Z SERCA ŚLĄSKICH LASÓW

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Z SERCA ŚLĄSKICH LASÓW"

Transkrypt

1 Z SERCA ŚLĄSKICH LASÓW G M I N A K U Ź N I A R A C I B O R S K A

2 Z SERCA ŚLĄSKICH LASÓW Gmina Kuźnia Raciborska RACIBÓRZ 2007

3 Opracowano i wydano na zlecenie Urzędu Miejskiego w Kuźni Raciborskiej Grzegorz Wawoczny, Racibórz 2007 Tekst: Grzegorz Wawoczny Fotografie: Bolesław Stachow, Grzegorz Wawoczny, archiwum WiAI WAW Tłumaczenie: wersja angielska Mirella Obłąg (Gimnazjum nr 3 w Raciborzu), wersja niemiecka Małgorzata Mieńko Wydawca: Wydawnictwo i Agencja Informacyjna WAW Grzegorz Wawoczny, ul. Opawska 4/6, Racibórz, tel. (032) , tel. kom , Layout: Paweł Okulowski Druk: Ośrodek Wydawniczy Augustana, Bielsko-Biała Printed in Poland ISBN

4 OD SEGENBURGA DO RAFAMETU Był rok Do mnichów cysterskich z Rud dotarła wiadomość, że król Prus zlikwiduje ich klasztor i zagarnie zgromadzone w nim skarby. Stare podanie mówi, że w Kuźni Raciborskiej mieszkał przyjaciel zakonników. Pozwolił im potajemnie w nocy zakopać kosztowności w swojej stodole. Cystersi nie wiedzieli, że podpatruje ich sąsiad zaufanego gospodarza. Gdy bracia zakonni rozeszli się po świecie, zagarnął ich kosztowności, ale bogactwem się nie nacieszył. Z pokolenia na pokolenie jego rodzinę nękały choroby i nieszczęścia. Tylko uczciwą i ciężką pracą ludzie się bogacą mówili potem mieszkańcy Kuźni Raciborskiej. Kuźnia Raciborska to miasto w powiecie raciborskim, głęboko zaszyte w śląskich lasach, przecięte rzeką Rudą, która płynie tu dwoma korytami. Pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą z I połowy XVII w. Jej mieszkańcy zajmowali się wyrębem lasu i wyrobem węgla drzewnego. Był rok Octavian Seger von Segenberg rezydent należącego do Oppersdorffów dominium raciborskiego, założył na karczowisku leśnym Potępa osiedle hutnicze nazwane od jego nazwiska Segenburg. Sfinansował budowę kuźnicy z dymarkami do wytapiania rudy, tartaku oraz warsztatu do wyrobu gontów. Zakłady powstały przy rzeczce Rudzie, która napędzała młyńskie koła. Ze względu na niewielki spadek wód, konieczne było wzniesienie kosztownych grobli, śluz i zbiorników. Zyski z produkcji były jednak duże więc inwestycje szybko się zwróciły. W 1642 r. powstała kuźnica Naślepiów. W 1646 r. hrabia Oppersdorff polecił wybudować dla miejscowych smolarzy i hutników drewniany kościół p.w. św. Marii Magdaleny. Świątynię wzniósł cieśla Bartłomiej Rompel. Posługę duszpasterską sprawował tu proboszcz z parafii św. Jadwigi w Markowicach. Zgodnie z zapisem fundacyjnym, miał obowiązek odprawiać w Kuźni pięć nabożeństw rocznie. W drugiej połowie XVIII w., po przyłączeniu Śląska do Prus i wzroście koniunktury na wyroby metalowe, w Kuźni zbudowano wielkie 3

5 piece hutnicze oraz fryszerki, w których surówkę wielkopiecową przerabiano na stal. Nie przynosiły one jednak oczekiwanych zysków. Podczas kontroli w 1777 r., pruski inspektor Köppen stwierdził, że konstruktorzy popełnili poważne błędy, a zakłady stanęły w niewłaściwym miejscu. W 1791 r., w dość fatalnym stanie, zostały przejęte przez państwo. Osiem lat później odkupił je graf Plattenberg. Z tą chwilą dla Kuźni nastały złote czasy. Duże kontrakty na dostawę żelaza do królewskich magazynów we Wrocławiu, pozwoliły inwestować w rozwój pieców, fryszerek oraz zakładu produkcji gwoździ. W pobliskim Turzu, gdzie był port odrzański, zbudowano składnicę, w której towar czekał na transport łodziami. Rozwijały się okoliczne osady: Bargłówka, gdzie wydobywano rudy darniowe, a także Budziska i Ruda, które zamieszkali drwale i smolarze. W 1747 r. w centrum Kuźni Raciborskiej stanęła figura św. Jana Nepomucena, dłuta wytrawnego mistrza baroku Jana Melchiora Österreicha. Jej fundatorem był hrabia Sobeck. Według miejscowej tradycji, postument stanowi wotum dziękczynne za cudowne ocalenie żony hrabiego, która przejeżdżając przez Kuźnię utknęła w grzęzawisku. W połowie XVIII w. Kuźnia Raciborska liczyła ponad 270 mieszkańców. Na zachodzie wsi zlokalizowany był folwark. W 1804 r. zbudowano szkołę. W 1813 r., na południe od osady, powstała tzw. Nowa Kuźnia z fryszerkami i gwoździarnią Nadzieja. W 1830 r. liczba mieszkańców wzrosła do blisko 770. Dalszemu rozwojowi sprzyjało uruchomienie, w 1846 r., linii kolejowej Koźle Racibórz, a rok później połączenia z Austro-Węgrami przez Chałupki Bogumin. Kuźnia znalazła się na ważnym szlaku komunikacyjnym. Kwitł przemysł i handel. W 1850 r. msze w kościele św. Marii Magdaleny odprawiano już nie kilka razy w roku, ale we wszystkie niedziele i święta. W 1866 r. wzmiankowany jest pierwszy targ. W 1883 r. zbudowano nową, większą szkołę, a w 1892 r. osada stała się samodzielną parafią. W 1903 r. poświęcono okazały neogotycki kościół projektu znanego architekta Ludwika Schneidera. W tym czasie liczba mieszkańców przekroczyła tysiąc, a miejscowy przemysł ogarnęła rewolucja technologiczna. Już w 1855 r. wygaszono ostatnią fryszerkę. W 1893 r. uruchomiono nowoczesną odlewnię żeliwa, a 1 lipca 1907 r. największą miejscową 4

6 hutę Nadzieja, należącą do spadkobierców Schönawy, przejął koncern zbudowany przez westfalskiego przemysłowca Augusta Wilhelma Hegenscheidta ( ). Firma ta miała siedzibę w Raciborzu. Zajmowała się produkcją okuć budowlanych oraz obrabiarek dla potrzeb kolejnictwa. W okresie międzywojennym w Kuźni Raciborskiej produkowano modele oraz odlewy żeliwne. Te ostatnie wysyłano do zakładu macierzystego w Raciborzu, w którym odbywała się obróbka mechaniczna oraz montaż maszyn. Podczas II wojny światowej zakłady zostały rozbudowane, przyjmując nazwę Schondorff Hegenscheidt-Werke. Produkcję poszerzono o części silnikowe dla lotnictwa. W styczniu 1945 r., w związku ze zbliżającym się frontem, zaprzestano działalności. W 1946 r., na bazie znacjonalizowanych zakładów Hegenscheidt a, rozpoczęła działalność Fabryka Wyrobów Metalowych Rafo, obecny Rafamet, który odegrał ważną rolę w dziejach Kuźni Raciborskiej. Szybko rosła produkcja, przybywało ludności, zbudowano osiedla, dom kultury, szkoły i obiekty sportowe. 1 stycznia 1967 r. dotychczasowa osada wiejska otrzymała prawa miejskie. W mieście Kuźnia Raciborska mieszkało wówczas 4568 mieszkańców. Dziś jest ich ponad 5 tysięcy. Fabryka Obrabiarek Rafamet S.A. nadal pozostaje znakiem rozpoznawczym Kuźni Raciborskiej. To znany na światowych rynkach producent specjalistycznych urządzeń dla przemysłu kolejowego, lotniczego, energetycznego a także zbrojeniowego. Zaawansowane technologicznie maszyny pracują na całym świecie, m.in. dla francuskich kolei SNCF i francuskiego przemysłu kosmicznego przy budowie rakiet Arian. W mieście znajduje się też nowoczesny zakład wędliniarski Maxpol, nagrodzony znakiem jakości Teraz Polska, z wyrobami wyróżnionymi na wielu prestiżowych konkursach, w tym zagranicznych. Miasto ma bogatą infrastrukturę: dom kultury z dużą salą widowiskową, Zespół Szkół Ogólnokształcących i Technicznych z nowoczesną halą sportową, stadion, ośrodek wodno-rekreacyjny, hotele, restauracje i banki. W zabudowie można spotkać zarówno XIX-wieczne chałupy drewniane o konstrukcji zrębowej, dawne wille bogatych obywateli i domy robotników jak i powojenne osiedle. Miejscowy samorząd łączą umowy partnerskie z niemieckim Kelheim oraz czeskimi gminami Odry i Bolatice. 5

