1/2011 ODLEWNICTWO WSPÓŁCZESNE POLSKA I ŚWIAT MODERN FOUNDRY POLAND AND THE WORLD

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "1/2011 ODLEWNICTWO WSPÓŁCZESNE POLSKA I ŚWIAT MODERN FOUNDRY POLAND AND THE WORLD"

Transkrypt

1 ODLEWNICTWO WSPÓŁCZESNE POLSKA I ŚWIAT MODERN FOUNDRY POLAND AND THE WORLD 1/2011 ISSN Metody ograniczania emisji lotnych związków organicznych do środowiska Odlewane pomniki Jana Pawła II w Krakowie

2 Z okazji zbliżających się Świąt Wielkanocnych, składamy najserdeczniejsze życzenia: dużo zdrowia, radości, smacznego jajka, mokrego dyngusa, mnóstwo wiosennego optymizmu oraz samych sukcesów... Redakcja czasopisma Odlewnictwo Współczesne - Polska i Świat

3

4 Kwartalnik naukowo-techniczny Rocznik 4, nr 1/2011 BADANIA I STUDIA Janusz Faber, Zbigniew Maniowski, Katarzyna Perszewska, Maria Żmudzińska, Zdzisław Żółkiewicz: Metody ograniczania emisji lotnych związków organicznych do środowiska...5 Agnieszka Kryczek: Odlewnictwo w Polsce...11 STUDIES AND RESEARCH Janusz Faber, Zbigniew Maniowski, Katarzyna Perszewska, Maria Żmudzińska, Zdzisław Żółkiewicz: Methods to reduce VOC emissions to the environment...5 Agnieszka Kryczek: Metalcasting in Poland...11 INFORMACJA NAUKOWO-TECHNICZ- NA Wybór informacji z czasopism naukowo-technicznych...15 SCIENTIFIC AND TECHNICAL INFORMATION A choice of information from the scientific and technical journals Ekspresowa informacja naukowo-techniczna wybranych czasopism...48 Express scientific and technical information from selected journals...48 INFORMACJA PATENTOWA...53 PATENT INFORMATION...53 SZKOLENIA KONFERENCJE SEMI- NARIA SPOTKANIA Eksploatacja i obsługa pieców indukcyjnych tyglowych. Topienie żeliwa i staliwa...55 IV Międzynarodowa Konferencja Naukowa- Innowacje w Odlewnictwie Ciśnieniowym...56 Solidna Firma Rada Główna Instytutów Badawczych...57 Porozumienie o współpracy pomiędzy IOd a firmą Odlewnie Polskie SA...58 TRAINING CONFERENCES SEMINARS MEETINGS Maintenance and operation of crucible induction furnaces. Melting of cast iron and steel...55 IV International Scientific Conference - Innovations in The Die Casting Industry...56 Solid Firm Central Council of Research Institutes...57 Agreement on cooperation between FRI and Odlewnie Polskie SA...58 Z HISTORII ODLEWNICTWA Krokosz Jacek, Pabiś Rafał, Matoga Beata: Odlewane pomniki Jana Pawła II w Krakowie...59 PUBLIKACJE Wydawnictwa...67 FROM THE HISTORY OF FOUNDING Krokosz Jacek, Pabiś Rafał, Matoga Beata: Cast statues of Pope John Paul II in Krakow...59 PUBLICATIONS Publications...67

5 Wydawca/Publisher: INSTYTUT ODLEWNICTWA w Krakowie REDAKTOR NACZELNY/ EDITOR IN CHIEF: Andrzej BALIŃSKI ZESPÓŁ REDAKCYJNY/TEAM: Jerzy J. SOBCZAK, Jerzy TYBULCZUK, Joanna MADEJ, Marta KONIECZNA, Anna SAMEK-BUGNO, Patrycja RUMIŃSKA RADA PROGRAMOWA/PROGRAM BOARD: Zbigniew RONDUDA (Przewodniczący), Mariusz HOLTZER (Z-ca Przewodniczącego), Tadeusz BOGACZ, Józef DAŃKO, Zbigniew GÓRNY, Adam TABOR, Andrzej JOPKIEWICZ, Janusz MIKLASZEWSKI, Mariusz URBANOWICZ ADRES REDAKCJI/EDITORIAL OFFICE: Odlewnictwo Współczesne Polska i Świat Kraków, ul. Zakopiańska 73 tel. (012) , fax (012) WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE ALL RIGHTS RESERVED Żadna część czasopisma nie może być powielana czy rozpowszechniana bez pisemnej zgody posiadacza praw autorskich. No part of the magazine may be reproduced or distributed without the written permission of the copyright holder. Printed in Poland ISSN

6 Badania i studia Metody ograniczania emisji lotnych związków organicznych do środowiska Methods to reduce VOC emissions to the environment Janusz Faber, Zbigniew Maniowski, Katarzyna Perszewska, Maria Żmudzińska, Zdzisław Żółkiewicz Instytut Odlewnictwa, ul. Zakopiańska 73, Kraków Streszczenie W ostatnich latach znacznie wzrosła świadomość ekologiczna społeczeństwa. Przyczynili się do tego naukowcy i członkowie organizacji ekologicznych, zwracając uwagę opinii publicznej żądaniem ograniczenia emisji zanieczyszczeń towarzyszącej produkcji przemysłowej. W artykule przedstawiono źródła emisji lotnych związków organicznych do środowiska. Omówiono metody ograniczania emisji tych zanieczyszczeń do powietrza atmosferycznego. Abstract In recent years, public awareness of the ecological problems has significantly increased. Scientists and members of environmental organisations have greatly contributed to this situation calling attention of the public opinion with the demand to reduce the level of emissions accompanying the industrial production. This article presents the sources of VOC emissions to the environment. Methods to reduce such emissions to the atmospheric air have also been discussed. Wprowadzenie Zanieczyszczenia atmosfery są poważnym problemem zagrażającym czystości środowiska, w których dużą rolę odgrywają lotne związki organiczne LZO (ang. volatile organic compounds VOCs). Obowiązująca w Polsce definicja LZO została podana między innymi w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 13 czerwca 2003 r. [1]. Przez LZO rozumie się każdy związek organiczny mający w temperaturze 293,15 K prężność par nie mniejszą niż 0,01 kpa, bądź posiadający analogiczną lotność w szczególnych warunkach użytkowania. Do najważniejszych lotnych związków organicznych zalicza się przede wszystkim: węglowodory alifatyczne i aromatyczne, alkohole, glikole, etery, aldehydy i węglowodory chlorowane. Źródła powstawania LZO można podzielić na: naturalne (wulkany, gejzery, pożary lasów, gaz ziemny, procesy wegetacyjne niektórych organizmów), antropogeniczne powstałe na skutek działalności człowieka (przeróbka ropy naftowej, przemysł chemii organicznej, procesy wydobywania i spalania paliw, hutnictwo, rolnictwo, przemysł spożywczy, transport drogowy, powietrzny i morski, utylizacja odpadów stałych). Odlewnictwo, z uwagi na dużą chemizację technologii formy i rdzenia jest również źródłem emisji LZO, chociaż w mniejszym stopniu. Ograniczanie emisji LZO Usuwania lotnych związków organicznych z gazów odlotowych można dokonać wykorzystując następujące procesy [2]: 5

7 Szybkość reakcji chemicznej można zwiększyć, prowadząc reakcję w obecności pewnych substancji zwanych katalizatorami. Kataliza polega na obniżeniu energii aktywacji reakcji, przez co rośnie znacz- spalanie: w płomieniu (temp. ~1500 K), termiczne (temp K), katalityczne ( K), biodegradację, adsorpcję, absorpcję, kondensację (skraplanie par). Spalanie w płomieniu przy niskich stężeniach emitowanych zanieczyszczeń metoda ta jest rzadko stosowana. Spalanie termiczne stosuje się, gdy: stężenie zanieczyszczeń organicznych jest zbyt małe, aby podtrzymywać płomień oraz nie można wykorzystać metod katalitycznych (mieszanina gazów zawiera składniki, które mogą powodować szybką dezaktywację katalizatora). Przykład rozwiązania konstrukcyjnego instalacji do spalania termicznego pokazano na rysunku 1. Rys. 1. Przykład rozwiązania konstrukcyjnego instalacji do spalania termicznego: 1 wlot gazów oczyszczanych, 2 wylot gazów oczyszczonych, 3 wymiennik ciepła płaszczowo-rurowy, 4 palniki, 5 komora spalania [2] Fig. 1. Example of design solution of installation for thermal combustion: 1 waste gas inlet, 2 clean gas outlet, 3 jacketed pipe heat exchanger, 4 burners, 5 combustion chamber [2] Spalanie katalityczne nie wartość stałej szybkości reakcji. Następuje to na skutek zmiany mechanizmu reakcji po utworzeniu struktur przejściowych typu katalizator-cząsteczka, łatwiej reagujących niż cząsteczka pierwotna. Katalizatory sprawiają, że reakcja przebiega z zadowalającą szybkością w znacznie niższej temperaturze. W ochronie powietrza mamy do czynienia z katalizą heterogeniczną w układzie gaz-ciało stałe. W tego typu reakcjach, odbywających się na kontaktach porowatych, można wyróżnić następujące etapy: dyfuzję reagentów ze strumienia gazów do powierzchni katalizatora, adsorpcję reagentów na powierzchni katalizatora, reakcję utleniania na powierzchni katalizatora, desorpcję produktów z powierzchni katalizatora, dyfuzję produktów do strumienia gazów. Układy katalityczne są złożone. Występują w formie: katalizatora osadzonego na metalach w kształcie wstęg (pakiety), katalizatora osadzonego na ceramicznym nośniku, metali pokrytych cienką warstwą ceramiczną z naniesionym katalizatorem. Najlepszymi katalizatorami są: metale szlachetne z VIII grupy układu okresowego (Pt, Rh, Pd), tlenki niektórych metali (V, Ti, Al, Co, Cr, Cu, Mn, Zn, Bi, Fe, Ni). Katalizatory mogą w pewnych warunkach tracić lub znacznie zmniejszać swoją aktywność. Do najważniejszych przyczyn można zaliczyć: koksowanie zanieczyszczeń organicznych (depozyty węglowe), sublimacja katalizatora, spiekanie powierzchni aktywnych, zatruwanie katalizatora (związki siarki, metale ciężkie), blokowanie powierzchni przez depozyty pyłów. Na rysunkach 2 i 3 przedstawiono ideowy schemat oraz przykład rozwiązania konstrukcyjnego instalacji do spalania katalicznego. 6

