczorem była przed pałacami w wielu miejscach nad kanałem iluminacja, ale nie lampami, ale były rusztowania trochę w odległości przed pałacem na kanale i na tym kilkanaście ustawiane w wysokości baryłki. Musi być smolane i te zapalane czyniły widok, jakby pałac cały palił i płomień z okien wychodził, przed innymi tylko w rząd stały jak kagańce, które przy karetach w Polsce panowie używają będąc 19 Tamże, k. 42v. 20 Może chodzić o Michała Kazimierza Radziwiłła ( ), wojewodę wileńskiego, w latach odbył podróż do Włoch. Przebywał w Wenecji w kwietniu 1654 roku, studiował w Bolonii. 21 BLAN, F17-14, k. 54v. 22 W Padwie w roku 1592 przebywał Andrzej Opaliński ( ), późniejszy biskup poznański; w roku 1658 Jan Opaliński ( ), późniejszy biskup chełmiński; w roku 1599 na uniwersytet padewski wpisał się Łukasz Opaliński ( ), późniejszy marszałek wielki koronny; w roku 1604 w Padwie przebywał Piotr Opaliński ( ), późniejszy wojewoda poznański; w latach odwiedził Padwę Jan Piotr Opaliński ( ), późniejszy wojewoda kaliski; w roku 1677 był w Padwie Piotr Opaliński ( ), późniejszy wojewoda łęczycki i generał wielkopolski. 23 Być może Karol Litawor Chreptowicz, konfederat barski, który ok przebywał we Włoszech. 24 BLAN, F17-14, k Tamże, k Tamże, k. 102.

6 nocą w drodze (27 XI 1779) 27. Na Palcu św. Marka zauważono: drugiego barana z ogonem płaskim, jak w Polsce na Podolu stadami widzieć można, że pod ogony dwa kółka przyprawiają [ ] Potem byliśmy w drugiej budzie, gdzie wymalowany przed drzwiami był po węgiersku wielki człowiek, gigantem nazywano, czynił się rodem z Petersburga, ale większy był w istocie, jak w widoku wysokości, w tej wiele w Polsce znajdzie się hajduków jemu równych (11 I 1780) 28. Na wyspie weneckiej Torcello w kościele S. Maria Assunta podróżnicy zauważyli, że: malowania obrazów jest podobnych wiele w Miedzny, w kościele. Musiał malarz z tych brać w Wenecji ideę (11 II 1780) 29. Zwracano uwagę na miejsca pamięci o Polakach. W Padwie w kościele św. Antoniego: Między innymi jest też na marmurze wypisane, że leży polski szlachcic p. Kański i pochowany przez JMC panów Firlejów 30. Są i drugie mauzolea Polaków w kościele św. Antoniego, jedne p. Żalińskiego 31, drugi p. Ponętowskiego naprzeciw sobie (18 III 1780) 32. W Eilenburgu w Saksonii: Za rynkiem znowu ciągnęła się tak szeroka ulica aż do bramy, za tą stał kolos z herbami polskimi i przeszłego króla [czyli Augusta III] (24 IX 1780) 33. W Norymberdze podróżnicy zwiedzając arsenał usłyszeli natomiast opowieść o królu Auguście II: Te przeszedłszy jest znowu podwórko, gdzie wiele łańcuchów, sztelwag, jest takoż kula ołowiana od funtów z krążkiem, którą August II, król polski, jedną wziąwszy ręką na stronę odrzucił, będący w tym arsenale (18 VII 1780) 34. Odnotowywano także osoby, którzy mieszkali, bądź odwiedzili Polskę. Interesująca zatem podróżnikom wydała się baletnica, która występowała w teatrze w Warszawie: Powróciwszy z kościoła nadszedł z wizytą gospodarz z Parmy. Przybyła żona w nocy z czwartku na piątek, która pół piąta roku była jako baletniczka sławna przy theatrum w Warszawie (20 II 1780) 35. Swoiste odnalezienie Polski za granicą odbywało się podczas przejazdu przez ziemie zabrane przez Prusy w pierwszym rozbiorze. Podróżnicy zauważali, ze ludność zachowuje się inaczej, niż za rządów polskich: Koniowi jedną podkowę przybijano, przez co trochę zabawili. Kowal marudził, przyszli do niego, żeby poszedł do dworu na miarę, trwożył się mocno, lubo 27 Tamże, k Tamże, k. 67v Tamże, k. 75v. 30 Firlejowie z Dąbrowicy h. Lewart. Być może chodzi o Jana Firleja (zm. 1614) lub jego brata Piotra (zm. 1619), którzy w 1581 przebywali w Padwie. 31 Adam Żaliński, zm. w Padwie w 1601 i tam pochowany, syn sędziego ziemskiego tucholskiego. 32 BLAN, F17-14, k. 86v. 33 Tamże, k Tamże, k. 124v. 35 Tamże, k. 77.

7 więcej 30 lat miał. Nie znali tego jak do Polski należeli (12 X 1780) 36. Polska jawi się tu jako kraj wolny, bez strachu przez zwierzchnością. Ludzie przebywający na obczyźnie w naturalny sposób cieszą się ze spotkania rodaków, swoich, zawierają z nimi łatwiej znajomość, niżby uczynili to w kraju, łatwiej wchodzą w pewną codzienną, choć krótkotrwałą zażyłość. Krąg tych przygodnych podróżujących swojaków wskazuje na poczucie gdzie leży, jaki obszar obejmuje ten bliski nam kulturowo swój kraj, to u nas. W przypadku Michała Butlera i jego towarzyszy są to w porządku chronologicznym: ksiądz kanonik Malczewski i ksiądz Dumiechowski, proboszcz w diecezji poznańskiej, którzy jadąc do Rzym zahaczyli o Wenecję (19 XI 1779) 37 ; Tomasz Bekman, który mieszka w Wenecji, zegarmistrz, Polak rodowity już lat kilka, Tomasz Bekman zwany, inszego nie było Polaka (23 XI 1779) 38 ; ksiądz Reklewski, spowiednik polski przy kościele św. Antoniego w Padwie (7 XII , 11 III 1780) 40 ; został on w końcu raz na zawsze zaproszony na obiad, przy czym zasmakował sobie rosół polski (13 III 1780) 41 ; innego razu z celi Reklewskiego testowano lornetę (28 III 1780) 42, czasem przynosił podróżnikom pocztę i gazety (1 VI 1780) 43 ; pewien nie wymieniony z nazwiska Polak, który będąc obywatelem weneckim, służył podróżnikom informacją o stosunkach weneckich (9 I , 27 II , 13 VI 1780) 46 ; dwóch panów Polaków, IMC p. Raczyński starosta, a drugi IMC Gajewski, którzy także przybyli do Wenecji (10 I 1780) 47 ; anonimowy ksiądz reformat powracający z Jeruzalem do Lwowa przez Wenecję (4 II 1780) 48 ; zakonnika tego zapraszano na obiad (13 II , 14 II 1780) 50, kupiono mu w dalszą drogę nóż, scyzoryk, parę chustek, funt tabaki, tabakierkę skurzaną, angielską (15 II 1780) 51, za co ten przyniósł różańce, koronki i krzyżyki w podarunku (16 II 1780) 52 ; 36 Tamże, k. 158v. 37 Tamże, k Tamże, k Tamże, k. 58v. 40 Tamże, k Tamże, k. 84v. 42 Tamże, k Tamże, k. 106v. 44 Tamże, k. 67v. 45 Tamże, k. 78v. 46 Tamże, k. 109v. 47 Tamże, k. 67v. 48 Tamże, k. 73v. 49 Tamże, k Tamże, k Tamże, k. 76.