7 Z BIEGIEM RUDY Między Kuźnią Raciborską a Rudami wije się leniwie rzeka Ruda. Jej dorzecze przecina ogromny kompleks leśny Nadleśnictwa Rudy Raciborskie. W lasach krzyżują się dwa ważne szlaki ekologiczne; pierwszy wiodący przez Bramę Morawską i stanowiący korytarz dla wędrówki wielu gatunków fauny i flory, w tym przelotu ptactwa oraz drugi, poprzez lasy rybnickie, kobiórskie i pszczyńskie, łączący zlewnię dwóch największych polskich rzek: Odry i Wisły. Całość kompleksów Nadleśnictwa Rudy Raciborskie zaliczono do lasów ochronnych. Widać w nich przekształcenia dokonane od XIII do XVIII w. przez cystersów. Śladem działalności mnichów jest sieć dróg, gdzieniegdzie miejsca wydobywania rud żelaza, aleje wiekowych dębów przy najważniejszych szlakach oraz groble po starych stawach. Między Rudą Kozielską a Jankowicami rozpościera się obszar dawnego książęcego Thiergarten stworzonego z początkiem XIX w. rewiru zwierzyny przeznaczonej dla zacnych gości księcia von Ratibor. Przepływa tędy potok Raczok, miejsce bytowania wielu rodzin bobrzych. Poza nimi w tutejszych lasach bytują również: jelenie, daniele, sarny, jenoty, dziki, wydry, lisy, a nawet wilki. Wspomniana Ruda Kozielska wzmiankowana jest już w 1258 r. W centrum wsi znajduje się neogotycka kapliczka św. Urbana z 1900 r., a przy drodze do Kuźni Raciborskiej budynek starej leśniczówki o nazwie Quid ad te (łac. Coś dla ciebie), wzniesiony na początku XX w., według miejscowej tradycji podarowany przez księcia von Ratibor ukochanej dziewczynie. Warto skierować kroki do leśniczówki Wildek (Wildeck) z końca XIX w. Podanie mówi, że zamieszkiwał tu kiedyś leśniczy Eliasz, który zabijał wszystkich, którzy wchodzili do lasu. Za zgodą Eliasza w knieje mogła wchodzić tylko miejscowa ludność lub najemni drwale. Każdy z nich musiał głośno gwizdać lub śpiewać. Zły leśniczy wiedział wówczas, że to swój. Obcy, który nieopatrznie wkroczył przy Wildku w gęstwinę, został natychmiast zastrzelony lub pojmany i zamykany 6

8 w ciemnej piwnicy leśniczówki. Tu nieszczęśnik umierał w męczarniach z głodu. Ponoć to mroczne miejsce kryło aż 99 ciał ofiar, kiedy to zjawił się tu pewien handlarz świętymi obrazkami. Robotnicy leśni kazali mu szybko uciekać. Na nic jednak zdały się ostrzeżenia. Rychło pojawił się Eliasz i wycelował w kupca fuzję. Kiedy padł strzał, nieznajomy wędrowiec, ku ogromnemu zdziwieniu leśniczego, chwycił kulę i rzekł: teraz skieruję ją na ciebie. Zły Eliasz zląkł się okrutnie. Poprzysiągł kupcowi, że już nikogo nie pozbawi życia. Kiedy wkrótce potem pożegnał się z życiem doczesnym, nad Wildek zleciało się i krążyło przez długi czas stado stu kruków. Z Wildka dojdziemy do starej leśniczówki Rothenburg (dziś Krasiejów) w Jankowicach. Po drodze natrafimy na Schlossberg lekkie wzniesienie zwane Górą Zamkową. W czasach książęcych był to punkt widokowy z chatą Wiktora. Legenda mówi, że dawno temu rozbójnicy zbudowali tu zamek. Zajmowali się napadaniem na podróżników podążających starym leśnym traktem na miejskie targowiska Raciborza i Gliwic. Pewnego razu zabili chłopa, który z biedy sprzedał ostatniego konia i wracał do domu z pieniędzmi. Jego żona, na drugi dzień rankiem, poszła do lasu i ujrzała wiszące na drzewie ciało męża. Jej żal był tak wielki, że krzyknęła w stronę zamku: niech cierpią ci, którzy zabili mojego chłopa. Wtem ziemia się rozstąpiła, a zamek zapadł. W czasie II wojny światowej Niemcy urządzili tu składy broni. Jankowice zwane Rudzkimi są wymieniane w datowanym na 1264 r. dokumencie biskupa wrocławskiego Tomasza I. Cystersi, którzy pobierali stąd dziesięciny a tutejszym mieszkańcom pozwolili rządzić się wedle prawa niemieckiego, mieli tu swój folwark, pasieki, stawy i smolarnie, a wzdłuż potoków eksploatowali rudy żelaza. W Jankowicach produkowano również węgiel drzewny. W 1683 r. ze swoją armią przejeżdżał tędy pod Wiedeń król Jan III Sobieski. Do dziś istnieje budynek katolickiej szkoły ludowej z 1873 r. U zbiegu ul. Raciborskiej i Wiejskiej stoi neogotycka kaplica św. Izydora Oracza, zbudowana w 1902 r. na planie kwadratu, z wieżyczką z latarnią i hełmem namiotowym. Obok widać parterowy budynek dawnej karczmy z końca XIX w., do której na początku XIX w. została dobudowana kapliczka na planie kwadratu z polichromowaną figurą św. Jana Nepomucena 7

9 we wnętrzu. Przy ul. Leśnej 1 stoi druga leśniczówka z przełomu XIX i XX w. Ogromną atrakcją jest grab pospolity uznany za najgrubsze i jedno z najstarszych drzew Lasów Państwowych tego gatunku w Polsce. Grab rośnie na skraju lasu przy drodze do Rud i obecnie jest już pomnikiem przyrody. W okolicznych grzybodajnych i pełnych aromatycznych owoców lasach znaleźć można inne urokliwe miejsca wypoczynku uroczysko Hubertus z chatą myśliwską i źródło Hugo Quelle. 8

10 NA CYSTERSKIM SZLAKU Rudy, dawniej Rudy Wielkie Gross Rauden. Historia miejscowości jest związana z cystersami. Mnisi z podkrakowskiego Jędrzejowa przed 1258 r. założyli tu klasztor. Wedle legendy, miejsce ufundowania kościoła i opactwa wybrał książę opolsko raciborski Władysław, który podczas polowania zabłądził w rudzkich lasach pełnych dzikiej zwierzyny. Władca zasnął pod ogromnym dębem świadom, że grozi mu wielkie niebezpieczeństwo. We śnie ukazał mu się ojciec Benedykt cysters z Jędrzejowa i kapelan zamkowy z Raciborza, który powiedział: Bóg bliskim jest tych, którzy go szukają. Rankiem obudził się na polance i odnalazł kompanów. W Raciborzu opowiedział historię swojej żonie Eufemii. Oboje uznali, że w miejscu cudownego ocalenia należy wznieść świątynię. Kiedy przybyli na miejsce, wiatr zerwał z głowy księżnej welon, który po chwili opadł. Para uznała, iż Bóg chce, by ołtarz stanął tam, gdzie leżało nakrycie głowy. Inna legenda mówi, że w podziemiach opactwa do dziś znajduje się studnia wydrążona na miejscu owego źródełka, a płynąca zeń woda ma ponoć cudowne lecznicze właściwości. Klasztor w Rudach funkcjonował do 1810 r. Zakonnicy prowadzili liczne folwarki, zakładali stawy hodowlane, zajmowali się bartnictwem, browarnictwem, gorzelnictwem, uprawą winorośli oraz gospodarką leśną. W XVII w. rozwinęli kopalnie oraz hutnictwo. Pocysterski kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Rudach, dziś Diecezjalne Sanktuarium Matki Boskiej Pokornej, to jeden z najcenniejszych śląskich zabytków. Świątynia jest trójnawową, czteroprzęsłową bazyliką. Jej budowę, przynajmniej z prezbiterium i transeptem, zakończono już przed 1303 r. Do kościoła wchodziło się przez ostrołukowy, charakterystyczny dla epoki romańskiej portal znajdujący się obecnie w kruchcie pod dobudowaną w XVIII w. wieżą. W XIII-XV w., obok kościoła powstała właściwa klauzura mnisza, składająca się ze skrzydeł: wschodniego, zachodniego i północnego. Kościół i trzy skrzydła tworzyły wirydarz, czyli dziedziniec klasztorny 9

