ODLEWNICTWO JAKO JEDNA Z NAJSTARSZYCH METOD WYTWARZANIA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ODLEWNICTWO JAKO JEDNA Z NAJSTARSZYCH METOD WYTWARZANIA"

Transkrypt

1 Rok 2001, Rocznik 1, Nr 1 (1/2) Archives of Foundry Year 2001, Volume 1, Book 1 (1/2) PAN - Katowice PL ISSN ODLEWNICTWO JAKO JEDNA Z NAJSTARSZYCH METOD WYTWARZANIA P. WASILEWSKI 1 STRESZCZENIE W referacie przedstawiono rys historyczny rozwoju odlewnictwa od czasów preh i- storycznych, starożytność, średniowiecze, odrodzenie i czasy współczesne. Omówio no otrzymywanie odlewów ze złota, miedzi, brązu i żeliwa. Przedstawiono wiele rysunków i tabel z metodami odlewniczymi i statystykę, gdzie podano światową i polską wielkość produkcji odlewniczej w ostatnim trzydziestoleciu. Key words: founding, methods, history, statistic 1. WSTĘP W historii ludzkości pojawiły się różne metody wytwarzania przedmiotów p o- trzebnych w życiu człowieka. Przedmioty te były najpierw wytwarzane z dostępnych w naturze materiałów, jak drewno, włókna roślinne, kamień. Pierwszymi potrzebami, które miały być zaspokojone były jedzenie i okrycie ciała. Dla zdobycia żywności w postaci białka zwierzęcego konieczne były narzędzia zabijania zwierząt, z których także wykorzystywano skóry na okrycia. Stąd pierwszymi przedmiotami była broń wykonywana najpierw z drewna, później wprowadzono groty i siekiery kamienne, a więc obrabiano drewno i kamień. Później pojawiły się potrzeby okryć poza skórami - powstały pierwsze tkaniny. Następnie konieczne były naczynia, a więc zaczęto wytwarzać wyrob y ceramiczne. Zaczęto również wykorzystywać uprawy roślin, co spowodowało konieczność wykonania narzędzi dla uprawiania ziemi, najpierw drewnianych, później zbrojonych kamieniami. W miarę dalszego rozwoju cywilizacji pojawiły się też potrzeby wyższego rzędu, np. chęć podobania się partnerom przez noszenie ozdób. W ten sposób powstały p o- 1 Prof. dr hab. inż. 9

2 czątki biżuterii. Najpierw były to ozdoby pochodzenia roślinnego, czy zwierzęcego kości, zęby, skóra. Dalszym etapem było wprowadzenie biżuterii metalowej. Biżuteria to początek odlewnictwa metali, w tym przypadku materiałem na odlewy było złoto, które także występuje w stanie rodzimym, w postaci złotych samorodków, co umożliwiało bezpośrednie jego wykorzystanie. Znaleziska archeologiczne wykazują, że próby wytapiania metalu i jego odlewanie prowadzono około 6000 lat temu w okolicach Syrii i Iranie. Prawdopodobnie pierwsze odlewy powstały przez wlewanie metalu do otworów wykonanych w ziemi (odlewanie w gruncie), glinie lub kamieniu. Później zastosowano kamienne lub glinian e formy dzielone, co umożliwiło uzyskanie odlewów o bardziej skomplikowanych kształtach. Formę odkrytą, wykonaną w kamieniu wapiennym pokazano na rysunku 1 [3]; znaleziono ją w Ras Shamara w Małej Azji. Formę kamienną dzieloną skrzyniową mus z- lową pokazuje rysunek 2 [4]. Na rysunku 3 pokazano dzielone kamienne formy skrzyniowe z płaską i kształtową powierzchnią podziału. Można powiedzieć, że były to pierwsze kokile ceramiczne. Rys. 1. Forma jamowa w kamieniu Wapiennym z Ras Shamara w Małej Azji: A siekiera, B sierpy [3] Fig. 1. Cave Form in calcareous stone from Races Shamara in Little Asia Rys. 2. Forma kamienna toporka datowana na IX VIII w. BC znaleziona na stanowisku archeologicznym w Małopolsce Wschodniej [4] Fig. 2. Form of stone - hatchet dated on IX VIII age BC found archaeological position in eastern Malopolska Rys. 3. Formy skrzyniowe: a symetryczna, b niesymetryczna [3] Fig. 3. Box Forms: a symmetrical, b unsymmetrical 10

3 Konieczność wykonywania odlewów z otworami, wgłębieniami, np. groty strzał, dzid, siekiery itp. spowodowało wprowadzenie metody wytapianych modeli. Można więc powiedzieć, za J. Bakerem [1], że odlewnictwo precyzyjne ma około 5000 lat. Według K. Sękowskiego [2] początki stosowania procesów metalurgicznych do wytwarzania przedmiotów użytkowych przed n. Chr. można uszeregować według następującej tabeli: Tabela 1. Początki zastosowania metali nieżelaznych do wytwarzania przedmiotów użytkowych Table 1. Rudiments uses metals non-ferrous to productions of useful objects Lata przed n. Chr. Zastosowanie metali Ok Przetapianie samorodków złota, odlewanie, kucie Ok Przetapianie samorodków miedzi, odlewanie, kucie Ok Wytapianie ołowiu z rudy, odlewanie Ok Wytapianie miedzi z rudy, odlewanie, kucie Ok Wytapianie miedzi stopowej z rud mieszanych zawierających As i Pb, odlewanie, kucie Ok Wytapianie cyny z rudy, odlewanie Ok Otrzymywanie brązu przez stapianie miedzi z rudą cyny i miedzi z cyną, odlewanie, kucie Ok Otrzymywanie mosiądzu przez stapianie miedzi z rudą cynku w obecności węgla, odlewanie, kucie Z tab. 1 wynika, że najstarsze odlewy powstały około 7000 lat przed n. Chr. Były to odlewy ze złota i miedzi. Jest bardzo interesujące, jak w ówczesnych czasach osiągnięto niezbędne dla tych metali temperatury topienia złoto C, miedź C i odpowiednie temperatury przegrzania. Zwraca uwagę też fakt, że odlewnictwo jest oczywiście starsze od metalurgii. 2. ODLEWNICTWO MIEDZI I JEJ STOPÓW Wg K. Gierdziejewskiego [3] za H. Richardsonem najstarszymi okazami są miedziane odlewy płaskorzeźb, które znaleziono na terenie dawnej Mezopotamii. Pochodzą one prawdopodobnie z okresu około 4500 lat przed n. Chr. Wg K Gierdziejewskiego [3] za Awdiewem, w czwartym tysiącleciu przed n. Chr. w środkowej Mezopotamii odkryto pierwsze ślady stosowania miedzi. Znaleziono siekiery i szpilki. Okres ten, to prze j- ście z epoki kamiennej w wiek brązu kultura Uruka i Sumerów spowodowane odkryciem metalu rodzimej miedzi. Za jeden z najstarszych odlewów uchodzi znany odlew żaby stanowiącej podstawę pojemnika, prawdopodobnie dla oświetlającego łuczywa lub kadzidła (rys. 4). Odlew ten jest datowany na około 3200 lat przed narodzeniem Chrystusa [3]. W ruinach Ura znaleziono pochodzące z początków trzeciego tysiąclecia przed n. Chr. szereg przedmiotów wykonanych z brązu cynowego [3]. Jednym z najsłynniej- 11

4 szych odlewów z brązu jest posążek tańczącej dziewczyny (wysoki 11,25 cm). Jest on wykonany metodą wytapianego modelu i pochodzi z Mohenjedaro w Indiach z kręgu kultury Indusu [4]. Na rysunku 5 przedstawiono wytwarzanie odlewów w starożytności (3000 lat przed n. Chr.) w Azji Środkowej oraz w Grecji ok. 500 lat przed Chrystusem, metodą wytapianego modelu z wosku [2]. Rysunek 6 [4] pokazuje odlewanie z brązu drzwi do świątyni. Jest to malowidło znalezione w grobie wysokiego urzędnika egipskiego w Górnym Egipcie niedaleko Luxoru z ok r. przed n. Chr. Odlew z miedzi głowy mężczyzny (36 x 20 x 30 cm) z ok r. p. n. Chr. przedstawia rysunek 7 [2], wykonany metodą wytapianego modelu. Rys. 4. Odlew żaby z miedzi wykonany około 3200 lat przed naszą erą [3] Fig. 4. Founding frogs from copper executed about 3200 of years BC. Rys. 7. Odlew miedziowy głowy mężczyzny (36x20x30 cm) z ok r. p. n. Chr. [12]. Fig. 7. Founding copper - heads of man ( 36x20x30 cm) from 2000 year BC. 12

5 Rys. 5. Zasady technologii odlewania z użyciem wosku. I technologia drobnych przedmiotów stosowana w Indiach i Azji Środkowej ok r. p. n. Chr: 1 model woskowy, 2 model oblepiony gliną, 3 wnęka formy zalewana stopem, 4 rozbijanie formy, 5 gotowy odlew. II technologia stosowana w Grecji 500 r. p. n. Chr. 1 model wyjściowy z gliny, 2 forma dzielona z gliny, 3 wnęka formy pokryta warstwą wosku, 4 model woskowy z rdzeniem z gliny [12]. Fig. 5. Bases of technology of pouring off with use of wax. Rys. 6. Malowidło przedstawiające pracę przy odlewaniu przypuszczalnie drzwi do świątyni odkryte w grobie wysokiego urzędnika egipskiego w Górnym Egipcie: I rozpalanie ogniska, II nakładanie tygla, III topienie, podawanie dmuchu, IV zdejmowanie tygla, V zalewanie formy [4]. Fig. 6. Painting representing work at pouring off presumably door to temple open in grave of high Egyptian clerk in Upper Egypt Jak podaje K. Sękowski [4] za S. D. Joshi zachował się dość dokładny opis tej techn o- logii, pochodzący z XI wieku po Chr. Wykonany z wosku pszczelego model pokrywano masą przymodelową składającą się ze zmielonej glinki, sierści zwierzęcej, zwęglonych plew, dodawano pociętą bawełnę, jutę, rozdrobniony azbest. Warstwa przymod e- lowa miała grubość 0,5 1 mm. Suszono ją bardzo wolno na słońcu przez 1 2 dni. Po wysuszeniu warstwę tę pokrywano gliną czerwoną lub żółtą, susząc ją na słońcu przez 3 4 dni. Model z wosku wytapiano w piecu. Formę wypalano w piecu opalanym węglem drzewnym. Metal stapiano w piecach tyglowych również opalanych węglem drzewnym. Formę zalewano zależnie od wielkości bezpośrednio z tygla 13