8 Metody biologiczne Rys. 2. Ideowy schemat instalacji spalania katalitycznego: 1 podgrzewacz, 2 reaktor, 3 wymiennik ciepła, 4 wlot gazów oczyszczanych, 5 dopływ paliwa, 6 dopływ dodatkowego powietrza, 7 wylot gazów oczyszczonych [2] Fig. 2. Pictorial diagram of installation for catalytic combustion: 1 preheater, 2 reactor, 3 heat exchanger, 4 waste gas inlet, 5 fuel supply, 6 additional air supply, 7 clean gas outlet [2] Rys. 3. Przykład rozwiązania konstrukcyjnego instalacji do spalania katalitycznego: 1 wlot gazów oczyszczanych, 2 wylot gazów oczyszczonych, 3 wymiennik ciepła płaszczowo-rurowy, 4 palnik lub grzałka elektryczna, 5 warstwa katalizatora [2] Fig. 3. Example of design solution of installation for catalytic combustion: 1 waste gas inlet, 2 clean gas outlet, 3 jacketed pipe heat exchanger, 4 burner or electric heating element, 5 catalyst layer [2] W przyrodzie istnieje wielka różnorodność mikroorganizmów, mających zdolność przyswajania materii organicznej. Efektem tego jest m.in. oczyszczanie i odnawianie środowiska. Niektóre szczepy bakterii potrafią przystosować się do rozkładu substancji organicznych niespotykanych w naturalnym środowisku. Biologiczne oczyszczanie gazów odlotowych opiera się na dwóch głównych procesach, którymi są: absorpcja zanieczyszczeń w wodzie, biologiczny rozkład pochłoniętych zanieczyszczeń. Efekt wspólnego oddziaływania powyższych procesów jest taki, że: wskutek absorpcji gazy zostają oczyszczone, wskutek biologicznego rozkładu zanieczyszczeń zachodzi regeneracja sorbentu. Warunki i ograniczenia prowadzenia procesu biologicznego oczyszczania gazów: usuwane z gazów odlotowych zanieczyszczenia muszą być podatne na rozkład biologiczny, zanieczyszczenia muszą być rozpuszczalne, choćby tylko słabo, w wodzie stanowiącej środowisko życia mikroorganizmów, temperatura oczyszczanych gazów musi się mieścić w zakresie aktywności biologicznej mikroorganizmów (0 55 C, optymalnie C), oczyszczane gazy nie mogą zawierać substancji trujących dla mikroorganizmów, np. związków metali ciężkich czy oparów kwasów. W praktyce gazy są oczyszczane biologicznie przede wszystkim w takich instalacjach, jak: biofiltry (filtry biologiczne), biopłuczki (płuczki biologiczne), bioreaktory trójfazowe. 7

9 Biofiltry Głównym elementem filtru biologicznego jest warstwa materiału filtracyjnego (porowatego wypełnienia), który zasiedlony jest przez heterotroficzne mikroorganizmy tlenowe. Materiałem filtracyjnym jest materiał biologiczny, np. torf, kompost, żyzna warstwa gleby i inne materiały organiczne. Schemat biofiltru pokazano na rysunku 4. Dobry materiał filtracyjny powinien mieć: dużą porowatość, dużą powierzchnię właściwą, małe opory przepływu gazu, dużą zdolność zatrzymywania wody, słaby zapach własny, małe koszty pozyskania, dostępność, dużą gęstość zasiedlenia mikroorganizmami, dużą trwałość, niewielkie wymogi pielęgnacyjne. Rys. 4. Schemat biofiltru: 1 wentylator, 2 urządzenie do kondycjonowania gazów, 3 złoże filtracyjne [2] Fig. 4. Schematic diagram of biofilter: 1 fan, 2 gas conditioning device, 3 filtrating bed [2] Wadą biofiltrów jest występująca z czasem niehomogeniczność złoża, zbijanie się materiału filtracyjnego. Biopłuczki Specyfiką płuczek biologicznych jest to, że medium roboczym jest wodna zawiesina mikroorganizmów. Zanieczyszczenia organiczne rozpuszczają się w wodzie, a następnie rozkładane są przez bakterie tlenowe, podobnie jak to ma miejsce w biologicznych oczyszczalniach ścieków (rys. 5). Bioreaktory trójfazowe W bioreaktorach trójfazowych mikroorganizmy osadzane są na wypełnieniu (kulki szklane lub inne materiały syntetyczne) [3]. Faza ciekła spływa w dół po wypełnieniu, zwilżając warstwę biologiczną. Zanieczyszczony gaz płynie współ- lub przeciwprądowo względem cieczy. Zanieczyszczenia absorbowane w cieczy ulegają biodegradacji w warstwie biologicznej. Absorpcja i degradacja zanieczyszczeń przebiega w jednym aparacie. Zaletą stosowania biologicznego usuwania zanieczyszczeń organicznych są niskie koszty inwestycyjne i operacyjne procesu (funkcjonowanie w temperaturze otoczenia i ciśnieniu atmosferycznym a tym samym niższe zużycie energii) oraz nieobecność wtórnych zanieczyszczeń (produktów ubocznych). Dodatkowym atutem metod biologicznych jest możliwość ich stosowania z bardzo dużą wydajnością (ok. 95%) przy niskich stężeniach zanieczyszczeń. Biorąc pod uwagę wyżej wymienione korzyści, należy stwierdzić, że biotechnologiczne procesy są skutecznymi, tanimi i ekologicznie przyjaznymi sposobami ochrony środowiska. Spośród metod biologicznego oczyszczania gazów odlotowych z zanieczyszczeń organicznych najczęściej stosowane są biofiltry ze względu na to, że są prostsze konstrukcyjnie i tańsze w eksploatacji niż biopłuczki. 8

10 Absorpcję prowadzi się w skruberach zwanych absorberami jedno- lub wielostopniowymi (absorbery półkowe). W absorberze jednostopniowym zachodzi ciągły proces absorpcji w wyniku bezpośredniego kontaktu strumieni gazu i cieczy, które następnie są rozdzielane. W zależności od czasu ich kontaktu i dynamiki procesów między fazami układ absorpcyjny zbliżyć się może do stanu równowagi. W przypadku absorpcji gazów o małej rozpuszczalności, konieczna jest większa niż jeden liczba stopni kontaktu w celu zbliżenia się do stanu równowagi w układzie gaz-ciecz. Rys. 5. Schemat płuczki biologicznej: 1 absorber, 2 komora osadu czynnego, 3 pompa, 4 wlot gazów oczyszczanych, 5 wylot gazów oczyszczonych, 6 napowietrzanie osadu, 7 uzupełnienie wody, 8 doprowadzenie pożywek mineralnych, 9 odprowadzenie nadmiaru osadu czynnego [2] Fig. 5. Schematic diagram of biological scrubber: 1 absorber, 2 active deposit chamber, 3 pump, 4 waste gas inlet, 5 clean gas outlet, 6 deposit aeration, 7 water makeup, 8 supply of mineral nutrients, 9 outlet for excess active deposit [2] Metoda absorpcyjna polega na pochłanianiu zanieczyszczeń gazowych przez ciecz (absorbent)[4]. Gazowy składnik reaguje z cieczą, tworząc nielotne produkty. Stosowana jest wówczas, gdy stężenie zanieczyszczeń wynosi kilka procent, a w przypadku gazów rozcieńczonych, gdy są one łatwo rozpuszczalne w absorbencie. Absorbentami są: woda, roztwory soli, kwasów, zasad. Proces absorpcji w roztworach jest połączony zwykle z reakcją chemiczną, wskutek czego zmniejsza się stężenie równowagowe ustalonego składnika nad cieczą. Metoda adsorpcyjna wykorzystuje zjawisko zatrzymywania zanieczyszczeń organicznych na powierzchni ciała stałego (adsorbenta). Jako adsorbent najczęściej stosuje się węgiel aktywny, a ostatnio polimery. Proces adsorpcji jest egzotermiczny. Proces odwrotny, usuwanie cząstek zaadsorbowanych z powierzchni do przestrzeni otaczającego płynu, zwany desorpcją wymaga więc doprowadzenia ciepła. Efektywnej adsorpcji sprzyja duża powierzchnia właściwa adsorbentu i niska temperatura. Adsorpcja jest selektywna i największą zdolność do adsorpcji wykazują cząsteczki gazów o dużej masie i niskiej temperaturze wrzenia. Ulegając adsorpcji, wypierają przy tym inne cząstki o mniejszej energii wiązania. Niektóre procesy adsorpcji są nieodwracalne, np. chemisorpcja. Podczas adsorpcyjnego oczyszczania gazów zanieczyszczenia o małym stężeniu, ppm, są zatężane, co w dalszym etapie umożliwia ich spalanie lub ekonomiczne wykorzystanie. Proces adsorpcji składnika gazowego w pierwszym etapie jest związany z jego wędrówką do powierzchni zewnętrznej adsorbentu. Etap ten jest określony szybkością dyfuzji cząstek gazu w fazie gazowej. Dalszym etapem jest dyfuzja w porach do powierzchni wewnętrznej i adsorpcja na jej powierzchni. Dyfuzja wewnętrzna może być bardzo wolna i decydować o szybkości całego procesu. Gdy cząsteczki gazu są adsorbowane na powierzchni stosunkowo małymi siłami (siły van der 9

11 Waalsa), to proces nazywa się adsorpcją fizyczną. Gdy te siły są zbliżone do wiązania chemicznego, mamy do czynienia z adsorpcją chemiczną (chemisorpcją). Adsorpcja fizyczna gazu zachodzi z dużą szybkością, w temperaturze o małej wartości, w dowolnym miejscu powierzchni adsorbentu. Dla przebiegu chemisorpcji w tych warunkach niezbędne jest doprowadzenie tzw. energii aktywacji, koniecznej do wytworzenia odpowiedniego wiązania (kompleksu) adsorbent-substancja adsorbowana. Krzywe adsorpcji, zwane izotermami adsorpcji, w procesie chemisorpcji wskazują na jednocząsteczkowość warstwy zaadsorbowanych cząstek, natomiast podczas adsorpcji fizycznej warstwy te mogą być wielocząsteczkowe. Metoda adsorpcji jest cenna wtedy, gdy podczas regeneracji sorbentu następuje odzysk zgromadzonych LZO. Metoda kondensacji polega na zmianie fazy z gazowej na ciekłą w wyniku zmiany wartości temperatury i ciśnienia. Najczęściej stosowanym procesem jest ochładzanie, w którym strumień zanieczyszczonych gazów wchodzi bezpośrednio w kontakt z czynnikiem chłodzącym (wodą) lub w pośredni kontakt z ochłodzoną powierzchnią. W celu przeprowadzenia kondensacji zanieczyszczeń gazowych stosowane są dwie zasadnicze metody chłodzenia: bezprzeponowa (w skruberach natryskowych lub półkowych) i przeponowa (w wężownicach). Metoda kondensacji jest zazwyczaj stosowana, gdy stężenie LZO przekracza 3000 ppm. Główną zaletą tej metody jest odzysk LZO z gazów odlotowych. Uwagi końcowe Analiza problemów związanych z emisją LZO powinna być dokonywana na etapie projektowania procesów technologicznych (w przypadku odlewnictwa na etapie doboru technologii). Wówczas powinny zapadać decyzje o wyborze takich metod wytwarzania, które przyczyniają się do likwidacji zanieczyszczeń lub ich ograniczania do minimum. Zaostrzające się stale przepisy dotyczące ochrony środowiska wymuszają modernizację istniejących instalacji w kierunku minimalizacji emisji zanieczyszczeń. Jeżeli w wyniku tych działań nie zostaną osiągnięte wymagane efekty, zachodzi konieczność skutecznego oczyszczania gazów odlotowych. Literatura 1. Rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 13 czerwca 2003 r. w sprawie wymagań w zakresie prowadzenia pomiarów wielkości emisji Dz.U. nr 110, poz Warmiński K.: Oczyszczanie gazów odlotowych z zanieczyszczeń organicznych, UMW w Olsztynie, Ochrona środowiska, Kasperczyk D., Bartelmus G.: Ochrona powietrza Biodegradacja lotnych związków organicznych w reaktorze trójfazowym, 4. Cęckiewicz S., Szczepanik A.: Oczyszczanie gazów odlotowych, spalinowych i powietrza, Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Budowy Urządzeń Chemicznych CBA, Kraków,