11 okolony krużgankami, z których zakonnicy wchodzili do swoich cel. Wokół klasztoru powstawały sady, warzywniki i pola uprawne. Działał także młyn zasilany wodą z Rudy. Obszar na wschód i południe od kościoła zajmował klasztorny park. Znaczne przekształcenia zabudowy nastąpiły po zakończeniu wojny trzydziestoletniej ( ), w okresie stabilizacji politycznej i prosperity klasztornego przemysłu wydobywczego i hutniczego. W czasie barokowej przebudowy i rozbudowy z XVII i początku XVIII w. dobudowano pałac opacki, skrzydło gościnne a także szereg budynków gospodarczych. Pożar w styczniu 1945 r., spowodowany przez wojska radzieckie, zniszczył założenie klasztorno-pałacowe oraz naruszył główne elementy konstrukcyjne kościoła. Runął środkowy filar nawy oraz sklepienia nawy głównej i bocznej północnej. Częściowo zawaliło się sklepienie prezbiterium. Ocalała jedynie Kaplica Maryjna z cudownym obrazem. W trakcie odbudowy i prac konserwatorskich zdecydowano o tzw. regotyzacji wnętrza, czyli powrocie do wyglądu średniowiecznego. W gotyckiej szacie wnętrze kościoła w Rudach pozostaje do dziś. Jest surowe i mroczne, ale zarazem pełne tajemniczości, ze swoistym klimatem zmuszającym do refleksji. Kościół zachował część dawnego wystroju i wyposażenia. Najcenniejsza jest barokowa Kaplica Maryjna z cudownym obrazem Matki Boskiej Pokornej. To prawdziwa perełka śląskiej sztuki barokowej. W jej wnętrzu znajdują się przepiękne polichromie i sztukaterie. W ikonografii głównym motywem jest teologia św. Bernarda, która skupiała się na Maryi i Jej roli w Boskim planie zbawienia. Na sklepieniu Najświętsza Maria Panna z Dzieciątkiem otoczona chórami świętych aniołów w lunetach adorowana jest przez św. Bernarda z Clairvaux, innych świętych oraz członków zakonów rycerskich. Niezwykle wymowne są trzy korony umieszczone nad Jej głową: rudolfińska korona cesarska, korona ottońska oraz mitra interpretowana czasami jako książęca korona Śląska. Sceny otaczające przedstawienie główne zawierają aluzje do aktualnych wówczas wydarzeń politycznych. Pod koniec XVIII w., obok obrazu Matki Boskiej, umieszczono rzeźbione figury książąt opolsko-raciborskich Władysława i Kazimie- 10

12 rza, którzy zgodnie z tradycją, w 1228 r. podarowali malowidło rudzkie mnichom z Jędrzejowa. Figury książąt wyrzeźbił Jan Schubert z Lipnika nad Beczawą. Jego autorstwa są również wypełniające nisze kaplicy stiukowe posągi archaniołów: Michała, Gabriela, Rafała i Anioła Stróża. Widzimy tu także zachowane płaskorzeźbione medaliony z przedstawieniami: św. Marii Magdaleny, św. Anny, Najświętszej Marii Panny, św. Elżbiety, młodocianego św. Jana Chrzciciela oraz Chrystusa w domu Marii w Betanii. W ścianach bocznych umieszczono kartusze opackie z kluczami. W tak zwanym podniebiu widoczna jest Gołębica Ducha Świętego, a pod portalem posągi świętych Piotra i Pawła. Jeszcze z czasów budowy kaplicy pochodzi żelazna krata przy wejściu. Nad oknami znajdują się dwa herby: po lewej stronie fundatora opata Józefa II, po prawej cysterski. Na ścianach bocznych zawieszono dwa wielkie obrazy Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny i Nawiedzenie św. Elżbiety. Autorem pierwszego malowidła jest Franciszek Sebastini. Pięknie prezentuje się kaplica boczna p.w. św. Jana Nepomucena, zwieńczona kopułą ozdobioną freskami. Ołtarz przedstawia scenę, na której grupa aniołów unosi ciało świętego kanonika z Pragi. W sąsiedniej kaplicy p.w. Św. Krzyża znajdziemy dwie płyty epitafijne: drewnianą księcia Władysława fundatora oraz kamienną z płaskorzeźbą przedstawiającą opata Andrzeja Emanuela Pospela. Zachowały się klasycystyczne ołtarze boczne z rzeźbionymi przedstawieniami świętych zakonników i aniołów. Umieszczono w nich niezwykle cenne obrazy. W lewym jest to wizerunek św. Benedykta (1684), w prawym adoracja św. Bernarda (II poł. XVII w.). Oba dzieła są przypisywane warsztatowi Michała Willmanna, mistrza śląskiego malarstwa barokowego. Obok jego dzieł widzimy również w Rudach XVIII wieczne dwa obrazy ołtarzowe św. Wawrzyńca i św. Floriana. Namalował je czeski jezuita Ignatzy Raab. W ołtarzu z obrazem św. Floriana przechowywane są relikwie św. Walentego patrona zakochanych. Najstarszym zabytkiem epigrafiki jest wmurowana w ścianę prezbiterium kościoła wielka płyta piaskowcowa z płaskorzeźbioną postacią opata Mikołaja IV Toboli, przedstawionego w stroju pontyfikalnym, 11

13 z umieszczonym u jego stóp kartuszem herbowym. Przy bocznym wejściu do kościoła znajduje się płyta z płaskorzeźbioną postacią opata Marcina II rodem z Jędrzejowa. Piękne epitafia, umieszczone w ścianie północnej świątyni mają opaci: Jan V Dorn oraz Wawrzyniec Merkel. W kruchcie można oglądać monumentalny XIX-wieczny żeliwny sarkofag pierwszej pary książęcej, która rezydowała w Rudach Wiktora von Hessen-Rothenburg oraz Elizy. Klasztor posiadał bogaty księgozbiór. Pod koniec XVIII w., tuż przed sekularyzacją, jego biblioteka liczyła blisko 12 tys. woluminów. Najsłynniejsze dzieło pochodzące z Rud, to XIV-wieczna Summa de confessionis discretione, czyli Podręcznik dobrej spowiedzi lub Traktat o tajemnicy spowiedzi zwany też popularnie Katalogiem magii mnicha Rudolfa. Z końcem I połowy XIX w. stary klasztor przejęli książęta von Ratibor. Zapisali piękną kartę w dziejach Rud. Miejscowość stała się miejscem odwiedzanym przez europejskie i światowe elity, w tym koronowane głowy. Zaglądali tu królowie i cesarze Niemiec. Pamiątkowy kamień w Uroczysku Buk upamiętnia wizytę, 27 października 1866 r., księżniczki Wiktorii ( ), córki królowej Angielskiej Wiktorii i Alberta, księcia saskiego z Koburga. Księżna osobiście zasadziła w Buku lipę. Na początku XX w. dwukrotnie na polowania przyjeżdżał tu jej syn cesarz Wilhelm II. Książęta raciborscy, posiadając wprawdzie zamek w Raciborzu, na potrzeby swojej rezydencji zaadaptowali zespół klasztorno pałacowy opuszczony przez cystersów. W pochodzącym z początku XX w. opisie czytamy: Jest to wielkie gmaszysko zbudowane w czworobok dokoła obszernego wewnętrznego dziedzińca. Ma tylko dwie kondygnacje, ale liczy ponad 120 sal, holów, gabinetów, pokojów gościnnych z łazienkami, buduarów itp., a prócz tego w facjatach odpowiednią ilość pomieszczeń dla służby, na książęcą garderobę, na broń myśliwską, na pościel, bieliznę itd. Kuchnie, spiżarnie, pralnie i inne urządzenia gospodarcze znajdują się w suterenach. Książęce apartamenty mieszkalne, olbrzymia jadalnia i salony reprezentacyjne umeblowane są z magnackim, pruskim brakiem dobrego smaku. Wszystko jest kolossal ciężkie, solidne i przeważnie bardzo brzydkie. Wyjątek stanowią dy- 12

14 wany: perskie, tureckie, chińskie a także bogata kolekcja trofeów myśliwskich: poroża jeleni, danieli i kozłów oraz szable i fajki dzików. Wokół zespołu klasztorno-pałacowego zachował się dawny książęcy park z pięcioma kilometrami tras spacerowych. Założony został z polecenia książąt von Ratibor i błyszczał dawniej na Górnym Śląsku okazami drzew egzotycznych, walorami estetycznymi założenia, jesienną kolorystyką i malowniczymi grupami rododendronów. Przez park przepływa rzeka Ruda. Znajdziemy tu około 20 egzemplarzy pojedynczych drzew stanowiących pomniki przyrody, 70 gatunków drzew i krzewów egzotycznych (m.in.: modrzewnik chiński, cyprysik groszkowy, świerk serbski, sosna limba, sosna wejmutka, choina kanadyjska, klon srebrzysty, magnolia drzewiasta, platan klonolistny, dąb błotny, rożaneczniki fioletowe i dąb czerwony) oraz 46 gatunków drzew i krzewów rodzimych (m.in.: dąb szypułkowy, buk pospolity, jesion wyniosły czy klon jawor). Około 30 okazów liczy sobie ponad 150 lat. Założenie tworzą grupy drzew (tzw. skupiny), zespoły łąkowe i wnętrz parkowych trawniki, kameralny ogród dendrologiczny, cienisty ogrodowy labirynt i labirynt leśny a także dwa stawy: Szwajcarski na wschód od kościoła i Zamkowy (czasami nazywany Peickera) na północ od pałacu opackiego. Szczególną atrakcją całości jest tzw. wyspa zapachów, czyli zespół azalii pontyjskich. Jest to półwysep Stawu Szwajcarskiego, w okolicach którego, w miejscu dawnego arboretum, zobaczymy również ogromny kamień symbolizujący kamienne ponoć serce jednej z tutejszych księżniczek. Rosnące na półwyspie azalie pontyjskie zwane są również różanecznikami. Są to szeroko rozgałęzione krzewy o wysokości od dwóch do trzech metrów. Krzew kwitnie w maju przed rozwojem liści. Jesienią przybiera barwę purpurową lub pomarańczową. Podczas kwitnienia w okolicy unosi się intensywna woń mogącą powodować senność i zawroty głowy. Na turystów czeka w Rudach zabytkowa stacja, liczącej sobie ponad sto lat, kolejki wąskotorowej. Leży niedaleko cmentarnego kościółka p.w. św. Magdaleny przy drodze wylotowej na Gliwice. Wyjeżdżają stąd wycieczkowe składy elektryczne. W dawnej lokomotywowni można oglądać zabytki XIX i XX-wiecznej techniki. 13