6 lub łyżką odlewniczą. Brąz składał się z miedzi z dodatkami 9 23% cyny, niekiedy dodawano około 5% ołowiu. Przy topieniu stosowano dodatek arsenu dla zapobiegania utleniania stopu. Pierwsze wiadomości o odlewnictwie z brązu wg K. Sękowskiego [2] w Chinach pochodzą z okresu XIV XVI przed n. Chr. panującej dynastii Szang. Przykładem chińskiego odlewu z tego okresu jest kociołek do podgrzewania potraw rysunek 8. Forma była wykonana z gliny i miała trzy płaszczyzny podziału. Metal topiono w piecach tyglowych z dmuchem do wnętrza tygla; piece te były wczesnymi uproszczonymi piecami, z których powstały później piece tyglowe. Dmuch uzyskiwano z miechów skrzyniowych. Dalszy rozwój tych pieców umożliwił Chińczykom uzyskanie żeliwa około 2000 lat wcześniej niż w Europie. Wytwarzanie odlewów z brązu dotarło przez Koreę do Japonii w latach przed n. Chr., czyli około 1800 lat później niż w Chinach. Wtedy to w Chinach wykonywano już odlewy żeliwne. Przeniesienie odlewnictwa brązu z Chin do Japonii wiąże się z rozprzestrzenianiem religii wyznawców Buddy i emigrowaniem Chińczyków do Japonii. Największym osiągnięciem Japończyków jest brązowy posąg Buddy z Nara rys. 9 odlano go w latach Jest to olbrzymi odlew z brązu o 16,21 m wysokości, grubości ścianek około 55 mm i masie 380 ton łącznie z podstawą. Jak podaje K. Sękowski za Krysko, Shuneo, Hamadą, Wübenhorstem, technologie wykonania posągu odtworzono i przedstawiono na rysunku 10 [2]. Na szkielet modelu (rdzenia) składają się drewniane słupy, bambus i liny. Szkielet okładano gliną, która kształtowała zewnętrzną powierzchnię modelu (rdzenia) posągu. Później robiono formę odtwarzającą wnękę formy z niewielkich wymiarów segmentów, które odwzorowały relief. Segmenty układano pierścieniowo do określonej wysokości. Dalej wykonywano nasyp ziemny do poziomu górnej krawędzi ułożonych segmentów. Dla uzyskania odpowiedniej grubości ścianek odlewu zdrapywano z powierzchni modelu (rdzenia) warstwę odpowiad a- jącą grubości ścianek odlewu (ok. 55 mm) uzyskując szczelinę, w którą zalewano ciekły metal. Na nasypie usytuowano kilka pieców typu koshiki, z których jednocześnie zalewano formę. Piece typu koshiki uznaje się za praprzodków żeliwiaka. Piece te miały 2 m wysokości i średnicę wewnętrzną około 0,5 m. Wydajność wynosiła około t/h. Powietrze wdmuchiwano miechami tatara napędzanymi siłą mięśni 8 robotników. Po zalaniu ciekłym metalem pierwszego pierścienia, układano następny i cały proces powtarzano. Dla wykonania tego odlewu wykonano osiem warstw. W tej technologii odlew składał się z szeregu warstw, kolejno zalewanych na poprzednie. Spojenie to nazywano techniką ikarakuri, polegającą na wyprofilowaniu górnej krawędzi odlanej części i wnęki formy. Włosy Buddy w postaci 966 loków o wymiarach 18x30 cm odlano oddzielnie i przymocowano je do głowy posągu. Posąg w całości był na p o- wierzchni zewnętrznej złocony, zużyto na to 146 kg złota i 820 kg rtęci. 14

7 Rys. 8. Kociołek do gotowania potraw odlany z brązu w okresie Wczesnej Dynastii Szang (ok w. BC) [12]. Fig. 9. To cooking of dishes poured off from bronze in period {of} Early Dynasty Szang ( age BC) Rys. 9. Posąg Buddy w świątyni Todaiji w Nara w Japonii [12]. Fig. 9. Statue Budda in temple Todaiji in Nara in Japan Rys. 10. Rysunek rekonstrukcyjny (a) i przekrój przez formę (b) posągu Buddy z Nara [6]. Fig. 10. Drawing reconstructive (a) and section by through form ( b) of statue Buddy from Nara. 15

8 Odlewnictwo brązu było również bardzo rozwinięte w VII w. p. n. Chr. na terenie Fenicji (dzisiejszy Liban). Słynnym odlewnikiem był Hiram, który wykonał na zamówienie króla Salomona dla świątyni jerozolimskiej kultowy zbiornik na wodę o poje m- ności 90 m 3. Zbiornik miał wymiary ok. 5 m, wysokość ok. 2,5 m, grubość ścianek na szerokość dłoni (ok. 10 cm).zbiornik był wsparty na 12 wołach zwróconych zadami do wewnątrz (rys. 11). Opisy odlewów wykonywanych przez Hirama szczegółowo podaje Biblia Tysiąclecia [7] i za Biblią K. Sękowski [4]. Rys. 11. Zbiornik na wodę [4]. Fig. 11. Reservoir on water Pierwszym ośrodkiem odlewniczym na terenie Europy była Grecja (Cypr, Kreta, Rodos), a szczególnie ok. 500 lat p. n. Chr. wyspa Sanos [3]. Wykonywanie odlewów z brązu przeniknęło do Grecji już na przełomie trzeciego i drugiego tysiąclecia p. n. Chr. z Bliskiego Wschodu. Grecy wytwarzali części uzbrojenia, przedmioty domowe oraz tak rozwinęli odlewnictwo, że potrafili odlewać wielkie posągi. Czołowymi odlewnikami w połowie pierwszego tysiąclecia p. n. Chr. byli Duatas i Kalopus. Kalopus był autorem posągu Apollina na wyspie Rodos, zwanego Kolosem Rodyjskim. Przed nim posągi wykonywano zależnie od wielkości z oddzielnych części, łączonych następnie ze sobą. Natomiast posąg Apollina był wykonany prawdopodobnie w całości, miał 32 m wysokości i był zaliczany do siedmiu cudów świata starożytnego. Niestety nie dotrwał do naszego czasu, został zniszczony przez trzęsienie ziemi. Słynnym pos ą- giem odlanym w całości z brązu przez Fidiasza jest figura Ateny z Lemnos. Posąg miał kilkanaście metrów wysokości. I ten brązowy posąg zaginął i znany jest tylko z kilku zachowanych kopii w marmurze rys. 12 [3]. Znany jest również posąg Horusa o wysokości około 2 m wykonany metodą wytapianego modelu ok lat p. n. Chr. pokazany na rysunku 13. Posąg znaleziono w 1959 r. w pobliżu Pireusu [4]. 16

9 Rys. 12. Atena z Lemnos, dzieło Fidiasza [3] Fig. 12. Atena from Lemnos. Rys. 13. Posąg Horusa wykonany z brązu [4] Fig. 13. Statue Horuses executed from bronze Ciekawą chronologię rozwoju odlewnictwa starożytnego podaje K. Sękowski za J. Wielowiejskim [2]. Wyróżniono w niej pięć okresów: - Okres I, od połowy III tysiąclecia p. n. Chr. Początki wytwarzania odlewów w jednolitych formach otwartych w gruncie i w kamieniu, ale można tutaj dodać, że również w tym czasie wytwarzano odlewy metodą wytapianych modeli wg J. Bakera [1]. - Okres II, koniec III tysiąclecia i początek II tysiąclecia p. n. Chr. Odlewanie w formach składanych. - Okres III, ok r. p. n. Chr. Odlewy pełne wykonywane metodą wytapiania modeli woskowych. - Okres IV, od połowy VII w. p. n. Chr. Odlewanie posągów w całości, wewnątrz pustych metodą wytapianych modeli woskowych. - Okres V, od VI w. p. n. Chr. Odlewanie posągów w częściach. Nie ma ścisłych opisów pieców topialnych używanych w Grecji. Według gre c- kiego malowidła na wazie z V w. p. n. Chr. rys 14 [8] i innych rysunków wynika, że stosowano piece szybowe, których rekonstrukcję przedstawił K. Sękowski za J. Wierzchowskim. [9] rys. 15 i 16. Piece miały wysokość 1,5 2 m, średnicy zewnętrznej 0,6 0,7 m, średnicy wewnętrznej ok. 0,3 m. Piece były opalane węglem drzewnym, a dmuch powietrza pochodził ze skórzanego miecha. Piec na dole zakończony był rynną spustową, a formę umieszczano w dole odlewniczym poniżej pieca. Widać to wyraźnie na przedstawionych rysunkach. 17

10 Rys. 14. Prace w warsztacie odlewniczym. Malowidło na greckiej wazie z V w. BC [8]. Fig. 14. Works in casting - workshop. Painting on Greek vase from V in. BC. Rys. 15. Rysunek rekonstrukcyjny greckiego pieca szybowego z nadstawką [8] Fig. 15. Drawing reconstructive of Greek stoves with level raiser Rys. 16. Rysunek rekonstrukcyjny greckiego pieca odlewniczego z VI w. BC z formą umieszczoną w dole przypiecowym [8]. Fig. 16. Drawing reconstructive of Greek stoves from VI in. BC with form placed in hole near stoves Na terenie Italii, w okresie przedrzymskim w VII III w. p. n. Chr. zamieszkiwali Etruskowie i oni wytwarzali odlewy z brązu metodami zaczerpniętymi od Greków, pod wpływem których znajdowała się ówczesna Italia. Rzymianie w zasadzie nie wprowadzili do procesów odlewniczych istotnych nowości, w wielu przypadkach wytwarzaniem odlewów zajmowali się Grecy. Bardzo ciekawymi przykładami wysokiego po- 18

11 ziomu ówczesnego rzymskiego odlewnictwa są można powiedzieć odlewy maszynowe z brązu części do pomp ssąco tłoczących dwucylindrowych, datowanych na III w. p. n. Chr. Części te znajdują się w Museum of Science w Londynie. Na ich podstawie zrekonstruowano rysunki tych pomp rys. 17 [8]. Rys. 17. Rysunek rekonstrukcyjny rzymskich pomp z III w. BC: a pompa wcześniejsza, b pompa późniejsza [8]. Fig. 17. Drawing reconstructive of Roman pumps from III age BC. Rozkwit techniki odlewniczej w Rzymie, szczególnie w zakresie odlewanych p o- mników nastąpił w średniowieczu i w okresie odrodzenia. Powstały wtedy najpiękniejsze pomniki: Konne Rumaki w Wenecji (odlewane w Konstantynopolu) XIII w., Erazm da Narui (Gattamelta) XV w. Rzym. Pomniki konne wykonywano również w innych krajach. Były one wykonywane albo całościowo, albo w częściach, łączone techniką spajania odlewniczego. Odlewy te były wykonywane metodą wytapianych modeli w różnych wariantach: metodą antyczną grecką, metodą włoską i metodą wiedeńską. W tabeli 2 podano niektóre europejskie pomniki konne [10]. Na rysunku 18 przedstawiono sposób całościowego odlewania pomnika konnego Ludwika XV. Układ wlewowy jest bardzo rozbudowany, ma 4 gałęzie wlewów głównych i około 200 wlewów doprowadzających, co zapewnia realizację krzepnięcia jednoczesnego (rys. 18) [10]. 19

12 Tabela 2. Niektóre europejskie pomniki konne [10]. Table 2. Some European mounted monuments. Rzeźbiarz Osoba upamiętniana Rok Miejsce Marek Aureliusz Rzym Donatello (Donato di Niccolo di Betto Bardi) Erazm da Nari (Gattamelata) 1453 Padwa Andrea del Verrocchio (Andrea di Cione) Bartolomeo Colleoni 1481 (5) Wenecja Giovanni da Bologna (Giambologna) Cosma I 1594 Florencja Francois Girardon ( ) Ludwik XIV 1699 Paryż Andreas Schluter ( ) Fryderyk III 1703 Berlin Edme Bouchardon ( ) Ludwik XV 1765 (68) Paryż Etienne Maurice Falconet Piotr I 1782 Petersburg ( ) Józef II 1807 Wiedeń Berthel Thordvalsen( ) Ks. Józef Poniatowski 1829 Warszawa P. Dubois Joanna d Arc 1895 Paryż Rys. 18. Pomnik konny Ludwika XV. Fig. 18. Monument mounted Ludwik XV 20

13 2. 1. Odlewanie dzwonów W problematyce odlewniczej brązów oddzielną niejako gałąź stanowią tech nologie odlewania dzwonów, armat i płyt nagrobkowych, kominkowych, drzwi itp. Dzwony towarzyszą człowiekowi od czasów starożytnych, jednak największa ich produkcja nastąpiła po n. Chr. w Chrześcijaństwie, gdzie stały się one powszechnymi przedmiotami kultowymi. Wcześniej wytwarzano je również na Dalekim Wschodzie w Chinach i Japinii. Na rysunku 19 pokazano dzwonek, jako instrument muzyczny odlany z brązu w Chinach ok. X VIII w. p. n. Chr. o masie ok. 11,5 kg [12]. Rysunek 20 przedstawia starożytną chińską odlewnię dzwonów wg źródła z 1630 r. [12]. Rys. 19. Dzwonek (instrument muzyczny) z czterema tygrysami odlany z brązu w okresie panowania Późnej Dynastii Zachodniej Czou [12]. Fig. 19. Bell ( musical tool) with four tigers poured off from bronze in period of rule of Late westerly Dynasty Czou Rys. 20. Chińska odlewnia dzwonów wg źródła z 1630 r. [12]. Fig. 20. Chinese foundry of bells according to sources from 1630 year Ze względu na kształty dzwonów, które są najczęściej bryłami obrotowymi, pretendują do stosowania technologii ich wykonania w formach wzornikowych z użyciem fałszywego modelu. Na rysunku 21 przedstawiono sposób wykonania wzornikowanej formy dla dzwonu oraz zalewanie jej bezpośrednio z pieca płomieniowego [13]. Przekrój formy dla wielkiego dzwonu z Pekinu o masie 250 t z 1550 r. pokazano na rysunku 22 [14]. 21