8 ksiądz Szaniawski, opat wąchocki, kanonik krakowski (23 II , 24 II 1780) 54 ; panowie Sobieniewski i Szaster z Krakowa bawiący w Padwie ucząc się medycyny, dążąc do doktorstwa (11 III 1780) 55 ; starostwa wolbromski Dębiński, zostający w naukach pod guwernerem p. Wąsowiczem, którzy dawniej byli w Bononii, a dla trzęsienia ziemi, które częste Bononia doświadczała, przenieśli się do Padwy (19 III 1780) 56 ; podczas jednej z wizyt młody starostwa grał na klawicymbale i śpiewał (28 III 1780) 57 ; dominikanin, ksiądz Franciszek Firos, określany zawsze jako Polak, czasem zdrabniany jako Franek; ten czwarty rok mieszkał w Padwie, ale dla nieupodobania tęsknił do Polski (20 III , 27 III 1780) 59 ; aby kupić zegarek poszukano w Padwie zegarmistrza Polaka ; chodziło o wyjątkowy pektoralik (czyli ozdobny zegareczek noszony w kieszonce na piersi) na dwóch stronach cyferblaty jak we Włoszech nazywają, na jednym francuskim czyli naszym sposobem wskazuje godziny, a na drugiej stronie po włosku dwadzieścia cztery godzin (5 V 1780) 60 ; spotkano wreszcie pielgrzyma wracającego z Rzymu przez Padwę, określonego jako Polak Fiszerowicz, proszącego o jałmużnę (20 V 1780) 61 ; Swojacy, z którymi stykali się we Włoszech, w Wenecji i Padwie, podróżnicy litewscy, terytorialnie pochodzili (o ile można to wskazać) z Wielkopolski (Raczyński i Gajewski), diecezji poznańskiej, co może oznaczać i Wielkopolskę, i Mazowsze, bo Warszawa z okolicą w tym czasie wciąż należała do diecezji poznańskiej, z Wąchocka, Krakowa i Lwowa. Być może mamy więc do czynienia wyłącznie z Koroniarzami w swojskim otoczeniu podróżników we Włoszech. Osoby nie określone geograficznie także nazywa się Polakami. Pod względem pochodzenia społecznego swojacy reprezentują średnią szlachtę, podobnie jak Michał Butler, duchowieństwo (wśród niego osoby pochodzenia szlacheckiego i plebejskiego), wreszcie mieszczaństwo różnych warstw. Dowodzić to może pewnego łagodzenia się różnic społecznych wśród rodaków przebywających na obczyźnie. Wspólnota kultury i języka zbliżała mimo różnic stanowych. To zbliżenie miało wymiar utylitarny. Wygodniej było poprzez Polaka znającego miejscowe stosunki i język wynająć lokum, łatwiej było porozumieć się z zegarmistrzem 52 Tamże, k. 76v. 53 Tamże, k. 77v. 54 Tamże, k. 77v. 55 Tamże, k Tamże, k. 86v. 57 Tamże, k Tamże, k Tamże, k Tamże, k. 99v. 61 Tamże, k. 103.

9 Polakiem, niż z Włochem. Szukanie ludzi przynajmniej znających w jakiś sposób polski widać od momentu przekroczenia językowej granicy polsko niemieckiej na Śląsku (nie pokrywała się ona jeszcze z granicą polityczną). Za Wrocławiem ciekawie jadąc żądali spotkać kogo dla uwiadomienia o tej górze [Ślęży], aż napadli człowieka, który po polsku także umiał (20 IX 1779) 62. W drodze powrotnej przybyli do wsi Humbrachthauzen [ ] W tej wsi był ślusarz umiejący po polsku, ten za puszkarza służący w wojsku austriackim pół czwarta roku bawił w Polsce (8 IX 1780) 63. W wiosce Naundorf w Saksonii znajdował się w tej wsi człowiek polski od Warszawy, mówił, że ma gospodarstwo w tej wsi (27 IX 1780) 64. Największe jednak zaskoczenie przeżyli podróżnicy, gdy wjechali na tereny zamieszkałe przez Serbołużyczan (których zresztą pod tą uczoną nazwą nie znali, uznając ich, stosownie do swej wiedzy Wandalami). W wsi Biebersdorf i o kilka wsi mieli swoją mowę wandalską. Można było niektóre słowa zrozumieć, kiedy z wolna mówili, te albo polskie, albo zrozumiane były, inne zaś przeciwnie. Książek zaś nie mieli żadnych w tym języku drukowanych, ani kazania, ani śpiewania w kirchach było, tylko w domu rozmawiano (28 IX 1780) 65. Podróżnicy napotkali więc ludzi mówiących podobnym do polskiego językiem, nie mających ich zdaniem kultury pisanej, w razie chęci kształcenia się, przyjmujących język i kulturę niemiecką, skoro nawet nabożeństwa były już po niemiecku. Czy wrażenia grupy Butlera odpowiadały ówczesnej rzeczywistości? Już w średniowieczu język serbołużycki został wyrugowany z sądownictwa 66. W XVI wieku odgórnie z nakazu władzy Serbowie stali się luteranami 67, co początkowo oznaczało, że język serbołużycki wprowadzono do liturgii luterańskiej, a w Wittenberdze i Frankfurcie kształcono kaznodziejów serbołużyckich jeszcze za życia Marcina Lutra; przetłumaczono też Nowy Testament na serbołużycki, choć nie znaleziono chętnego do jego wydrukowania 68. W XVI i XVII wieku drukowano jednak książki serbołużyckie (np. katechizmy, elementarze), powstała i funkcjonowała w wielu odpisach rękopiśmienna gramatyka języka serbołużyckiego. Od czasów wojny trzydziestoletniej zaczęto jednak administracyjnie usuwać język serbołużycki z poszczególnych parafii 69. W XVIII wieku szlachta łużycka była już zgermanizowana zupełnie, a wszyscy Serbołużyczanie byli chłopami 70. Na początku XVIII wieku podjęto jednak próbę rozwoju szkolnictwa w języku serbołużyckim, 62 Tamże, k Tamże, k. 140v. 64 Tamże, k Tamże, k J. Šołta, Zarys dziejów Serbołużyczan, Wrocław etc. 1984, s Tamże, s. 31, Tamże, s Tamże, s Tamże, s