15 Przy drodze wylotowej do Raciborza, przed Kolonią Renerowską, znajduje się szpitalik dr Rogera, w którym mieści się obecnie siedziba rudzkiego oddziału Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego. Kiedyś był tu szpital prowadzony przez dr. Juliusza Rogera, książęcego lekarza, słynnego śląskiego entomologa i etnografa, twórcy zbioru pt. Pieśni ludu polskiego w Górnym Śląsku. Przy szpitaliku znajduje się poświęcony mu kamień z tablicą pamiątkową. Dziś jest tu ośrodek dydaktyczny. Atrakcją turystyczną są rudzkie dymarki piknik archeologiczny, którego głównym punktem jest pokaz wytopu żelaza według metod stosowanych przed wiekami przez zakonnych braci. Przy starym opactwie bierze swój początek najnowocześniejsza ścieżka rowerowa w województwie śląskim, niezwykle bogata w atrakcje przyrodnicze. Łączna długość trasy wynosi 16 km. Wiedzie w stronę Brantolki i potem na północ, w kierunku Kotlarni. Od północnego zachodu zahacza częściowo o pożarzysko z 1992 r. Tablice tematyczne nie tylko opisują historię ciekawych miejsc, ale i zawierają dane o okazach fauny i flory, objaśniają zagadnienia związane z gospodarką leśną oraz ochroną przeciwpożarową. Ich tytuły, to m.in.: dlaczego las jest taki ważny, ile mamy lasów w Polsce, sposoby gospodarowania w lesie, drzewa leśne, rola mrówek w ekosystemie, zbiornik wodny, stare drzewo, wielki pożar z 1992 r., owady w lesie, pułapki feromonowe, cystersi i ich wpływ na rozwój regionu, wieża obserwacyjna Borowiec, nisze pokarmowe ptaków, gospodarka łowiecka, pielęgnowanie lasu, uroczysko Orły, ochrona lasu, paśnik, selekcja genetyczna w leśnictwie, dary lasu, przebudowa drzewostanu, budowa geologiczna, ochrona gatunkowa roślin, grzyby, mikoryza, fragment historycznej drogi leśnej, uroczysko Dziewcze groby, powalone drzewo, cięcia pielęgnacyjne i uprawy. Tablice opatrzone są kolorowymi zdjęciami i wykresami. 14

16 RUDZKIE SANKTUARIUM W klasztorze rudzkim od średniowiecza znajdował się obraz Matki Boskiej dziś cel licznych pielgrzymek. Według legendy, już w 1228 r. podarowali go mnichom z Jędrzejowa książęta opolsko-raciborscy Kazimierz i jego syn Władysław. Zakonnicy umieścili malowidło w Rudach. Postać Maryi Dziewicy nazywana jest Matką Boską Pokorną lub Matką Boską Rudzką. Pierwszy obraz z XIII w. zaginął. Istniejący dziś wizerunek ma cechy ikony bizantyjskiej. Historycy sztuki dopatrują się w nim wielu podobieństw do obrazu Matki Boskiej Śnieżnej (Salus Populi Romani) opiekunki narodzonych dzieci, czczonej w rzymskiej bazylice Najświętszej Marii Panny Większej (Santa Maria Maggiore). Został namalowany temperą na lipowej desce w połowie XV w., a do Rud trafił przed połową XVI w. Obraz słynie wśród miejscowej ludności wieloma cudami. W XVI w. na malowidle znalazł się wotywny napis: Gdy nadejdzie ostatni, najsmutniejszy obraz śmierci i Bóg będzie czynić sprawiedliwość dla całej ludzkości, pamiętaj Matko Boża powściągnąć gniew, aby Ruda mogła korzystać z upragnionego pokoju. Maryja, jak chce miejscowa legenda, ochroniła klasztor w czasie wojny trzydziestoletniej, z okresu której pochodzi pierwsza wzmianka o cudzie za Jej wstawiennictwem. W XVII i na początku XVIII w. rudzkie sanktuarium było bardzo znanym na Śląsku miejscem pątniczym. Echa kultu doszły aż do Opawy i Pietrowic Wielkich leżących w granicach diecezji ołomunieckiej. Z tego okresu pochodzi najwięcej wotów dziękczynnych. Sytuacja zmieniła się po przejęciu Śląska przez protestanckie Prusy (1742). Zmianę przynależności państwowej poprzedziły wojny prusko-austriackie, w czasie których ruch pielgrzymkowy zamarł. Największy cios zadał mu edykt kasacyjny z 1810 r., na mocy którego Prusacy wypędzili cystersów z Rud. Do II wojny światowej sanktuarium miało jedynie lokalny charakter, mimo że w 1928 r. w parafii uroczyście obchodzono 700-lecie 15

17 cudownego obrazu. W 1974 r., zarządzeniem ordynariusza diecezji opolskiej ks. bp. Franciszka Jopa, kościół w Rudach zaliczono do sanktuariów Roku Jubileuszowego. Przybywało pątników. W sierpniu 1992 r., ordynariusz diecezji gliwickiej ks. biskup Jan Wieczorek oddał Kaplicę Mariacką z obrazem do kultu publicznego. Od tego czasu notuje się stały wzrost liczby pielgrzymów. 28 maja 1995 r. kościół w Rudach podniesiono do rangi Diecezjalnego Sanktuarium Matki Boskiej Rudzkiej, a obecnie trwają starania o nadanie świątyni statusu bazyliki. 7 lipca 1998 r. skarb państwa przeniósł na własność diecezji sąsiadujący z kościołem pocysterski kompleks klasztorno-pałacowy, co pozwoliło rozpocząć odbudowę po zniszczeniach z 1945 r. Na znaczne ożywienie i dalszy rozwój kultu ogromne wpływ miała w 1999 r. pielgrzymka do Polski Ojca Świętego Jana Pawła II. Podczas nabożeństwa w Gliwicach papież poświęcił złote korony dla cudownego obrazu Matki Boskiej Rudzkiej ufundowane przez parafian. Następca św. Piotra nie mógł osobiście nałożyć koron na cudowny wizerunek. Stało się to 4 czerwca 2000 r. Koronacji dokonał nuncjusz apostolski ks. arcybiskup Józef Kowalczyk. 16

18 GDZIE RUDA WPŁYWA DO ODRY Na zachód od Kuźni Raciborskiej leżą cztery osady: Turze, Budziska, Ruda i Siedliska. Najstarsze jest Turze, położone przy ujściu Rudy do Odry. We wsi znajdował się niegdyś port, z którego spławiano do Opola i Wrocławia produkty cysterskich oraz kuźniańskich hut. Mieszkało tu wielu flisaków i rybaków. W 1885 r. wieś miała ponad 1,7 tys. mieszkańców i 274 domów. Do 1896 r. podlegała parafii w Sławikowie. Obecnie ma swój własny parafialny kościół p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa, zbudowany w latach w stylu neoromańskim. 15 maja 1890 r. niedaleko Turza wydarzyła się głośna w całej Europie tragedia. Jak pisały ówczesne Nowiny Raciborskie : Straszne nieszczęście wydarzyło się w czwartek po południu pomiędzy Sławikowem a Turzem na tak zwanym Turskim Przewozie na Odrze, w powiecie raciborskim. Do kościoła parafialnego w Sławikowie należą wsie Ruda, Turze, Budziska i Siedliska z prawego brzegu Odry. Do tych wsi wracały w czwartek około godziny czwartej po południu dzieci z Sławikowskiego kościoła z nauki katechizmowej. Parobkowi przewoźnika nie chciało się widocznie użyć ciężkiego promu, lecz zachciało mu się przewieźć dzieci na łódce. Przewiózł też szczęśliwie chłopców, poczem popłynął po dziewczęta, do których przyłączyły się starsze dziewczyny wracające także z kościoła. Było ich razem na brzegu 38. Nie chciały one razem siadać, lecz parobek zaklął i zaczął wymyślać, że kilka razy po nie rzeki przepływać nie myśli. W końcu dały się namówić i wsiadły wszystkie do łodzi. Zaledwie atoli odbił od brzegu, gdy łódź się przewróciła, i wszystkie dziewczęta wpadły do wody. Krzyk przeraźliwy rozległ się po wodzie, biedne dziewczęta walczyły jak mogły z prądem rzeki, wołały o pomoc, lecz pomocy nie było. Tak jedna po drugiej tonęła, jedna drugą wciągała w uścisku śmiertelnym w głąb wody. Z 38 dziewcząt dwie tylko ocalały. Jedna zdołała uchwycić się liny przewozowej, a druga trzymając się nieży- 17