14 Rys. 21. Poglądowe przedstawienie technologii wytworzenia dzwonu [13]. Fig. 21. Visual performance of technology of producing of bell. Rys. 22. Przekrój przez formę stosowaną do odlania dzwonu z Pekinu [14]. Fig. 22. Section by form practical to pouring off of bell from Peking. Kształty dzwonów w miarę upływu stuleci uległy pewnym zmianom, lecz od XIII wieku w zasadzie nie zmieniają się. Na rys. 23 pokazano ewolucję kształtu dzwonów [3]. Największym obecnie dzwonem na świecie jest kremlowski Car Kołokoł ważący około 200 ton. Dzwon ten powstał w 1653 r. i był trzykrotnie przelewany; ostatni raz w 1735 r. dzwon ten uległ uszkodzeniu podczas wielkiego pożaru na Kremlu w 1737 r. spadł wtedy z wieży, a w jego dolnej części powstał wyłom. Można go w tym stanie oglądać na dziedzińcu Kremla (rys. 24) [13]. Klasyfikację dzwonów z punktu widzenia ich wielkości podaje K. Sękowski (rys. 25) [12]. Największym dzwonem w Polsce jest wawelski Zygmunt ważący ok. 10 t. Od 968 r. dzwony są chrzczone. 22

15 Rys. 23. Ewolucja kształtu dzwonów: a, b pierwotne dzwony (kształt Teofila ), c kształt dzwonu z XII XIII w., d kształt dzwonu z okresu przejściowego, e kształt dzwonu od XV XVI w. [3]. Fig. 23. Evolution of shape of bells. Rys. 24. Kremlowski dzwon Car Kołokoł [13]. Fig. 24. Kremlins bell Car Kołokoł" 23

16 Rys. 25. Największe dzwony świata: 1 Car kołokoł, Moskwa, 2 Uspieński, Moskwa 3 Aleksandrowski, Moskwa, 4 Birma, 5 Japonia, 6 Uspieński (1817 r.) Moskwa, 7 Św. Iwan, Moskwa, 8 Korea, 9 Korea, 10 Macha Ganda, Indie, 11 Pekin, Chiny, 12 Godunow, Moskwa [12]. Fig. 25. Greatest bells of world Odlewanie luf armatnich Następny rodzaj odlewów z brązu to lufy armatnie. Odlewy te są ze względu na kształt kołowo symetryczny odlewane w formach niedzielonych wykonywanych specjalnym sposobem z pomocą fałszywego modelu wykonywanego na toczaku. Schemat procesu pokazano na rys. 26 i 27 [12]. Przykłady odlewanych z brązu polskich luf armatnich pokazano na rys. 28 i 29, a francuskich na rys. 30 [12]. Największa armatą jest Car Puszka odlany w 1568 r. (rys. 31) [3] o masie około 40 ton. Masa kuli wynosiła 1 t. Nie wiadomo, czy ta armata oddała kiedykolwiek strzał. 24

17 Rys. 26. Przygotowanie formy lufy armatniej [12]. Fig. 26. Preparation forms of gun barrel. Rys. 27. Forma lufy armatniej [12]. Fig. 27. Form of gun barrel. Rys. 28. Lufa armatnia z symbolem Kwiczoł i herbem Leliwa [12]. Fig. 28. Gun - Barrel with symbol Kwiczoł" and with coat of arms Leliwa Rys. 29. Lufa armatnia Orlik [12]. Fig. 29. Gun - Barrel Orlik". 25

18 Rys. 30. Rysunki luf armatnich francuskich z XVIII w. [12]. Rys. 31. Drawings of French gun - barrels from XVIII age. Rys. 31. Król armat (Car puszka) w Moskwie [3]. Fig. 31. King of guns" in Moscow. Dużą grupę odlewów z brązu stanowiły płyty nagrobkowe, sarkofagi, drzwi do kościołów, płyty kominkowe i inne. Odlewanie ich było prostsze, niż posągów, dzwonów, czy armat. Na rysunku 31 pokazano słynne Drzwi Gnieźnieńskie odlane w XII w. i znajdują się w katedrze w Gnieźnie [12]. Rys. 32. Drzwi Gnieźnieńskie [12]. Fig. 32. Door from Gniezno. 26

19 Należy przypomnieć, że odlewników wykonujących odlewy ze stop ów niskotopliwych (ołowiu, cyny) nazywano konwisarzami, a wyżej topliwych (brązu, spiżu) ludwisarzami, puszkarzami). Kończąc omówienie odlewnictwa brązu, konieczne jest podanie przykładów składu chemicznego dawnych odlewów z brązu. Przykłady te podano na przykładzie opracowania K. Sękowskiego [12] w tablicy 3. Tabela 3. Przykłady składu chemicznego dawnych odlewów z brązu [12]. Table 3. Examples of chemical composition of former foundings from bronze. Odlewy Zawartość pierwiastków, % Sn Pb Zn Fe As Ag Ni Sb inne Posągi Poseidon, Ugento, VI/V w. p. n. Chr. 8,5 3,6 Muł dionizyjski I/IV w. 8,8 4,9 0,14 0,1 0,17 Budda, Nara, ,9 0,55 0,25 3,0 0,15 0,13Si 0,14Bi Lew, Braunschweig, ,5 2,5 10,0 Runaki, Wenecja, XIII w. 1,2 1,0 Ludwik XII, Francja, ,7 1,4 5,5 Chrzcielnica Hildesheim, ,3 1,3 12,5 Płyty Flandria, ,0 3,5 29,5 Dzwony Europa Zachodnia, VIII w. 17,4 6,6 0,09 0,35 0,05 0,09 0,02 0,14 Biecz, Polska, ,2 0,64 0,05 0,56 0,20 0,10 4,5 0,05Mn Car Kołokoł, Moskwa, ,9 1,25S Drzwi Gnieźnieńskie, Polska, XII w. Skrzydło lewe 7,2 2,5 Skrzydło prawe 12,2 0,87 Antaba skrzydła lewego 5,7 1,9 Antaba skrzydła prawego 9,5 4,1 Drzwi kaplicy Florencja, ,2 1,3 1,8 Lufy armatnie Szwecja, ,6 2,6 0,4 Austria, ,5 0,40 0,07 0,35 0,48 2,10 Wenecja, ,6 0,90 0,22 0,03 0,15 0,10 0,30 Prusy, ,3 1,1 0,43 0,28 0,10 0,25 0,36 27

20 3. ODLEWANIE ŻELIWA Historycznie epoka żelaza rozpoczęła się ok r. p. n. Chr. gdy opracowano proces otrzymywania żelaza w piecach typu dymarkowego z jego rudy. Proces ten p o- zwalał otrzymywać żelazo w postaci łupek. Łupki te następnie przekuwano. Przez kucie można było wtedy otrzymywać różne wyroby jak, narzędzia, broń, itp. Ten proces nie pozwalał jednak otrzymywać materiału żelaznego w postaci ciekłej, niezbędnej dla otrzymywania wyrobów lanych. Żeliwo jako materiał na odlewy pierwsi wprowadzili Chińczycy ok. 500 r. p. n. Chr. dzięki intensyfikacji procesu dymarkowego przez podwyższenie temperatury, co z kolei było możliwe przez zastosowanie wydajnych miechów, dla dostarczenia zwiększonej ilości powietrza [14]. Według K. Gierdziejewskiego [3], hutnictwo żelaza w Chinach rozwijało się inaczej niż w Europie, ponieważ Chińczycy przetapiali żelazo gąbczaste w piecach tyglowych i szybowych, stosując węgiel kamienny, a nie drzewny, jak w Europie. Odlewy, które otrzymywano np. z żeliwa białego poddawano także obróbce cieplnej, otrzymując różne jego odmiany. K. Sękowski podaje za literaturą Chińską rodzaje i skład chemiczny wczesnych chińskich odlewów żeliwnych tab. 4 [14, 15]. Produkcja odlewów w Chinach była duża, eksportowali odlewy żeliwne także do Cesarstwa Rzymskiego. Na rys. 33 podano przykłady wczesnych żeliwnych odlewów chińskich [12, 14]. Na rysunku 34 pokazano schemat budowy miecha do dmuchu powietrza. Rysunek 35 przedstawia odlewnię żeliwa w Chinach z ok r. [3]. Wg K. Sękowskiego [14] chińskie metody wytwarzania żeliwa dotarły przez Koreę do Japonii w ok. 300 r. p. n. Chr. W X wieku wytwarzano w Japonii z żeliwa naczynia i figury. Bardzo ciekawe jest stwierdzenie K. Sękowskiego, że chińska nazwa żeliwa czugun została przetransponowana do Rosji przez Tadżyków i Tatarów w ramach Jedwabnego Szlaku po podbiciu Chin przez Mongołów w XIII w. [14]. Nie było to równoznaczne z wprowadzeniem w Rosji produkcji żeliwa. Według K. Sękowskiego sposób produkcji żeliwa w Rosji został przeniesiony dopiero w XVII w. z Europy Zachodniej. W Europie wytapianie żelaza z rudy w postaci stałej, tzw. łupek odbywało się w piecach ziemnych lub w dymarkach rys. 36. Dla otrzymywania żeliwa wprowadzono ewolucję dymarki był to wysoki piec pokazany na rys

21 Tabela 4. Skład chemiczny wczesnych żeliwnych odlewów chińskich [14, 15]. Table 4. Composition chemical early of cast-iron Chinese foundings. ARCHIWUM ODLEWNICTWA Przedmiot Siekiera Lemiesz Młot Kloc Motyka Motyka Kokila Kloc Kocioł Siekiera Datowanie Okres Walczących Królestw ( BC) Okres Walczących Królestw ( BC) Okres Walczących Królestw ( BC) Zachodnia Dynastia Han ( AD) Zachodnia Dynastia Han ( AD) Zachodnia Dynastia Han ( AD) Zachodnia Dynastia Han ( AD) Wschodnia Dynastia Han ( AD) Wschodnia Dynastia Han ( AD) Okres Han Wei ( AD) Rodzaj żeliwa wg współczesnych kryteriów Żeliwo ciągliwe białe nierównomiernie odwęglone Żeliwo ciągliwe białe nierównomiernie odwęglone Żeliwo połowiczne Zawartość pierwiastków, % C Si Mn S P 0,7-2,5 0,13 0,05 0,016 0,108 0,07-2,9 0,08 0,01 0,006 0,10 4,3 0,19 0,05 0,019 0,152 Żeliwo białe 4,05 0,08 0,03 0,063 0,217 Żeliwo z grafitem kulkowym Czarne żeliwo ciągliwe 1,98 2,69 0,16 0,197 0,04 0,06 0,048 0,055 0,297 0,30 2,57 0,13 0,16 0,024 0,489 Żeliwo szare 4,25 0,18 1,20 0,028 0,29 Żeliwo białe 3,97 0,28 0,30 0,078 0,264 Żeliwo białe 4,19 0,14 0,09 0,069 0,486 Żeliwo z grafitem kulkowym 0,66-0,9 0,15 0,05 0,02 0,11 29

22 Rys. 33. Wczesne Chińskie odlewy żeliwne [12]. Fig. 33. Early Chinese cast-iron foundings. Rys 34. Przekrój miecha skrzyniowego [12]. Fig. 34. Section box bellows Rys. 35. Chińska odlewnia [3] Fig. 35. Chinese foundry. Rys. 36. Przekrój przez wczesną dymarkę: 1 dysza, 2 węgiel drzewny, 3 ruda żelaza, 4 łupka, 5 żużel [14]. Fig. 36. Section by early stove. 30

23 Wg K. Gierdziejewskiego [3] stosowano również piece zwane kalbasami (fr. calebasse) przedstawiono je na rysunku 38. Piece te miały sztuczny dmuch napędzany siłą ludzkich mięśni lub mechanicznie z koła wodnego. Rys. 37. Wygląd pieca wysokiego [12]. Fig. 37. Appearance of high stove. Rys. 38. Piec do topienia żeliwa typu kalbas [16]. Rys. 38. Stove to fusions of cast iron of type calebasse " Zwiększenie intensywności dmuchu spowodowało, że w XVI w. powstał wielki piec (rys. 39) [14]. Materiałami wsadowymi w piecach do żeliwa był węgiel drzewny, łupki z dymarek i złom żelazny. W wielkim piecu otrzymywano surówkę z rudy w wyniku jej redukcji węglem. Ciekłą surówkę przeznaczano na odlewy i gąski, które podlegały dalszej przeróbce. Do otrzymywania żeliwa stosowano również piece płomieniowe, gdzie topiono złom żelazny ułożony na przemian warstwami z węglem. W 1770 r. żeliwiak zbudował J. Wilkinson rys. 40 [12]. 31

24 Rys. 39. Przekrój przez wczesny wielki piec [14]. Fig. 39. Section by early blast-furnace. Rys. 40. Żeliwak J. Wilkinsona [12] Fig. 40. Stove to fusions of cast iron J. Wilkinsons Żeliwo w wielu przypadkach zastąpiło znacznie kosztowniejsze ludwisarskie odlewy z brązów i wykonywane z niego odlewy miały podobny charakter zastosowania i technologię. Wykonywano więc armaty, kule armatnie odlewane kokilowo, dzwony, odlewy artystyczne jak: medale, płyty kominkowe, popiersia, a także biżuterię. Prod u- kowano odlewy dla wnętrz kościelnych (balustrady, ambony) oraz konstrukcje most o- we. Przykłady tych odlewów przedstawiono na kolejnych rysunkach [12, 17]. Rys. 41. Kokile do odlewania kul armatnich Fig. 41. Metal moulds to pouring off of gun Balls. Rys. 42. Żeliwna szkatułka i fragmenty biżuterii. Fig. 42. Cast-iron - casket and fragments of jewellery. 32

25 Rys. 43. Żeliwne popiersie Jacka Małachowskiego Fig. 43. Cast-iron - bust Jacka Małachowskiego Rys. 44. Żeliwna patera na owoce Fig. 44. Cast-iron - epergne on fruits. Większość dawnych odlewów żeliwnych przed skonstruowaniem żeliwiaka przez Wilkinsona w XVIII w. pochodziła z tak zwanego pierwszego przetopu czyli bezpośrednio z redukcji rudy węglem. Wskazują na to składy chemiczne tych odlewów, które zawierają > 4% C. Otrzymywanie żeliwa z drugiego przetopu było możliwe po wprowadzeniu żeliwiaków. Na ziemiach polskich w XIX w. produkowano żeliwo także w żeliwiakach, m. in. w odlewni w Białogonie stamtąd pochodzi szkic żeliwiaka rys. 45 [3]. 33

26 Rys. 45. Profil żeliwiaka białogońskiego [3]. Fig. 45. Profile of stove to fusions of cast iron from Białogon. Na koniec przedstawienia rozwoju odlewnictwa żeliwa, zamieszczono tabelę 5 wg K. Sękowskiego [17] ze składami chemicznymi niektórych historycznych odlewów żeliwnych. Tabela 5. Przykłady składu chemicznego dawnych odlewów żeliwnych Table 5. Examples of chemical composition of former cast-iron foundings. Odlew Zawartość pierwiastków, % C Si Mn P S Młot, Chiny, p. n. Chr. 4,30 0,19 0,05 0,152 0,019 Dzwon, Zimmerwald, Szwajcaria, 1435 ok. 3,23 0,33 0,08 ok. 0,65 ok. 0,022 Rury wodociągowe: Dillenburg, Niemcy, ,03 0,51 1,20 1,78 0,043 Braunfels, Niemcy, ,00 0,60 0,42 0,25 0,021 Płyty kominkowe: Muzeum narodowe, Warszawa, ,92 1,06 0,57 0,37 0,023 Muzeum Archeologii, Liége, ,88 1,07 0,89 0,72 0,03 Ahrhütte, Niemcy, ,91 0,41 0,60 0,18 0,036 Muzeum w Czeskich Budziejowicach, XVI w. 3,63 0,80 0,11 0,21 0,098 Scheidener Tal, Niemcy, ,82 0,54 0,18 1,04 0,042 Lufa armatnia okrętu, Endeavour, Anglia, XVIII w. 3,5 0,5 1,1 0,6 0,03 Balast z okręgu, Endeavour, Anglia, XVIII w. 3,01 0,01 0,25 1,17 0,03 Kule armatnie: Lippstadt, Niemcy, ,12 0,21 0,50 2,70 0,077 Anglia, ,20 0,80 0,48 1,12 0,056 34

27 4. INFORMACJE STATYSTYCZNE DOTYCZĄCE PRODUKCJI ODLEWÓW W POLSCE MIĘDZYWOJENNEJ I PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ. Sądzę, że interesujące będzie podanie kilku tabel dotyczących produkcji odlewów w Polsce Międzywojennej i po II Wojnie Światowej od 1977 r. do 2000 r. Wiąże się to bowiem z wytwarzaniem odlewów w Polsce i na swiecie oraz świadczy, jak wielki jest udział tej technologii u progu III tysiąclecia. Z przedstawionych tabel można porówn y- wać produkcję odlewów, głównie żeliwnych na ziemiach polskich. W 1913 r. wyprodukowano na dawnych ziemiach polskich 285 tys. ton, w 1938 r. 230 tys. ton. W 1977 czasy PRL tys. ton. W III Rzeczpospolitej w 1982 r. ok tys. ton, w 1986 r. ok tys. ton (max prod. III Rzeczpospolitej) i w 1999 r. produkcja obniżyła się do poziomu ok. 700 tys. ton. Tak więc produkcja spadła o tys. ton, tj. o 74%. Podano również, jaki jest udział polskiego odlewnictwa w skali światowej i europejskiej. Tabela 6. Struktura produkcji odlewów żeliwnych w latach Table 6. Structure of production of cast-iron - foundings in years Asortyment Lata Produkcja w tonach Rury i kształtki wodociągowe Rury i kształtki kanalizacyjne Radiatory i grzejniki Kotły centralnego ogrzewania ? Odlewy budowlane Wanny Inne odlewy sanitarne Odlewy piecowe Naczynia Odważniki Klocki hamulcowe Ruszta kolejowe Inne odlewy dla odlewnictwa Odlewy maszynowe Walce utwardzone Wlewnice Odlewy z żeliwa ciągliwego ? Inne odlewy ? Razem

28 Tabela 7. Stan odlewnictwa na ziemiach polskich w 1913 i 1938 r Table 7. State foundings on Polish grounds in 1913 and 1938 of year. Terytorium Rok fabryczne Liczba odlewni samodzielne hutnicze razem ARCHIWUM ODLEWNICTWA Produkcja odlewów w tys. ton Liczba zatrudnionych robotników w tys. Królestwo Polskie Małopolska ,3 Wielkopolska ,5 Górny Śląsk Polska , Tabela 8. Udział województw w produkcji odlewów żeliwnych Table 8. Participation of provinces in production of cast-iron foundings. Województwo Liczba przepracowanych robotniko dni w 1937 r Produkcja odlewów żeliwnych w 1935 r ilość % tony % Polska - ogółem Kieleckie , ,4 Śląskie , ,3 Pomorskie , ,0 Krakowskie , ,8 Łódzkie , ,2 Poznańskie , ,9 Miasto st. Warszawa , ,8 Warszawskie , ,0 Inne województwa razem , ,6 Tabela 9. Produkcja odlewów w Polsce w latach Table 9. Production of foundings in Poland in years Tworzywo Produkcja w tonach % zmian /1998 Żeliwo szare i stopowe ,8 Żeliwo sferoidalne ,7 Żeliwo ciągliwe ,6 Staliwo ,9 Razem stopy żelaza ,7 Razem stopy metali nieżelaznych Brak danych 36

29 Na zakończenie bardzo serdecznie dziękuję Panu Prof. Kazimierzowi Sękowskiemu za udostępnienie mi wspaniałych materiałów z Jego archiwum. Dziękuję również Panom Profesorom Jerzemu Piaskowskiemu i Zbigniewowi Piłkowskiemu za skierowanie mnie do odpowiednich źródeł, a Instytutowi Odlewn ictwa i prof. Andrzejowi Białobrzeskiemu za ich udostępnienie. Bez tej pomocy opracowanie to nie mogłoby powstać. LITERATURA [1] Baker J.: 5000 lat odlewnictwa precyzyjnego. Przegląd Odlewnictwa 12/97. [2] Sękowski K.: Początki rozwoju odlewnictwa stopów miedzi. Referat manuskrypt. [3] Gierdziejewski K.: Zarys dziejów odlewnictwa polskiego. PWT [4] Sękowski K.: Wczesne odlewnictwo stopów miedzi. Przegląd Odlewnictwa 6/95. [5] Sękowski K.: Odlewnictwo sztuka czy technologia. Referat manuskrypt. [6] Sękowski K.: Wczesne odlewnictwo japońskie. Przegląd Odlewnictwa 3/96. [7] Biblia Tysiąclecia. Wydawnictwo Pallotinum. Poznań Warszawa [8] Sękowski K.: Odlewnictwo w starożytnej Grecji i Rzymie. Przegląd Odlewnictwa 12/96. [9] Wielowiejski J.: Rozwój techniki odlewniczej w starożytnej Grecji. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 1974, t XXII, nr 3. [10] Piłkowski Z.: Całościowe odlewnie pomników. Przegląd Odlewnictwa 8 9/99. [11] Sękowski K.: Zbiór fotografii i rysunków z problematyki odlewniczej udostępniony autorowi referatu. [12] Stölzel K.: Giesserei über Jahrtausende. VEB Deutscher, Verlag, Leigzig [13] Engels G.: Jahre Giessen von Metalen. Giesserei, Verlag, GMBH, Düsseldorf [14] Sekowski K.: U źródeł odlewnictwa żeliwa. 1. Chiny. Przegląd Odlewnictwa 1/95. [15] Haugye Guan, Jueming Hua: Research on Han Wei Spheroidal graphite Cast Iron. Foundry Tr. J. International 19836, t 5, nr 17. [16] Sękowski K.: Początki odlewnictwa w Polsce. Instytut Odlewnictwa, Kraków [17] Sękowski K.: U źródeł odlewnictwa żeliwa. 2. Europa. Przegląd Odlewnictwa 3/95. [18] Sekowski K.: Kazimierz Gierdziejewski o stanie odlewnictwa żeliwa w okresie międzywojennym w Polsce. Przegląd Odlewnictwa 4/82. [19] Biuletyn Instytutu Odlewnictwa 3/1999. [20] Biuletyn Instytutu Odlewnictwa 4/2000. [21] Biuletyn Instytutu Odlewnictwa 2/

30 FOUNDING AS ONE FROM OLDEST METHODS OF PRODUCTION SUMMARY In report one introduced of flaws historic development of founding from prehistorical times, antiquity, Middle Ages, rebirth and present times. One talk overed receiving of foundings from gold, coppers, of bronze and cast irons. One introduced of many drawings and of tables with methods casting - and statistics, where one gave world and Polish size of casting - production in last period of thirty years. Recenzował prof. dr hab. inż. Stanisław Jura 38

Sytuacja odlewnictwa światowego

Sytuacja odlewnictwa światowego Jerzy J. Sobczak Elżbieta Balcer Agnieszka Kryczek V Międzynarodowa Konferencja Naukowa Sytuacja odlewnictwa światowego Trendy i prognozy - 1 - ŚWIAT Produkcja odlewów - 2010 Wielkość globalnej produkcji

Bardziej szczegółowo

Sytuacja odlewnictwa światowego i krajowego, z uwzględnieniem odlewnictwa ciśnieniowego