10 założono serbołużycką drukarnię. Ośrodkami wiodącymi stały się Chociebuż i Budziszyn 71. Litewscy podróżnicy jechali jednak peryferyjnymi północnymi obszarami serbołużyckimi, odległymi od centrów, w których w tym czasie kultura serbołużycka miała się lepiej, niż kiedykolwiek przedtem 72. Ich opinia o braku piśmiennictwa serbołużyckiego była więc nieprawdziwa, ale zrozumiała. Nie tylko nasi podróżnicy byli zaskoczeni spotkaniem ludzi mówiących w środku Niemiec słowiańskim językiem. Podobna przygoda spotkała wielkiego księcia moskiewskiego Piotra Romanowa w 1697 roku 73. Podróżnicy najpierw zdumieli się swoim odkryciem, a potem zapałali pewną sympatią do tych chłopów (bo szlachty serbołużyckiej, w XV wieku jeszcze licznej, w XVIII wieku przecież już nie było). W dzień świętego Michała zanotowali ciekawą obserwację, iż Wandale dzień dzisiejszy święcili, lutrzy zaś nie, w polu robili (29 IX 1780) 74. Jest tu oczywiście pewne nieporozumienie, wiele jednak mówiące. Otóż owi Wandalowie też byli przecież wyznania luterańskiego, zgodnie z zasadą cuius regio, eius religio. Być lutrem oznaczało jednak być obcym. Serbołużyczanie zatem, ze względu na bliskość językową, zostali wyłączeni spośród obcych i uznani w pewnej mierze przynajmniej za swoich. Swojskość i obcość można rozstrzygać także w kategoriach wyznaniowych, a nie mamy wątpliwości, że podróżnicy byli wyznania katolickiego. Katolicy nawet innych narodowości to nasi. Opisując luterańską Norymbergę autor opisu podróży podaje: Chrzest ani ślub księża nasi dać nie mogą, chyba tym, co na jurysdyce mieszkają (22 VIII 1780) 75. Innym razem w Ermershausen w środkowych Niemczech: Lubo lutrzy byli, ale dzwoniono z rana, o południu i wieczorem jak u nas na pacierze, a oni mówili, że czas oznaczają (12 IX 1780) 76. Zacieranie się różnic stanowych i wyznaniowych w związku z podziałem na swoich i obcych widać w odniesieniu do Żydów. Wracając już do kraju, we wsi Lindenau, w pobliżu Lipska grupa na czele z Michałem Butlerem spotkała szabasujących Żydów, a byli to Żydzi z Brodów polscy. Żalili się na Niemców, że powracając z Frankfurta od Menu, wielkie uprzykrzenia mieli, tak z odzienia, iż od nich uciekano, jako też do jedzenia dostać nie mogli, tylko jajca, chleb, masło i piwo, i drogo wszystko płacić musieli i do Żydów w tych krajach będących wstępować nie chcieli, że nie tak jedzą jak oni i drogo arcy płacić każą (23 IX 1780) 77. Żydzi niemieccy są zatem obcy dla polskich Żydów właściwie tak bardzo jak Niemcy, ci i ci drożą się i nie są w stanie zapewnić im przestrzegania ich zwyczajów. Z drugiej natomiast strony podróżnicy litewscy wdają 71 Tamże, s Tamże, s Tamże, s BLAN, F17-14, k Tamże, k Tamże, k Tamże, k. 147v.

11 się w rozmowę z Żydami z Brodów, odnotowują ten fakt szeroko w dzienniku. Dla Żydów Butler i jego towarzysze stają się na moment swoimi, przed którymi można się poskarżyć. W ogóle w tym czasie w Lipsku z okazji jarmarku wielu też polskich Żydów już znajdowało się. Jeden u lokaja targował osła, że ma komuś kupić dla księcia polskiego (23 IX 1780) 78. Swojskość może się jednak objawiać też pozanarodowo i pozawyznaniowo. Trzeba wiedzieć, że Butlerowie byli rodziną (lub wieloma rodzinami) rozrzuconymi po Europie. Butlerowie mieszkający w Polsce i na Litwie, mieli pochodzić z Hesji, przybyć do Inflant, a stąd do Rzeczypospolitej. I oto w Schweinfurcie, w czwartek, 31 sierpnia 1780 roku, doszło do przypadkowego spotkania z niejakim panem Bibrą, którego matka była Butlerówną z domu i z tego powodu bardzo chciał się spotkać z Michałem Butlerem: Przysłał bilet JMC pan Bibra szambelan księcia z Fuldy, żądając oddać wizytę, ale JW pan poszedł do niego. Stał z siostrą w rynku w austerii Pod Czarnym Krakem. Jest to, który się rodzi z Butlerówny, a usłyszawszy, że JW pan Butler, żądał widzieć się. Mieszkał w dobrach Szwabhaim, godzina drogi od miasta, zaprosił do siebie na jutro 79. Następnego zaś dnia nasi podróżnicy pojechali odwiedzić domniemanych krewniaków: dalej w lewo zamek duży, ten roku 1523 przez Bawarczyków był spalony, a w 1524 znowu zaczęli reperować. W górę szły schody jak w wieży kręto, pokoje dość obszerne, portrety książąt wircburskich i fuldzkiego teraźniejszego Bibrów i inne wielkie całe osoby malowane. Szedł ganek do drugiego, gdzie też pokoje były, tam matka, która była Butlerówna, mieszkała, ale jej nie było, wyjechała na prawo do Hassen o sukcesję. Pięciu jest braci, a trzy siostry, z opieki za dziesięć dni mają wyjść i dział mieć bracia 80. Ale gdy nasi podróżnicy wrócili do swojej stancji w mieście zastali JMC pana szambelana, który bliższą drogą pojechał, odprowadziwszy do pokoju, nie bawiąc odjechał do siebie 81. Był to początek kilkudniowego tworzenia więzi rodowej ludzi nigdy się dotąd nie znających, nie wiadomo jak dalece i czy w ogóle spokrewnionych, ludzi różnych kultur, wyznań i narodowości. W sobotę 2 września JMC pan szambelan był z wizytą, zabawił długo, a że w Szwaynfurcie nie było kościoła naszego, jutro trzeba o milę jechać było, miał przyjechać i przeprowadzić 82. Nazajutrz, w niedzielę, pozornie wypełniając wczorajszą obietnicę daną Butlerowi Bibra dopuścił się świątobliwego podstępu sprowadzając do swego zamku katolickiego księdza, który odprawił mszę dla krewniaków: JMC pan szambelan przyjechał więc przed ósmą. Wyjechali tą bramą, przy której stali na wieś Gokshaim, ta z drugą były wsie wolne, do nikogo nie należały, tylko od cesarza jak miasta wolne przez wójta rządzone były. Tę przejechali, była dość duża, w prawo 78 Tamże, k. 148v. 79 Tamże, k Tamże, k Tamże, k. 138v. 82 Tamże, k. 138v.

12 udali się polem, potem trochę lasem, aż spostrzegli zamek i wieś Szwabchaim, poznali, że do siebie prowadził, gdzie stanąwszy jakby miała i siostra jechać do kościoła, wstąpiliśmy do zamku. Tymczasem księdza sprowadził do kaplicy, a gdy ubrany był, sprowadził na mszę. Było też ze wsi ludzi trochę na mszy, którzy zeszli się i domowi wszyscy. O siostrze rozumiano, że po matce jest luterka, ale modliła się i adorację czyniła i różaniec mówiła 83. W poniedziałek, 4 września, znów na obiedzie był młody JMC p. Bibra z JMC panią obersztlaynotnantową siostrą swoją. Po obiedzie nadjechali IMC państwo Bibrowie, p. hauptman z żoną i szambelan, zabawili kilka godzin 84. Bibrowie towarzyszyli Butlerowi cały ten dzień skoro już ósma godzina była, jak od bramy przybyli, która zamknięta była, zapłacono. JMC pani obersztlaytnantowa do stancji taradajką pojechała 85. We wtorek, 5 września, było podobnie: Zaproszono na obiad JMC panią obersztlaytnantową na obiad z bratem 86, a wieczorem: my powrócili już po ósmej, znowu przy bramie zapłacono. Pożegnawszy się przy austerii rozeszli się. W nocy już przyjechał JMC pan szambelan w interesie, trochę zabawił i odszedł 87. W środę, 6 września, Michał Butler szykował się wreszcie do wyjazdu ze Schweinfurtu: brykę układano i rzeczy wszystkie, przed wieczorem przybyli z wizytą JMC pani haptmanowa Bibrowa i szambelan, na pożegnanie jemu pamiątkę zostawiono: zegarek. Zabawiwszy czas odjechali do siebie 88. Oczywiście nazajutrz JMC pan szambelan był na obiedzie, czasu którego wypchnięto brykę i karetę 89. Czy przez ten okrągły tydzień ciągłego przebywania ze sobą litewscy Butlerowie i hescy Bibrowie oswoili się na tyle, żeby znajomość swą kontynuować później, choćby listownie, nie wiemy. Zamiast podsumowania podajmy, że poczucie swojskości wbrew różnicom wyznaniowym, językowym, narodowym i państwowym widać najwyraźniej w przypadku roli Królewca w życiu Michała Butlera, jego rodziny i towarzyszy podróży. Peregrynacja zaczęła się w Królewcu, a wydaje się, choć nie mamy na to dowodu, bo dziennik urywa się dzień lub dwa dni drogi od Królewca, że i tu kończy. Zaczyna i kończy w tym sensie, że tutaj podróżnicy żegnają się z odprowadzającymi ich krewnymi i przyjaciółmi 90, tu też zapewne z nimi witają po powrocie. Bowiem luterański, pruski Królewiec, to już u nas. Tu się załatwia interesy gospodarcze 91. Tu 83 Tamże, k. 138v. 84 Tamże, k Tamże, k Tamże, k. 139v. 87 Tamże, k. 139v. 88 Tamże, k. 139v. 89 Tamże, k Tamże, k. 3: Po obiedzie pożegnawszy się z odprowadzającymi w dalszą udaliśmy się drogę o godzinie kwadrans na trzecią. 91 Tamże, k. 79: Pan komisarz znajdował się w Królewcu. Doniósł, że towary nie popłacają, pszenicę sprzedał p. Gramackiemu i potaż temuż miał sprzedać.