12 Odlewnictwo w Polsce Metalcasting in Poland Agnieszka Kryczek Instytut Odlewnictwa, ul. Zakopiańska 73, Kraków Całkowita wielkość produkcji odlewów w roku 2009 i zmiany w ostatnim dziesięcioleciu Produkcja odlewów ze stopów żelaza i metali nieżelaznych w 2009 roku wyliczona na podstawie danych rzeczywistych z odlewni, które przekazały sprawozdania za rok 2009 oraz oszacowana drogą aproksymacji według lat poprzednich dla odlewni, które nie złożyły spra- wozdań, wyniosła ton i była niższa o 16% w stosunku do produkcji w 2008 roku. Dane dotyczące wielkości produkcji odlewów w podziale na tworzywa w roku 2009 i dla porównania w roku 2008 zestawiono w tabeli 1. Tabela 1. Produkcja odlewów w podziale na tworzywa w Polsce w roku 2008 i 2009 Table 1. Production volume of castings in Poland in years 2008 and 2009 with breakdown into cast material grades Tworzywo odlewu Produkcja w tonach Zmiana % 2009/ Odlewy z żeliwa szarego i stopowego ,0 Odlewy z żeliwa sferoidalnego ,5 Odlewy z żeliwa ciągliwego ,1 Odlewy staliwne ,1 Razem odlewy ze stopów żelaza ,6 Odlewy ze stopów miedzi */ ,8 Odlewy ze stopów aluminium ,8 Odlewy ze stopów cynku ,7 Odlewy z innych stopów metali nieżelaznych (w tym stopy Mg) */ ,0 Razem odlewy ze stopów metali nieżelaznych ,4 Razem odlewy ze stopów żelaza i metali nieżelaznych ,0 */ Dane szacunkowe z uwagi na brak danych z wielu małych odlewni produkujących odlewy ze stopów metali nieżelaznych 11

13 Produkcja w tys. ton Do 2008 roku produkcja odlewów ogółem ze stopów żelaza i metali nieżelaznych wykazywała tendencje wzrostowe. W 2009 miał miejsce dość znaczący spadek produkcji odlewów w stosunku do pięciu poprzednich lat. Jednakże produkcja nie osiągnęła najniższej wartości i nadal była wyższa o 6,6% od produkcji w 2000 roku. Dane dotyczące wielkości produkcji odlewów w latach przedstawiono na rysunku 1. * / Bez firm zagranicznych produkujących w Polsce felgi aluminio- we * / * / Rys. 1. Zmiany wielkości produkcji odlewów w Polsce w latach Fig. 1. Changes in the volume of castings produced in Poland in the period of Struktura produkcji odlewów w podziale na tworzywa Udział tworzyw w całkowitej produkcji odlewów w 2009 roku przedstawiono na rysunku 2. Odlewy z żeliwa szarego i stopowego mają największy udział w całkowitej produkcji odlewów (mimo tendencji spadkowych występujących w ostatnich dziesięciu latach). W 2009 roku wyniósł on 47,9%. Odlewy z żeliwa sferoidalnego to 14,6% całkowitej produkcji odlewów. W ostatnich latach obserwuje się systematyczny wzrost wartości tego wskaźnika, jedynie w 2009 roku miał miejsce spadek w porównaniu z rokiem poprzednim. Odlewy z żeliwa ciągliwego mają najmniejszy udział, tj. 1,8% całkowitej produkcji odlewów. Od kilku lat, pomimo niewielkiego wzrostu wartości wskaźnika w 2009 roku, notuje się tendencje spadkowe udziału produkcji odlewów z żeliwa ciągliwego w całkowitej produkcji. Udział odlewów staliwnych w 2009 roku wyniósł 7,3% całkowitej produkcji odlewów. Od dwóch lat notuje się niewielki wzrost wartości tego wskaźnika. Odlewy ze stopów metali nieżelaznych w roku 2009 stanowiły 28,4% całkowitej produkcji odlewów. W ostatnich dziesięciu latach notuje się tendencje wzrostowe. udział w całkowitej produkcji ,9 51, odlewy z żeliwa szarego i stopowego 14,6 odlewy z żeliwa sferoidalnego 15,4 odlewy z żeliwa ciągliwego 1,3 1,8 7,3 odlewy staliwne 7,1 28,4 odlewy ze stopów metali nieżelaznych 25, Rys. 2. Udział tworzyw w produkcji odlewów w Polsce w roku 2009 i dla porównania w roku 2008 Fig. 2. The share of different cast materials in overall casting production in Poland in 2009 and for comparison in

14 Całkowity eksport polskich odlewów w roku 2009 i zmiany wielkości eksportu w ostatnim dziesięcioleciu Według danych za 2009 rok eksport odlewów ze stopów żelaza i metali nieżelaznych (tonażowo) był niższy niż w roku 2008 i wyniósł 415 tys. ton, w tym 235 tys. ton odlewów ze stopów żelaza i 180 tys. ton odlewów ze stopów metali nieżelaznych. Dane dotyczące całkowitej wielkości produkcji i eksportu odlewów ze wszystkich tworzyw w ostatnim dziesięcioleciu zestawiono w tabeli 2, a tendencje zmian produkcji i eksportu przedstawiono na rysunkach 3 i 4. Udział eksportu w całkowitej produkcji odlewów w roku 2009 był niższy niż w 2008 roku i wyniósł 51,4%. Analiza udziału eksportu odlewów z poszczególnych tworzyw wykazała, że udział ten wyniósł 40,7% całkowitej produkcji odlewów ze stopów żelaza i 78,6% całkowitej produkcji odlewów ze stopów metali nieżelaznych. W ostatnim dziesięcioleciu wielkość eksportu odlewów, pomimo spadku w 2009 roku, wykazuje tendencje wzrostowe (od 282 tys. ton w roku 2000 do 415 tys. ton w roku 2009). Produkcja w tys. ton */ 2001*/ **/2006**/ produkcja ogółem * / * / eksport * /bez firm zagranicznych produkujących w Polsce felgi aluminiowe Rys. 3. Zmiany wielkości produkcji i eksportu odlewów w Polsce w latach Fig. 3. Changes in production volume and exports of castings in Poland in the period of Tabela 2. Całkowita wielkość produkcji i eksportu odlewów ze stopów żelaza i metali nieżelaznych w latach Table 2. Overall production volume and exports of castings from ferrous and non-ferrous metal alloys in the period of Rok Produkcja odlewów w tonach Eksport odlewów w tonach Udział eksportu w całkowitej produkcji % 2000 */ , */ , , , , , , , , ,4 * / Bez firm zagranicznych produkujących w Polsce felgi aluminiowe Produkcja w % Rys. 4. Zmiany wielkości udziału eksportu odlewów w Polsce w produkcji całkowitej w latach Fig. 4. Changes of casting exports share in overall production volume of castings in Poland in the period of

15 Notowany od kilku lat wzrost wielkości eksportu charakteryzuje się także poszerzeniem asortymentu odlewów produkowanych na eksport: od prostych odlewów dla budownictwa (głównie kanalizacyjnych) do skomplikowanych odlewów motoryzacyjnych. Zwiększone zapotrzebowanie na odlewy dla przemysłu samochodowego świadczyć może o akceptacji ze strony zachodnich odbiorców zarówno jakości, jak i cen naszych odlewów. Największym zagranicznym rynkiem zbytu dla polskich odlewów są kraje Unii Europejskiej. Ogółem szacuje się, że eksport odlewów z Polski do krajów Unii Europejskiej wynosi ok. 90% całego eksportu. 14

16 Informacja naukowo-techniczna WYBÓR INFORMACJI Z CZASOPISM NAUKOWO-TECHNICZNYCH 01. ZAGADNIENIA OGÓLNE Jak zapewnić konkurencyjność produkcji odlewów metali kolorowych i wybrać metodę odpowiednią do współczesnych warunków? Kak sdelat' proizvodstvo otlivok iz cvetnykh splavov konkurentosposobnym v sovremennykh uslovijakh? How to Make the Nonferrous Alloy Casting Production Competitive under Current Conditions? Autor: Jurkov I.I. i in. Lit. Proiz nr 5, s Przedstawiono zalecenia dotyczące modernizacji procesów produkcji odlewów ze stopów metali nieżelaznych, pozwalające obniżyć straty produkcji i ilość braków, podwyższyć jakość procesów i konkurencyjność wyrobów. Dotyczy to zwłaszcza odlewów ciśnieniowych i kokilowych ze stopów aluminium i cynku. Przyczyną opracowania takich zaleceń są wysokie ceny aluminium w Rosji, a producenci stopów aluminium domagają się przedpłat na zamawiane dostawy. Zalecenia dotyczą zmiany pieców i elementów nagrzewających, stosowania wysokojakościowych materiałów na tygle, topniki, pokrycia na kokile, a także modernizacji maszyn ciśnieniowych. Oprzyrządowanie w odlewniach jest często zużyte, wykwalifikowani odlewnicy są na wagę złota, powstają duże straty energii. A przy tym przewiduje się, że w 2011 roku ceny energii elektrycznej i gazu wzrosną dwukrotnie. Autorzy artykułu to specjaliści z międzynarodowego centrum technologicznego POLITEGMET. Zalecenia, które wytypowali jako najważniejsze, podzielili na trzy grupy ze względu na terminy realizacji w zakładzie. Cztery odlewnie prezentują automatyzację w modelarni wykonujacej modele woskowe. Four foundries illustrate the power of process control and automation in the wax room. Autor: Phipps B. Incast 2009, Vol. 22, nr 3, s Przedstawiono doświadczenia 4 amerykańskich odlewni wytwarzających odlewy precyzyjne, które mając na uwadze obniżenie kosztów produkcji i poprawę jakości wyrobów zastosowały automatyzację, regulację sterowania i kontrolę procesu wykonywania modeli woskowych i form ceramicznych. Firma Wisconsin Precision Casting Corporation wprowadziła m.in kontrolę temperatury i ilości wosku dwa razy na zmianę, cotygodniowe pomiary dokładności wymiarowej modeli i odlewów oraz klasyfikację złomu. Opracowała nowe procedury i zarządzenia, np. takie, że wszelkie zmiany parametrów produkcji mogą być dokonywane wyłącznie pod nadzorem kierownictwa. W celu monitorowania prawidłowości procesu wtryskiwania wosku zainstalowano urządzenie MPI`S monitorujące graficznie ten proces. Firma Dolphin Precision Investment Castings produkująca wyposażenie do gry w golfa opisała wprowadzone udoskonalenia, które pozwoliły na 15