Sytuacja odlewnictwa światowego i krajowego, z uwzględnieniem odlewnictwa ciśnieniowego Jerzy J. Sobczak Elżbieta Balcer Agnieszka Kryczek VII Międzynarodowa Konferencja Naukowa Sytuacja odlewnictwa światowego i krajowego, z uwzględnieniem odlewnictwa ciśnieniowego - 1 - ŚWIAT Tendencje w

Bardziej szczegółowo

Sytuacja odlewnictwa na świecie, w Europie i w Polsce

Sytuacja odlewnictwa na świecie, w Europie i w Polsce Sytuacja odlewnictwa na świecie, w Europie i w Polsce Jerzy J. Sobczak, Elżbieta Balcer, Agnieszka Kryczek Prezenter: Agnieszka Kryczek - 1 - ŚWIAT Produkcja odlewów 2013 Wielkość globalnej produkcji odlewów

Bardziej szczegółowo

Sytuacja odlewnictwa na świecie, w Europie i w Polsce

Sytuacja odlewnictwa na świecie, w Europie i w Polsce Jerzy J. Sobczak Elżbieta Balcer Agnieszka Kryczek Sytuacja odlewnictwa na świecie, w Europie i w Polsce - 1 - ŚWIAT Produkcja odlewów 2012 Wielkość globalnej produkcji odlewów 101,3 mln ton Wzrost w stosunku

Bardziej szczegółowo

Sytuacja odlewnictwa w Polsce i na świecie

Sytuacja odlewnictwa w Polsce i na świecie Jerzy J. Sobczak Elżbieta Balcer Agnieszka Kryczek Sytuacja odlewnictwa w Polsce i na świecie Fot. Jan Witkowski - 1 - ŚWIAT Produkcja odlewów 2011 Wielkość globalnej produkcji odlewów 99,2 mln ton Wzrost

Bardziej szczegółowo

Odlewnictwo polskie na tle odlewnictwa światowego stan aktualny - tendencje

Odlewnictwo polskie na tle odlewnictwa światowego stan aktualny - tendencje Odlewnictwo polskie na tle odlewnictwa światowego stan aktualny - tendencje Jerzy J. Sobczak Elżbieta Balcer, Agnieszka Kryczek Konferencja techniczno szkoleniowa Oszczędność energii i materiałów w produkcji

Bardziej szczegółowo

PROJEKT - ODLEWNICTWO

PROJEKT - ODLEWNICTWO W celu wprowadzenia do produkcji nowego wyrobu konieczne jest opracowanie dokumentacji technologicznej, w której skład wchodzą : rysunek konstrukcyjny gotowego wyrobu, rysunek koncepcyjny sposobu odlewania,

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu [Inżynieria Materiałowa] Studia I stopnia

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu [Inżynieria Materiałowa] Studia I stopnia Karta (sylabus) modułu/przedmiotu [Inżynieria Materiałowa] Studia I stopnia Przedmiot: Metalurgia i technologie odlewnicze Rodzaj przedmiotu: Obowiązkowy Kod przedmiotu: IM 1 N 0 6-0_0 Rok: I Semestr:

Bardziej szczegółowo

MODYFIKACJA BRĄZU CuSn8 I JEJ WPŁYW NA SEGREGACJĘ CYNY

MODYFIKACJA BRĄZU CuSn8 I JEJ WPŁYW NA SEGREGACJĘ CYNY 42/10 Archives of Foundry, Year 2003, Volume 3, 10 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2003, Rocznik 3, Nr 10 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 MODYFIKACJA BRĄZU CuSn8 I JEJ WPŁYW NA SEGREGACJĘ CYNY J. SZAJNAR 1, M.

Bardziej szczegółowo

OBRÓBKA CIEPLNA SILUMINU AK132

OBRÓBKA CIEPLNA SILUMINU AK132 52/22 Archives of Foundry, Year 2006, Volume 6, 22 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2006, Rocznik 6, Nr 22 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 OBRÓBKA CIEPLNA SILUMINU AK132 J. PEZDA 1 Akademia Techniczno-Humanistyczna

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Samochodowych

Zespół Szkół Samochodowych Zespół Szkół Samochodowych Podstawy Konstrukcji Maszyn Materiały Konstrukcyjne i Eksploatacyjne Temat: OTRZYMYWANIE STOPÓW ŻELAZA Z WĘGLEM. 2016-01-24 1 1. Stopy metali. 2. Odmiany alotropowe żelaza. 3.

Bardziej szczegółowo

WPŁYW MODYFIKACJI NA STRUKTURĘ I MORFOLOGIĘ PRZEŁOMÓW SILUMINU AK132

WPŁYW MODYFIKACJI NA STRUKTURĘ I MORFOLOGIĘ PRZEŁOMÓW SILUMINU AK132 60/22 Archives of Foundry, Year 2006, Volume 6, 22 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2006, Rocznik 6, Nr 22 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 WPŁYW MODYFIKACJI NA STRUKTURĘ I MORFOLOGIĘ PRZEŁOMÓW SILUMINU AK132 F.

Bardziej szczegółowo

WPŁYW DODATKÓW STOPOWYCH NA WŁASNOŚCI STOPU ALUMINIUM KRZEM O NADEUTEKTYCZNYM SKŁADZIE

WPŁYW DODATKÓW STOPOWYCH NA WŁASNOŚCI STOPU ALUMINIUM KRZEM O NADEUTEKTYCZNYM SKŁADZIE WYDZIAŁ ODLEWNICTWA AGH Oddział Krakowski STOP XXXIV KONFERENCJA NAUKOWA Kraków - 19 listopada 2010 r. Marcin PIĘKOŚ 1, Stanisław RZADKOSZ 2, Janusz KOZANA 3,Witold CIEŚLAK 4 WPŁYW DODATKÓW STOPOWYCH NA

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu ODLEWNICTWO STOPÓW ŻELAZA Casting of ferrous alloys Kierunek: Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Management and Engineering of Production Rodzaj przedmiotu: specjalnościowy Poziom studiów:

Bardziej szczegółowo

PL B1. W.C. Heraeus GmbH,Hanau,DE ,DE, Martin Weigert,Hanau,DE Josef Heindel,Hainburg,DE Uwe Konietzka,Gieselbach,DE

PL B1. W.C. Heraeus GmbH,Hanau,DE ,DE, Martin Weigert,Hanau,DE Josef Heindel,Hainburg,DE Uwe Konietzka,Gieselbach,DE RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 204234 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 363401 (51) Int.Cl. C23C 14/34 (2006.01) B22D 23/06 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

Metalurgia - Tematy Prac magisterskich - Katedra Tworzyw Formierskich, Technologii Formy, Odlewnictwa Metali Nieżelaznych

Metalurgia - Tematy Prac magisterskich - Katedra Tworzyw Formierskich, Technologii Formy, Odlewnictwa Metali Nieżelaznych Metalurgia - Tematy Prac magisterskich - Katedra, Technologii Formy, Odlewnictwa Metali Nieżelaznych 2015-2016 Tematy Prac magisterskich Technologii Formy 2015-2016 Lp. Nazwisko i Imię dyplomanta Temat

Bardziej szczegółowo

ŻELIWNE ŁOŻYSKA ŚLIZGOWE ODPORNE NA ZUŻYCIE ŚCIERNE

ŻELIWNE ŁOŻYSKA ŚLIZGOWE ODPORNE NA ZUŻYCIE ŚCIERNE 19/39 Solidification of Metals and Alloys, Year 1999, Volume 1, Book No. 39 Krzepnięcie Metali i Stopów, Rok 1999, Rocznik 1, Nr 39 PAN Katowice PL ISSN 0208-9386 ŻELIWNE ŁOŻYSKA ŚLIZGOWE ODPORNE NA ZUŻYCIE

Bardziej szczegółowo

Odlewnicze procesy technologiczne Kod przedmiotu

Odlewnicze procesy technologiczne Kod przedmiotu Odlewnicze procesy technologiczne - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Odlewnicze procesy technologiczne Kod przedmiotu 06.1-WM-MiBM-TM-P-01_15 Wydział Kierunek Wydział Mechaniczny Mechanika

Bardziej szczegółowo

Tematy Prac Inżynierskich Pracownia Technologii Formy

Tematy Prac Inżynierskich Pracownia Technologii Formy Tematy Prac Inżynierskich y 2014-2015 Lp. Nazwisko i Imię dyplomanta Temat pracy Opiekun pracy Miejsce praktyki 1 Badania procesu wysychania nowych powłok ochronnych metodą rezystancyjną 2 Marta Zmarzła

Bardziej szczegółowo

PL B1. HAPAX SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Jawor, PL BUP 02/10

PL B1. HAPAX SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Jawor, PL BUP 02/10 PL 215553 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 215553 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 385603 (51) Int.Cl. B22D 15/00 (2006.01) B22C 9/28 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej

Bardziej szczegółowo

KRYSTALIZACJA I MIKROSTRUKTURA BRĄZU CuAl10Fe5Ni5 PO RAFINACJI

KRYSTALIZACJA I MIKROSTRUKTURA BRĄZU CuAl10Fe5Ni5 PO RAFINACJI 55/17 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2005, Rocznik 5, Nr 17 Archives of Foundry Year 2005, Volume 5, Book 17 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 KRYSTALIZACJA I MIKROSTRUKTURA BRĄZU CuAl10Fe5Ni5 PO RAFINACJI S.

Bardziej szczegółowo

OCENA JAKOŚCI ŻELIWA SFEROIDALNEGO METODĄ ATD

OCENA JAKOŚCI ŻELIWA SFEROIDALNEGO METODĄ ATD 26/10 Archives of Foundry, Year 2003, Volume 3, 10 Archiwum O dlewnictwa, Rok 2003, Rocznik 3, Nr 10 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 OCENA JAKOŚCI ŻELIWA SFEROIDALNEGO METODĄ ATD M. STAWARZ 1, J. SZAJNAR

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ODDZIAŁYWANIA SYSTEMU ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ NA STABILIZACJĘ WYBRANYCH WŁAŚCIWOŚCI WALCÓW HUTNICZYCH

ANALIZA ODDZIAŁYWANIA SYSTEMU ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ NA STABILIZACJĘ WYBRANYCH WŁAŚCIWOŚCI WALCÓW HUTNICZYCH 54/19 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 19 Archives of Foundry Year 2006, Volume 6, Book 19 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 ANALIZA ODDZIAŁYWANIA SYSTEMU ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ NA STABILIZACJĘ

Bardziej szczegółowo

BADANIA SKURCZU LINIOWEGO W OKRESIE KRZEPNIĘCIA I STYGNIĘCIA STOPU AlSi 6.9

BADANIA SKURCZU LINIOWEGO W OKRESIE KRZEPNIĘCIA I STYGNIĘCIA STOPU AlSi 6.9 25/19 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 19 Archives of Foundry Year 2006, Volume 6, Book 19 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 BADANIA SKURCZU LINIOWEGO W OKRESIE KRZEPNIĘCIA I STYGNIĘCIA STOPU

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE

MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE Stal jest to stop żelaza z węglem o zawartości węgla do 2% obrobiona cieplnie i przerobiona plastycznie Stale ze względu na skład chemiczny dzielimy głównie na: Stale węglowe Stalami węglowymi nazywa się

Bardziej szczegółowo

OPIS PATENTOWY C22B 7/00 ( ) C22B 15/02 ( ) Sposób przetwarzania złomów i surowców miedzionośnych

OPIS PATENTOWY C22B 7/00 ( ) C22B 15/02 ( ) Sposób przetwarzania złomów i surowców miedzionośnych PL 220923 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 220923 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 391431 (51) Int.Cl. C22B 7/00 (2006.01) C22B 15/02 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej

Bardziej szczegółowo

MODYFIKACJA BRĄZU SPIŻOWEGO CuSn4Zn7Pb6

MODYFIKACJA BRĄZU SPIŻOWEGO CuSn4Zn7Pb6 12/40 Solidification of Metals and Alloys, Year 1999, Volume 1, Book No. 40 Krzepnięcie Metali i Stopów, Rok 1999, Rocznik 1, Nr 40 PAN Katowice PL ISSN 0208-9386 MODYFIKACJA BRĄZU SPIŻOWEGO CuSn4Zn7Pb6