19 wej koleżanki została uniesiona przez prąd wody i dopiero po dobrej chwili na wpół żywa wciągnięta. Wydarzeniem zainteresowała się prawie cała europejska prasa. Do dziś nie zanotowano równie tragicznego wypadku na Odrze. Tablica upamiętniająca ofiary znajduje się na ścianie kościoła. Przy moście nad Rudą stoi drewniana słupowa kapliczka z I poł. XIX w. W centrum Turza jest stara kuźnia kowala i budynek po młynie. Budziska dzielą od Kuźni Raciborskiej zaledwie dwa kilometry. Osada została założona w pierwszej połowie XVII w. Jej mieszkańcy dostarczali kuźniańskim hutom węgiel drzewny, który wypalano w tzw. mielerzach. Drwale i smolarze bytowali w prymitywnych domostwach zwanych budkami. Od nich zapewne wzięła się nazwa Budziska, w 1679 r. wymieniona w dokumencie pod nazwą villa Budzie, a w 1743 r. Budzisk. W okresie międzywojennym wieś zasłynęła jako twierdza polskości. Prawie wszyscy mieszkańcy opowiedzieli się w plebiscycie za przynależnością Śląska do Polski. W prywatnych budynkach czynne były polskie przedszkole, biblioteka i świetlica. Działała też polska szkoła mniejszościowa. W centrum wsi stoi neogotycka kapliczka z 1900 r. z figurką św. Jana w ołtarzyku, a obok drewniana polichromowana rzeźba św. Jana Nepomucena. Przy ul. Szkolnej 8 jest kapliczka z 1920 r. Ruda to wieś wzmiankowana w 1556 r. Można w niej obejrzeć dwie zabytkowe kapliczki z 1920 i 1930 r. Siedliska wzmiankowane są w 1803 r. Na skraju przy drodze do Rudy jest kamienny krzyż z 1882 r. z figurą Matki Boskiej Bolesnej we wnęce. Godny uwagi jest także budynek szkoły z około 1910 r., na ścianie którego umieszczono tablicę pamiątkową, wspominającą funkcjonowanie tu w latach szkoły mniejszościowej. Obok remizy strażackiej przy ul. Gliwickiej obejrzeć można dwukonny wóz strażacki na murowanych podstawkach. 18

20 SUMMARY Kuźnia Raciborska (127 square kilometre area) is a green oasis of the administrative district of Racibórz and of the Silesian province. It is situated in the middle of the forest by the rivers Odra and Ruda and has touristic and recreational values. It is not far from the agglomerations of Racibórz, Rybnik, Gliwice, Kędzierzyn Koźle, Wodzisław and Knurów, and yet it is far from the noise of big cities. For those who desire resting the commune offers nature, interesting monuments, cycle and mountain tracks. Apart from Kuźnia Raciborska the commune consists of the following villages: Turze, Siedliska, Budziska, Ruda, Jankowice, Ruda Kozielska, Rudy together with the farmsteads, Biały Dwór, Brantolka, Kolonia Renerowska, Paproć, Podbiała, Przerycie and Szybki. Kuźnia Raciborska itself- the capital of the community and a young town with typical industrial features until quite lately, is changing quickly. It is the second biggest town in the administrative district of Racibórz. It covers the area of 32 square kilometres and it is cut with the river Ruda flowing through the town in two river-beds to fall into the river Odra near Turze inhabitants live there. We get the first information about the settlement from the first half of the 17 th century. In 1641 Octavian Seger von Segenberg, who was a resident of the domain of Racibórz belonging to the Oppersdorffs, founded a metallurgy settlement in a clearing in the forest called Potępa which he named Segenburg after his surname. He financed building the ironworks with primitive smelting furnaces for melting ore and sawmill, and the workshop for making shingles. In , considering the prosperity, iron blast and refining furnaces were built. The workshops were still developing when Plattenberg took them over in the 19 th century, and they realised a big contract for delivering iron to Wrocław. The place had an iron blast furnace, refining furnaces and nail factory. There was a warehouse in Turze in which the goods were stored and then floated down the Odra to the royal stores in Wrocław. 19

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo

PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH

PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH ul. Kościelna 4 PEŁCZYCE 73-260 tel. 95 7685315 wik. 957685015 Kościół parafialny: Pw. Narodzenia NMP w Pełczycach - poświęcony: 8 IX 1946 r.

Bardziej szczegółowo

Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą turystyczna alternatywa dla znudzonych miastem

Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą turystyczna alternatywa dla znudzonych miastem Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą turystyczna alternatywa dla znudzonych miastem Urząd Gminy Jemielnica ul. Strzelecka 67 47-133 Jemielnica www.jemielnica.pl GMINA JEMIELNICA położenie Gmina

Bardziej szczegółowo

free mini przewodnik ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy

free mini przewodnik ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy mini przewodnik free ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy 2 Na mapie: A Swoboda: Przydrożny krzyż We wsi Swoboda niedaleko Zgierza, na skraju lasu stoi stalowy krzyż. Z opowiadań

Bardziej szczegółowo

Galeria Handlowa Starogard Gdański

Galeria Handlowa Starogard Gdański Galeria Handlowa Starogard Gdański Parkridge Retail Miasto Starogard Gdański leży w południowo-wschodniej części województwa pomorskiego, w pobliżu Borów Tucholskich, nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim.

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży. czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa

Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży. czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki to duże miasto w województwie podlaskim nad rzeką Narwią. Historia

Bardziej szczegółowo

Pełen refleksji DOLNY ŚLĄSK Pielgrzymki 2013

Pełen refleksji DOLNY ŚLĄSK Pielgrzymki 2013 Pełen refleksji DOLNY ŚLĄSK Pielgrzymki 2013 Pielgrzymka dla grup wyjeżdżających z Poznania Książ - Krzeszów - Wambierzyce Kłodzko - Bardo Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej w Krzeszowie Krzeszów to unikatowy

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE

4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE 4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE W skład gminy wchodzą miasto Kolonowskie osiedle Fosowskie i 3 sołectwa: Spórok, Staniszcze Małe, Staniszcze Wielkie 4.1. OGÓLNA

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Imię i Nazwisko Kandydata/Kandydatki Proszę wstawić X w pole zgodnie z prawdą: Brak znajomości języka angielskiego Znam j. angielski (Proszę wypełnić poniższy

Bardziej szczegółowo

Śladami Benedykta XVI w Austrii i Bawarii

Śladami Benedykta XVI w Austrii i Bawarii Śladami Benedykta XVI w Austrii i Bawarii Österreich Werbung/ Popp & Hackner Pielgrzymki 2013 Pielgrzymka dla grup wyjeżdżających z Poznania Wiedeń Mariazell Marktl - Altötting Austrian National Tourist

Bardziej szczegółowo

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT A n g i e l s k i Phrasal Verbs in Situations Podręcznik z ćwiczeniami FRAGMENT Dorota Guzik Joanna Bruska Autorzy: Dorota Guzik, Joanna Bruska Konsultacja językowa: Tadeusz Z. Wolański Lektorzy: Maybe

Bardziej szczegółowo

via sacra PODRÓŻOWANIE BEZ GRANIC.PRZEZ WIEKI. W ZADUMIE.

via sacra PODRÓŻOWANIE BEZ GRANIC.PRZEZ WIEKI. W ZADUMIE. via sacra PODRÓŻOWANIE BEZ GRANIC.PRZEZ WIEKI. W ZADUMIE. W dniach od 23.08.2014 roku do 28.09.2014 roku, w Bazylice Mniejszej Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu trwać będzie wystawa, pt. Spotkania,

Bardziej szczegółowo

Ze zbiorów Instytutu im. Herdera w Marburgu

Ze zbiorów Instytutu im. Herdera w Marburgu Widok z lotu ptaka z roku 1925 na obie miejscowości Księże Małe ( Klein Tschansch ) oraz Księże Wielkie ( Gross Tshansch ) jeszcze przed wybudowaniem bloków mieszkalnych osiedla Klein Tschansch z lat 1928

Bardziej szczegółowo

Kolorowe Opole z kolorowymi snami w Szkolnym Schronisku Młodzieżowym ZPO. Opracowała: mgr Katarzyna Kalita

Kolorowe Opole z kolorowymi snami w Szkolnym Schronisku Młodzieżowym ZPO. Opracowała: mgr Katarzyna Kalita Kolorowe Opole z kolorowymi snami w Szkolnym Schronisku Młodzieżowym ZPO ie w n a w ldo ku Zame Schronis nym m Szkol dzieżowy koło Mło mo y n a lizow orca PKP a k o l (z d dw ne o m łów 400 G e l KS. P

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Głubczyce. Lp. Miejscowość Obiekt Adres Uwagi

Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Głubczyce. Lp. Miejscowość Obiekt Adres Uwagi Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Głubczyce. Lp. Miejscowość Obiekt Adres Uwagi 1. Bernacice kościół filialny pw. św. Trójcy 2. Bernacice

Bardziej szczegółowo

KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE - GLIWICE SUBZONE

KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE - GLIWICE SUBZONE KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy Definition: WHAT DOES THE SPECIAL ECONOMIC ZONE MEAN? THE SPECIAL ECONOMIC ZONE IS THE SEPERATED AREA WITH ATTRACTIVE TAX

Bardziej szczegółowo

KĄCIK JĘZYKA ANGIELSKIEGO

KĄCIK JĘZYKA ANGIELSKIEGO KĄCIK JĘZYKA ANGIELSKIEGO Język angielski jest językiem międzynarodowym. Posługują się nim ludzie na całym świecie. Ty jesteś jedną z tych osób. Warto więc dowiedzieć się w jakich państwach mówi się po

Bardziej szczegółowo

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round Extraclass Football Men Season 2009/10 - Autumn round Invitation Dear All, On the date of 29th July starts the new season of Polish Extraclass. There will be live coverage form all the matches on Canal+

Bardziej szczegółowo

Spis obiektów zabytkowych nieruchomych na terenie Powiatu Łosickiego wpisanych do rejestru zabytków

Spis obiektów zabytkowych nieruchomych na terenie Powiatu Łosickiego wpisanych do rejestru zabytków Spis obiektów zabytkowych nieruchomych na terenie Powiatu Łosickiego wpisanych do rejestru zabytków Lp. Gmina Miejscowość Nazwa zabytku zdjęcie obiektu 1 Miasto i Gmina Łosice Chotycze Zespół Dworsko parkowy:

Bardziej szczegółowo

Jakie są sanktuaria maryjne w diecezji bielsko- żywieckiej?