17 zmniejszenie nakładów robocizny o 78% i wzrost wydajności o 350%. Firma Pine Tree Castings omówiła proces produkcji po zastosowanych zmianach. Firma Invest Cast Inc. uzyskała poprawę wydajności procesu poprzez zmniejszenie odległości pomiędzy modelami, a wlewem głównym i zastosowanie urządzeń monitorujących MPI`S. Firma stworzyła program przyjazna odlewnia który, dzięki wprowadzonej automatyzacji (wykonywanie modeli) poprawił znacznie wydajność. Planowanie działań odlewni. Auslegung von Giessereiaktivitaeten. Planning of the foundry activities Giesserei-Prax. 2008, nr 11, s W artykule przedstawiono analizę pracy odlewni w aspekcie ekonomicznym i występowania kosztów, podejmowania decyzji organizacyjnych i technologicznych w celu ich ograniczenia (optymalizacji). Produkty dzisiejszych odlewni cechuje wysoki stopień przetworzenia. Dużą liczbę czynności poza właściwym, zasadniczym procesem wykonania odlewu (takimi jak: topienie metalu, odlewanie, przygotowanie mas formierskich) odlewnie wykonują we własnym zakresie. Dotyczy to także wykonywania czynności o charakterze drugorzędnym, jak zarządzanie parkiem maszynowym, sprzątanie pomieszczeń odlewni. Ostatnio w odlewniach zmierza się do możliwie jak najbardziej znaczącego ograniczenia działań ubocznych a także tych, które decydują o jakości usług odlewni. Do usług, które są podzlecane można zaliczyć wspomniane już zarządzanie parkiem maszynowym, logistykę, prace ekonomiczne, prace związane z utrzymaniem ruchu, gotowości eksploatacyjnej urządzeń. W tym celu własne służby odlewni przeprowadzają analizy ofert i usług. Oferty usług można łatwo przyporządkować uwzględniając czynniki jakościowo-ilościowe, nie ponosząc przy tym nadmiernych kosztów, które są łatwe do skontrolowania. Trudniej jest zlecić usługi księgowe czy utrzymania ruchu (trudno jest wycenić tego typu świadczenia). Konieczne jest porównanie kosztów usług wykonanych we własnym zakresie i kosztów tych samych usług zleconych na zewnątrz. W artykule podjęto próbę omówienia istotnych punktów decydujących o poprawnym podjęciu decyzji w obszarze zlecania usług lub podejmowania się wykonania czynności we własnym zakresie. Techniki szybkiego prototypowania. Rapid prototyping techniques. Autor: Miecielica M. Prz. Mech. 2010, R. 69, nr 2, s Przedstawiono możliwości jakie daje zastosowanie technik szybkiego prototypowania. Omówiono podstawy procesu RP (Rapid Prototyping) oraz podano obszary zastosowania tych metod, a także ich główne zalety i wady. Zestawiono najczęściej stosowane techniki RP (Rapid Prototyping), krótko je scharakteryzowano. Zaprezentowano 6 technologii wraz z firmami wiodącymi na rynku, ogólne cechy jakościowe, typowe zastosowania i stosowane materiały wyjściowe. Mechaniczne problemy elektrowni wiatrowych. Wind power plant, mechanical problems. Autor: Gutkowski W. Prz. Mech. 2010, R. 69, nr 2, s Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na konieczność prowadzenia badań w obszarze mechaniki teoretycznej i stosowanej na potrzeby elektrowni wiatrowych w Polsce. Omówiono warunki pracy turbin wiatrowych, elementy ich mechaniki oraz techniki sterowania mocą turbiny. Zaprezentowane zostały turbiny o poziomych i pionowych osiach obrotu, a także rozwiązania konstrukcyjne wież podtrzymujących turbiny wiatrowe. Przedstawione w artykule problemy badawcze i techniczne związane z pracą elektrowni wiatrowych mogą stanowić podstawę do inicjatywy stworzenia polskich programów badawczych związanych ta dziedziną. 16

18 Prognozowanie właściwościości odlewów i wybór technologii ich produkcji. Prognozirovanie svojstv otlivok i vybor tekhnologij ikh proizvodstva. Prediction of Casting Properties and Selection of Their Manufacturing Technologies. Autor: Bibikov A.M. i in. Lit. Proiz. 2010, nr 1, s Przedstawiono metodykę otrzymywania odlewanych półwyrobów, pozwalającą na sterowanie składem i strukturą materiału tych półwyrobów, poprzez zmianę składu chemicznego, reżimów temperaturowych, a także poprzez oddziaływanie na stop siłami mechanicznymi, magnetycznymi i innymi w procesie jego krystalizacji. Badano wzajemną zależność otrzymywanej mikrostruktury i właściwości mechanicznych odlewów. W metodzie tej zakłada się regulowanie otrzymywania drobnego ziarna przy krystalizacji stopu poprzez zewnętrzne oddziaływanie na ośrodki krystalizacji, ułatwiające otrzymywanie drobnego ziarna, to znaczy kierowanie procesem powstawania kryształów. Proces krystalizacji w warunkach nierównowagi rozpatrywano jako proces synergetyczny. Przy tym metal znajdujący się w stanie ciekłym przyjmowano jako system otwarty, daleki od termodynamicznej równowagi, który wymienia się energią z zewnętrznym środowiskiem według określonych schematów. 02. ZASTOSOWANIE SYMULA- CJI KOMPUTEROWEJ W ODLEW- NICTWIE Wirtualny ciąg procesów powstawania narzędzia do przeróbki plastycznej; symulacja odlewania poszerza wirtualny proces produkcji. Virtuelle Produktenentstehungskette eines Umformwerkzeuges; Giesssimulation erweitert den virtuellen Fertigungsprozess. Virtual sequence of processes of making tools for plastic forming; casting simulation extends the virtual production process. Konstruieren+Giessen (Fachartikel), s. 6. Badania pokazały, że zarówno integracja symulacji odlewania z wirtualnym ciągiem operacji powstawania wyrobu, jak i opracowana na jego podstawie optymalizacja kształtu są skutecznym środkiem do wczesnej oceny jakości odlanego elementu i ewentualnej jej poprawy. W ten sposób uzyskuje się informacje na temat naprężeń własnych, miejsc występowania jam skurczowych, a także prawdopodobieństwa ewentualnego ich wystąpienia. Informacje te są uwzględniane podczas badań nad wytrzymałością (trwałością) eksploatacyjną urządzenia i wraz z optymalizacją kształtu pozwalają opracować optymalną konstrukcję urządzenia. Dlatego też zastosowanie symulacji procesu odlewania powinno być standardem przy opracowywaniu konstrukcji urządzeń do przeróbki plastycznej. Do tego konieczna jest pełna integracja oprzyrządowania (oprogramowania) symulacyjnego do wirtualnego ciągu powstawania wyrobu (narzędzia do przeróbki plastycznej). Nieustalone, niezsynchronizowane punkty krzyżowania się narzędzi oprogramowania symulacyjnego są przeszkodą dla płynnej integracji łańcucha wirtualnego procesu wytwarzania (powstawania) wyrobu. Pewne nietypowe czynności można wykonać za pomocą innych, odrębnych rodzajów oprogramowania. Przekazywanie wyników pracy jednego oprogramowania do 17

19 kolejnego może wiązać się z dużą pracochłonnością. Czas przekazywania danych jest (może być) długi ze względu na niezsynchronizowane punkty wspólne pracy oprogramowania. W dalszej kolejności należy także uwzględnić optymalizację kształtu w wirtualnym procesie powstawania wyrobu. W tym zakresie konieczne są dalsze badania. Przewidywanie powstawania pęknięć na gorąco i obliczanie odkształcania odlewów w pakiecie programów PolygonSoft dla systemu symulacji procesów odlewania wspomaganych komputerem. Prognoz obrazovanija gorjachikh treshhin i raschet koroblenija otlivok v SKM LP "PoligonSoft". Hot Tearing Prediction and Casting Warpage Calculation in PolygonSoft Computer-Aided Casting Process Simulation System. Autor: Monastyrskij A.V. i in. Lit. Proiz. 2009, nr 10, s Modelowanie stanu naprężenia odkształcenia odlewu jest ważnym etapem opracowania procesu technologicznego odlewania części o zróżnicowanych kształtach. Ignorowanie tego etapu przy projektowaniu odlewu podwyższa ryzyko pojawienia się w odlewach wad typu pęknięcia na gorąco i na zimno, odkształcenia itp. Usunięcie ich drogą doświadczalną, metodą prób i błędów, może okazać się procesem długotrwałym i nieefektywnym. W ostatnim roku grupa specjalistów z firmy Csoft opracowuje model stanu naprężeń: naprężenie odkształcenie stygnącego odlewu z uwzględnieniem jego wzajemnego oddziaływania z formą. Model ten będzie dołączony do pakietu programów PolygonSoft jako jeden z modułów decyzyjnych. W artykule przedstawiono wybrane wyniki obliczeń testowych. Model wielofazowej mikrosegregacji. A multi-phase micro-segregation model. Autor: Pustal B. i in. Cast Metals Res. 2009, Vol. 22, nr 1-4, s Celem poznania przemiany eutektycznej żeliwa sferoidalnego opracowano wielofazowy model mikrosegregacji. Założono mieszaną, dendrytyczno-globularną morfologię powstającą w czasie krystalizacji. Podział rozpuszczalności jest obliczony przy założeniu stanu równowagi na granicach fazowych. Stosowano dostępne w handlu oprogramowanie CALHAD. Mikrosegregacja w zależności od czasu i ułamki fazowe są rozwiązane za pomocą modelu mikrosegregacji. Powstawanie frakcji ciekłej przy zmianie temperatury w czasie było porównane do symulacji Gulliver-Scheila dla modelu z i bez dyfuzji na przekroju. Model mikrosegregacji był połączony z dostępnym w handlu pakietem symulacji. Umożliwiało to rozwiązywanie problemu wzajemnego oddziaływania pomiędzy materiałem a skalą materiałową i procesową w czasie krystalizacji odlewów próbnych wykonanych ze stopu EN-GJSA- XNiCr20-2. Kinetyka wydzieleń fazowych, a specjalnie grafitu - jest szczególnie interesująca w czasie krystalizacji żeliwa sferoidalnego, dzięki działaniu zasilania. Podkreślono także inne aspekty krzepnięcia żeliwa sferoidalnego. Symulacja kierunkowego krzepnięcia odlewów z żarowytrzymałych stopów niklu. Modelirovanie processa napravlennoj kristallizacii otlivok iz zharoprochnykh nikelevykh splavov. Simulation of the Process of Directional Solidification of Heat-Resistant Nickel Alloy Castings. Autor: Mal'ceva Ju.Ju., Monastyrskij A.V. Lit. Proiz. 2010, nr 1, s