Bardziej szczegółowo

Lp. Nazwisko i Imię dyplomanta

Lp. Nazwisko i Imię dyplomanta Metalurgia - Tematy Prac inżynierskich - Katedra, y, Odlewnictwa Metali Nieżelaznych 05-06 Tematy Prac Inżynierskich y 05-06 3 5 Zespół dwuosobowy 6 Badania procesu wysychania nowych powłok ochronnych

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD TWARDOŚCI I MIKROTWARDOŚCI OSNOWY ŻELIWA CHROMOWEGO ODPORNEGO NA ŚCIERANIE NA PRZEKROJU MODELOWEGO ODLEWU

ROZKŁAD TWARDOŚCI I MIKROTWARDOŚCI OSNOWY ŻELIWA CHROMOWEGO ODPORNEGO NA ŚCIERANIE NA PRZEKROJU MODELOWEGO ODLEWU 35/9 Archives of Foundry, Year 2003, Volume 3, 9 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2003, Rocznik 3, Nr 9 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 ROZKŁAD TWARDOŚCI I MIKROTWARDOŚCI OSNOWY ŻELIWA CHROMOWEGO ODPORNEGO NA

Bardziej szczegółowo

BADANIE DOKŁADNOŚCI WYMIAROWEJ W METODZIE ZGAZOWYWANYCH MODELI

BADANIE DOKŁADNOŚCI WYMIAROWEJ W METODZIE ZGAZOWYWANYCH MODELI 118/18 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 18 (2/2) ARCHIVES OF FOUNDRY Year 2006, Volume 6, N o 18 (2/2) PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 BADANIE DOKŁADNOŚCI WYMIAROWEJ W METODZIE ZGAZOWYWANYCH

Bardziej szczegółowo

WPŁYW MODYFIKACJI NA STRUKTURĘ I MORFOLOGIĘ PRZEŁOMÓW SILUMINU AlSi7

WPŁYW MODYFIKACJI NA STRUKTURĘ I MORFOLOGIĘ PRZEŁOMÓW SILUMINU AlSi7 58/14 Archives of Foundry, Year 2004, Volume 4, 14 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2004, Rocznik 4, Nr 14 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 WPŁYW MODYFIKACJI NA STRUKTURĘ I MORFOLOGIĘ PRZEŁOMÓW SILUMINU AlSi7 F.

Bardziej szczegółowo

ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY PODEUTEKTYCZNYCH STOPÓW UKŁADU Al-Si

ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY PODEUTEKTYCZNYCH STOPÓW UKŁADU Al-Si 53/22 Archives of Foundry, Year 2006, Volume 6, 22 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2006, Rocznik 6, Nr 22 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY PODEUTEKTYCZNYCH STOPÓW UKŁADU

Bardziej szczegółowo

Wykaz norm będących w zakresie działalności Komitetu Technicznego KT 301 ds. Odlewnictwa aktualizacja na dzień

Wykaz norm będących w zakresie działalności Komitetu Technicznego KT 301 ds. Odlewnictwa aktualizacja na dzień Wykaz norm będących w zakresie działalności Komitetu Technicznego KT 301 ds. Odlewnictwa aktualizacja na dzień 15.12.2016 Numer PN Odlewy PN-EN 1559-1:2011P PN-EN 1559-1:2011E PN-EN 1559-2:2014-12E PN-EN

Bardziej szczegółowo

WPŁYW WIELKOŚCI WYDZIELEŃ GRAFITU NA WYTRZYMAŁOŚĆ ŻELIWA SFEROIDALNEGO NA ROZCIĄGANIE

WPŁYW WIELKOŚCI WYDZIELEŃ GRAFITU NA WYTRZYMAŁOŚĆ ŻELIWA SFEROIDALNEGO NA ROZCIĄGANIE 15/12 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2004, Rocznik 4, Nr 12 Archives of Foundry Year 2004, Volume 4, Book 12 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 WPŁYW WIELKOŚCI WYDZIELEŃ GRAFITU NA WYTRZYMAŁOŚĆ ŻELIWA SFEROIDALNEGO

Bardziej szczegółowo

Techniki wytwarzania - odlewnictwo

Techniki wytwarzania - odlewnictwo Techniki wytwarzania - odlewnictwo Główne elementy układu wlewowego Układy wlewowe Struga metalu Przekrój minimalny Produkcja odlewów na świecie Odbieranie ciepła od odlewów przez formę Krystalizacja Schematyczne

Bardziej szczegółowo

BADANIA SKURCZU LINIOWEGO W OKRESIE KRZEPNIĘCIA I STYGNIĘCIA STOPU AlSi 5.4

BADANIA SKURCZU LINIOWEGO W OKRESIE KRZEPNIĘCIA I STYGNIĘCIA STOPU AlSi 5.4 9/18 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 18 (1/2) ARCHIVES OF FOUNDRY Year 2006, Volume 6, N o 18 (1/2) PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 BADANIA SKURCZU LINIOWEGO W OKRESIE KRZEPNIĘCIA I STYGNIĘCIA

Bardziej szczegółowo

EKSPERYMENTALNE MODELOWANIE STYGNIĘCIA ODLEWU W FORMIE

EKSPERYMENTALNE MODELOWANIE STYGNIĘCIA ODLEWU W FORMIE 64/14 Archives of Foundry, Year 2004, Volume 4, 14 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2004, Rocznik 4, Nr 14 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 EKSPERYMENTALNE MODELOWANIE STYGNIĘCIA ODLEWU W FORMIE A. STUDNICKI 1

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Kierunek: Odlewnictwo stopów metali nieżelaznych Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Production Engineering and Management Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy Rodzaj zajęć: Wyk. Ćwicz. Lab.

Bardziej szczegółowo

TOLERANCJE OGÓLNE ODLEWÓW. M. SIKORA 1 Katedra Systemów Produkcji, Politechnika Łódzka ŁÓDŹ, ul. Stefanowskiego 1/15

TOLERANCJE OGÓLNE ODLEWÓW. M. SIKORA 1 Katedra Systemów Produkcji, Politechnika Łódzka ŁÓDŹ, ul. Stefanowskiego 1/15 32/17 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2005, Rocznik 5, Nr 17 Archives of Foundry Year 2005, Volume 5, Book 17 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 TOLERANCJE OGÓLNE ODLEWÓW M. SIKORA 1 Katedra Systemów Produkcji,

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE DIAGRAMU ISHIKAWY DO OCENY JAKOŚCI ODLEWÓW

ZASTOSOWANIE DIAGRAMU ISHIKAWY DO OCENY JAKOŚCI ODLEWÓW ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2001, Rocznik 1, Nr 1 (1/2) Archives of Foundry Year 2001, Volume 1, Book 1 (1/2) PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 ZASTOSOWANIE DIAGRAMU ISHIKAWY DO OCENY JAKOŚCI ODLEWÓW S. BORKOWSKI

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU 51/17 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2005, Rocznik 5, Nr 17 Archives of Foundry Year 2005, Volume 5, Book 17 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

Bardziej szczegółowo

SYSTEM INFORMATYCZNEGO WSPOMAGANIA ZARZĄDZANIA GOSPODARKĄ MATERIAŁAMI WSADOWYMI W ODLEWNI PRIMA-ŁÓDŹ

SYSTEM INFORMATYCZNEGO WSPOMAGANIA ZARZĄDZANIA GOSPODARKĄ MATERIAŁAMI WSADOWYMI W ODLEWNI PRIMA-ŁÓDŹ 4/12 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2004, Rocznik 4, Nr 12 Archives of Foundry Year 2004, Volume 4, Book 12 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 SYSTEM INFORMATYCZNEGO WSPOMAGANIA ZARZĄDZANIA GOSPODARKĄ MATERIAŁAMI

Bardziej szczegółowo

WPŁYW MODYFIKACJI NA PRZEBIEG KRYSTALIZACJI, STRUKTURĘ I WŁAŚCIWOŚCI MECHANICZNE BRĄZU CYNOWO-FOSFOROWEGO CuSn10P

WPŁYW MODYFIKACJI NA PRZEBIEG KRYSTALIZACJI, STRUKTURĘ I WŁAŚCIWOŚCI MECHANICZNE BRĄZU CYNOWO-FOSFOROWEGO CuSn10P 17/9 Archives of Foundry, Year 2003, Volume 3, 9 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2003, Rocznik 3, Nr 9 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 WPŁYW MODYFIKACJI NA PRZEBIEG KRYSTALIZACJI, STRUKTURĘ I WŁAŚCIWOŚCI MECHANICZNE

Bardziej szczegółowo

Recykling złomu obiegowego odlewniczych stopów magnezu poprzez zastosowanie innowacyjnej metody endomodyfikacji

Recykling złomu obiegowego odlewniczych stopów magnezu poprzez zastosowanie innowacyjnej metody endomodyfikacji PROJEKT NR: POIG.01.01.02-00-015/09 Zaawansowane materiały i technologie ich wytwarzania Recykling złomu obiegowego odlewniczych stopów magnezu poprzez zastosowanie innowacyjnej metody endomodyfikacji

Bardziej szczegółowo

ODLEWANIE KÓŁ SAMOCHODOWYCH Z SILUMINÓW. S. PIETROWSKI 1 Politechnika Łódzka, Katedra Systemów Produkcji ul. Stefanowskiego 1/15, 90-924 Łódź

ODLEWANIE KÓŁ SAMOCHODOWYCH Z SILUMINÓW. S. PIETROWSKI 1 Politechnika Łódzka, Katedra Systemów Produkcji ul. Stefanowskiego 1/15, 90-924 Łódź 28/4 Archives of Foundry, Year 2002, Volume 2, 4 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2002, Rocznik 2, Nr 4 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 ODLEWANIE KÓŁ SAMOCHODOWYCH Z SILUMINÓW S. PIETROWSKI 1 Politechnika Łódzka,

Bardziej szczegółowo

Rozwój technologii żeliwa ADI w Polsce

Rozwój technologii żeliwa ADI w Polsce Rozwój technologii żeliwa ADI w Polsce instytut odlewnictwa Kraków 2009 Opracowanie redakcyjne Marta Konieczna, Adam Kowalski, Józef Turzyński Skład komputerowy Agnieszka Fiutowska Projekt okładki i opracowanie

Bardziej szczegółowo

Metalurgia - Tematy Prac Inżynierskich - Katedra Tworzyw Formierskich, Technologii Formy, Odlewnictwa Metali Nieżelaznych

Metalurgia - Tematy Prac Inżynierskich - Katedra Tworzyw Formierskich, Technologii Formy, Odlewnictwa Metali Nieżelaznych Metalurgia - Tematy Prac Inżynierskich - Katedra, y, Odlewnictwa Metali Nieżelaznych 2016-2017 Lp. 1 2 3 4 5 6 7 8 Nazwisko i Imię dyplomanta Temat pracy Badania stanu powierzchni surowej odlewów przemysłowych

Bardziej szczegółowo

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Podstawowym używanym w Polsce pierwotnym nośnikiem energii jest: a) ropa naftowa

Bardziej szczegółowo

1. Nazwa modułu kształcenia Wprowadzenie do archeologii śródziemnomorskiej

1. Nazwa modułu kształcenia Wprowadzenie do archeologii śródziemnomorskiej OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu Wprowadzenie do archeologii śródziemnomorskiej 2. Kod modułu 05-WDAS-11 3. Rodzaj modułu obowiązkowy 4. Kierunek studiów Archeologia

Bardziej szczegółowo

KONTROLA STALIWA GXCrNi72-32 METODĄ ATD

KONTROLA STALIWA GXCrNi72-32 METODĄ ATD 54/14 Archives of Foundry, Year 2004, Volume 4, 14 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2004, Rocznik 4, Nr 14 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 KONTROLA STALIWA GXCrNi72-32 METODĄ ATD S. PIETROWSKI 1, G. GUMIENNY 2

Bardziej szczegółowo

WPŁYW OBRÓBKI CIEPLNEJ NA WŁAŚCIWOŚCI MECHANICZNE SILUMINU AlSi17Cu3Mg

WPŁYW OBRÓBKI CIEPLNEJ NA WŁAŚCIWOŚCI MECHANICZNE SILUMINU AlSi17Cu3Mg 72/2 Archives of Foundry, Year 2001, Volume 1, 1 (2/2) Archiwum Odlewnictwa, Rok 2001, Rocznik 1, Nr 1 (2/2) PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 WPŁYW OBRÓBKI CIEPLNEJ NA WŁAŚCIWOŚCI MECHANICZNE SILUMINU AlSi17Cu3Mg

Bardziej szczegółowo

W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej

W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej Lekcja Projekt Ekodom Źródło: http://hubpages.com/hub/history-of-housing 23/01/2009 1 Pierwsze schronienia Zanim człowiek nauczył się budować schronienia, mieszkał

Bardziej szczegółowo

BADANIA ŻELIWA CHROMOWEGO NA DYLATOMETRZE ODLEWNICZYM DO-01/P.Śl.

BADANIA ŻELIWA CHROMOWEGO NA DYLATOMETRZE ODLEWNICZYM DO-01/P.Śl. 36/38 Solidification of Metals and Alloys, No. 38, 1998 Krzepnięcie Metali i Stopów, nr 38, 1998 PAN Katowice PL ISSN 0208-9386 BADANIA ŻELIWA CHROMOWEGO NA DYLATOMETRZE ODLEWNICZYM DO-01/P.Śl. STUDNICKI

Bardziej szczegółowo

PROCESY PRODUKCYJNE WYTWARZANIA METALI I WYROBÓW METALOWYCH

PROCESY PRODUKCYJNE WYTWARZANIA METALI I WYROBÓW METALOWYCH Wyższa Szkoła Ekonomii i Administracji w Bytomiu Wilhelm Gorecki PROCESY PRODUKCYJNE WYTWARZANIA METALI I WYROBÓW METALOWYCH Podręcznik akademicki Bytom 2011 1. Wstęp...9 2. Cel podręcznika...11 3. Wstęp

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze do projektowania TBM

Materiały pomocnicze do projektowania TBM Materiały pomocnicze projektowania TBM Oprac. Jerzy Z. Sobolewski Rozdz. 1. Projektowanie odlewów i odkuwek Rozdz. 2. Projektowanie uchwytów specjalnych obróbki skrawaniem Rozdz. 3. Projektowanie tłoczników

Bardziej szczegółowo

MODYFIKACJA SILUMINU AK20. F. ROMANKIEWICZ 1 Politechnika Zielonogórska,

MODYFIKACJA SILUMINU AK20. F. ROMANKIEWICZ 1 Politechnika Zielonogórska, 42/44 Solidification of Metals and Alloys, Year 2000, Volume 2, Book No. 44 Krzepnięcie Metali i Stopów, Rok 2000, Rocznik 2, Nr 44 PAN Katowice PL ISSN 0208-9386 MODYFIKACJA SILUMINU AK20 F. ROMANKIEWICZ

Bardziej szczegółowo

Nowa ekologiczna metoda wykonywania odlewów z żeliwa sferoidyzowanego lub wermikularyzowanego w formie odlewniczej

Nowa ekologiczna metoda wykonywania odlewów z żeliwa sferoidyzowanego lub wermikularyzowanego w formie odlewniczej PROJEKT NR: POIG.01.03.01-12-061/08 Badania i rozwój nowoczesnej technologii tworzyw odlewniczych odpornych na zmęczenie cieplne Nowa ekologiczna metoda wykonywania odlewów z żeliwa sferoidyzowanego lub

Bardziej szczegółowo

FILTRACJA STALIWA SYMULACJA PROCESU NA PRZYKŁADZIE ODLEWU O MASIE 700 KG. S. PYSZ 1, J. STACHAŃCZYK 2 Instytut Odlewnictwa w Krakowie

FILTRACJA STALIWA SYMULACJA PROCESU NA PRZYKŁADZIE ODLEWU O MASIE 700 KG. S. PYSZ 1, J. STACHAŃCZYK 2 Instytut Odlewnictwa w Krakowie 65/18 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 18 (1/2) ARCHIVES OF FOUNDRY Year 2006, Volume 6, N o 18 (1/2) PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 FILTRACJA STALIWA SYMULACJA PROCESU NA PRZYKŁADZIE ODLEWU

Bardziej szczegółowo

Zmiany środowiska po roku 1750

Zmiany środowiska po roku 1750 Zmiany środowiska po roku 1750 Zmiany od końca XVIII wieku: - wzrost uprzemysłowienia spowodował wzrost demograficzny - przemysł staje się podstawową gałęzią gospodarki - rozpoczynają się procesy urbanizacyjne

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE METODY FMEA W DOSKONALENIU JAKOŚCI WYROBÓW ODLEWANYCH

ZASTOSOWANIE METODY FMEA W DOSKONALENIU JAKOŚCI WYROBÓW ODLEWANYCH 4/15 Archives of Foundry, Year 2005, Volume 5, 15 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2005, Rocznik 5, Nr 15 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 ZASTOSOWANIE METODY FMEA W DOSKONALENIU JAKOŚCI WYROBÓW ODLEWANYCH S. BORKOWSKI

Bardziej szczegółowo

Wtrącenia niemetaliczne w staliwie topionym w małym piecu indukcyjnym

Wtrącenia niemetaliczne w staliwie topionym w małym piecu indukcyjnym A R C H I V E S of F O U N D R Y E N G I N E E R I N G Published quarterly as the organ of the Foundry Commission of the Polish Academy of Sciences ISSN (897-0) Volume Special Issue /0 9 97 8/ Wtrącenia

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA WYTWARZANIA ŁOŻYSK ŚLIZGOWYCH PRZENOŚNIKÓW KUBEŁKOWYCH

TECHNOLOGIA WYTWARZANIA ŁOŻYSK ŚLIZGOWYCH PRZENOŚNIKÓW KUBEŁKOWYCH 30/40 Solidification of Metals and Alloys, Year 1999, Volume 1, Book No. 40 Krzepnięcie Metali i Stopów, Rok 1999, Rocznik 1, Nr 40 PAN Katowice PL ISSN 0208-9386 TECHNOLOGIA WYTWARZANIA ŁOŻYSK ŚLIZGOWYCH

Bardziej szczegółowo

NORMA ZAKŁADOWA ZŁOMU STALOWEGO W CRONIMET PL

NORMA ZAKŁADOWA ZŁOMU STALOWEGO W CRONIMET PL KLASA ZŁOMU INDEKS OPIS WYMIARY GRUBOŚĆ ZANIECZY MOŻLIWOŚĆ SZCZENIA PRZEROBU UWAGI Złom stalowy poprodukcyjny nieocynkowany N1 8000 w postaci blach, ażurów, płaskowników, bez bandówek. BRAK do 2 mm PACZKA

Bardziej szczegółowo

PL B1. INSTYTUT METALURGII I INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ IM. ALEKSANDRA KRUPKOWSKIEGO POLSKIEJ AKADEMII NAUK, Kraków, PL

PL B1. INSTYTUT METALURGII I INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ IM. ALEKSANDRA KRUPKOWSKIEGO POLSKIEJ AKADEMII NAUK, Kraków, PL RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 211075 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 382853 (51) Int.Cl. C22C 5/08 (2006.01) B21D 26/02 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Henryk Rutkowski Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Przedmiotem zainteresowania jest terytorium województwa kaliskiego na dawnych mapach, z których tylko późniejsze przedstawiają

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE DRUKU 3D

ZASTOSOWANIE DRUKU 3D ZASTOSOWANIE DRUKU 3D w odlewnictwie autoryzowany przedstawiciel 3D Lab s.c. 02-949 Warszawa // ul. Ostra 13C T/F: (+48 22) 885 63 23 // M: +48 505 10 10 33 Formy odlewnicze z piasku kwarcowego Budowa

Bardziej szczegółowo

SKURCZ TERMICZNY ŻELIWA CHROMOWEGO

SKURCZ TERMICZNY ŻELIWA CHROMOWEGO 48/4 Archives of Foundry, Year 2002, Volume 2, 4 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2002, Rocznik 2, Nr 4 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 SKURCZ TERMICZNY ŻELIWA CHROMOWEGO S. JURA 1, A. STUDNICKI 2, J. KILARSKI

Bardziej szczegółowo

NOWOCZESNE ODMIANY ŻELIWA O STRUKTURZE AUSFERRYTYCZNEJ. A. KOWALSKI, A. PYTEL Instytut Odlewnictwa, ul. Zakopiańska 73, Kraków

NOWOCZESNE ODMIANY ŻELIWA O STRUKTURZE AUSFERRYTYCZNEJ. A. KOWALSKI, A. PYTEL Instytut Odlewnictwa, ul. Zakopiańska 73, Kraków 97/18 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 18 (2/2) ARCHIVES OF FOUNDRY Year 2006, Volume 6, N o 18 (2/2) PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 NOWOCZESNE ODMIANY ŻELIWA O STRUKTURZE AUSFERRYTYCZNEJ A.

Bardziej szczegółowo

Fundusze Europejskie dla Rozwoju Polski Wschodniej

Fundusze Europejskie dla Rozwoju Polski Wschodniej Misja Gospodarcza Czechy (29.09.2014 03.10.2014) III Misja Gospodarcza członków Wschodniego Klastra Odlewniczego KOM-CAST odbyła się do Czech. W misji gospodarczej wzięli udział przedstawiciele przedsiębiorstw:

Bardziej szczegółowo

PROCES WYGRZEWANIA WSTĘPNEGO FORM GIPSOWYCH DLA ODLEWNICTWA ARTYSTYCZNEGO

PROCES WYGRZEWANIA WSTĘPNEGO FORM GIPSOWYCH DLA ODLEWNICTWA ARTYSTYCZNEGO 27/17 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2005, Rocznik 5, Nr 17 Archives of Foundry Year 2005, Volume 5, Book 17 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 PROCES WYGRZEWANIA WSTĘPNEGO FORM GIPSOWYCH DLA ODLEWNICTWA ARTYSTYCZNEGO

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2014 ISBN:

Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2014 ISBN: HISTORIA Autorzy: Szymon Krawczyk, Mariusz Włodarczyk Redaktor serii: Marek Jannasz Korekta: Paweł Pokora Koncepcja graficzna serii: Teresa Chylińska-Kur, KurkaStudio Opracowanie graficzne: Piotr Korolewski

Bardziej szczegółowo

ADAPTACJA METODY QFD DLA POTRZEB ODLEWNI ŻELIWA

ADAPTACJA METODY QFD DLA POTRZEB ODLEWNI ŻELIWA 35/19 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 19 Archives of Foundry Year 2006, Volume 6, Book 19 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 ADAPTACJA METODY QFD DLA POTRZEB ODLEWNI ŻELIWA J. SITKO 1 Politechnika

Bardziej szczegółowo

Alexander Wielki Polini/Pollini/ w Suchedniowie

Alexander Wielki Polini/Pollini/ w Suchedniowie Alexander Wielki Polini/Pollini/ w Suchedniowie Wstęp Analizując akta stanu cywilnego Suchedniowa, te najstarsze od 1816 do 1850 roku, znalazłem wiele interesujących faktów dotyczących zwyczajów ludzi,

Bardziej szczegółowo

Technologia wytapianych modeli w zastosowaniu dla stopów miedzi

Technologia wytapianych modeli w zastosowaniu dla stopów miedzi A R C H I V E S of F O U N D R Y E N G I N E E R I N G Published quarterly as the organ of the Foundry Commission of the Polish Academy of Sciences ISSN (1897-3310) Volume 13 Special Issue 3/2013 143 148

Bardziej szczegółowo

FOTOELEKTRYCZNA REJESTRACJA ENERGII PROMIENIOWANIA KRZEPNĄCEGO STOPU

FOTOELEKTRYCZNA REJESTRACJA ENERGII PROMIENIOWANIA KRZEPNĄCEGO STOPU 13/8 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 23, Rocznik 3, Nr 8 Archives of Foundry Year 23, Volume 3, Book 8 PAN - Katowice PL ISSN 1642-538 FOTOELEKTRYCZNA REJESTRACJA ENERGII PROMIENIOWANIA KRZEPNĄCEGO STOPU Z. NIEDŹWIEDZKI

Bardziej szczegółowo

Metale i niemetale. Krystyna Sitko

Metale i niemetale. Krystyna Sitko Metale i niemetale Krystyna Sitko Substancje proste czyli pierwiastki dzielimy na : metale np. złoto niemetale np. fosfor półmetale np. krzem Spośród 115 znanych obecnie pierwiastków aż 91 stanowią metale

Bardziej szczegółowo

9/42 ZASTOSOWANIE WĘGLIKA KRZEMU DO WYTOPU ŻELIW A SZAREGO W ŻELIWIAKU WPROW ADZENIE.