Jakie są sanktuaria maryjne w diecezji bielsko- żywieckiej? Jakie są sanktuaria maryjne w diecezji bielsko- żywieckiej? Co to jest sanktuarium? Miejsce uznawane za święte, często identyfikowane ze świątynią, budowlą wzniesioną na miejscu uznawanym za święte, w

Bardziej szczegółowo

Trasa pałacowa 39,1 km 0,0 km Boguszyce 1,1 km 2,9 km Miodary. 3,3 km - 4,5 km 5,3 km 5,7 km

Trasa pałacowa 39,1 km 0,0 km Boguszyce 1,1 km 2,9 km Miodary. 3,3 km - 4,5 km 5,3 km 5,7 km Trasa pałacowa Oleśnica Spalice Boguszyce Rzędów Miodary Brzezinka Małe Brzezie Sokołowice Cieśle Wyszogród Nowoszyce Świerzna Oleśnica. Długość trasy - 39,1 km. *Trasa wskazana dla rowerów trekingowych

Bardziej szczegółowo

Obiekty wpisane do GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW

Obiekty wpisane do GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW Obiekty wpisane do GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW LP. MIEJSCOWOŚĆ OBIEKT/ ZESPÓŁ OBIEKTÓW ADRES 1 Bogucice budynek mieszkalny Bogucice nr 41 2 Bogucice kapliczka Bogucice przy nr 8, Dz. nr 306/3 3 Bogucice

Bardziej szczegółowo

NA SPRZEDAŻ. KONTAKT: info@bialalesniczowka.pl, +48 504 704 777 LEŚNA REZYDENCJA CESARZA WILHELMA II AD 1905

NA SPRZEDAŻ. KONTAKT: info@bialalesniczowka.pl, +48 504 704 777 LEŚNA REZYDENCJA CESARZA WILHELMA II AD 1905 NA SPRZEDAŻ KONTAKT: info@bialalesniczowka.pl, +48 504 704 777 LEŚNA REZYDENCJA CESARZA WILHELMA II AD 1905 82-340 Tolkmicko, Kadyny, Biała Leśniczówka 28 Biała Leśniczówka została zbudowana w 1905 roku

Bardziej szczegółowo

Zestawienie czasów angielskich

Zestawienie czasów angielskich Zestawienie czasów angielskich Present Continuous I am, You are, She/ He/ It is, We/ You/ They are podmiot + operator + (czasownik główny + ing) + reszta I' m driving. operator + podmiot + (czasownik główny

Bardziej szczegółowo

Morskie Oko powstało w dawnym wyrobisku. Morskie Oko (The Eye of the Sea) was developed. Nad wodą. By the water

Morskie Oko powstało w dawnym wyrobisku. Morskie Oko (The Eye of the Sea) was developed. Nad wodą. By the water Nad wodą Morskie Oko powstało w dawnym wyrobisku kamieniołomu w okolicy dzisiejszej ul.fabrycznej. Zbiornik wodny ze względu na częściowo skaliste brzegi nazywano Morskim Okiem. W latach 30. XX wieku przy

Bardziej szczegółowo

ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH NIEPOCZTOWYCH WIDOKÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II.

ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH NIEPOCZTOWYCH WIDOKÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH NIEPOCZTOWYCH WIDOKÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. CZĘŚĆ III c. DOLNOŚLĄSKIE, OPOLSKIE. OPRACOWAŁ I WYKONAŁ LECH PROKOP, UL.

Bardziej szczegółowo

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2 Sianki Parafia greckokatolicka w miejscu, dekanat Wysoczański 1. Najstarsza wzmianka dotyczy cerkwi wykonanej w typie bojkowskim, zbudowanej w 1645 r. (ryc. 1). Cerkiew tą sprzedano w 1703 r. do wsi Kostrino

Bardziej szczegółowo

BRAK POŁĄCZEŃ TRANSGRANICZNYCH HAMULCEM ROZWOJU GOSPODARCZEGO REGIONU NA PRZYKŁADZIE KOSTRZYNA NAD ODRĄ

BRAK POŁĄCZEŃ TRANSGRANICZNYCH HAMULCEM ROZWOJU GOSPODARCZEGO REGIONU NA PRZYKŁADZIE KOSTRZYNA NAD ODRĄ BRAK POŁĄCZEŃ TRANSGRANICZNYCH HAMULCEM ROZWOJU GOSPODARCZEGO REGIONU NA PRZYKŁADZIE KOSTRZYNA NAD ODRĄ MANGELNDE GRENZÜBERGÄNGE ALS DIE BREMSE DER WIRTSCHAFTLICHEN ENTWICKLUNG DER REGION AUF BEISPIEL

Bardziej szczegółowo

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent How To Start a BUSINESS Agenda Steps to build a business Examples: Qualix Comergent 1 Idea The Idea is a Piece of a Company 4 2 The Idea is a Piece of a Company Investing_in_New_Ideas.wmv Finding_the_Problem_is_the_Hard_Part_Kevin

Bardziej szczegółowo

Hershey Resorts. W skład Hershey Resorts wchodzi m.in. szereg hoteli, restauracji, sklepów i przede wszystkim wielki park rozrywki.

Hershey Resorts. W skład Hershey Resorts wchodzi m.in. szereg hoteli, restauracji, sklepów i przede wszystkim wielki park rozrywki. www.hersheypa.com Hershey Resort znajduje się w bliskim sąsiedztwie z Nowym Jorkiem, Baltimore i Waszyngtonem. Hershey w stanie Pennsylvania jest znane jako najsłodsze miejsce na ziemi, ponieważ słynie

Bardziej szczegółowo

Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej

Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej Piękno rzeczy śmiertelnych mija, lecz nie piękno sztuki. Leonardo da Vinci 1 Tabaszowa - miejscowość w powiecie nowosądeckim (województwo

Bardziej szczegółowo

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Kraków Kraków położony jest w województwie małopolskim. Był siedzibą królów Polski. To król Kazimierz Odnowiciel przeniósł swoja siedzibę z

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki.

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. Studzionki 1.1. Dawne nazwy miejscowości. Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. 1.2. Etymologia nazwy wsi. Etymologia nazwy wsi bliżej nieznana. 1.3. Historia

Bardziej szczegółowo

Warszawa Poczdam Kilonia Skagen Odense - Kopenhaga Ystad Świnoujście Warszawa: 10 do 12 dni 2800 km WYPRAWA DO DANII - SKAGEN

Warszawa Poczdam Kilonia Skagen Odense - Kopenhaga Ystad Świnoujście Warszawa: 10 do 12 dni 2800 km WYPRAWA DO DANII - SKAGEN Warszawa Poczdam Kilonia Skagen Odense - Kopenhaga Ystad Świnoujście Warszawa: 10 do 12 dni 2800 km WYPRAWA DO DANII - SKAGEN Niemcy - Poczdam Budynek z 1685 r, początkowo jako oranżeria a następnie stajnie

Bardziej szczegółowo

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW IKz6g123 ZDS WIL PW mgr inż. Stanisław Żurawski Zagadka IKz6g123 ULICA LICZY SOBIE OKOŁO 240 LAT A JEJ NAZWA O POŁOWĘ MNIEJ. JEST ULICĄ W MIARĘ DŁUGĄ. ZABUDOWA KIEDYŚ I OBECNIE BARDZO RÓŻNORODNA, OD ZWARTYCH

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-12/16:51:26. Zabytki

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-12/16:51:26. Zabytki Zabytki Grodzisko w Starym Bielsku -pochodzące z XII wieku, pozostałość obronnej osady rolniczo-produkcyjnej. Wielka platforma - łąka (ok.3,2 ha) o kształcie zbliżonym do koła, otoczona podwójnym wałem

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Po lekcjach do szkoły. Innowacyjne formy zajęć pozalekcyjnych Gmina Miasto Płock/ Gimnazjum nr 5 im. Zygmunta

Bardziej szczegółowo

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Pałac na Wyspie Pałac Myślewicki Biały Domek Stara Pomarańczarnia Podchorążówka Stara Kordegarda Amfiteatr Stajnie i wozownie Wejścia do Łazienek Królewskich 2 3 O CO TU CHODZI? Kto

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. KOD UCZNIA UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL miejsce na naklejkę EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI

Bardziej szczegółowo

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND Ala ma kota is a network of non-public education preschools which are entered into the register of non-public schools and institutions of the Capital City of

Bardziej szczegółowo

Dzień czwarty - 2 lipca 2015r. - Historia Portugalii - dynastie portugalskie, kontakty z Europą i światem

Dzień czwarty - 2 lipca 2015r. - Historia Portugalii - dynastie portugalskie, kontakty z Europą i światem Dzień czwarty - 2 lipca 2015r. - Historia Portugalii - dynastie portugalskie, kontakty z Europą i światem Kolejnego dnia powitało nas gorące, portugalskie słońce. W tym dniu poznać mamy związki z Europą

Bardziej szczegółowo

GMINNA EWIDENCJA ZABYTKÓW. Brama w zespole kościoła par. p.w. św. Marcina Nr 181. Dzwonnica w zespole kościoła par. p.w. św.