13 jeździ się do lekarza, a recepty królewieckich doktorów próbuje realizować w Wenecji 92. Nawiasem mówiąc aptekarstwo królewieckie uregulowane było precyzyjną ordynacją, poddane nadzorowi uniwersyteckiemu, kontroli jakości produktów i wysokości cen, co mogło rzeczywiście czynić je atrakcyjnym dla przyjeżdżających do Królewca w interesach Litwinów 93. Przez Królewiec posyła się listy na Litwę. W Królewcu chodzi się do teatru, a potem porównuje wykonania sztuk z tymi widzianymi w Norymberdze. Porównanie zwykle wypada na korzyść inscenizacji królewieckich 94. W Królewcu Michał Butler wreszcie zmarł, w kilkanaście miesięcy po powrocie z podróży swego życia. Rola Królewca w życiu ówczesnej Litwy była znaczna. Królewiec był głównym portem wywozu zboża i innych produktów z Litwy. Tutaj Litwini kupowali sól, korzenie, wino i wyroby luksusowe przychodzące z Zachodu. Dotyczyło to zwłaszcza terenów położonych wzdłuż Niemna i jego dopływów, w tym okolic Kowna 95. Jak widać jednak w przypadku Butlera, związki gospodarcze przełożyły się na kulturowe. Królewiec, leżący w pozornie obcym świecie, bo w innym państwie, innym ustroju politycznym, gdzie używano innego języka, inaczej też chwalono Boga, został oswojony, podobnie jak oswojony został przez Michała Butlera spory kawałek obcego świata. 92 Tamże, k. 55v: Potrzebne było lekarstwo według recepty danej od doktora w Królewcu Trumetta. Z tą receptą posłano do apteki, ale w jednej, a potem i w drugiej nie mogli poznać niektóre ingrediencje wchodzące w jeden proszek i w trunek lexans, więc tylko krople sporządzono. 93 J. Serczyk, Albertyna. Uniwersytet w Królewcu ( ), Olsztyn 1994, s BLAN, F , k. 128: Byliśmy na komedii, prezentowano Trzy sułtanki czyli sułtan drugi, tę też dawniej w Królewcu kilka razy widziano. Dobrze prezentowana była, ale w Królewcu niektóre osoby lepiej z większymi ceremoniami ; k. 129v: Wieczorem byliśmy na komedii, prezentowano Łazarza, nie tak dobrze jak w Królewcu. 95 S. Gierszewski, Port w Królewcu z dziejów jego zaplecza w XVII-XVIII wieku, [w:] Królewiec a Polska, red. M. Biskup, W. Wrzesiński, Olsztyn 1993, s. 47, 51.

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG Piotr Kalinowski KALETY 2006 Słowo wstępu Katalog, który macie Państwo przed sobą powstał na podstawie wydanego w 1988 dzieła Ivo Halački Mince

Bardziej szczegółowo

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne historie. Tą osobą jest Maryja, mama Pana Jezusa. Maryja opowiada

Bardziej szczegółowo

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE 2015.05.11 1 BALTIJOS JŪRA LENKIJOS IR LIETUVOS KONCEPCIJOSE IR POLITIKOJE: ŽVILGSNIS Į LIETUVIŠKUS VADOVĖLIUS / MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

Bardziej szczegółowo

Ogłoszenia Parafialne. XI Niedziela zwykła 12.06.2016

Ogłoszenia Parafialne. XI Niedziela zwykła 12.06.2016 Ogłoszenia Parafialne XI Niedziela zwykła 12.06.2016 8.00 Msza święta Za + rodziców Władysława i Genowefę Sokalskich, zmarłą mamę Genowefę Talacha, zmarłego brata, bratową, szwagra oraz dziadków z obu

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

Początki rządów Jagiellonów

Początki rządów Jagiellonów Początki rządów Jagiellonów 1. Andegawenowie na polskim tronie Łokietek i Kazimierz Wielki dogadywali się w sprawie sukcesji z Węgrami (Kazimierz Wielki w 1339 r. w Wyszehradzie) 1370 r. umiera Kazimierz

Bardziej szczegółowo

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Henryk Rutkowski Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Przedmiotem zainteresowania jest terytorium województwa kaliskiego na dawnych mapach, z których tylko późniejsze przedstawiają

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

ZAPROSZENIE NA MISJE PARAFIALNE 9 marca - 16 marca 2014 rok BÓG JEST MIŁOŚCIĄ

ZAPROSZENIE NA MISJE PARAFIALNE 9 marca - 16 marca 2014 rok BÓG JEST MIŁOŚCIĄ ZAPROSZENIE NA MISJE PARAFIALNE 9 marca - 16 marca 2014 rok BÓG JEST MIŁOŚCIĄ DRODZY PARAFIANIE! W dniach od 9 16 marca nasza Wspólnota przeżywać będzie Misje parafialne. Tak jak przed ponad dwoma tysiącami

Bardziej szczegółowo

Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek

Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek Historia życia kapłana. Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek 1 Historia życia kapłana Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek 26.10.1934 19.11.2008 (praca w trakcie opracowywania) Część V Renata Kulik, Henryk Kulik 2

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

Dawno temu leśną krainą

Dawno temu leśną krainą Dawno temu leśną krainą rządził poczciwy, stary król Kanut Wielki. Mieszkał w wielkim, kamiennym zamku, otoczonym lasami, pełnymi dzikich zwierząt. D D d d Król Kanut mieszkał w zamku razem ze swoją rodziną:

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań o Janie Pawle II

Zestaw pytań o Janie Pawle II Zestaw pytań o Janie Pawle II 1. Jakie wydarzenie miało miejsce 18.02.1941r? 2. Dokąd Karol Wojtyła przeprowadził się wraz z ojcem w sierpniu 1938 r? 3. Jak miała na imię matka Ojca Św.? 4. Kiedy został

Bardziej szczegółowo

Wstęp do inwentarza. zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA

Wstęp do inwentarza. zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA ARCHIWUM OŚRODKA KARTA 02-536 Warszawa ul. Narbutta 29 Wstęp do inwentarza zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA 1884; 1887; 1889-1891; 1893-1896; 1898-1899; 1903-1904; 1906-1907; 1909-1910;

Bardziej szczegółowo

Wstęp do inwentarza. zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA

Wstęp do inwentarza. zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA ARCHIWUM OŚRODKA KARTA 02-536 Warszawa ul. Narbutta 29 Wstęp do inwentarza zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA 1884, 1887, 1889-1891, 1893-1896, 1898-1899, 1903-1904, 1906-1907, 1909-1910,

Bardziej szczegółowo

Filip idzie do dentysty. 1 Proszę aapisać pytania do tekstu Samir jest przeziębiony.