20 Najbardziej przyszłościowa technologia odlewania, zapewniająca wymagane eksploatacyjne właściwości łopatek turbin to metoda kierunkowego krzepnięcia z chłodzeniem ciekłego metalu. W artykule pokazano możliwości oprogramowania ProCAST na przykładzie modelowania procesu kierunkowego krzepnięcia. Rezultaty takiego modelowania i porównanie ich z rzeczywistymi wynikami otrzymano przy odlewaniu w formach ceramicznych. Pozwalają potwierdzić dużą jakość modeli matematycznych realizowanych w ProCAST. Zastosowanie symulacji komputerowej w opracowywaniu konstrukcji odlewu zaworu. Comparative analysis of design variants by pouring simulation. Autor: Hennecke U., Fritzsching C., Moser H. Casting Plant a.technology Int. 2009, nr 2, s , Celem badań było opracowanie najkorzystniejszej pod względem technologicznym konstrukcji odlewu zaworu (typu Trick lub Allan) z żeliwa szarego, stosowanego w lokomotywach parowych MAV II. Zaprojektowano w CAD trzy warianty tego zaworu różniące się szczegółami konstrukcyjnymi i dla każdego z nich wykonano symulację wypełniania formy metalem, symulację krzepnięcia i stygnięcia. Analiza porównawcza symulacji zalewania pozwoliła na wytypowanie pod względem konstrukcyjnym najkorzystniejszego wariantu odlewu. Pozwoliło to na uniknięcie kosztownych przeróbek konstrukcyjnych i korekt technologicznych w trakcie produkcji odlewu. Analiza procesów topienia i odlewania aluminidków tytanu w próżniowym piecu indukcyjnym z tyglem miedzianym, chłodzonym wodą. Analysis of melting and casting processes of TiAl in the cold induction crucible vacuum furnace. Autor: Jarczyk G. i in. Inż. mat. 2009, R. 30, nr 5, s W pracy przedstawiono wyniki symulacji numerycznej procesu topienia TiAl prowadzonego w piecu indukcyjnym z tyglem miedzianym (garnisażowym), chłodzonym wodą (IFCC). Badania dotyczyły modelowania rozkładu pola elektromagnetycznego i przepływu wirowego (turbulentnego) ciekłego wsadu w IFCC. Wykazano możliwość zastosowania trójwymiarowego przebiegu nieustalonego LES (Large Eddy Currents) w odniesieniu do symulacji procesu przepływu ciepła i masy w aplikacjach metalurgicznych. Przedstawiono również wyniki procesu odlewania odśrodkowego, z zastosowaniem tygla garnisażowego, do podgrzanej kokili, jak również zautomatyzowanego systemu załadunku wsadu oraz wyładunku odlanych półwyrobów (np. zaworów) bez zapowietrzania atmosfery pieca. Proces ten umożliwia wyprodukowanie w bardzo krótkim czasie (30 min) z wlewków o ciężarze do 8 kg 40 zaworów i 14 prętów na próbki do rozciągania. Powstawanie pyłów i gazów przy topieniu i rafinowaniu siluminu w piecu SAN-2,5. Pylegazoobrazovanie pri plavke i rafinirovanii siluminov v pechi SAN-2,5. Dust and Gas Formation during Melting and Refining of Silumins in Reverberatory Electric Furnace SAN-2,5. Autor: Rumyantseva G.A. i in. Lit. Proiz. 2009, nr 11, s Badano emisję pyłów i gazowych przy topieniu i rafinowaniu siluminów w płomieniowym piecu elektrycznym SAN-2,5. 19

Sytuacja odlewnictwa na świecie, w Europie i w Polsce

Sytuacja odlewnictwa na świecie, w Europie i w Polsce Sytuacja odlewnictwa na świecie, w Europie i w Polsce Jerzy J. Sobczak, Elżbieta Balcer, Agnieszka Kryczek Prezenter: Agnieszka Kryczek - 1 - ŚWIAT Produkcja odlewów 2013 Wielkość globalnej produkcji odlewów

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp 9 ROK 2008

Spis treści. Wstęp 9 ROK 2008 Spis treści Wstęp 9 I. METALE I ICH STOPY 1. Wprowadzenie nowoczesnych metod do badań odlewów i materiałów odlewniczych z wykorzystaniem nowej aparatury, będącej na wyposażeniu Zespołu Laboratoriów Badawczych.

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Szkodliwość LZO. Oczyszczanie gazów odlotowych z zanieczyszczeń organicznych. Dezodoryzacja.

Wstęp. Szkodliwość LZO. Oczyszczanie gazów odlotowych z zanieczyszczeń organicznych. Dezodoryzacja. Oczyszczanie gazów odlotowych z zanieczyszczeń organicznych. Dezodoryzacja. Kazimierz Warmiński UWM w Olsztynie Wykład Ochrona środowiska Wstęp Zanieczyszczenie powietrza związkami organicznymi w postaci

Bardziej szczegółowo

ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY PODEUTEKTYCZNYCH STOPÓW UKŁADU Al-Si

ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY PODEUTEKTYCZNYCH STOPÓW UKŁADU Al-Si 53/22 Archives of Foundry, Year 2006, Volume 6, 22 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2006, Rocznik 6, Nr 22 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY PODEUTEKTYCZNYCH STOPÓW UKŁADU

Bardziej szczegółowo

Recykling złomu obiegowego odlewniczych stopów magnezu poprzez zastosowanie innowacyjnej metody endomodyfikacji

Recykling złomu obiegowego odlewniczych stopów magnezu poprzez zastosowanie innowacyjnej metody endomodyfikacji PROJEKT NR: POIG.01.01.02-00-015/09 Zaawansowane materiały i technologie ich wytwarzania Recykling złomu obiegowego odlewniczych stopów magnezu poprzez zastosowanie innowacyjnej metody endomodyfikacji

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu ODLEWNICTWO STOPÓW ŻELAZA Casting of ferrous alloys Kierunek: Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Management and Engineering of Production Rodzaj przedmiotu: specjalnościowy Poziom studiów:

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Teza ciepło niskotemperaturowe można skutecznie przetwarzać na energię elektryczną; można w tym celu wykorzystywać ciepło

Bardziej szczegółowo

S Y S T E M Y S P A L A N I A PALNIKI GAZOWE

S Y S T E M Y S P A L A N I A PALNIKI GAZOWE S Y S T E M Y S P A L A N I A PALNIKI GAZOWE Zaawansowana technologia Wysoka wydajność Palnik gazowy jest wyposażony w elektroniczny system zapłonu i rurę płomieniową, która jest wytwarzana ze specjalnego

Bardziej szczegółowo

KOMPUTEROWE WSPOMAGANIE PROCESU PROJEKTOWANIA ODSTOJNIKA

KOMPUTEROWE WSPOMAGANIE PROCESU PROJEKTOWANIA ODSTOJNIKA Piotr KOWALIK Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie Studenckie Koło Naukowe Informatyków KOMPUTEROWE WSPOMAGANIE PROCESU PROJEKTOWANIA ODSTOJNIKA 1. Ciekłe układy niejednorodne Ciekły układ niejednorodny

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM PODSTAW BUDOWY URZĄDZEŃ DLA PROCESÓW MECHANICZNYCH

LABORATORIUM PODSTAW BUDOWY URZĄDZEŃ DLA PROCESÓW MECHANICZNYCH LABORATORIUM PODSTAW BUDOWY URZĄDZEŃ DLA PROCESÓW MECHANICZNYCH Temat: Badanie cyklonu ZAKŁAD APARATURY PRZEMYSŁOWEJ POLITECHNIKA WARSZAWSKA WYDZIAŁ BMiP 1. Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zapoznanie

Bardziej szczegółowo

I Wymagania techniczne dla projektowania:

I Wymagania techniczne dla projektowania: Rzeszów, 28.05.2015 Adamet Witold Gajdek, Adam Pęczar sp. jawna ul. Chmaja 4 35-021 Rzeszów Dot. Zapytanie ofertowe dotyczące projektu Opracowanie technologii i uruchomienie produkcji wyrobów ze stopów

Bardziej szczegółowo

ODLEWNICTWO CIŚNIENIOWE METALI I FORMOWANIE WTRYSKOWE TWORZYW SZTUCZNYCH

ODLEWNICTWO CIŚNIENIOWE METALI I FORMOWANIE WTRYSKOWE TWORZYW SZTUCZNYCH ODLEWNICTWO CIŚNIENIOWE METALI I FORMOWANIE WTRYSKOWE TWORZYW SZTUCZNYCH Zbigniew Bonderek, Stefan Chromik Kraków 2006 r. WYDAWNICTWO NAUKOWE AKAPIT Recenzenci: Prof. Dr hab. Inż. Józef Dańko Prof. Dr

Bardziej szczegółowo

Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii. dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice

Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii. dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice Źródła emisji Hg metalurgia metali nieżelaznych Emisje Hg do atmosfery pochodzą głównie

Bardziej szczegółowo

ul. Zakopiańska 73 30-418 Kraków, Polska tel: +48 (12) 261-83-24 fax +48 (12) 266-08-70 iod@iod.krakow.pl Rok założenia Established in 1946

ul. Zakopiańska 73 30-418 Kraków, Polska tel: +48 (12) 261-83-24 fax +48 (12) 266-08-70 iod@iod.krakow.pl Rok założenia Established in 1946 ul. Zakopiańska 73 30-418 Kraków, Polska tel: +48 (12) 261-83-24 fax +48 (12) 266-08-70 iod@iod.krakow.pl Rok założenia Established in 1946 Propozycje badawczo-wdrożeniowe Instytutu Odlewnictwa Konwersja

Bardziej szczegółowo

Warunki izochoryczno-izotermiczne

Warunki izochoryczno-izotermiczne WYKŁAD 5 Pojęcie potencjału chemicznego. Układy jednoskładnikowe W zależności od warunków termodynamicznych potencjał chemiczny substancji czystej definiujemy następująco: Warunki izobaryczno-izotermiczne

Bardziej szczegółowo

Spalarnia. odpadów? jak to działa? Jak działa a spalarnia

Spalarnia. odpadów? jak to działa? Jak działa a spalarnia Grzegorz WIELGOSIŃSKI Politechnika Łódzka Spalarnia odpadów jak to działa? a? Jak działa a spalarnia odpadów? Jak działa a spalarnia odpadów? Spalarnia odpadów komunalnych Przyjęcie odpadów, Magazynowanie

Bardziej szczegółowo

SKRUBERY. Program Odor Stop

SKRUBERY. Program Odor Stop Program Odor Stop SKRUBERY PROGRAM ODOR STOP Firma oferuje różne technologie w celu zmniejszenia uciążliwości zapachowej. Firma specjalizuje się w stosowaniu takich technologii jak: bariery antyodorowe,

Bardziej szczegółowo

Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej.

Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej. Marcin Panowski Politechnika Częstochowska Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej. Wstęp W pracy przedstawiono analizę termodynamicznych konsekwencji wpływu wstępnego podsuszania

Bardziej szczegółowo

Tematy prac dyplomowych dla III semestru uzupełniających studiów magisterskich kierunek Mechatronika. Rok akademicki 2012/2013

Tematy prac dyplomowych dla III semestru uzupełniających studiów magisterskich kierunek Mechatronika. Rok akademicki 2012/2013 Tematy prac dyplomowych dla III semestru uzupełniających studiów magisterskich kierunek Mechatronika Rok akademicki 2012/2013 Nr Promotor Tytuł / zakres pracy dyplomowej UM/AG1 prof. dr hab. inż. Andrzej

Bardziej szczegółowo

Logistyka I stopień (I stopień / II stopień) Ogólnoakademicki (ogólno akademicki / praktyczny)

Logistyka I stopień (I stopień / II stopień) Ogólnoakademicki (ogólno akademicki / praktyczny) KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 Z-LOG-1082 Podstawy nauki o materiałach Fundamentals of Material Science

Bardziej szczegółowo

Krajowy Program Gospodarki Odpadami

Krajowy Program Gospodarki Odpadami Krajowy Program Gospodarki Odpadami KPGO został sporządzony jako realizacja przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628 oraz z 2002 r. Nr 41, poz. 365 i Nr 113, poz.

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU 51/17 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2005, Rocznik 5, Nr 17 Archives of Foundry Year 2005, Volume 5, Book 17 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie: dt q = - λ dx. q = lim F

1. Wprowadzenie: dt q = - λ dx. q = lim F PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W PILE INSTYTUT POLITECHNICZNY Zakład Budowy i Eksploatacji Maszyn PRACOWNIA TERMODYNAMIKI TECHNICZNEJ INSTRUKCJA Temat ćwiczenia: WYZNACZANIE WSPÓŁCZYNNIKA PRZEWODNOŚCI

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ Wprowadzenie Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ opracowanie: Barbara Stypuła Celem ćwiczenia jest poznanie roli katalizatora w procesach chemicznych oraz prostego sposobu wyznaczenia wpływu

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA. GENERALNY DYSTRYBUTOR REDUXCO www.dagas.pl :: email: info@dagas.pl :: www.reduxco.com

PIROLIZA. GENERALNY DYSTRYBUTOR REDUXCO www.dagas.pl :: email: info@dagas.pl :: www.reduxco.com PIROLIZA Instalacja do pirolizy odpadów gumowych przeznaczona do przetwarzania zużytych opon i odpadów tworzyw sztucznych (polietylen, polipropylen, polistyrol), w której produktem końcowym może być energia

Bardziej szczegółowo

LIDER WYKONAWCY. PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrownia Turów http://www.elturow.pgegiek.pl/

LIDER WYKONAWCY. PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrownia Turów http://www.elturow.pgegiek.pl/ LIDER WYKONAWCY PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrownia Turów http://www.elturow.pgegiek.pl/ Foster Wheeler Energia Polska Sp. z o.o. Technologia spalania węgla w tlenie zintegrowana

Bardziej szczegółowo

1\:r.o:cpnięcie Metali i Stopów, Nr 33, 1997 PAN- Oddzial Katowice l' L ISSN 0208-9386

1\:r.o:cpnięcie Metali i Stopów, Nr 33, 1997 PAN- Oddzial Katowice l' L ISSN 0208-9386 33/32 Solidiiikation of Metllls and Alloys, No. 33, 1997 1\:r.o:cpnięcie Metali i Stopów, Nr 33, 1997 PAN- Oddzial Katowice l' L ISSN 0208-9386 KONCEPCJA STEROWANIA PROCESEM MECHANICZNEJ REGENERACJI OSNOWY

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY SPIEKANE (SPIEKI)

MATERIAŁY SPIEKANE (SPIEKI) MATERIAŁY SPIEKANE (SPIEKI) Metalurgia proszków jest dziedziną techniki, obejmującą metody wytwarzania proszków metali lub ich mieszanin z proszkami niemetali oraz otrzymywania wyrobów z tych proszków

Bardziej szczegółowo

BADANIA MATERIAŁOWE ODLEWÓW GŁOWIC SILNIKÓW

BADANIA MATERIAŁOWE ODLEWÓW GŁOWIC SILNIKÓW 16/38 Solidification of Metals and Alloys, No. 38, 1998 Krzepnięcie Metali i Stopów, nr 38, 1998 PAN Katowice PL ISSN 0208-9386 BADANIA MATERIAŁOWE ODLEWÓW GŁOWIC SILNIKÓW ORŁOWICZ Władysław, OPIEKUN Zenon

Bardziej szczegółowo

MASZYNY ODLEWNICZE Casting machines and mechanisms PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

MASZYNY ODLEWNICZE Casting machines and mechanisms PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu Kierunek: Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Rodzaj przedmiotu: specjalnościowy Rodzaj zajęć: Wyk., Sem. MASZYNY ODLEWNICZE Casting machines and mechanisms Poziom studiów: studia II stopnia

Bardziej szczegółowo

Metody łączenia metali. rozłączne nierozłączne:

Metody łączenia metali. rozłączne nierozłączne: Metody łączenia metali rozłączne nierozłączne: Lutowanie: łączenie części metalowych za pomocą stopów, zwanych lutami, które mają niższą od lutowanych metali temperaturę topnienia. - lutowanie miękkie

Bardziej szczegółowo

Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych

Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych Jerzy Oszczudłowski Instytut Chemii UJK Kielce e-mail: josz@ujk.edu.pl Alternatywne metody unieszkodliwiania odpadów komunalnych Chrzanów, 07-10-2010 r. 1 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

UDARNOŚĆ STALIWA L15G W TEMPERATURZE -40 C. RONATOSKI Jacek, ABB Zamech Elbląg, GŁOWNIA Jan, AGH Kraków

UDARNOŚĆ STALIWA L15G W TEMPERATURZE -40 C. RONATOSKI Jacek, ABB Zamech Elbląg, GŁOWNIA Jan, AGH Kraków 35/38 Solidification of Metals and Alloys, No. 38, 1998 Krzepnięcie Metali i Stopów, nr 38, 1998 PAN KATOWICE PL ISSN 0208-9386 UDARNOŚĆ STALIWA L15G W TEMPERATURZE -40 C RONATOSKI Jacek, ABB Zamech Elbląg,

Bardziej szczegółowo

Uzdatnianie wody. Ozon posiada wiele zalet, które wykorzystuje się w uzdatnianiu wody. Oto najważniejsze z nich:

Uzdatnianie wody. Ozon posiada wiele zalet, które wykorzystuje się w uzdatnianiu wody. Oto najważniejsze z nich: Ozonatory Dezynfekcja wody metodą ozonowania Ozonowanie polega na przepuszczaniu przez wodę powietrza nasyconego ozonem O3 (tlenem trójatomowym). Ozon wytwarzany jest w specjalnych urządzeniach zwanych

Bardziej szczegółowo

MoŜliwości wykorzystania alternatywnych źródeł energii. w budynkach hotelowych. Warszawa, marzec 2012

MoŜliwości wykorzystania alternatywnych źródeł energii. w budynkach hotelowych. Warszawa, marzec 2012 MoŜliwości wykorzystania alternatywnych źródeł energii w budynkach hotelowych Warszawa, marzec 2012 Definicja źródeł alternatywnych 2 Źródła alternatywne Tri-Generation (CHP & agregaty absorbcyjne) Promieniow.

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW Jerzy Wójcicki Andrzej Zajdel TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW 1. OPIS PRZEDSIĘWZIĘCIA 1.1 Opis instalacji Przedsięwzięcie obejmuje budowę Ekologicznego Zakładu Energetycznego

Bardziej szczegółowo

Jan Cebula (Instytut Inżynierii Wody i Ścieków, POLITECHNIKA ŚLĄSKA, Gliwice) Józef Sołtys (PTH Intermark, Gliwice)

Jan Cebula (Instytut Inżynierii Wody i Ścieków, POLITECHNIKA ŚLĄSKA, Gliwice) Józef Sołtys (PTH Intermark, Gliwice) Jan Cebula (Instytut Inżynierii Wody i Ścieków, POLITECHNIKA ŚLĄSKA, Gliwice) Józef Sołtys (PTH Intermark, Gliwice) Bałtyckie Forum Biogazu 17 18 wrzesień 2012 PODSTAWOWY SKŁAD BIOGAZU Dopuszczalna zawartość

Bardziej szczegółowo

KONSTRUKCYJNE MATERIAŁY KOMPOZYTOWE PRZEZNACZONE DO WYSOKOOBCIĄŻONYCH WĘZŁÓW TARCIA

KONSTRUKCYJNE MATERIAŁY KOMPOZYTOWE PRZEZNACZONE DO WYSOKOOBCIĄŻONYCH WĘZŁÓW TARCIA II Konferencja: Motoryzacja-Przemysł-Nauka ; Ministerstwo Gospodarki, dn. 26 listopada 2014 KONSTRUKCYJNE MATERIAŁY KOMPOZYTOWE PRZEZNACZONE DO WYSOKOOBCIĄŻONYCH WĘZŁÓW TARCIA Dr hab. inż. Jerzy Myalski

Bardziej szczegółowo

Opracował: Marcin Bąk

Opracował: Marcin Bąk PROEKOLOGICZNE TECHNIKI SPALANIA PALIW W ASPEKCIE OCHRONY POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO Opracował: Marcin Bąk Spalanie paliw... Przy produkcji energii elektrycznej oraz wtransporcie do atmosfery uwalnia się

Bardziej szczegółowo

Pompy ciepła 25.3.2014

Pompy ciepła 25.3.2014 Katedra Klimatyzacji i Transportu Chłodniczego prof. dr hab. inż. Bogusław Zakrzewski Wykład 6: Pompy ciepła 25.3.2014 1 Pompy ciepła / chłodziarki Obieg termodynamiczny lewobieżny Pompa ciepła odwracalnie

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Wiadomości wstępne 1.1. Definicja i zakres pojęcia technologia 1.2. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA Wydział: INŻYNIERIA ŚRODOWISKA Kierunek: OCHRONA ŚRODOWISKA (OS) Stopień studiów: I Efekty kształcenia na I stopniu dla kierunku OS K1OS_W01 K1OS_W02 K1OS_W03 OPIS KIERUNKOWYCH

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne technologie materiałowe stosowane w przemyśle lotniczym

Nowoczesne technologie materiałowe stosowane w przemyśle lotniczym Nowoczesne technologie materiałowe stosowane w przemyśle lotniczym ZB 7. Plastyczne kształtowanie stopów magnezu (kucie precyzyjne, tłoczenie, wyciskanie, walcowanie itp.) Autorzy i liderzy merytoryczni