GMINNA EWIDENCJA ZABYTKÓW. Brama w zespole kościoła par. p.w. św. Marcina Nr 181. Dzwonnica w zespole kościoła par. p.w. św. Aneks nr 1 GMINNA EWIDENCJA ZABYTKÓW Lp. Miejscowość Obiekt 1. Kościół par. p.w.św. Marcina 2. Adres Nr 181 Brama w zespole kościoła par. p.w. św. Marcina Nr 181 Wpis do rejestru zabytków rej. zab. A-282

Bardziej szczegółowo

Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Skoroszyce. Lp Miejscowość Obiekt Ulica Nr Uwagi

Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Skoroszyce. Lp Miejscowość Obiekt Ulica Nr Uwagi Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Skoroszyce. Lp Miejscowość Obiekt Ulica Nr Uwagi 1. Brzeziny kościół filialny pw. św. Marcina 61 2. Brzeziny

Bardziej szczegółowo

Budynki i zabudowania na terenie (T/N) Buildings / other constructions on site (Y/N)

Budynki i zabudowania na terenie (T/N) Buildings / other constructions on site (Y/N) Poziom wód gruntowych [m] Underground water level [m] Czy były prowadzone badania geologiczne terenu (T/) Were geological research done (Y/) Ryzyko wystąpienia zalań lub obsunięć terenu (T/) Risk of flooding

Bardziej szczegółowo

THE INVESTMENT AREAS - BYTOM, LEŚNA STREET TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA

THE INVESTMENT AREAS - BYTOM, LEŚNA STREET TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA Atrakcyjne tereny inwestycyjne znajdują się przy ul. Leśnej w Bytomiu, w bezpośrednim sąsiedztwie Alei Jana Nowaka-Jeziorańskiego. Przeznaczona do sprzedaży uzbrojona

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z języka angielskiego poziom podstawowy ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

Matki Boskiej Pokornej

Matki Boskiej Pokornej Kustosz Sanktuarium Matki Boskiej Pokornej przy Rzymsko Katolickiej Parafii p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny ks. proboszcz Bonifacy Madla 47-430 Rudy, ul. Cysterska 1 tel. (032) 410 30 57 KONTO:

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to take a rest - odpocząć Muszę odpocząć. (5) Czy chcesz

Bardziej szczegółowo

Lekcja 1 Przedstawianie się

Lekcja 1 Przedstawianie się Lekcja 1 Przedstawianie się i poznawanie innych 2 Wysłuchaj dialogów, najpierw w wersji oryginalnej, później z tłumaczeniem. Powtarzaj poszczególne kwestie za lektorami. Dialog 1 Przedstawianie się w sytuacji

Bardziej szczegółowo

Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech

Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech MOST RĘDZIŃSKI Most Rędziński drogowy most wantowy nad Odrą, będący częścią autostrady A8. Przeprawa nad Odrą oraz nad całą Wyspą Rędzińską, przy

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. I Studia. II Miscellanea i materiały. III Przeglądy. IV In memoriam

SPIS TREŚCI. I Studia. II Miscellanea i materiały. III Przeglądy. IV In memoriam SPIS TREŚCI I Studia Wojciech S z w e d, Zarys rozwoju kolei żelaznych w powiecie nyskim do 1914 r. 13 Piotr Pałys, Ministerstwo Spraw Zagranicznych ZSRR oraz Wojskowa Administracja Radzieckiej Strefy

Bardziej szczegółowo

TRASA HISTORYCZNA ŻAGAŃ

TRASA HISTORYCZNA ŻAGAŃ ŻAGAŃ POI 1 Początek trasy Dworzec PKP Początki kolejnictwa na ziemi żagańskiej należy datować na 1845 rok, kiedy to podjęto decyzję o budowie głogowsko-żagańskiej linii kolejowej, przyłączonej do Dolnośląsko-Marchijskiej

Bardziej szczegółowo

2. Biskupice kaplica pogrzebowa przy kościele parafialnym 3. Biskupice pałac 49a

2. Biskupice kaplica pogrzebowa przy kościele parafialnym 3. Biskupice pałac 49a Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Byczyna. Lp Miejscowość Obiekt Adres Uwagi Biskupice kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela Biskupice

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

o wpisie do rejestru zabytków GEZ A-279/78 z 27.02.1978 r. Piastowski XIV w., XIXXX w. 05.12.1986 r. rzymskokatolicki Parafii pw. WNMP urbanistyczny

o wpisie do rejestru zabytków GEZ A-279/78 z 27.02.1978 r. Piastowski XIV w., XIXXX w. 05.12.1986 r. rzymskokatolicki Parafii pw. WNMP urbanistyczny GMINNA EWIDENCJA ZABYTKÓW L.p Nr GEZ Obiekt Adres Fotografia - MIASTO OŚWIĘCIM Datowanie Informacje o wpisie do rejestru zabytków 1 1/32 Zamek Piastowski ul. Zamkowa 1 XIII/XIV w., XVI w., XX w. A-279/78

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PEREGRYNACJI SYMBOLI ŚDM W DIECEZJI KIELECKIEJ 31.01-14.02.2015 R. Sobota 31.01.2015. Niedziela 01.02.2015

PROGRAM PEREGRYNACJI SYMBOLI ŚDM W DIECEZJI KIELECKIEJ 31.01-14.02.2015 R. Sobota 31.01.2015. Niedziela 01.02.2015 PROGRAM PEREGRYNACJI SYMBOLI W DIECEZJI KIELECKIEJ 31.01-14.02.2015 R. Sobota 31.01.2015 Rozpoczęcie Peregrynacji Symboli Światowych Dni Młodzieży Krzyża i Ikony Matki Bożej Salus Populi Romani po przywiezieniu

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 2013 JĘZYK NIEMIECKI

PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 2013 JĘZYK NIEMIECKI PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 201 JĘZYK NIEMIECKI KWIECIEŃ 201 ZESTAW ISN_0 1 minuty (Wersja dla zdającego) Wybierasz się ze znajomymi na pieszą wycieczkę po okolicy. Porozmawiaj

Bardziej szczegółowo

PRODUCTION HALL OFFER

PRODUCTION HALL OFFER PRODUCTION HALL OFFER 1. Name of production hall / Nazwa hali produkcyjnej Bałtowska 2. Location / Lokalizacja PRODUCTION HALL DATA Town / Street Miasto / Ulica Ostrowiec Świętokrzyski/Bałtowska Street

Bardziej szczegółowo

Na terenie miasta i gminy Sompolno biegnie jedna droga rowerowa znakowany szlak niebieski.

Na terenie miasta i gminy Sompolno biegnie jedna droga rowerowa znakowany szlak niebieski. 2.1.4. Miasto i Gmina Sompolno Na terenie miasta i gminy Sompolno biegnie jedna droga rowerowa znakowany szlak niebieski. Rysunek 5. Mapa turystyczna miasta i gminy Sompolno z przebiegiem dróg rowerowych.

Bardziej szczegółowo

opolskiego. Dąb szypułkowy o obwodzie pnia 490 cm, rosnący w miejscowości Szczekarków.

opolskiego. Dąb szypułkowy o obwodzie pnia 490 cm, rosnący w miejscowości Szczekarków. Stare i okazałe drzewa już od niepamiętnych czasów zwracały uwagę człowieka. Ich długowieczność niosła w sobie jakąś niezwykłą, płynącą z głębi dziejów tajemnicę. Ze względu na swe gigantyczne rozmiary

Bardziej szczegółowo

14 października2009. Nowoczesne wyroby Królewskiej Huty Malapane w początkach XIX wieku: mosty, maszyny, pomniki.

14 października2009. Nowoczesne wyroby Królewskiej Huty Malapane w początkach XIX wieku: mosty, maszyny, pomniki. Serdecznie witamy 14 października2009 Nowoczesne wyroby Królewskiej Huty Malapane w początkach XIX wieku: mosty, maszyny, pomniki. 1779 Abraham Derby III kończy budowę Iron Bridge 1780 Friedrich Wilhelm

Bardziej szczegółowo

RWD-25 model kartonowy w skali 1:33

RWD-25 model kartonowy w skali 1:33 RWD-25 model kartonowy w skali 1:33 www.modele-kartonowe.com SAMOLOTY POLSKIE NIEZREALIZOWANE PROJEKTY VOL. 1 W drugiej połowie lat 30-tych ubiegłego wieku kilka polskich biur konstrukcyjnych przystąpiło

Bardziej szczegółowo

Mariensztat rys historyczno varsavianistyczny

Mariensztat rys historyczno varsavianistyczny Mariensztat ryshistoryczno varsavianistyczny 1. PoczątkiMariensztatu Historiapewnejdrogi HistoriaMariensztatu,tohistoriadrogi,którajużodśredniowieczałączyłaKrakowskie Przedmieście z Wisłą. Biegła ona wąwozem

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to eat out jeść poza domem Czy często jadasz poza domem?