9/42 ZASTOSOWANIE WĘGLIKA KRZEMU DO WYTOPU ŻELIW A SZAREGO W ŻELIWIAKU WPROW ADZENIE. 9/42 Soidification of Metais and Aoys, Year 2000, Voume 2, Book No 42 Krzepnięcie Metai i Stopów, Rok 2000, Rocznik 2, Nr 42 PAN-Katowice, PL ISSN 0208-9386 ZASTOSOWANIE WĘGLIKA KRZEMU DO WYTOPU ŻELIW

Bardziej szczegółowo

Proszki metalowe. PRODUCENT VMP Research & Production Holding JSC (VMP Holding) Ekaterinburg,Russia

Proszki metalowe. PRODUCENT VMP Research & Production Holding JSC (VMP Holding) Ekaterinburg,Russia PRODUCENT VMP Research & Production Holding JSC (VMP Holding) Ekaterinburg,Russia WYŁĄCZNY DYSTRYBUTOR NA TERENIE RP Intrapol II Sp. z o.o. Żywiec ul. Ks.Pr. Słonki 3c Proszki metalowe Unikatowa produkcja

Bardziej szczegółowo

Nauka o Materiałach dr hab. inż. Mirosław Bućko, prof. AGH B-8, p. 1.13, tel

Nauka o Materiałach dr hab. inż. Mirosław Bućko, prof. AGH B-8, p. 1.13, tel Nauka o Materiałach dr hab. inż. Mirosław Bućko, prof. AGH B-8, p. 1.13, tel. 12 617 3572 www.kcimo.pl, bucko@agh.edu.pl Plan wykładów Monokryształy, Materiały amorficzne i szkła, Polikryształy budowa,

Bardziej szczegółowo

WYTWARZANIE ŻELIWA Z GRAFITEM WERMIKULARNYM POPRZEZ OBRÓBKĘ STOPU ALUMINIUM I MISZMETALEM CEROWYM

WYTWARZANIE ŻELIWA Z GRAFITEM WERMIKULARNYM POPRZEZ OBRÓBKĘ STOPU ALUMINIUM I MISZMETALEM CEROWYM 16/37 Solidification of Metals and Alloys, No. 37, 1998 Krzepnięcie Metali i Stopów, nr 37, 1998 PAN Katowice PL ISSN 0208-9386 WYTWARZANIE ŻELIWA Z GRAFITEM WERMIKULARNYM POPRZEZ OBRÓBKĘ STOPU ALUMINIUM

Bardziej szczegółowo

PL B1. POLWAX SPÓŁKA AKCYJNA, Jasło, PL BUP 21/12. IZABELA ROBAK, Chorzów, PL GRZEGORZ KUBOSZ, Czechowice-Dziedzice, PL

PL B1. POLWAX SPÓŁKA AKCYJNA, Jasło, PL BUP 21/12. IZABELA ROBAK, Chorzów, PL GRZEGORZ KUBOSZ, Czechowice-Dziedzice, PL PL 214177 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 214177 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 394360 (51) Int.Cl. B22C 1/02 (2006.01) C08L 91/08 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej

Bardziej szczegółowo

ODLEWNICTWO W BUDOWIE SAMOCHODÓW. P. WASILEWSKI 1 Akademia Techniczno - Humanistyczna w Bielsku-Białej

ODLEWNICTWO W BUDOWIE SAMOCHODÓW. P. WASILEWSKI 1 Akademia Techniczno - Humanistyczna w Bielsku-Białej 26/6 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2002, Rocznik 2, Nr 6 Archives of Foundry Year 2002, Volume 2, Book 6 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 ODLEWNICTWO W BUDOWIE SAMOCHODÓW P. WASILEWSKI 1 Akademia Techniczno

Bardziej szczegółowo

Krajowy Program Gospodarki Odpadami

Krajowy Program Gospodarki Odpadami Krajowy Program Gospodarki Odpadami KPGO został sporządzony jako realizacja przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628 oraz z 2002 r. Nr 41, poz. 365 i Nr 113, poz.

Bardziej szczegółowo

KONTROLA STALIWA NIESTOPOWEGO METODĄ ATD

KONTROLA STALIWA NIESTOPOWEGO METODĄ ATD 36/12 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2004, Rocznik 4, Nr 12 Archives of Foundry Year 2004, Volume 4, Book 12 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 KONTROLA STALIWA NIESTOPOWEGO METODĄ ATD S. PIETROWSKI 1, G. GUMIENNY

Bardziej szczegółowo

Badanie zmęczenia cieplnego żeliwa w Instytucie Odlewnictwa

Badanie zmęczenia cieplnego żeliwa w Instytucie Odlewnictwa PROJEKT NR: POIG.01.03.01-12-061/08 Badania i rozwój nowoczesnej technologii tworzyw odlewniczych odpornych na zmęczenie cieplne Badanie zmęczenia cieplnego żeliwa w Instytucie Odlewnictwa Zakopane, 23-24

Bardziej szczegółowo

Opisy efektów kształcenia dla modułu

Opisy efektów kształcenia dla modułu Karta modułu - Projektowanie form dla odlewnictwa artystycznego i precyzyjnego 1 / 5 Nazwa modułu: Projektowanie form dla odlewnictwa artystycznego i precyzyjnego Rocznik: 2012/2013 Kod: OM-2-212-s Punkty

Bardziej szczegółowo

EMPIRYCZNE WYZNACZENIE PRAWDOPODOBIEŃSTW POWSTAWANIA WARSTWY KOMPOZYTOWEJ

EMPIRYCZNE WYZNACZENIE PRAWDOPODOBIEŃSTW POWSTAWANIA WARSTWY KOMPOZYTOWEJ /4 Archives of Foundry, Year 24, Volume 4, 4 Archiwum Odlewnictwa, Rok 24, Rocznik 4, Nr 4 AN Katowice L ISSN 642-53 EMIRYCZNE WYZNACZENIE RAWDOODOBIEŃSTW OWSTAWANIA WARSTWY KOMOZYTOWEJ C. BARON, J. GAWROŃSKI

Bardziej szczegółowo

Poprawa efektywności i restrukturyzacja sektora hutniczego praktyczne doświadczenia Kolaja & Partners. Katowice, 11 maja 2006 r.

Poprawa efektywności i restrukturyzacja sektora hutniczego praktyczne doświadczenia Kolaja & Partners. Katowice, 11 maja 2006 r. Poprawa efektywności i restrukturyzacja sektora hutniczego praktyczne doświadczenia Kolaja & Partners Katowice, 11 maja 2006 r. TYPOWE DŹWIGNIE PODNOSZENIA WARTOŚCI SPÓŁKI Zakres prezentacji Niski Średni

Bardziej szczegółowo

BADANIA DYFRAKCYJNE WARSTWY ALFINOWANEJ NA STOPACH ŻELAZA

BADANIA DYFRAKCYJNE WARSTWY ALFINOWANEJ NA STOPACH ŻELAZA 56/22 Archives of Foundry, Year 2006, Volume 6, 22 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2006, Rocznik 6, Nr 22 PAN Katowice PL ISSN 16425308 BADANIA DYFRAKCYJNE WARSTWY ALFINOWANEJ NA STOPACH ŻELAZA S. PIETROWSKI

Bardziej szczegółowo

MODYFIKACJA SILUMINU AK20 DODATKAMI ZŁOŻONYMI

MODYFIKACJA SILUMINU AK20 DODATKAMI ZŁOŻONYMI 41/2 Archives of Foundry, Year 2001, Volume 1, 1 (2/2) Archiwum Odlewnictwa, Rok 2001, Rocznik 1, Nr 1 (2/2) PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 MODYFIKACJA SILUMINU AK20 DODATKAMI ZŁOŻONYMI F. ROMANKIEWICZ

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19)PL (11) (13) B1. (51) IntCl6: PL B1 C22B 7/00 C01G 5/00. (54) Sposób odzyskiwania srebra z surowców wtórnych

(12) OPIS PATENTOWY (19)PL (11) (13) B1. (51) IntCl6: PL B1 C22B 7/00 C01G 5/00. (54) Sposób odzyskiwania srebra z surowców wtórnych RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19)PL (11)176329 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 308575 (22) Data zgłoszenia. 09.05.1995 (51) IntCl6: C22B 7/00 C01G

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS OCHRONNY WZORU PRZEMYSŁOWEGO

(12) OPIS OCHRONNY WZORU PRZEMYSŁOWEGO RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS OCHRONNY WZORU PRZEMYSŁOWEGO (19) PL (n)16782 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 16694 (22) Data zgłoszenia: 11.06.2010 (51) Klasyfikacja:

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

ODLEWNICTWO CIŚNIENIOWE METALI I FORMOWANIE WTRYSKOWE TWORZYW SZTUCZNYCH

ODLEWNICTWO CIŚNIENIOWE METALI I FORMOWANIE WTRYSKOWE TWORZYW SZTUCZNYCH ODLEWNICTWO CIŚNIENIOWE METALI I FORMOWANIE WTRYSKOWE TWORZYW SZTUCZNYCH Zbigniew Bonderek, Stefan Chromik Kraków 2006 r. WYDAWNICTWO NAUKOWE AKAPIT Recenzenci: Prof. Dr hab. Inż. Józef Dańko Prof. Dr

Bardziej szczegółowo

DOKŁADNOŚĆ WYMIAROWA ODLEWÓW PRECYZYJNYCH DLA PROCESU WYPALANYCH MODELI

DOKŁADNOŚĆ WYMIAROWA ODLEWÓW PRECYZYJNYCH DLA PROCESU WYPALANYCH MODELI 11/18 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 006, Rocznik 6, Nr 18 (/) ARCHIVES OF FOUNDRY Year 006, Volume 6, N o 18 (/) PAN Katowice PL ISSN 164-5308 DOKŁADNOŚĆ WYMIAROWA ODLEWÓW PRECYZYJNYCH DLA PROCESU WYPALANYCH

Bardziej szczegółowo

CIĄGŁE ODLEWANIE ALUMINIUM A ASPEKTY OCHRONY ŚRODOWISKA

CIĄGŁE ODLEWANIE ALUMINIUM A ASPEKTY OCHRONY ŚRODOWISKA 18/20 Archives of Foundry, Year 2006, Volume 6, 20 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2006, Rocznik 6, Nr 20 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 CIĄGŁE ODLEWANIE ALUMINIUM A ASPEKTY OCHRONY ŚRODOWISKA J. ŚLIWAKOWSKI

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY STOPÓW Al-Si

ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY STOPÓW Al-Si 29/19 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 19 Archives of Foundry Year 2006, Volume 6, Book 19 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY STOPÓW Al-Si J. PIĄTKOWSKI

Bardziej szczegółowo

ODLEWY WARSTWOWE. BARTOCHA D., SUCHOŃ J., JURA S. Katedra Odlewnictwa Politechniki Śląskiej Gliwice Towarowa 7, POLAND

ODLEWY WARSTWOWE. BARTOCHA D., SUCHOŃ J., JURA S. Katedra Odlewnictwa Politechniki Śląskiej Gliwice Towarowa 7, POLAND 24/38 Solidification of Metals and Alloys, No. 38, 1998 Krzepnięcie Metali i Stopów, nr 38, 1998 PAN Katowice PL ISSN 28-9386 ODLEWY WARSTWOWE BARTOCHA D., SUCHOŃ J., JURA S. Katedra Odlewnictwa Politechniki

Bardziej szczegółowo