Bardziej szczegółowo

Przegląd technologii produkcji tlenu dla bloku węglowego typu oxy

Przegląd technologii produkcji tlenu dla bloku węglowego typu oxy Przegląd technologii produkcji tlenu dla bloku węglowego typu oxy Metody zmniejszenia emisji CO 2 - technologia oxy-spalania Metoda ta polega na spalaniu paliwa w atmosferze o zwiększonej koncentracji

Bardziej szczegółowo

BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO

BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO oczyszczanie, ścieki przemysłowe, przemysł cukierniczy Katarzyna RUCKA, Piotr BALBIERZ, Michał MAŃCZAK** BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO Przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Plastech 2013, Serock 11-12.04.2013r. Optymalna produkcja na wtryskarkach

Plastech 2013, Serock 11-12.04.2013r. Optymalna produkcja na wtryskarkach Plastech 2013, Serock 11-12.04.2013r Optymalna produkcja na wtryskarkach Czynniki wpływające na jakość wyprasek i efektywność produkcji Wiedza i umiejętności System jakości wtryskarka I peryferia wyrób

Bardziej szczegółowo

MODYFIKACJA SILUMINU AK20. F. ROMANKIEWICZ 1 Politechnika Zielonogórska,

MODYFIKACJA SILUMINU AK20. F. ROMANKIEWICZ 1 Politechnika Zielonogórska, 42/44 Solidification of Metals and Alloys, Year 2000, Volume 2, Book No. 44 Krzepnięcie Metali i Stopów, Rok 2000, Rocznik 2, Nr 44 PAN Katowice PL ISSN 0208-9386 MODYFIKACJA SILUMINU AK20 F. ROMANKIEWICZ

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (INŻYNIERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (INŻYNIERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (INŻYNIERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Strona 1 z 37 Sposoby rozbijania emulsji Oczyszczanie ścieków jest istotnym elementem

Bardziej szczegółowo

Odlewnictwo polskie na tle odlewnictwa światowego stan aktualny - tendencje

Odlewnictwo polskie na tle odlewnictwa światowego stan aktualny - tendencje Odlewnictwo polskie na tle odlewnictwa światowego stan aktualny - tendencje Jerzy J. Sobczak Elżbieta Balcer, Agnieszka Kryczek Konferencja techniczno szkoleniowa Oszczędność energii i materiałów w produkcji

Bardziej szczegółowo

Informacja o pracy dyplomowej

Informacja o pracy dyplomowej Informacja o pracy dyplomowej 1. Nazwisko i Imię: Duda Dawid adres e-mail: Duda.Dawid1@wp.pl 2. Kierunek studiów: Mechanika I Budowa Maszyn 3. Rodzaj studiów: inżynierskie 4. Specjalnośd: Systemy, Maszyny

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW Utylizacja odpadów komunalnych, gumowych oraz przerób biomasy w procesie pirolizy nisko i wysokotemperaturowej. Przygotował: Leszek Borkowski Marzec 2012 Piroliza

Bardziej szczegółowo

OCZYSZCZANIE ŚCIEKÓW I WÓD TECHNOLOGICZNYCH Z RÓŻNYCH GAŁĘZI PRZEMYSŁU Z ZASTOSOWANIEM ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII: BIOLOGICZNEJ I ULTRAFILTRACJI

OCZYSZCZANIE ŚCIEKÓW I WÓD TECHNOLOGICZNYCH Z RÓŻNYCH GAŁĘZI PRZEMYSŁU Z ZASTOSOWANIEM ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII: BIOLOGICZNEJ I ULTRAFILTRACJI OCZYSZCZANIE ŚCIEKÓW I WÓD TECHNOLOGICZNYCH Z RÓŻNYCH GAŁĘZI PRZEMYSŁU Z ZASTOSOWANIEM ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII: BIOLOGICZNEJ I ULTRAFILTRACJI MGR INŻ. ANNA MUSIELAK DI (FH) DR. TECHN. SIMON JABORNIG

Bardziej szczegółowo

Najlepsze dostępne technologie i wymagania środowiskowe w odniesieniu do procesów termicznych. Adam Grochowalski Politechnika Krakowska

Najlepsze dostępne technologie i wymagania środowiskowe w odniesieniu do procesów termicznych. Adam Grochowalski Politechnika Krakowska Najlepsze dostępne technologie i wymagania środowiskowe w odniesieniu do procesów termicznych Adam Grochowalski Politechnika Krakowska Termiczne metody utylizacji odpadów Spalanie na ruchomym ruszcie

Bardziej szczegółowo

PL B1. W.C. Heraeus GmbH,Hanau,DE ,DE, Martin Weigert,Hanau,DE Josef Heindel,Hainburg,DE Uwe Konietzka,Gieselbach,DE

PL B1. W.C. Heraeus GmbH,Hanau,DE ,DE, Martin Weigert,Hanau,DE Josef Heindel,Hainburg,DE Uwe Konietzka,Gieselbach,DE RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 204234 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 363401 (51) Int.Cl. C23C 14/34 (2006.01) B22D 23/06 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

1. OGÓLNE INFORMACJE DOTYCZĄCE ODLEWNICTWA

1. OGÓLNE INFORMACJE DOTYCZĄCE ODLEWNICTWA 1. OGÓLNE INFORMACJE DOTYCZĄCE ODLEWNICTWA Przegląd sektora Przemysł odlewniczy Odlewnie zajmują się wytapianiem stopów żelaza i metali nieżelaznych oraz kształtowaniem z nich produktów o kształcie takim

Bardziej szczegółowo

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Wpływ na środowisko: ODP (ang. Ozone Depletion Potential) - potencjał niszczenia

Bardziej szczegółowo

Samochody na wodór. Zastosowanie. Wodór w samochodach. Historia. Przechowywanie wodoru

Samochody na wodór. Zastosowanie. Wodór w samochodach. Historia. Przechowywanie wodoru Samochody na wodór Zastosowanie Wodór w samochodach Historia Przechowywanie wodoru Wodór ma szanse stać się najważniejszym nośnikiem energii w najbliższej przyszłości. Ogniwa paliwowe produkują zeń energię

Bardziej szczegółowo

PRACA DYPLOMOWA W BUDOWIE WKŁADEK FORMUJĄCYCH. Tomasz Kamiński. Temat: ŻYWICE EPOKSYDOWE. dr inż. Leszek Nakonieczny

PRACA DYPLOMOWA W BUDOWIE WKŁADEK FORMUJĄCYCH. Tomasz Kamiński. Temat: ŻYWICE EPOKSYDOWE. dr inż. Leszek Nakonieczny Politechnika Wrocławska - Wydział Mechaniczny Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji PRACA DYPLOMOWA Tomasz Kamiński Temat: ŻYWICE EPOKSYDOWE W BUDOWIE WKŁADEK FORMUJĄCYCH Promotor: dr inż. Leszek

Bardziej szczegółowo

Materiałowe i technologiczne uwarunkowania stanu naprężeń własnych i anizotropii wtórnej powłok cylindrycznych wytłaczanych z polietylenu

Materiałowe i technologiczne uwarunkowania stanu naprężeń własnych i anizotropii wtórnej powłok cylindrycznych wytłaczanych z polietylenu POLITECHNIKA ŚLĄSKA ZESZYTY NAUKOWE NR 1676 SUB Gottingen 7 217 872 077 Andrzej PUSZ 2005 A 12174 Materiałowe i technologiczne uwarunkowania stanu naprężeń własnych i anizotropii wtórnej powłok cylindrycznych

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ II OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

CZĘŚĆ II OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA 1/8 CZĘŚĆ II OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA 2/8 Spis treści 1 Ogólny opis przedmiotu zamówienia... 3 2 Opis techniczny... 3 3 Obowiązki i uprawnienia Wykonawcy... 7 4 Wymagania dotyczące dostawy katalizatorów

Bardziej szczegółowo

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE TWORZYWA BIODEGRADOWALNE Opracowały: Joanna Grzegorzek kl. III a TE Katarzyna Kołdras kl. III a TE Tradycyjne tworzywa sztuczne to materiały składające się z polimerów syntetycznych. Większość z nich nie

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Poznań, 16.05.2012r. Raport z promocji projektu Nowa generacja energooszczędnych

Bardziej szczegółowo

4. SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE

4. SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE 4. SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE WYTYCZNE PROJEKTOWE www.immergas.com.pl 26 SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE 4. SPRZĘGŁO HYDRAULICZNE - ZASADA DZIAŁANIA, METODA DOBORU NOWOCZESNE SYSTEMY GRZEWCZE Przekazywana moc Czynnik

Bardziej szczegółowo

BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA

BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA Anna Janik AGH Akademia Górniczo-Hutnicza Wydział Energetyki i Paliw BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA 1. WSTĘP W ostatnich latach obserwuje się wzrost zainteresowania tematem pomp ciepła.

Bardziej szczegółowo

Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej

Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej dr inż. Cezary Możeński prof. nadzw. Projekty PO RPW Wyposażenie Laboratorium Wysokich Ciśnień w nowoczesną infrastrukturę

Bardziej szczegółowo

Sustainability in commercial laundering processes

Sustainability in commercial laundering processes Sustainability in commercial laundering processes Module 5 Energy in laundries Chapter 1 Źródła energii Powered by 1 Spis treści Źródła energii przegląd Rodzaje źródeł energii (pierwotne wtórne źródła)

Bardziej szczegółowo

Wymienniki ciepła. Baza wiedzy Alnor. Baza wiedzy ALNOR Systemy Wentylacji Sp. z o.o. www.alnor.com.pl. Zasada działania rekuperatora

Wymienniki ciepła. Baza wiedzy Alnor. Baza wiedzy ALNOR Systemy Wentylacji Sp. z o.o. www.alnor.com.pl. Zasada działania rekuperatora Wymienniki ciepła Zasada działania rekuperatora Głównym zadaniem rekuperatora jest usuwanie zużytego powietrza i dostarczanie świeżego powietrza z zachowaniem odpowiednich parametrów - temperatury, wilgoci,

Bardziej szczegółowo

Targi POL-EKO-SYSTEM. Strefa RIPOK NANOODPADY JAKO NOWY RODZAJ ODPADÓW ZAGRAŻAJĄCYCH ŚRODOWISKU

Targi POL-EKO-SYSTEM. Strefa RIPOK NANOODPADY JAKO NOWY RODZAJ ODPADÓW ZAGRAŻAJĄCYCH ŚRODOWISKU NANOODPADY JAKO NOWY RODZAJ ODPADÓW ZAGRAŻAJĄCYCH ŚRODOWISKU Beata B. Kłopotek Departament Gospodarki Odpadami Poznań, dnia 28 października 2015 r. Zakres prezentacji 1. Nanomateriały definicja, zastosowania,

Bardziej szczegółowo

PRZYDOMOWE OCZYSZCZALNIE ŚCIEKÓW TYPU SBR Eko-Systemy ClearFox

PRZYDOMOWE OCZYSZCZALNIE ŚCIEKÓW TYPU SBR Eko-Systemy ClearFox PRZYDOMOWE OCZYSZCZALNIE ŚCIEKÓW TYPU SBR Eko-Systemy ClearFox 1. PRZEZNACZENIE Oczyszczalnie ścieków SBR przeznaczone są do oczyszczanie ścieków bytowo-gospodarczych, gdzie wymagane jest skuteczne podczyszczanie

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

Jaką moc cieplną uzyskuje kolektor słoneczny?