Bardziej szczegółowo

Sanktuarium Maryjne Parafia NMP Matki Pocieszenia w Oławie

Sanktuarium Maryjne Parafia NMP Matki Pocieszenia w Oławie Sanktuarium Maryjne Parafia NMP Matki Pocieszenia w Oławie Historia Sanktuarium Kościół parafialny p.w. Matki Bożej Pocieszenia w Oławie pierwotnie nosił nazwę św. Błażeja i Andrzeja Świerada. Ze starego

Bardziej szczegółowo

25 kwietnia 2015 OD MICHAŁOWA DO KAMIONKA podczas Spaceru Warszawskiego prowadziła nas przewodniczka - pani Iwona Gąsiorek

25 kwietnia 2015 OD MICHAŁOWA DO KAMIONKA podczas Spaceru Warszawskiego prowadziła nas przewodniczka - pani Iwona Gąsiorek 25 kwietnia 2015 OD MICHAŁOWA DO KAMIONKA podczas Spaceru Warszawskiego prowadziła nas przewodniczka - pani Iwona Gąsiorek Bazylika Najświętszego Serca Jezusowego w Warszawie kościół parafialny na Pradze

Bardziej szczegółowo

Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm

Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm The realization of the programme "The Whole World is One Big Chelm" March 2006 We have completed yet another stage of our programme.

Bardziej szczegółowo

1889 1987. 11. 4 A/1483

1889 1987. 11. 4 A/1483 WYKAZ ZABYTKÓW ZNAJDUJĄCYCH SIĘ NA TERENIE GMINY BRZEŚĆ KUJAWSKI Lp. Miejscowość Obiekt Czas powstania Rejestr zabytków 1 Brzezie kościół parafialny rzymskokatolicki pw. św. Józefa 1930-1936 2 Brzezie

Bardziej szczegółowo

2015 CENNIK USŁUG I BILETÓW WSTĘPU

2015 CENNIK USŁUG I BILETÓW WSTĘPU 2015 CENNIK USŁUG I BILETÓW WSTĘPU CENNIK USŁUG PRZEWODNICKICH W JĘZYKU POLSKIM: - dzienny ryczałt za zwiedzanie trwające do 4 godzin - 2200 CZK - każda kolejna godzina powyżej 4 godzin - 5 CZK - dzienny

Bardziej szczegółowo

Wymagania szczegółowe 1. Zdający posługuje się w miarę rozwiniętym zasobem środków językowych (leksykalnych,

Wymagania szczegółowe 1. Zdający posługuje się w miarę rozwiniętym zasobem środków językowych (leksykalnych, Część pisemna (poziom podstawowy). Przykładowe zadania z rozwiązaniami 57 TWORZENIE WYPOWIEDZI PISEMNEJ Zadanie 11. (0 10) Uczestniczyłeś(-aś) w międzynarodowej wymianie w Londynie. Napisz list do kolegi

Bardziej szczegółowo

Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl).

Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl). Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl). Nasz hotel to idealne miejsce na organizację m.in.: spotkań biznesowych, konferencji, szkoleń oraz imprez

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 2013 JĘZYK NIEMIECKI

PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 2013 JĘZYK NIEMIECKI PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 201 JĘZYK NIEMIECKI KWIECIEŃ 201 ZESTAW ISN_0 1 minuty (Wersja dla zdającego) W czasie pobytu za granicą mieszkasz u znajomych. Z nimi odwiedziłeś/-łaś

Bardziej szczegółowo

PARAFIA ŚW. ANNY W NIEMYSŁOWICACH /NIEMYSŁOWICE, CZYŻOWICE/ e-mail: parafianiemyslowice@op.pl; www.niemyslowice.pl tel.

PARAFIA ŚW. ANNY W NIEMYSŁOWICACH /NIEMYSŁOWICE, CZYŻOWICE/ e-mail: parafianiemyslowice@op.pl; www.niemyslowice.pl tel. PARAFIA ŚW. ANNY W NIEMYSŁOWICACH /NIEMYSŁOWICE, CZYŻOWICE/ e-mail: parafianiemyslowice@op.pl; www.niemyslowice.pl tel.: 601-861-252 27 września 11 października 2015 r. MATKO BOŻA RÓŻAŃCOWA MÓDL SIĘ ZA

Bardziej szczegółowo

2013.10.23. Temat: WODY POWIERZCHNIOWE WOJ. ŚLĄSKIEGO. CZĘŚĆ II. DORZECZE ODRY

2013.10.23. Temat: WODY POWIERZCHNIOWE WOJ. ŚLĄSKIEGO. CZĘŚĆ II. DORZECZE ODRY 2013.10.23. Temat: WODY POWIERZCHNIOWE WOJ. ŚLĄSKIEGO. CZĘŚĆ II. DORZECZE ODRY Odra ma 854,3 km długości, z czego 742 km w Polsce. Wypływa Czechach, na wysokości 634 m n.p.m. w Górach Odrzańskich. Płynie

Bardziej szczegółowo

PUSZCZA WKRZAŃSKA - PODRÓŻ W CZASIE I PRZESTRZENI. Historia Polic. Program wycieczki autokarowej. Trasa wycieczki. PRZEWODNIK: Iga Walkowiak

PUSZCZA WKRZAŃSKA - PODRÓŻ W CZASIE I PRZESTRZENI. Historia Polic. Program wycieczki autokarowej. Trasa wycieczki. PRZEWODNIK: Iga Walkowiak PUSZCZA WKRZAŃSKA - PODRÓŻ W CZASIE I PRZESTRZENI. PRZEWODNIK: Iga Walkowiak Program wycieczki autokarowej 8.00 Szczecin wyjazd spod CDiDN. 8.20 Police 8.30 Wzgórza Warszewskie 9.00 Fabryka Hydriwerke

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny. Wycieczka krajoznawczo-turystyczna. 04 07.05. 2014 r.

Projekt edukacyjny. Wycieczka krajoznawczo-turystyczna. 04 07.05. 2014 r. Projekt edukacyjny Wycieczka krajoznawczo-turystyczna 04 07.05. 2014 r. Votivkirche to inaczej Kościół Wotywny o budowli neogotyckiej. Strzeliste wieże Votivkirche mają po 99 m wysokości. Nazwa wotywny

Bardziej szczegółowo

Futuro. design by Przemysław Mac Stopa

Futuro. design by Przemysław Mac Stopa design by Przemysław Mac Stopa PL / EN / DE / Optymalizacja powierzchni biurowej i tym samym kosztów biura jest kluczowa. Wyzwaniem jest jednak połączenie tego wymagania z utrzymaniem wysokiego komfortu

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże. Kopalnia Soli Wieliczka - trasy turystyczne związane z turystyką religijną

Szczęść Boże. Kopalnia Soli Wieliczka - trasy turystyczne związane z turystyką religijną Szczęść Boże Kopalnia Soli Wieliczka - trasy turystyczne związane z turystyką religijną Kajetan d Obyrn Prezes Zarządu Kopalni Soli Wieliczka SA Kraków, 14.06.2012 Geneza turystki pielgrzymkowej w wielickiej

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

PRZEDSIEBIORSTWO LUSARSKO-BUDOWLANE LESZEK PLUTA

PRZEDSIEBIORSTWO LUSARSKO-BUDOWLANE LESZEK PLUTA Przedsi biorstwo lusarsko Budowlane was founded in 1992 in Kielce, Poland. Today we are a recognized manufacturer of modern aluminium-glass constructions at a high European level. We provide solutions

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi SIERPIEŃ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Egzamin maturalny z języka angielskiego

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2013 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze

Bardziej szczegółowo

TRASA TURYSTYCZNA. Z plecakiem po Żaganiu

TRASA TURYSTYCZNA. Z plecakiem po Żaganiu POI 1 Liceum Ogólnokształcące im. S. Banacha 51 36'44.88"N 15 18'41.35"E Miejskie Gimnazjum i Liceum w Żaganiu powstało 10 września 1945 roku. Do dziś nad jednym z wejść widnieje płaskorzeźba byłego patrona

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1)

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1) EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1) ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA KWIECIEŃ 2013 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze słuchu 1.1. 1.2.

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be angry with somebody gniewać się na kogoś Czy gniewasz

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO ARKUSZ ZAWIERA INFORMACJE PRAWNIE CHRONIONE DO MOMENTU ROZPOCZĘCIA EGZAMINU! Miejsce na naklejkę dysleksja MJN-R1_1P-091 PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO STYCZEŃ ROK 2009 POZIOM ROZSZERZONY

Bardziej szczegółowo

Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Wołczyn. Lp. Miejscowość Obiekt Adres Uwagi 1.

Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Wołczyn. Lp. Miejscowość Obiekt Adres Uwagi 1. Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Wołczyn. Lp. Miejscowość Obiekt Adres Uwagi 1. Bruny park dworski 2. Bruny spichlerz w zespole folwarcznym

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji języka niemieckiego

Scenariusz lekcji języka niemieckiego Termin realizacji:. Czas trwania : 45 min. Klasa III gim Temat lekcji: Wie feierst du? Scenariusz lekcji języka niemieckiego Cele językowe: Uczeń zna słownictwo ze świętami Bożego Narodzenia Rozumie tekst

Bardziej szczegółowo