Filip idzie do dentysty. 1 Proszę aapisać pytania do tekstu Samir jest przeziębiony. 114 Lekcja 12 Tak ubrany wychodzi na ulicę. Rezultat jest taki, że Samir jest przeziębiony. Ma katar, kaszel i temperaturę. Musi teraz szybko iść do lekarza. Lekarz bada Samira, daje receptę i to, co Samir

Bardziej szczegółowo

Pielgrzymka uczestników Dziennego Domu Pomocy Społecznej do Krakowa, Łagiewnik i Kalwarii Zebrzydowskiej

Pielgrzymka uczestników Dziennego Domu Pomocy Społecznej do Krakowa, Łagiewnik i Kalwarii Zebrzydowskiej Pielgrzymka uczestników Dziennego Domu Pomocy Społecznej do Krakowa, Łagiewnik i Kalwarii Zebrzydowskiej W dniu 13 marca 2015 roku uczestnicy Dziennego Domu Pomocy Społecznej w Krasnymstawie wyjechali

Bardziej szczegółowo

SP Klasa V, Temat 36

SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!! Dziecko pilnie poszukuje opiekuna. Kandydat powinien: Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!!

Bardziej szczegółowo

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej Wielki Tydzień Ostatnie dni Wielkiego Postu od Niedzieli Palmowej do wieczora Wielkiego Czwartku, a następnie Triduum Paschalne to Wielki Tydzień. Najstarsze świadectwa o liturgii Wielkiego Tygodnia pochodzą

Bardziej szczegółowo

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1)

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) Turysta: Dzień dobry! Kobieta: Dzień dobry panu. Słucham? Turysta: Jestem pierwszy raz w Krakowie i nie mam noclegu. Czy mogłaby mi Pani polecić jakiś hotel?

Bardziej szczegółowo

Rok XXIII listopad-grudzień 2013 nr 6(127) cena: 6,00 PLN (w tym 5% VAT) temat na czasie MEDIA KONTRA KOŚCIÓŁ? ISSN 1230-7297 11

Rok XXIII listopad-grudzień 2013 nr 6(127) cena: 6,00 PLN (w tym 5% VAT) temat na czasie MEDIA KONTRA KOŚCIÓŁ? ISSN 1230-7297 11 Rok XXIII listopad-grudzień 2013 nr 6(127) cena: 6,00 PLN (w tym 5% VAT) czasser CA dwumiesięcznik religijno-społeczny dwum iesięcę znik religij ijno no-s -spo łeczny temat na czasie MEDIA KONTRA KOŚCIÓŁ?

Bardziej szczegółowo

pręgierz herold ZACZYNAMY!

pręgierz herold ZACZYNAMY! Jest XVI wiek. Poznań rozwija się. Odnowiono ratusz - zrobił to słynny architekt Jan Baptysta di Quadro z Lugano, odnowiono kamienice. Ludzie bogacą się. Miasto się bogaci i staje się coraz większe. Do

Bardziej szczegółowo

SP Klasa IV, Temat 28. Morze Śródziemne. Nazaret. Jerycho. Jerozolima Ain Karim Betlejem. Jordan. Morze Martwe

SP Klasa IV, Temat 28. Morze Śródziemne. Nazaret. Jerycho. Jerozolima Ain Karim Betlejem. Jordan. Morze Martwe Morze Śródziemne Nazaret Jordan Jerozolima Ain Karim Betlejem Jerycho Morze Martwe Grupa I W owym czasie wyszło rozporządzenie cezara Augusta, żeby przeprowadzić spis ludności w całym świecie. Podążali

Bardziej szczegółowo

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!!

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W dniu 30-04-2010 roku przeprowadziłem wywiad z moim opą -tak nazywam swojego holenderskiego dziadka, na bardzo polski temat-solidarność. Ten dzień jest może najlepszy

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska

Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska Sytuacja polityczna Po zwycięstwie Ligi Katolickiej w bitwie pod Białą Górą niedaleko Pragi w 1620 roku rządy zostały przejęte przez Ferdynanda II. (1620-1637).

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r.

Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r. Krasnystaw, dnia 05.10.2012 r. Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r. W okresie 27-30.09.2012 r. w ramach realizacji projektu systemowego Aktywność

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

STARY TESTAMENT. ŻONA DLA IZAAKA 8. ŻONA DLA IZAAKA

STARY TESTAMENT. ŻONA DLA IZAAKA 8. ŻONA DLA IZAAKA ŻONA DLA IZAAKA 35 Pamiętamy, że Pan Bóg obiecał Abrahamowi i Sarze, że pomimo że są w starym wieku będą mieli syna. O oznaczonym czasie, przepowiedzianym przez Pana Boga narodził się Izaak. Abraham bardzo

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWA NIEMIECKIE A ROZBIORY RZECZYPOSPOLITEJ

PAŃSTWA NIEMIECKIE A ROZBIORY RZECZYPOSPOLITEJ PAŃSTWA NIEMIECKIE A ROZBIORY RZECZYPOSPOLITEJ Scenariusz lekcji do filmu edukacyjnego Noc w galerii PAŃSTWA NIEMIECKIE A ROZBIORY RZECZYPOSPOLITEJ. CZĘŚĆ I: WPROWADZENIE 2 Czas pracy: 45 minut. Materiały

Bardziej szczegółowo

WYWIAD Z ŚW. STANISŁAWEM KOSTKĄ

WYWIAD Z ŚW. STANISŁAWEM KOSTKĄ WYWIAD Z ŚW. STANISŁAWEM KOSTKĄ Witaj Św. Stanisławie, czy mogę z Tobą przeprowadzić wywiad? - Witam. Tak bardzo chętnie udzielę wywiadu. Gdzie i kiedy się urodziłeś? - Urodziłem się w Październiku 1550r.

Bardziej szczegółowo

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego 11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego MARIA REGINA POLONIAE NR 6 / 18 / 2015 Na naszą modlitwę w Bazylice górnej musieliśmy poczekać z powodu koncertu,

Bardziej szczegółowo

GAZETKA W ZESPOLE SZKÓŁ NR 91 W WARSZAWIE Rok szkolny 2014/15 Luty www: zssnr91.waw.pl

GAZETKA W ZESPOLE SZKÓŁ NR 91 W WARSZAWIE Rok szkolny 2014/15 Luty www: zssnr91.waw.pl GAZETKA W ZESPOLE SZKÓŁ NR 91 W WARSZAWIE Rok szkolny 2014/15 Luty www: zssnr91.waw.pl Wywiad z Panią Olą Pajączkowską, kierownikiem szkolnej akcji Zima w mieście 3 Dziennik Sylwii 4 Największe atrakcje

Bardziej szczegółowo

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Kraków Kraków położony jest w województwie małopolskim. Był siedzibą królów Polski. To król Kazimierz Odnowiciel przeniósł swoja siedzibę z

Bardziej szczegółowo

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM Imię i nazwisko Szkoła.. 1. W którym roku uchwalono konstytucję kwietniową?... 2. Podaj lata, w jakich Piłsudski był Naczelnikiem Państwa?... 3. W jakiej tradycji

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Na świecie żyło wielu ludzi, których losy uznano za bardzo ciekawe i zamieszczono w pięknie wydanych książkach. Zdarzało się też to w gminie Trzebina, gdzie

Bardziej szczegółowo

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Zebranie informacji na temat migrantów z danego obszaru stanowi poważny problem, gdyż ich nieobecność zazwyczaj wiąże się z niemożliwością przeprowadzenia

Bardziej szczegółowo

Historia i rzeczywistość

Historia i rzeczywistość Historia i rzeczywistość LITWA Powierzchnia 65.200 km2 Ludność ok. 3.400.000 Stolica Wilno Najdłuższa rzeka - Niemen LITWA - HISTORIA 1009 pierwsza wzmianka 1253 koronacja I króla Litwy Mendoga I Chrzest

Bardziej szczegółowo

STARY TESTAMENT. JÓZEF I JEGO BRACIA 11. JÓZEF I JEGO BRACIA

STARY TESTAMENT. JÓZEF I JEGO BRACIA 11. JÓZEF I JEGO BRACIA JÓZEF I JEGO BRACIA 53 Jakub miał wielu synów. Było ich dwunastu. Jakub kochał wszystkich, ale najbardziej kochał Józefa. Może to dlatego, że Józef urodził się, kiedy Jakub był już stary. Józef był mądrym

Bardziej szczegółowo

Szlaki handlowe w średniowieczu między Wisłą a Pilicą

Szlaki handlowe w średniowieczu między Wisłą a Pilicą Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach Szlaki handlowe w średniowieczu między Wisłą a Pilicą zestawienie bibliograficzne w wyborze Wybór i opracowanie Marta Boszczyk Kielce 2013 Korekta Bożena Lewandowska

Bardziej szczegółowo

HOTELE W DAWNYM GOSTYNIU

HOTELE W DAWNYM GOSTYNIU Robert Czub HOTELE W DAWNYM GOSTYNIU Od czasów średniowiecza w Gostyniu odbywały się co najmniej raz w tygodniu targi. Prócz mieszczan przybywała na nie okoliczna szlachta i zamożniejsi chłopi. Prawdziwym

Bardziej szczegółowo

HISTORIA CZĘŚĆ I I Ę ( 1335 1740 )

HISTORIA CZĘŚĆ I I Ę ( 1335 1740 ) HISTORIA ŚLĄSKA CZĘŚĆ I I Ę ( 1335 1740 ) HISTORIA ŚLĄSKA Wśród krajów korony św. Wacława ( 1335 1526 ) ŚLĄSK POD RZĄDAMI Ą PIASTÓW ŚLĄSKICH (1138 1335) Kazimierz Wielki (1333-1370) 1370) Utrata Śląska

Bardziej szczegółowo

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem?

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Paweł P. Reszka 13.06.2012, aktualizacja: 13.06.2012 19:07 Jedno ze zdjęć znalezionych przy Rynek 4 Kolekcję zdjęć znaleziono na strychu kamienicy

Bardziej szczegółowo

VI DIECEZJALNA PIELGRZYMKA ŻYWEGO RÓŻAŃCA

VI DIECEZJALNA PIELGRZYMKA ŻYWEGO RÓŻAŃCA ZELATOR wrzesień2015 3 VI DIECEZJALNA PIELGRZYMKA ŻYWEGO RÓŻAŃCA Sobota, 3 października, 2015 Niniejszy numer Zelatora ukazuje się głównie ze względu na VI Diecezjalną pielgrzymkę Żywego Różańca do Łagiewnik.

Bardziej szczegółowo

PARAFIA ŚW. ANNY W NIEMYSŁOWICACH /NIEMYSŁOWICE, CZYŻOWICE/ e-mail: parafianiemyslowice@op.pl; www.niemyslowice.pl tel.

PARAFIA ŚW. ANNY W NIEMYSŁOWICACH /NIEMYSŁOWICE, CZYŻOWICE/ e-mail: parafianiemyslowice@op.pl; www.niemyslowice.pl tel. PARAFIA ŚW. ANNY W NIEMYSŁOWICACH /NIEMYSŁOWICE, CZYŻOWICE/ e-mail: parafianiemyslowice@op.pl; www.niemyslowice.pl tel.: 601-861-252 27 września 11 października 2015 r. MATKO BOŻA RÓŻAŃCOWA MÓDL SIĘ ZA

Bardziej szczegółowo

Zarys historyczny Starej Wsi i parafii. (na podstawie informacji zebranych przez Leszka Kotułę)

Zarys historyczny Starej Wsi i parafii. (na podstawie informacji zebranych przez Leszka Kotułę) 1 Zarys historyczny Starej Wsi i parafii. (na podstawie informacji zebranych przez Leszka Kotułę) Na trasie z Krasnegostawu do Kraśnika rozciąga się dość długa miejscowość o obecnej nazwie Stara Wieś.

Bardziej szczegółowo

Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016. Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016

Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016. Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016 Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016 Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016 Środa, 27 lipca 16.00 przylot na Lotnisko Międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

Uczestnicy projektu uczestniczą w spotkaniu z mistrzem Polski w szachach.

Uczestnicy projektu uczestniczą w spotkaniu z mistrzem Polski w szachach. 13.03.2012 We wtorek pojechaliśmy do Krakowa. Tam odbyło się spotkanie z kilkakrotnym mistrzem Polski i świata w szachach - czternastoletnim Jankiem Dudą. Janek opowiadał nam, jak wygląda jego życie, mieliśmy

Bardziej szczegółowo

Światowe Dni Młodzieży. Pawłowice Kraków 2016

Światowe Dni Młodzieży. Pawłowice Kraków 2016 Światowe Dni Młodzieży Pawłowice Kraków 2016 Temat ŚDM XXIX Światowy Dzień Młodzieży, 2014 w wymiarze diecezjalnym Błogosławieni ubodzy w duchu, albowiem do nich należy królestwo niebieskie (Mt 5,3) XXX

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

Geneza. Plan wydarzeń

Geneza. Plan wydarzeń Geneza Geneza Pomysł napisania opowiadania o Lampo powstał, kiedy Roman Pisarski poznał historię psa, która została opisana we włoskiej gazecie. Plan wydarzeń 1. Pies przyjeżdża do Marittimy. 2. Zawiadowca

Bardziej szczegółowo

Wspomnienie z białostockiej pielgrzymki na kanonizację Jana Pawła II i Jana XXIII

Wspomnienie z białostockiej pielgrzymki na kanonizację Jana Pawła II i Jana XXIII Wspomnienie z białostockiej pielgrzymki na kanonizację Jana Pawła II i Jana XXIII W dniach 23 IV 04 V 2014 odbyła się pielgrzymka, której centralnym punktem było uczestnictwo w kanonizacji Jana Pawła II

Bardziej szczegółowo

Wycieczka do Gersheim

Wycieczka do Gersheim Wycieczka do Gersheim Na specjalne zaproszenie Pana Hansa Bollingera -dyrektora Gesamtschule Gersheim, prezesa Stowarzyszenia "Spotkania na Granicy" oraz Stowarzyszenia VEUBE - Spohns Haus, grupa siedmiu

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne

Bardziej szczegółowo

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II Jan Paweł II właściwie Karol Józef Wojtyła, urodził się 18 maja 1920 w Wadowicach, zmarł 2 kwietnia 2005 w Watykanie polski biskup rzymskokatolicki, biskup

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Gościmy gimnazjalistów ze Społecznego Gimnazjum STO nr 8 w Krakowie. Augustów, 17-19 września 2014

Gościmy gimnazjalistów ze Społecznego Gimnazjum STO nr 8 w Krakowie. Augustów, 17-19 września 2014 Gościmy gimnazjalistów ze Społecznego Gimnazjum STO nr 8 w Krakowie Augustów, 17-19 września 2014 . Jarosław Pytlak - dyrektor Zespołu Szkół STO na Bemowie w Warszawie - zaproponował realizację projektu

Bardziej szczegółowo

PROJEKT REALIZOWANY W GRUPIE DZIECI 5-LETNICH MOTYLKI

PROJEKT REALIZOWANY W GRUPIE DZIECI 5-LETNICH MOTYLKI PROJEKT REALIZOWANY W GRUPIE DZIECI 5-LETNICH MOTYLKI MAJ 2014 ROK Nauczyciel realizujący: Iwona Piaskowska Z okazji dziesiątej rocznicy przyjęcia Polski do wspólnoty państw europejskich wspólnie z dziećmi

Bardziej szczegółowo

Jan Draheim, burmistrz Gębic w latach 1919 1932

Jan Draheim, burmistrz Gębic w latach 1919 1932 Jan Draheim, burmistrz Gębic w latach 1919 1932 Jan Draheim urodził się 21 czerwca 1873 r. w Kamionku jako jedno z siedmiorga dzieci Szczepana i Pelagii (z Krugerów) Draheimów. Dnia 16 kwietnia 1884 r.,

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

Grzech psuje. Wszyscy odstąpili od Boga, wszyscy popełnili zło. Nie ma takiego, co dobrze czyni, nie ma ani jednego. (List do Rzymian 3, 12)

Grzech psuje. Wszyscy odstąpili od Boga, wszyscy popełnili zło. Nie ma takiego, co dobrze czyni, nie ma ani jednego. (List do Rzymian 3, 12) Spotkanie 2 Grzech psuje moją przyjaźń z Bogiem Wszyscy odstąpili od Boga, wszyscy popełnili zło. Nie ma takiego, co dobrze czyni, nie ma ani jednego. (List do Rzymian 3, 12) Dobra Nowina głosi, że Bóg

Bardziej szczegółowo

MICHAIŁ DARAGAN. Życzliwy gubernator i jego dokonania

MICHAIŁ DARAGAN. Życzliwy gubernator i jego dokonania MICHAIŁ DARAGAN Życzliwy gubernator i jego dokonania RODZINA Szlachecka rodzina Daraganów bierze swój początek z dwóch ziem ukraińskich. Najstarszym znanym przodkiem gubernatora był jego pradziadek Iwan

Bardziej szczegółowo

Nadszedł wreszcie upragniony czas wycieczki. Wszyscy nie mogliśmy się doczekać. Agnieszka Kaj i Arek Grześkowiak ciągle odliczali dni do wyjazdu.

Nadszedł wreszcie upragniony czas wycieczki. Wszyscy nie mogliśmy się doczekać. Agnieszka Kaj i Arek Grześkowiak ciągle odliczali dni do wyjazdu. Nadszedł wreszcie upragniony czas wycieczki. Wszyscy nie mogliśmy się doczekać. Agnieszka Kaj i Arek Grześkowiak ciągle odliczali dni do wyjazdu. Droga zapowiadała się długa. Nie mieliśmy rezerwacji w

Bardziej szczegółowo

Zobaczyliśmy tam wiele cudów techniki z przeszłych stuleci jak i współczesne modele samochodów. Podczas zwiedzania wszyscy byli zachwyceni.

Zobaczyliśmy tam wiele cudów techniki z przeszłych stuleci jak i współczesne modele samochodów. Podczas zwiedzania wszyscy byli zachwyceni. Oto nadeszła historyczna chwila drugiej wymiany między szkołami w Crescentino i Łososinie! Ponad 40 uczniów z naszej szkoły wraz z nauczycielami stawiło się o godz. 13 na placu przed szkołą, gdzie czekał

Bardziej szczegółowo

6 X 2012 SPACERY WARSZAWSKIE PAŁACE KRAKOWSKIEGO PRZEDMIEŚCIA

6 X 2012 SPACERY WARSZAWSKIE PAŁACE KRAKOWSKIEGO PRZEDMIEŚCIA 6 X 2012 SPACERY WARSZAWSKIE PAŁACE KRAKOWSKIEGO PRZEDMIEŚCIA W sobotę, 6 października grupa uczniów naszej szkoły wzięła udział w Spacerze Warszawskim, cyklicznej imprezie turystycznej organizowanej przez

Bardziej szczegółowo

KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH

KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH 1. KALENDARZ OKRESÓW LITURGICZNYCH W KOŚCIELE KATOLICKIM 2012-2111 2. KALENDARZ DIECEZJI POLSKICH - 2013-02-28 3. WPROWADZENIA TEOLOGICZNO PASTORALNE DO KSIĄG LITURGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

DZIAŁY BIBLIOTEKI. A. Encyklopedie powszechne: 1. Francuska 2. Niemiecka 3. Polska

DZIAŁY BIBLIOTEKI. A. Encyklopedie powszechne: 1. Francuska 2. Niemiecka 3. Polska DZIAŁY BIBLIOTEKI A. Encyklopedie powszechne: 1. Francuska 2. Niemiecka 3. Polska B. Słowniki specjalne i informatory: 1. Słowniki specjalne 2. Ekonomia i statystyka 3. Prawo i naukoznawstwo 4. Nauki polityczne

Bardziej szczegółowo

15. ANEKS. Ludwikowo - rodzinny dom Mączyńskich tu urodził się ks. Kazimierz Mączyński. Rodzinny dom

15. ANEKS. Ludwikowo - rodzinny dom Mączyńskich tu urodził się ks. Kazimierz Mączyński. Rodzinny dom 82 15. ANEKS Ludwikowo - rodzinny dom Mączyńskich tu urodził się ks. Kazimierz Mączyński Rodzinny dom 82 Ludwikowo - fundamenty starego kościoła 83 Ludwikowo - dzisiejsza kaplica parafialna kiedyś była

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY KOD UCZNIA: Drogi Uczestniku! WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY Dialog to budowanie wzajemności ks. prof. Józef Tischner Test zawiera pytania z kilku

Bardziej szczegółowo

Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek

Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek Historia życia kapłana. Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek 1 Historia życia kapłana Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek 26.10.1934 19.11.2008 (praca w trakcie opracowywania) Część III Renata Kulik, Henryk Kulik

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny KLUCZ ODPOWIEDZI K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny Zadanie 1. max. 7 p. Wiosna Ludów na ziemiach polskich Zaznacz w tabeli (wpisując w odpowiednią rubrykę literę ), czy poniższe

Bardziej szczegółowo

PONIEDZIAŁEK, 11 marca 2013

PONIEDZIAŁEK, 11 marca 2013 PONIEDZIAŁEK, 11 marca 2013 Poniedziałek był naszym pierwszym dniem w szkole partnerskiej (przylecieliśmy w niedzielę wieczorem). Uczniowie z pozostałych krajów jeszcze nie dojechali, więc był to bardzo

Bardziej szczegółowo

Szlakiem Hymnu, czyli.. Czarniecki, moim lokalnym Bonaparte!

Szlakiem Hymnu, czyli.. Czarniecki, moim lokalnym Bonaparte! Szlakiem Hymnu, czyli.. Czarniecki, moim lokalnym Bonaparte! Spójrzmy w Przeszłość Stefan Czarniecki urodził się w 1599 r. w Czarncy. Był polskim dowódcą wojskowym, oraz kasztelanem kijowskim. Rozpoznawalny

Bardziej szczegółowo

Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek

Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek Historia życia kapłana. Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek 1 Historia życia kapłana Ksiądz Kanonik Edward Kłopotek 26.10.1934 19.11.2008 (praca w trakcie opracowywania) Część II Renata Kulik, Henryk Kulik

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1 Spis treści Wstęp... XI DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R.... 1 Rozdział I. Monarchia patrymonialna... 3 Część I. Powstanie państwa polskiego... 3 Część II. Ustrój polityczny... 5 Część III. Sądownictwo...

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE Maj jest miesiącem nabożeństw majowych. Zachęcamy dziecin do udziału w majówkach.

OGŁOSZENIE Maj jest miesiącem nabożeństw majowych. Zachęcamy dziecin do udziału w majówkach. Nr 56 MAJ 2009 r. W MAJOWYM WYDANIU Matce Bożej Królowej Polski.2 Uroczystość bierzmowania 3 Święto patrona naszej szkoły 3 Komunia Święta w naszej parafii..4 Dzień naszych mam 5 01.05. - św. Józefa, Rzemieślnika

Bardziej szczegółowo

Zespół nr 0009 Anna Kołaczyk. Liczba kart, dokumentów, stron, fotografii, map, etc.

Zespół nr 0009 Anna Kołaczyk. Liczba kart, dokumentów, stron, fotografii, map, etc. Cyfrowe Archiwum Tradycji Lokalnej w Milanówku Miejska Biblioteka Publiczna w Milanówku ul. Spacerowa 4 05-822 Milanówek Zespół nr 0009 Anna Kołaczyk Lp. Numer zespołu (wg formatu: archiwum / zespół /

Bardziej szczegółowo

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM 2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM PIERWSZE CZYTANIE Syr 24, 1-2. 8-12 Mądrość Boża mieszka w Jego ludzie Czytanie z Księgi Syracydesa. Mądrość wychwala sama siebie, chlubi się pośród swego ludu. Otwiera

Bardziej szczegółowo

Wynajem.pl Miesięczny raport rynku wynajmu mieszkań lipiec 2010

Wynajem.pl Miesięczny raport rynku wynajmu mieszkań lipiec 2010 Wynajem.pl Miesięczny raport rynku wynajmu mieszkań lipiec 2010 Na rynku wynajmu mieszkań w okresie wakacyjnym wciąż jest spokojnie i panuje tu urlopowe rozluźnienie. Powoli zaczyna się zauważać ruch wśród

Bardziej szczegółowo

Comenius wyjazd do Włoch. Jagoda Kazana 6a Alicja Rotter 6a

Comenius wyjazd do Włoch. Jagoda Kazana 6a Alicja Rotter 6a Comenius wyjazd do Włoch Jagoda Kazana 6a Alicja Rotter 6a Spis treści: Przylot Przylot Dzień w szkole Nasi gospodarze rozpoczynali lekcje o godz. 8.00. My uczestniczyliśmy w dwóch lekcjach: plastyce i

Bardziej szczegółowo

Obóz odbywał się od 6 do 28 lipca i z naszej szkoły pojechały na niego dwie uczennice. 5.07.2011 r. (wtorek)

Obóz odbywał się od 6 do 28 lipca i z naszej szkoły pojechały na niego dwie uczennice. 5.07.2011 r. (wtorek) Moscovia letni obóz językowy dla ludzi niemalże z całego świata. Wyjazd daje możliwość nauki j. rosyjskiego w praktyce, a także poznania ludzi z różnych stron świata. Obóz odbywał się od 6 do 28 lipca

Bardziej szczegółowo

miłość, wierność i uczciwość przed obliczem Boga dnia. o godzinie w Kościele... w... Na tą uroczystość zapraszają W.P. Rodzice i Narzeczeni

miłość, wierność i uczciwość przed obliczem Boga dnia. o godzinie w Kościele... w... Na tą uroczystość zapraszają W.P. Rodzice i Narzeczeni Wybór tekstu zaproszenia 1. Ku radości przyjaciół, za pozwoleniem najbliższych, rozpoczynają wspólna drogę życia Panna Młoda: imię i nazwisko i Pan Młody: imię i nazwisko miłość, wierność i uczciwość przed

Bardziej szczegółowo

Niech Jezus zawsze będzie twoim początkiem i twoim centrum, i twoim celem, niech wchłania całe twoje życie.

Niech Jezus zawsze będzie twoim początkiem i twoim centrum, i twoim celem, niech wchłania całe twoje życie. nr 1 (1) marzec kwiecień 2014 SANKTUARIUM MATKI BOŻEJ FATIMSKIEJ Sosnowiec Zagórze Niech Jezus zawsze będzie twoim początkiem i twoim centrum, i twoim celem, niech wchłania całe twoje życie. św. Ojciec

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Cuda Pana Jezusa

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Cuda Pana Jezusa Biblia dla Dzieci przedstawia Cuda Pana Jezusa Autor: Edward Hughes Ilustracje: Byron Unger; Lazarus Redakcja: E. Frischbutter; Sarah S. Tłumaczenie: Katarzyna Gablewska Druk i oprawa: Bible for Children

Bardziej szczegółowo

Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic!

Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic! Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic! W związku ze zbliżającą się 70. rocznicą wybuchu II wojny światowej ( 1 września 2009 r. ) grupa byłych i obecnych mieszkańców naszej wsi w składzie: 1. Krzysztof Granat

Bardziej szczegółowo

Parafia neounicka w Grabowcu 1935-1937 (praca w trakcie opracowywania)

Parafia neounicka w Grabowcu 1935-1937 (praca w trakcie opracowywania) Historia Grabowca: parafia neounicka w Grabowcu 1 Historia Grabowca Parafia neounicka w Grabowcu 1935-1937 (praca w trakcie opracowywania) Renata Kulik, Henryk Kulik 2 Historia Grabowca: parafia neounicka

Bardziej szczegółowo

Rodzina Gierlachów - koncert w rodzinnym mieście

Rodzina Gierlachów - koncert w rodzinnym mieście 1 Rodzina Gierlachów - koncert w rodzinnym mieście Chyba dobrze czuli się Państwo na sanockiej scenie. To było widać i słychać Tatiana Hempel-Gierlach: Tak, w Sanoku zgotowano nam wspaniałe przyjęcie,

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

Nowicjat: Rekolekcje dla Rodziców sióstr nowicjuszek Chełmno, 25 26 kwietnia 2015 r.

Nowicjat: Rekolekcje dla Rodziców sióstr nowicjuszek Chełmno, 25 26 kwietnia 2015 r. Nowicjat: Rekolekcje dla Rodziców sióstr nowicjuszek Chełmno, 25 26 kwietnia 2015 r. W dniach 25 26 kwietnia odbyły się w naszym domu w Chełmnie rekolekcje dla rodziców sióstr nowicjuszek. Niektórzy rodzice

Bardziej szczegółowo

Historia szkoły w Jerzykowie

Historia szkoły w Jerzykowie Historia szkoły w Jerzykowie Szkoła w Jerzykowie została zbudowana w roku 1905. Nauka rozpoczęł ęła się 22 sierpnia 1905 roku. Pierwszym nauczycielem był Niemiec ewangelik Scholz, który przybył tu z Pruszewca.

Bardziej szczegółowo

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Serwus Witam Dobry wieczór Dzień dobry Szczęść Boże Chrystus zmartwychwstał Króluj nam, Chryste Grupa 1 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Zapoznajcie się z tekstem

Bardziej szczegółowo

Kardynał August HLOND

Kardynał August HLOND Kardynał August HLOND Codzienność należy oczyszczać z egoizmu, z obojętności na cudzą niedolę, z łakomstwa i wygodnictwa. August Hlond Rybnik 2009, wykonanie Gabriela Bonk Źródło ilustracji: August Kardynał

Bardziej szczegółowo

Na Litwie Polacy uczyć się będą po litewsku.

Na Litwie Polacy uczyć się będą po litewsku. Na Litwie Polacy uczyć się będą po litewsku. Parlament litewski, dokonując zmian w ustawie o oświacie, dąży do pogorszenia obecnego stanu posiadania szkół przez mniejszości narodowe na Litwie, przewidywane

Bardziej szczegółowo

Z książki: Alfons Labudda SVD, Błogosławiony brat Grzegorz, Bolesław Frąckowiak SVD (1911-1943). Misjonarz, werbista, Warszawa 1999, s. 35-37.

Z książki: Alfons Labudda SVD, Błogosławiony brat Grzegorz, Bolesław Frąckowiak SVD (1911-1943). Misjonarz, werbista, Warszawa 1999, s. 35-37. Środowisko Z książki: Alfons Labudda SVD, Błogosławiony brat Grzegorz, Bolesław Frąckowiak SVD (1911-1943). Misjonarz, werbista, Warszawa 1999, s. 35-37. BOLESŁAW FRĄCKOWIAK pochodził z Wielkopolski. Urodził

Bardziej szczegółowo