Jaką moc cieplną uzyskuje kolektor słoneczny? Jaką moc cieplną uzyskuje kolektor słoneczny? Jaka może być największa moc cieplna kolektora słonecznego Jaka jest różnica pomiędzy mocą kolektora płaskiego, a próżniowego? Jakie czynniki zwiększają moc

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY OBLICZEŃ CHEMICZNYCH.. - należy podać schemat obliczeń (skąd się biorą konkretne podstawienia do wzorów?)

PODSTAWY OBLICZEŃ CHEMICZNYCH.. - należy podać schemat obliczeń (skąd się biorą konkretne podstawienia do wzorów?) Korozja chemiczna PODSTAWY OBLICZEŃ CHEMICZNYCH.. - należy podać schemat obliczeń (skąd się biorą konkretne podstawienia do wzorów?) 1. Co to jest stężenie molowe? (co reprezentuje jednostka/ metoda obliczania/

Bardziej szczegółowo

Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów

Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów Damian Siupka-Mróz IMM sem.9 1. Kaskadowe skraplanie gazów: Metoda skraplania, wykorzystująca coraz niższe temperatury skraplania kolejnych gazów. Metodę tę stosuje

Bardziej szczegółowo

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia.

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia. Pompy ciepła Zasada działania pompy ciepła polega na pozyskiwaniu ciepła ze środowiska ( wody, gruntu i powietrza) i przekazywaniu go do odbiorcy jako ciepło grzewcze. Ciepło pobrane z otoczenia sprężane

Bardziej szczegółowo

Odzysk i recykling założenia prawne. Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert

Odzysk i recykling założenia prawne. Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert Odzysk i recykling założenia prawne Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert Odzysk Odzysk ( ) jakikolwiek proces, którego wynikiem jest to, aby odpady służyły użytecznemu zastosowaniu przez zastąpienie

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie cieczy

Magazynowanie cieczy Magazynowanie cieczy Do magazynowania cieczy służą zbiorniki. Sposób jej magazynowania zależy od jej objętości i właściwości takich jak: prężność par, korozyjność, palność i wybuchowość. Zbiorniki mogą

Bardziej szczegółowo

Technologia obróbki cieplnej. Grzanie i ośrodki grzejne

Technologia obróbki cieplnej. Grzanie i ośrodki grzejne Technologia obróbki cieplnej Grzanie i ośrodki grzejne Grzanie: nagrzewanie i wygrzewanie Dobór czasu grzania Rodzaje ośrodków grzejnych Powietrze Ośrodki gazowe Złoża fluidalne Kąpiele solne: sole chlorkowe

Bardziej szczegółowo

EP.3 Odpylanie wtórnych gazów odlotowych

EP.3 Odpylanie wtórnych gazów odlotowych EP.3 Odpylanie wtórnych gazów odlotowych Opis: Aż do wczesnych lat siedemdziesiątych stalownie konwertorowo tlenowe były budowane bez wtórnych urządzeń odpylających. W wyniku tego, większość dzisiejszych

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE DRUKU 3D

ZASTOSOWANIE DRUKU 3D ZASTOSOWANIE DRUKU 3D w odlewnictwie autoryzowany przedstawiciel 3D Lab s.c. 02-949 Warszawa // ul. Ostra 13C T/F: (+48 22) 885 63 23 // M: +48 505 10 10 33 Formy odlewnicze z piasku kwarcowego Budowa

Bardziej szczegółowo

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis Nauka o Materiałach Wykład XI Właściwości cieplne Jerzy Lis Nauka o Materiałach Treść wykładu: 1. Stabilność termiczna materiałów 2. Pełzanie wysokotemperaturowe 3. Przewodnictwo cieplne 4. Rozszerzalność

Bardziej szczegółowo

REDUXCO. Katalizator spalania. Leszek Borkowski DAGAS sp z.o.o. D/LB/6/13 GreenEvo

REDUXCO. Katalizator spalania. Leszek Borkowski DAGAS sp z.o.o. D/LB/6/13 GreenEvo Katalizator spalania DAGAS sp z.o.o Katalizator REDUXCO - wpływa na poprawę efektywności procesu spalania paliw stałych, ciekłych i gazowych w różnego rodzaju kotłach instalacji wytwarzających energie

Bardziej szczegółowo

Smay: Systemy odprowadzenia powietrza z budynków

Smay: Systemy odprowadzenia powietrza z budynków Smay: Systemy odprowadzenia powietrza z budynków Aby systemy zapobiegania zadymieniu dróg ewakuacyjnych w budynkach działały poprawnie, konieczne jest wykonanie instalacji zapewniającej odprowadzenie obliczeniowych

Bardziej szczegółowo

Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry

Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry 2 Uwaga: skażenie! Wszystkie branże przemysłu stosują sprężone powietrze jako bezpieczny i niezawodny nośnik energii. Jednakże po wytworzeniu w chwili tłoczenia do

Bardziej szczegółowo

Innowacyjny układ odzysku ciepła ze spalin dobry przykład

Innowacyjny układ odzysku ciepła ze spalin dobry przykład Innowacyjny układ odzysku ciepła ze spalin dobry przykład Autor: Piotr Kirpsza - ENEA Wytwarzanie ("Czysta Energia" - nr 1/2015) W grudniu 2012 r. Elektrociepłownia Białystok uruchomiła drugi fluidalny

Bardziej szczegółowo

BADANIE PARAMETRÓW PROCESU SUSZENIA

BADANIE PARAMETRÓW PROCESU SUSZENIA BADANIE PARAMETRÓW PROCESU SUSZENIA 1. Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest poznanie budowy i zasady działania suszarki konwekcyjnej z mikrofalowym wspomaganiem oraz wyznaczenie krzywej suszenia dla suszenia

Bardziej szczegółowo

2.1. Charakterystyka badanego sorbentu oraz ekstrahentów

2.1. Charakterystyka badanego sorbentu oraz ekstrahentów BADANIA PROCESU SORPCJI JONÓW ZŁOTA(III), PLATYNY(IV) I PALLADU(II) Z ROZTWORÓW CHLORKOWYCH ORAZ MIESZANINY JONÓW NA SORBENCIE DOWEX OPTIPORE L493 IMPREGNOWANYM CYANEXEM 31 Grzegorz Wójcik, Zbigniew Hubicki,

Bardziej szczegółowo

Amoniakalne urządzenia chłodnicze Tom I

Amoniakalne urządzenia chłodnicze Tom I Amoniakalne urządzenia chłodnicze Tom I W tomie pierwszym poradnika omówiono między innymi: amoniak jako czynnik roboczy: własności fizyczne, chemiczne, bezpieczeństwo użytkowania, oddziaływanie na organizm

Bardziej szczegółowo

Metoda Elementów Skooczonych

Metoda Elementów Skooczonych Metoda Elementów Skooczonych Temat: Technologia wodorowa Prowadzący dr hab. Tomasz Stręk Wykonali Bartosz Wabioski Adam Karolewicz Wodór - wstęp W dzisiejszych czasach Wodór jest powszechnie uważany za

Bardziej szczegółowo

BADANIA URZĄDZEŃ TECHNICZNYCH ELEMENTEM SYSTEMU BIEŻĄCEJ OCENY ICH STANU TECHNICZNEGO I PROGNOZOWANIA TRWAŁOŚCI

BADANIA URZĄDZEŃ TECHNICZNYCH ELEMENTEM SYSTEMU BIEŻĄCEJ OCENY ICH STANU TECHNICZNEGO I PROGNOZOWANIA TRWAŁOŚCI BADANIA URZĄDZEŃ TECHNICZNYCH ELEMENTEM SYSTEMU BIEŻĄCEJ OCENY ICH STANU TECHNICZNEGO I PROGNOZOWANIA TRWAŁOŚCI Opracował: Paweł Urbańczyk Zawiercie, marzec 2012 1 Charakterystyka stali stosowanych w energetyce

Bardziej szczegółowo

ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia

ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia Tabela odniesień efektów kierunkowych do efektów obszarowych Odniesienie do Symbol Kierunkowe efekty kształcenia efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

... ...J CD CD. N "f"'" Sposób i filtr do usuwania amoniaku z powietrza. POLITECHNIKA LUBELSKA, Lublin, PL 09.11.2009 BUP 23/09

... ...J CD CD. N f' Sposób i filtr do usuwania amoniaku z powietrza. POLITECHNIKA LUBELSKA, Lublin, PL 09.11.2009 BUP 23/09 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19)PL (11)212766 (13) 81 (21) Numer zgłoszenia 385072 (51) Int.CI 801D 53/04 (2006.01) C01C 1/12 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe Plan wykładu: Wstęp Klasyfikacja odpadów i zanieczyszczeń Drogi przepływu substancji odpadowych Analiza instalacji przemysłowej w aspekcie ochrony środowiska Parametry charakterystyczne procesu oczyszczania

Bardziej szczegółowo

PLAN WYNIKOWY MASZYNOZNAWSTWO OGÓLNE

PLAN WYNIKOWY MASZYNOZNAWSTWO OGÓLNE LN WYNIKOWY MSZYNOZNWSTWO OGÓLNE KLS I technik mechanik o specjalizacji obsługa i naprawa pojazdów samochodowych. Ilość godzin 38 tygodni x 1 godzina = 38 godzin rogram ZS 17/2004/19 2115/MEN 1998.04.16

Bardziej szczegółowo

(73) Uprawniony z patentu: (72) (74) Pełnomocnik:

(73) Uprawniony z patentu: (72) (74) Pełnomocnik: RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 165947 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 292707 (22) Data zgłoszenia: 09.12.1991 (51) IntCl5: B01D 53/04 (54)

Bardziej szczegółowo

PL 217369 B1. INSTYTUT TECHNOLOGICZNO- PRZYRODNICZY, Falenty, PL 15.04.2013 BUP 08/13

PL 217369 B1. INSTYTUT TECHNOLOGICZNO- PRZYRODNICZY, Falenty, PL 15.04.2013 BUP 08/13 PL 217369 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 217369 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 396507 (51) Int.Cl. F23G 5/00 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia:

Bardziej szczegółowo

11.01.2009 r. GRANULACJA OSADÓW W TEMPERATURZE 140 O C

11.01.2009 r. GRANULACJA OSADÓW W TEMPERATURZE 140 O C 11.01.2009 r. GRANULACJA OSADÓW W TEMPERATURZE 140 O C * Firma TUZAL Sp. z o.o. jako współautor i koordynator międzynarodowego Projektu pt.: SOILSTABSORBENT w programie europejskim EUREKA, Numer Projektu:

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Energetyka

Efekty kształcenia dla kierunku Energetyka Załącznik nr 5 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo