Zrównoważony rozwój obszarów górskich. Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zrównoważony rozwój obszarów górskich. Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa"

Transkrypt

1 Zrównoważony rozwój obszarów górskich Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa

2

3 Zrównoważony rozwój obszarów górskich Publikacja wydana w ramach projektu FAO "Zrównoważony rozwój obszarów górskich" TCP/POL/3004(A) Sustainable Mountain Development TCP/POL/3004(A) Koordynator projektu dr Andrzej Hałasiewicz Wydawca: Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA ul. Wspólna 30, Warszawa tel , fax ISBN: Autorzy zdjęć: Agnieszka Cyron, Agnieszka Latocha, Adam Poślednik Archiwum FAPA Projekt i druk: Zakład Poligraficzny U-H J. Skrajnowski ul. Krótka 1, Biskupiec tel./fax: (089)

4 Spis treści Wstęp Zasadnicze konkluzje z analiz wykonanych w ramach programu FAO Zrównoważony Rozwój Obszarów Górskich TCP/POL/3004 (A) prof. dr hab. Jan Waszkiewicz Krajobrazowe uwarunkowania potencjału turystycznego Ziemi Kłodzkiej dr Agnieszka Latocha Zrównoważony rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich terenów górskich na przykładzie Kotliny Kłodzkiej prof. dr hab. Barbara Kutkowska Możliwości rozwoju obszarów wiejskich powiatu kłodzkiego. prof. dr hab. Barbara Kutkowska, prof. Józef Sowiński, dr Tomasz Berbeka, dr Izabela Kurtyka, dr Irena Kropsz, dr Henryk Łabędzki. Produkty górskie, rozwój małej przedsiębiorczości, zarządzanie marketingiem mgr Ryszard Malarski Bioróżnorodność, walory i zasoby ekologiczne Ziemi Kłodzkiej mgr Agnieszka Cyron Rola organizacji pozarządowych w zrównoważonym rozwoju ziem górskich wnioski z programu FAO Krzysztof Komornicki

5 Wstęp Przedstawiamy Państwu syntetyczne konkluzje z analiz przeprowadzonych w ramach projektu FAO Zrównoważony rozwój obszarów górskich. Mam nadzieję, że Czytelnik znajdzie w nich przydatne informacje. O górach najczęściej myślimy planując wakacje, czy przygotowując wyjazd na narty, a góry w Polsce postrzegamy przez pryzmat zamożności Zakopanego czy Karpacza. Góry to jednak coś znacznie więcej, to trudne życie w wielu wsiach i miasteczkach, to również zniszczone, czy zanikające sudeckie wsie czy zarosłe ślady po spalonych wsiach w Bieszczadach. Stając przed wieloma barierami rozwojowymi, góry z ich mieszkańcami są przede wszystkim naszym bogactwem, są potencjałem, który powinniśmy chcieć i umieć wykorzystać dla wspólnego, ogólnokrajowego dobra. Świadomość znaczenia tego bogactwa nieustannie wzrasta, czego wyrazem jest chociażby odrębny rozdział w Agendzie 21 (Szczyt Ziemi w Rio de Janeiro 1992) czy obchodzony w 2002 r. Międzynarodowy Rok Gór. Polski rząd będąc świadom wagi problematyki zaprosił do współpracy agendę Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Rolnictwa i Wyżywienia (FAO), czego efektem jest projekt Zrównoważony rozwój obszarów górskich. Projekt realizowanych jest w Kotlinie Kłodzkiej, a jego rezultaty przybliża niniejsze wydawnictwo. Bardzo serdecznie dziękuję wszystkim, którzy przyczynili się do powstania projektu i jego realizacji. Dziękuję ekspertom z FAO, Thomasowi Hoferowi, Tomaszowi Loncowi i Yuri Badenkowowi; ekspertom krajowym, kierującemu pracami polskich ekspertów prof. Janowi Waszkiewiczowi, prof. Barbarze Kutkowskiej i jej zespołowi z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, Ryszardowi Malarskiemu, Agnieszce Cyron. Dziękuję samorządowcom z Kotliny Kłodzkiej i realizatorom projektów pilotażowych, burmistrzowi Radkowa Janowi Bednarczykowi i Tomaszowi Pawłowskiemu, Marianowi Kani, Barbarze i Ryszardowi Kalińskim, Lenie Kościańskiej i Janowi Lenartowi. Szczególne podziękowania kieruję do Krzysztofa Komornickiego, prezesa stowarzyszenia Wybrani w Górach, bez którego wielkiego zaangażowania i determinacji ten projekt by nie powstał. Dziękuję Małgorzacie Piotrowskiej, krajowemu koordynatorowi FAO w Polsce. Bardzo dziękuję wszystkim, którzy ten projekt przygotowali i zrealizowali. Jestem przekonany, że jego efekty będą promieniowały na inne obszary, również dzięki rozwijanej sieci współpracy różnego rodzaju instytucji, samorządów i organizacji pozarządowych. Trwałe ramy takiej współpracy może zapewnić porozumienie marszałków województw górskich, mam nadzieję, że takie porozumienie zostanie zawarte. Przy kilku procentach powierzchni kraju zaliczanej do obszarów górskich trudno jest wywołać ogólnopolską debatę o problemach związanych z tymi terenami. Dlatego też proponujemy większą aktywność mieszkańców i samorządów z obszarów górskich w artykułowaniu swoich problemów i rozwijaniu współpracy z innymi partnerami, zarówno z kraju jak i z zagranicy Andrzej Hałasiewicz Koordynator Projektu

6 prof. dr hab. Jan Waszkiewicz Zakład Ekonomii i Prawa Instytut Organizacji i Zarządzania Politechniki Wrocławskiej Zasadnicze konkluzje z analiz wykonanych w ramach programu FAO Zrównoważony Rozwój Obszarów Górskich TCP/POL/3004 (A) 1. Zasadniczy cel projektu TCP/POL/3004 (A) został w dokumencie programującym (sygnowanym przez przedstawicieli FAO i Rządu RP) określony następująco: Głównym celem jest pomoc rządowi Polski w jego wysiłkach wdrożenia działań zmierzających do zrównoważonego rozwoju obszarów górskich 2. Ustalenia programu adresowane są do dwóch poziomów organizacji społeczeństwa: struktur państwowych i społeczności lokalnych (głównie Kotliny Kłodzkiej, która była głównym przedmiotem badań), a jego efekty w obu tych obszarach określono jako: wzrost zdolności podmiotów aktywnych w obszarach górskich do zbudowania i wdrożenia strategii i programów zrównoważonego rozwoju obszarów górskich; sformułowanie programu inwestycyjnego dla stymulowania zrównoważonego rozwoju obszarów górskich, który powinien zawierać stworzenie narodowej strategii rozwoju obszarów górskich oraz jej regionalnych (i międzynarodowych) składników. 3. Polskie góry stanowią z punktu widzenia problemów rozwojowych kraju problem marginalny. Obejmują one niespełna 10% obszaru kraju (gminy górskie obejmują zaledwie 5,2%). Na dodatek najważniejsze górskie obszary (Karpaty i Sudety), co ma znaczący wpływ na ich percepcję w programach rozwoju Polski. Mniej więcej podobny jest udział obszarów górskich w tworzeniu PKB. Jest to jeden z powodów niedoceniania problematyki rozwoju obszarów górskich, które mają swoje miejsce jedynie przy omawianiu polityki ekologicznej i rozwoju turystyki (w obu tych obszarach ma też wyjątkowo silnych konkurentów w innych obszarach kraju). Taka optyka spowodowała między innymi, że proces legislacyjny związany z przyjęciem Ustawy Górskiej (2001) nie został zakończony, prace nad nową ustawą ślimaczą się w kolejnych kadencjach Sejmu, a międzynarodowe akty prawne dotyczące rozwoju obszarów górskich czekają na ratyfikację. We wszystkich tych kwestiach konieczny jest stały, silny lobbing środowisk i regionów zainteresowanych prawnym uregulowaniem problemów ziem górskich w Polsce

7 4. Nie ma, i w najbliższym czasie nie należy spodziewać się, powstania na poziomie Rządu RP strategii rozwoju ziem górskich. Nie ma też (i ze względu na kształt polskiej sceny politycznej nie należy się spodziewać) spójnej, długoterminowej polityki skierowanej na rozwój ziem górskich (czy choćby zapobiegania negatywnym procesom obserwowanym ze szczególnym nasileniem na tych obszarach). Co ważniejsze, nie ma jednomyślności co do konieczności powstania krajowej strategii zrównoważonego rozwoju ziem górskich. Nawet w gronie ekspertów były w tym względzie zdania podzielone (jednak znakomita większość popierała tę ideę). 5. Rozwój regionalny jest domeną samorządowych władz województw. Regiony posiadające na swoim terytorium znaczące górskie obszary (dolnośląskie, małopolskie, opolskie, podkarpackie, śląskie i świętokrzyskie dalej nazywane będą województwami górskimi) uwzględniają ich specyfikę w swoich dokumentach programujących rozwój (strategiach ogólnych i sektorowych, planach operacyjnych itd.). Jest to poważny dorobek samorządów i ich intelektualnego zaplecza, w większości przypadków uwzględniający dodatkowo punkty widzenia i racje innych partnerów społecznych (w tym samorządów niższego szczebla). W tej sytuacji istnieje zarówno konieczność (p. p. 4), jak i praktyczna możliwość stworzenia polskiej strategii dla regionów górskich siłami zainteresowanych regionów. 6. Punktem wyjścia takich prac powinno być porozumienie marszałków ziem górskich w tej kwestii. 7. Oczywiście ustalenie strategii zrównoważonego rozwoju ziem górskich wymaga dobrego rozeznania i wyważenia interesów i punktów widzenia różnych obszarów. Tymczasem różne obszary górskie bardzo różnią się między sobą pod względem geografii i geologii, przyrody, gospodarki, struktury społecznej, kultury czy tradycji. Ostatnie elementy są wynikiem burzliwej historii i wynikających z niej decyzji politycznych podejmowanych w II połowie XX wieku. W tej sytuacji praca nad strategią powinna być poprzedzona wzmocnieniem kooperacji różnych środowisk (gospodarczych, naukowych, politycznych, społecznych itd.), ich sieciowej współpracy, wymiany doświadczeń i poglądów. 8. Ten kompleks zagadnień w Programie inwestycyjnym nazwany został wzmacnianiem struktur rozwoju poprzez współpracę i obejmuje pięć komponentów, z których każdy rozkłada się na konkretne działania: Budowa sieci (niekoniecznie jednej) współpracy instytucji, organizacji pozarządowych, gmin zainteresowanych zrównoważonym rozwojem obszarów górskich. Stworzenie efektywnego klastera kompetencji związanych ze zrównoważonym rozwojem obszarów górskich (chodzi o zacieśnienie współpracy ośrodków naukowych pracujących nad różnymi aspektami tego zagadnienia. Utworzenie kierunków studiów o problemach rozwoju obszarów górskich jako instytucji interdyscyplinarnych i międzyuczelnianych (punktem wyjścia mogłyby być studia podyplomowe). Inwentaryzacja i udostępnienie (w Internecie) problemów, podejść dokumentów odnoszących się do zrównoważonego rozwoju polskich gór. Stworzenie kompleksowej strategii rozwoju polskich obszarów górskich

8 Na realizację całości tych przedsięwzięć przewidziano okres pięcioletni. 9. Umieszczenie konstrukcji strategii jako zwieńczenia działań w tym module powodowane jest tym, że w naszym odczuciu powinna ona być poprzedzona poważnym zaawansowaniem działań w pozostałych komponentach. 10. W pierwszym komponencie przewidziano zorganizowanie jako stałej cyklicznej imprezy Forum Gór Polskich, dla którego wzorcem może być Forum Krynickie bądź odbywające się co roku Dolnośląskie Forum Polityczne i Gospodarcze, na którym w bardzo licznym (ok. 700 osób) i różnorodnym gronie prowadzi się dyskusje o najważniejszych problemach rozwojowych regionu. Być może dobry byłby dwuletni cykl organizacji takich forów z odbywającymi się w międzyczasie forami skupionymi na problemach poszczególnych kompleksów górskich. 11. We wszystkich działaniach wymienionych w p konieczne jest uwzględnianie międzynarodowego kontekstu, a więc obecność naszych czeskich, słowackich i ukraińskich sąsiadów. 12. W tym kontekście warto wspomnieć również o idei stworzenia Konwencji Sudeckiej analogicznej do istniejącej Konwencji Karpackiej, która tworzyłaby ramy dla korzystnej merytorycznej i instytucjonalnej współpracy nad problemami rozwoju Sudetów. 13. Geologiczna, krajobrazowa, biologiczna, kulturowa i gospodarcza różnorodność jest największym bogactwem obszarów górskich. Ona też stanowi zasadniczy zasób, na którym budować można ich rozwój. Jednakże w ostatnich stuleciach, a zwłaszcza dekadach, została ona w znaczącym stopniu zubożona i uruchomione mechanizmy unifikujące działają w dalszym ciągu. Utrzymanie, a jeśli potrzeba również restytucja tej różnorodności powinny być przedmiotem szczególnej troski. Jednakże, z samej istoty rzeczy, działania w tej dziedzinie muszą przebiegać poprzez ograniczone w swoim zasięgu drobne programy pilotażowe, upowszechnianie dobrych praktyk, zachęcanie do podejmowania niestandardowych działań w zakresie ochrony tradycyjnych wartości (oraz ich materialnych i społecznych wcieleń ) itp. 14. Taka logika leży u podstaw przeprowadzonych w ramach projektu TCP programów pilotażowych. Ukazują one możliwości wyjścia poza tradycyjne formy aktywności gospodarczej (uzupełniające formy dochodów dla tradycyjnych gospodarstw rolnych, kreowanie i propagowanie produktu regionalnego) i mogą być zaczynem dla wzbogacenia tkanki społecznej (grupy producenckie, systemy dystrybucyjne, sieci powiązań kreatywnych producentów, ośrodki propagowania nowych idei itp.). Tak więc dwa projekty pokazują, że w propozycjach produkcji rolnej można wyjść poza dotychczasowe propozycje ( Winnica podgórska i Koziarnia ), dwa wskazują na możliwość połączenia rozsądnych efektów ekonomicznych z przywróceniem tradycyjnych elementów krajobrazowych ( Sad Kolekcja program nakierowany na odnowienie tradycyjnych odmian drzew owocowych i propagowanie tradycyjnych sadów przydomowych, oraz Łąka górska podobne założenia dotyczące górskich pastwisk). Wreszcie dwa programy dotyczą przywrócenia naturalnej różnorodności biotopów leśnych ( Reintrodukcja cisa i Kolekcja dzikich owoców górskich ). 15. Zachęcające efekty programów pilotażowych są punktem wyjścia do sformułowania dwóch kolejnych modułów Programu inwestycyjnego : Restytucja bioróżnorodności w środowisku naturalnym i w rolnictwie Zachowanie i odbudowa dziedzictwa kulturowego zapisanego w krajobrazie - 8 -

9 16. Pierwszy z tych programów zawiera trzy komponenty. Jeden z nich nakierowany jest na restytucję bioróżnorodności i proponuje się w nim analogiczne do przeprowadzonych w Kotlinie Kłodzkiej programów uzupełnienia biotopów leśnych i odtworzenia tradycyjnych łąk górskich wraz ze społeczną i instytucjonalną infrastrukturą służącą upowszechnieniu osiągniętych efektów. Oczywiście w każdym z regionów powinny być wybrane specyficzne gatunki (i ich zestawy) podlegające restytucji. Niemniej wszystkie te działania mogą być ujęte w jeden krajowy program działania, co zwiększy siłę przebicia zarówno problemów, jak i prób ich rozwiązania. Podobnie jest z dwoma kolejnymi komponentami odtworzeniem sadów górskich oraz urozmaiceniem produkcji rolnej (programy podobne do naszej koziarni i winnicy, choć w każdym regionie górskim specyficznie dobrane). Powtórzmy, że nie same pilotaże, ale wskazanie poprzez nie na możliwości zwiększenia różnorodności jest istotnym elementem tej propozycji. 17. W module trzecim, krajobrazowym, proponujemy działania zmierzające w stronę restytucji górskiego krajobrazu kulturowego obszarów wiejskich (tradycyjne rozwiązania architektoniczne i dotyczące zagospodarowania przestrzennego, inwentaryzacja i ochrona ważnych kulturowo obiektów nie zawsze zasługujących na status zabytku, odtworzenie pewnych walorów krajobrazowych ). Drugi moduł dotyczy kwestii małej retencji na potokach i rzekach górskich, mającej wielkie znaczenie z punktu widzenia hydrologicznego, gospodarczego, krajobrazowego, ekologicznego. Tej kwestii powinno się poświęcić zdecydowanie więcej uwagi, niż to czyniono dotąd. 18. Trzeci komponent z tego modułu zasługuje na osobne wypunktowanie, gdyż dotyczy kwestii o wyjątkowym znaczeniu, dotychczas niedocenianej. Chodzi o rewitalizację górskich i podgórskich miasteczek. Zostały one ukształtowane w innej społecznej i gospodarczej rzeczywistości jako centra koordynujące społeczne i gospodarcze funkcje otaczającego je obszaru (ośrodki administracyjne, centra wymiany i obsługi, ośrodki życia intelektualnego i duchowego w tym edukacji itp.). W globalizującym się świecie większość tych funkcji odeszła do przeszłości, co odbiło się na statusie miejscowości i ich standardzie cywilizacyjnym, poziomie życia mieszkańców itp. Problem wymaga dokładniejszego badania uwzględniającego całą różnorodność sytuacji, z którymi mamy do czynienia (miejscowości, które stały się centrami ruchu turystycznego, w tym kurorty, mają się świetnie, dawne centra przemysłowe upadają), oraz zaproponowania dobrze zaadresowanych programów rewitalizacyjnych. Oczywiście główna inicjatywa w tym względzie powinna należeć do lokalnych społeczności. 19. Istnieje powszechna zgoda co do tego, że różnorodna turystyka (w tym agroturystyka i ekoturystyka) stanowi szansę dla rozwoju gospodarczego terenów górskich. W tej kwestii badania nasze pokazały, że pomimo wielu pozytywnych tendencji, działanie w tym obszarze posiada szereg mankamentów. Gdzieniegdzie żywiołowy rozwój funkcji turystycznych wchodzi w kolizję z innym elementami zrównoważonego rozwoju (walory krajobrazowe i ekologiczne). Już to wskazuje na konieczność kompleksowego myślenia o rozwoju tych funkcji. Oferta turystyczna powinna być bardziej kompleksowa i aktywizująca wszystkie walory terenów górskich (połączenie agroturystyki z aktywnymi formami wypoczynku, szerokim użyciem produktów lokalnych, wykorzystaniem niedocenianych możliwości turystyki wodnej kajaki, pontony itp.). Konieczne jest tworzenie systemów obsługujących pewne sektory rynku turystycznego (spięcie ścieżek rowerowych w jeden system, system pól dla caravaningu być może należy go zintegrować z istniejącymi systemami czeskim i słowackim, oznakowane trasy dla turystyki hobbystycznej itp.). Ta ostatnia kwestia wymaga dodatkowych analiz i działań. Jak się wydaje, oferta turystyczna powinna być adresowana do pewnych grup niszowych. W badanym przez nas obszarze otwierają się interesujące możliwości dla miłośników militariów i fortyfikacji, historii kolejnictwa, ale też dla pielgrzymów (wyjątkowe zgromadzenie sanktuariów). W tym obszarze również trzeba widzieć możliwość wzbogacenia oferty o obiekty i tereny leżące poza naszymi granicami

10 20. Obok turystyki, rolnictwo i hodowla są naturalnymi i tradycyjnym obszarami aktywności gospodarczej obszaru. W pracy nad programem sformułowano szereg wniosków dotyczących poprawy sytuacji w tych dziedzinach. Omówione są one w materiałach innych uczestników projektu (por. streszczenia prof. B. Kutkowskiej, I. Kurtyki i kierowanego przez prof. Kutkowską zespołu Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu). Ze względu na różnice między różnymi obszarami górskimi wnioski te koncentrują się na Kotlinie Kłodzkiej, jednakże stanowią one dobry punkt wyjścia dla działań i programów obejmujących inne tereny górskie w Polsce. 21. Osobne miejsce w gospodarce (i zagospodarowaniu) obszarów górskich zajmuje gospodarka leśna, która jedynie marginalnie była objęta naszymi badaniami. Jak się wydaje, ciągle najistotniejszym problemem jest przebudowa drzewostanów odejście od monokultur implantowanych w polskich górach w XIX i XX wieku i powrót do ekosystemów zbliżonych do tradycyjnych (naturalnych). Wraca więc problem bioróżnorodności na terenach górskich. 22. Generalnie, szansę dla rozwoju obszarów górskich stanowią małe i średnie, zakorzenione w lokalnych społecznościach przedsiębiorstwa (przede wszystkim, ale nie tylko, związane z turystyką i przetwórstwem lokalnych surowców). Należy dobrze zbadać warunki dla rozwoju takich przedsiębiorstw na terenach górskich (i podgórskich) i zabiegać o tworzenie korzystnego klimatu oraz rozwiązań organizacyjnych dla stymulowania ich rozwoju. Jak się wydaje, będą tu występowały zasadnicze różnice między różnymi terenami i nasze wnioski dotyczące Kotliny Kłodzkiej (p. streszczenie R. Malarskiego) nie przenoszą się na inne obszary. Niemniej ważna jest wymiana myśli i propagowanie najlepszych rozwiązań. 23. Obszary górskie borykają się z szeregiem problemów infrastrukturalnych. Najbardziej widoczne są te, które dotyczą infrastruktury komunikacyjnej. Należy naciskać na realizacje tych projektów, które sprzyjają turystycznemu rozwojowi danych obszarów (dostępność, integralność). Przykładem tego typu idei jest dolnośląski pomysł Drogi Śródsudeckiej. Trzeba przy tym pamiętać o wstąpieniu Polski do strefy Schengen, co zmienić może tradycyjne strumienie ludzi i towarów przepływających przez obszary górskie Polski Południowej. Ważne są działania zmierzające do odnowienia transportu kolejowego. Jest on istotny nie tylko jako atrakcja turystyczna, ale i dla przewozu masowych towarów, których ciągle dostarczają polskie góry (drewno, kruszywa). 24. Osobną kwestię stanowią rozwiązania infrastrukturalne na poziomie lokalnym, obejmujące dostawę mediów oraz odprowadzanie ścieków i zagospodarowanie odpadów. Jak się wydaje, większa uwaga powinna być poświęcona rozwiązaniom rozproszonym (a nie masywnemu osieciowaniu), znanym z innych górskich obszarów Europy. Są to tylko niektóre wnioski z przeprowadzonych analiz, które traktujemy jako punkt wyjścia do dalszej dyskusji wykraczającej poza terytorialny i merytoryczny zakres programu TCP

11 dr Agnieszka Latocha Instytut Geografii Uniwersytetu Wrocławskiego Krajobrazowe uwarunkowania potencjału turystycznego Ziemi Kłodzkiej 1. Zmiany krajobrazu i użytkowania ziemi na Ziemi Kłodzkiej 1.1. W czasach historycznych zaznaczyły się dwa główne trendy zmian ludności na Ziemi Kłodzkiej i w Sudetach oraz związane z nimi zmiany użytkowania ziemi. W pierwszej fazie, od początków osadnictwa (XIII-XIV w.) aż do drugiej połowy XIX w., następował stały przyrost liczby ludności oraz nasilanie działalności gospodarczej. W nawiązaniu do tych zmian następowało przesuwanie granicy rolno-leśnej w górę stoków oraz zwiększanie areału gruntów rolnych kosztem kurczących się powierzchni leśnych, co z kolei wpłynęło na nasilającą się erozję gleby. Ukształtował się wówczas krajobraz otwarty, tzn. z dużą ilością wylesionych powierzchni, często sięgających nawet linii wododziałowych Od XIX w. zaczęły pojawiać się nowe kierunki zmian użytkowania ziemi i rozwoju krajobrazu. W celu ograniczenia intensywnej erozji gleby rozpoczęto wówczas planowe nasadzenia lasów (miały one charakter monokultur świerkowych), a także terasowano stoki, co do tej pory widoczne jest w krajobrazie w postaci schodkowych profili stoków, nawet jeśli nie są one już użytkowane rolniczo Od końca XIX w. na Ziemi Kłodzkiej rozpoczął się proces wyludniania i wycofywania gospodarki człowieka z wyżej położonych obszarów. Proces ten trwa do dnia dzisiejszego, a szczególnie nasilony został w okresie powojennym, gdzie niektóre z wiosek uległy całkowitemu wyludnieniu, stając się osadami zanikłymi ( osady duchów ). Procesy społeczno-gospodarcze mają swoje odzwierciedlenie w przemianach użytkowania ziemi. Następuje ponowny wzrost powierzchni lasów oraz terenów wtórnej sukcesji roślinnej na gruntach porolnych. Różne stadia sukcesji decydują o dużym stopniu bioróżnorodności oraz powstaniu krajobrazu mozaikowego, o znacznym zróżnicowaniu W ostatnich latach ponownie obserwuje się stopniowe zmiany procesów społeczno-gospodarczych w regionie, a mianowicie rozwój zabudowy letniskowej i weekendowej. W efekcie postępujący wcześniej proces renaturalizacji obszarów górskich został w niektórych miejscach zahamowany

12 2. Potencjał turystyczny krajobrazu Ziemi Kłodzkiej 1.5. Krajobraz Ziemi Kłodzkiej odznacza się bardzo dużym stopniem różnorodności, co decyduje o jego wysokich walorach zarówno pod względem przyrodniczym, kulturowym, jak i estetycznym. Z tego względu stanowi on bardzo ważny czynnik rozwoju regionalnego, o ile zostanie w odpowiedni sposób wyeksponowany i wypromowany. Różnorodność i harmonia struktury przestrzennej krajobrazu jest w szczególności doceniana przez turystów oraz ludzi z miast, poszukujących spokojnych, odizolowanych miejsc w bliskim kontakcie z przyrodą. Na atrakcyjność krajobrazu Ziemi Kłodzkiej składa się kilka czynników: 1.6. Różnorodność form rzeźby terenu, która związana jest z dużym zróżnicowaniem geologicznym podłoża i znacznym urozmaiceniem występujących typów skał. Na zróżnicowanie rzeźby składają się: wychodnie litego podłoża, często w postaci malowniczych grup skalnych, strome i łagodne stoki, faliste lub spłaszczone szerokie powierzchnie wierzchowinowe, jaskinie (Ziemia Kłodzka jest jednym z dwóch najważniejszych sudeckich obszarów występowania zjawiska krasowych!), wąwozy, jary potoków itp. Góry Stołowe są z kolei unikatem nie tylko w skali krajowej, ale w środkowej Europie, stanowiąc przykład dobrze rozwiniętej rzeźby gór płytowych. Różnorodność tych form, przy jednoczesnym łatwym dostępie do większości z nich, może stanowić doskonałą bazę promocji regionu, w oparciu, przykładowo, o rozwój turystyki kwalifikowanej. Warto podkreślić, że znaczna liczba form przyrody nieożywionej na terenie Ziemi Kłodzkiej jest unikatowej wartości zarówno w skali regionu, jak i kraju Obecny stan krajobrazu jest szczególnie wartościowy pod względem bioróżnorodności. Trwająca obecnie faza przejściowa pomiędzy intensywnym użytkowaniem rolniczym w okresie przedwojennym a późniejszym, powojennym upadkiem rolnictwa i rozwojem wtórnej sukcesji roślinnej na gruntach porolnych charakteryzuje się występowaniem obok siebie całkowicie odmiennych środowisk: lasów, gruntów rolnych, pastwisk, łąk, opuszczonych pól z różnymi stadiami rozwoju wtórnej sukcesji (trawy, zakrzaczenia, zadrzewienia). To zróżnicowanie wpływa z kolei na powstanie znacznej ilości ekotonów (linii granicznych pomiędzy odmiennymi siedliskami przyrodniczymi) z dużą ilością odmiennych siedlisk, co z kolei przyczynia się do utrzymania stabilności systemu przyrodniczego. Obecny krajobraz o charakterze mozaikowym powinien więc zostać utrzymany tak ze względów estetycznych, jak przede wszystkim ekologicznych Krajobraz otwarty. Znaczne, rozległe otwarte przestrzenie, występujące zarówno w dnach dolin, jak i na powierzchniach wierzchowinowych stanowią kolejny cenny aspekt krajobrazu Ziemi Kłodzkiej (i całych Sudetów). Wylesione obszary są skutkiem z jednej strony wcześniejszych działań człowieka (wycinanie lasów dla rolnictwa, leśnictwa, górnictwa, hutnictwa i przemysłu), a z drugiej efektem klęsk ekologicznych, np. wymierania lasów, które obecnie zaznacza się szczególnie w Masywie Śnieżnika. Jednak walory widokowe takich obszarów, a tym samym ich znaczenie estetyczne, są nie do przecenienia. Dodatkowym atutem w promocji otwartego, przestrzennego krajobrazu jest znaczna ilość istniejącej już obecnie w terenie sieci nieutwardzonych dróg polnych i ścieżek, które, jako nieużywane, dość szybko zanikają z krajobrazu. Ich wykorzystanie turystyczne, np. jako szlaki piesze, rowerowe, konne, narciarstwa biegowego, sprzyjałoby promocji i ekspozycji wyjątkowości rozległych otwartych przestrzeni tego heterogenicznego krajobrazu. Należy podkreślić, że nie zaleca się planowania zalesiania stoków na dużą skalę, gdyż wówczas jeden z najcenniejszych walorów przyrodniczych, jakim odznacza się region kłodzki różnorodny, otwarty krajobraz zostałby utracony

13 1.9. Krajobraz historyczny. Region kłodzki odznacza się bardzo skomplikowanymi dziejami, w tym wielokrotną zmianą właścicieli tych ziem czy przynależności państwowej, czego efektem było/jest nakładanie się różnorodnych wpływów, tradycji i impulsów kulturowych płynących z różnych regionów Europy. Mimo że ciągłość populacji i tradycji została gwałtownie przerwana po II wojnie światowej (przesiedlenia), to ślady przeszłości nadal zapisane są w krajobrazie. Należy do nich między innymi: zachowanie dawnej (często średniowiecznej) struktury osadnictwa, zabudowa małych miast i wsi, granice dawnego podziału pól, które wyraźnie zaznaczają się w krajobrazie jako linie zadrzewień, często wzdłuż nieistniejących już współcześnie dróg; ruiny zabudowań na terenach zanikłych wsi, formy związane z dawnym użytkowaniem (terasy rolne na stokach, stare stawy hodowlane, zabudowa hydrotechniczna, dawne młyny; kamieniołomy, sztolnie, wapienniki, huty, kuźnie itd.), a także obiekty militarne związane z różnymi okresami (fortece, bastiony, ruiny średniowiecznych zamków). Wszystkie te elementy składają się na tzw. krajobraz historyczny. Złożone i skomplikowane dzieje regionalne, których ślady nadal trwałe są w krajobrazie, powinny zostać bardziej wypromowane, także poza granicami regionu. Większość ruin jest zarośnięta i całkowicie zapomniana, stąd wymagałyby one znacznego nakładu pracy, aby je odpowiednio wyeksponować i utrzymać. Dobrym przykładem jest National Trust w Wielkiej Brytanii i Irlandii, gdzie prawie każda ruina staje się wyjątkową atrakcją turystyczną. Z jednej strony wyeksponowanie zabytków historycznych przyciągnie większą liczbę turystów, z drugiej natomiast co jest znacznie istotniejsze może to sprzyjać rozwinięciu poczucia utożsamienia z regionem, a tym samym pozwolić na wykształcenie się w mieszkańcach patriotyzmu lokalnego. Lokalna ludność, żyjąca w krajobrazie zakorzenionym w historii, często nie jest nawet świadoma jego wielkiej wartości. Promocja historii odzwierciedlonej w krajobrazie powinna stać się częścią edukacji regionalnej na różnorodnych jej poziomach, co pozwoli, być może, wykształcić brakujące dotąd poczucie identyfikacji z regionem. Krajobraz historyczny może stać się także produktem regionalnym w postaci wzrastającej ilości atrakcji turystycznych, ścieżek dydaktycznych, wykładów tematycznych i publikacji, które objaśniałyby w przystępny sposób historyczną wartość krajobrazu. Jednak, co najważniejsze, działalność ta nie powinna ograniczać się wyłącznie do debat akademickich, ale powinna przede wszystkim odbywać się wśród lokalnych mieszkańców, w terenie, na obszarach, których bezpośrednio dotyczy Dziedzictwo kulturowe. Krajobraz historyczny zawiera w sobie także ogromne zróżnicowanie dziedzictwa kulturowego regionu kłodzkiego, odznaczającego się wielką wartością. Jest ono wyrazem powiązanych i nakładających się na siebie wpływów i oddziaływań różnych kręgów kulturowych. Przykładowo, region ten odznacza się bardzo dużym zróżnicowaniem stylów architektonicznych należą do nich, między innymi, typowa zabudowa wiejska Sudetów o charakterze szachulcowym, XIX-wieczna architektura uzdrowisk, pozostałości gotyckich zamków, średniowieczne kościoły, renesansowe i barokowe rezydencje i zdobnictwo, klasycystyczne pałace i fortece. Warto wymienić, że Ziemia Kłodzka (obszar Gór Bystrzyckich) jest jednym z dwóch głównych rejonów, gdzie występują w Sudetach drewniane kościoły z XVI-XVIII w. Innym istotnym walorem krajobrazu kulturowego tego regionu jest wyjątkowe nagromadzenie obiektów sakralnych (sanktuaria, kościoły, kaplice, krzyże). Jednakże większość wymienionych powyżej budynków jest bardzo zaniedbana, często w katastrofalnym stanie. Dopiero w ostatnich dekadach rozpoczęto odbudowę niektórych z nich, często przy udziale kapitału zagranicznego. W większości przypadków odnowione i odrestaurowane obiekty stają się ekskluzywnymi pensjonatami, hotelami lub centrami konferencyjnymi. Niestety, liczba dotychczas odnowionych obiektów jest niewielka, podczas gdy inne pozostają zaniedbane. Powinien zostać utworzony specjalny fundusz/dotacja dla potencjalnych inwestorów, którzy zamierzają odnawiać i utrzymywać obiekty dziedzictwa kulturowego na Ziemi Kłodzkiej. Wsparcie to powinno być jednak nie tylko finansowe, ale także merytoryczne, jak na przykład doradztwo architektów, historyków i historyków sztuki czy planistów przestrzennych, dzięki czemu restaurowany budynek zachowałby swój oryginalny charakter i jednocześnie pozostał w harmonii z otoczeniem

14 1.11. Ogólną rekomendację, jeśli chodzi o dalszy rozwój krajobrazu i środowiska na Ziemi Kłodzkiej, stanowi rozwój ekoturystyki, gdyż bardzo sprzyjają jej warunki naturalne. Jednakże należy podkreślić, że powierzchnia lasów względem terenów otwartych nie powinna już zbyt mocno wzrosnąć, aby nie utracić najcenniejszych walorów krajobrazowych. Rozwój turystyki nie powinien mieć także charakteru agresywnego (np. budowa nowych centrów narciarskich), gdzie potencjalne zniszczenia zagroziłyby całemu regionowi. Największą wartością tego obszaru jest jego oddalenie i dzikość przyrody i to powinno być w wyważony sposób promowane w pierwszej kolejności. Nie wyklucza to natomiast rozwoju gospodarczego, gdyż stworzone zostaną nowe miejsca pracy. Działania promocyjne powinny być oparte przede wszystkim na rozwoju wiedzy i umiejętności oraz edukacji regionalnej, a nie wyłącznie na rozwoju infrastruktury materialnej, która może prowadzić do trwałych, negatywnych zmian w środowisku i psuć krajobraz. Na Ziemię Kłodzką przyjeżdża coraz więcej osób z miast poszukujących ciszy i spokoju w przyrodzie. Pod tym względem potencjał Ziemi Kłodzkiej jest olbrzymi i w dużej mierze jeszcze niewykorzystany. Należy jednak zaznaczyć, że ekoturystyka nie ma możliwości nieograniczonego rozwoju na całej Ziemi Kłodzkiej, stąd też obszary wiejskie powinny dysponować szerszą skalą aktywności, przykładowo usług obsługi uzdrowisk czy centrów pielgrzymkowych. Zaprezentowane powyżej procesy i zjawiska, stanowiące o istotnej wartości krajobrazu i środowiska przyrodniczo-kulturowego Ziemi Kłodzkiej, zostały uwzględnione także w planach inwestycyjnych (część II). Dotyczą one projektów mających na celu edukację regionalną na temat zrównoważonego rozwoju gór oraz integrację interdyscyplinarnych badań nad rozwojem obszarów górskich (I stworzenie Centrum Badań nad Zrównoważonym Rozwojem Instytut Sudecki; II utworzenie międzyuczelnianych studiów podyplomowych obejmujących zagadnienia zrównoważonego rozwoju obszarów górskich). Druga grupa projektów dotyczy krajobrazu kulturowego jego odnowienia i utrzymania w stanie równowagi. Bardziej szczegółowy jest projekt odbudowy i przywrócenia małej retencji w obrębie dolin i stoków. Fot.: Agnieszka Latocha

15 prof. dr hab. Barbara Kutkowska Katedra Ekonomiki i Organizacji Rolnictwa Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu Zrównoważony rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich terenów górskich na przykładzie Kotliny Kłodzkiej Pojęcie i realizacja rozwoju zrównoważonego terenów wiejskich Konieczność rozwoju zrównoważonego terenów wiejskich usytuowanych na obszarach górskich ma szczególne uzasadnienie. Góry, ze względu na swoje ogólnonarodowe, a także ponadnarodowe znaczenie, ze względu na pełnione funkcje przyrodnicze, środowiskowe, krajobrazowe, turystyczne, kulturowe oraz społeczne wymagają odrębnego traktowania. Propagowany trwały rozwój obszarów wiejskich w górach warunkowany jest wzbogaceniem ich różnorodności nie tylko poprzez poszerzanie zakresu działalności społeczno-gospodarczych, ale także szczególnie w odniesieniu do gór, poprzez kształtowanie i ochronę różnorodności krajobrazu kulturowego i naturalnego. Koncepcja rozwoju zrównoważonego ma na celu trwałą poprawę jakości życia obecnych oraz przyszłych pokoleń poprzez integrację oraz kształtowanie właściwych proporcji pomiędzy pięcioma podstawowymi wymiarami (ładami): ładem ekonomicznym, ładem ekologicznym, ładem społecznym, ładem instytucjonalnym oraz ładem przestrzennym. Działania na rzecz zrównoważonego rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich Kotliny Kłodzkiej sprowadzają się zatem do harmonijnej realizacji głównych celów, a mianowicie: produkcyjno- -ekonomicznego, środowiskowego, społecznego oraz instytucjonalnego. Cel produkcyjny sprowadza się do dostarczania przez gospodarstwa rolnicze odpowiedniej ilości produktów dobrej jakości, które znajdą swojego odbiorcę. Dotyczy to produkcji gospodarstw towarowych produkujących na większą skalę poza region Kotliny oraz mniejszych gospodarstw wytwarzających na rynki lokalne, także na

16 potrzeby turystów (jest to zdecydowanie większość gospodarstw rejonu górskiego). Cel ekonomiczny polega na stworzeniu warunków do wytwarzania odpowiedniego dochodu rodziny wiejskiej opartego o dochody uzyskiwane przy uruchamianiu lokalnych zasobów (działalność pozarolnicze) oraz o wsparcie zewnętrzne polegające na działaniach agencji rządowych i innych instytucji na rzecz rolnictwa i obszarów wiejskich. Cel środowiskowy to gospodarowanie w sposób nie zagrażający równowadze ekosystemów. W praktyce może to być realizowane przez rolnictwo zrównoważone, rolnictwo ekologiczne, kreowanie świadomości ekologicznej wśród mieszkańców, rozwój turystyki alternatywnej, ograniczanie turystyki masowej i działania zewnętrzne na rzecz ochrony środowiska. Cel społeczny związany jest z rozwojem osobowości i pogłębianiem świadomości społecznej. Realizacja tego celu w dużej mierze zależy od: akceptacji nierolniczej części społeczeństwa na rzecz działań związanych z rozwojem rolnictwa i obszarów wiejskich i od rozwoju aktywności społecznej poprzez ścisłą współpracę mieszkańców wsi. Cel instytucjonalny może być realizowany przez powstawanie i rozwój instytucji działających na rzecz rolnictwa i mieszkańców. Tereny wiejskie Kotliny Kłodzkiej charakteryzują się wysokimi walorami przyrodniczymi. Zachowanie tych cennych terenów wymaga interwencji zewnętrznej i akceptacji społecznej na rzecz tych działań dla realizacji celu ekologicznego. Wsparcie zewnętrzne udzielane jest między innymi przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Zasobów Wodnych we Wrocławiu. Działania tego funduszu umożliwiają realizację celów środowiskowych rozwoju zrównoważonego. W latach 2005 i 2006 na terenie powiatu kłodzkiego zrealizowano 46 zadań, na które udzielono ponad 7 mln zł bezzwrotnych dotacji i 16 mln zł pożyczek nisko oprocentowanych. Ład środowiskowy osiągać się powinno poprzez ochronę i racjonalną gospodarkę zasobami naturalnymi i wspieranie finansowe tych przedsięwzięć, ale również przez edukację mieszkańców mającą na celu wytworzenie świadomości ekologicznej, gdyż właśnie mieszkańcy odgrywają zasadniczą rolę w rozwoju zrównoważonym. Podstawowym zadaniem działań edukacyjnych jest kreowanie świadomości ekologicznej. Powyższe działania powinny należeć do zadań lokalnych samorządów wspieranych środkami finansowymi pochodzącymi np. z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Zasobów Wodnych oraz ze środków unijnych. Jednym z kierunków zagospodarowania terenów cennych przyrodniczo jest zalesianie gruntów o niskiej przydatności do produkcji rolniczej. Większość gmin powiatu kłodzkiego charakteryzuje się znacznym udziałem lasów w powierzchni ogólnej przekraczającym średni stopień lesistości na Dolnym Śląsku wynoszącym 29%. Wskaźnik lesistości powiatu kłodzkiego jest wysoki i wynosi średnio 43%. Także obszary wiejskie tego powiatu charakteryzują się wysokim, bo średnio 42%, wskaźnikiem lesistości. W przypadku większości gmin zamierza się zwiększyć wskaźniki lesistości poprzez areały gruntów przeznaczonych do zalesiania. Możliwości rozwojowe stwarza także podejmowanie programów rolnośrodowiskowych w gospodarstwach rolniczych w ramach Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich. Gminy powiatu kłodzkiego znajdują się na strefach priorytetowych, co oznacza, iż położone na ich terytoriach gospodarstwa mogą korzystać ze wszystkich pakietów rolnośrodowiskowych. Programy rolnictwa ekologicznego cieszyły się największym zainteresowaniem. Już obecnie w powiecie kłodzkim funkcjonują 104 gospodarstwa ekologiczne (około 20% ogółu ekologicznych gospodarstw dolnośląskich), czyli około 2% gospodarstw powiatu. Ekonomiczna ocena tych programów wykazała wzrost dochodu rolniczego w granicach od 34% do 61%. Wyższe efekty ekonomiczne zaznaczają się w gospodarstwach o zdecydowanie większych areałach gruntów. Integracja rolnictwa i obszarów wiejskich Polski w 2004 r. ze strukturami Unii Europejskiej umożliwiła sięgnięcie po instrument finansowego wsparcia rolnictwa na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW). Jako obszary górskie zaliczane do ONW uznano gminy, w których ponad połowa użytków rolnych znajduje się na wysokości powyżej 500 m n.p.m. Rolnicy gospodarujący na obszarach niesprzyjających działalności rolniczej otrzymują pomoc finansową do 1 ha gruntów rolnych. W powiecie kłodzkim do gmin górskich zaliczono 2 gminy: Lewin Kłodzki i Stronie Śląskie. Do terenów ONW ze specjalnymi utrudnieniami zaliczono gminy: Bystrzyca Kłodzka, Lądek Zdrój Międzylesie, Nowa Ruda, Szczytna oraz 20 wsi gminy Kłodzko oraz 11 wsi

17 gminy Radków. Badania prowadzone na Uniwersytecie Przyrodniczym we Wrocławiu wykazały, że dopłaty te tylko częściowo rekompensują dotacje rolników obniżone na skutek naturalnych utrudnień w gospodarstwach. Tak więc ocena wprowadzonych płatności z tytułu użytkowania gospodarstw na terenach o niekorzystnych warunkach wykazała, że obowiązujące stawki dopłat tylko w 50-60% rekompensują dochody utracone na skutek prowadzenia produkcji rolniczej w trudnych warunkach. Realizacja celu ekonomicznego obszarów wiejskich prowadzi do zrównoważonego rozwoju gospodarczego. Podstawową zasadą tego ukierunkowania jest promowanie rozwoju działalności gospodarczych bazujących na lokalnych zasobach. Osiąganie celów ekonomicznych jest możliwe poprzez uzyskiwanie dochodów przez mieszkańców wsi z różnych źródeł: z działalności rolniczej, działalności nierolniczej oraz ze źródeł zewnętrznych, takich jak: dopłaty bezpośrednie, renty strukturalne czy też wspieranie modernizacji gospodarstw z funduszy strukturalnych UE. Zasadniczą rolę w przemianach na wsi odgrywa Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Podstawową formą wsparcia gospodarstw rolniczych są płatności bezpośrednie. W latach rolnicy otrzymali wsparcie finansowe z tego tytułu w wysokości ok. 5,4 tys. rocznie średnio na gospodarstwo. Płatności bezpośrednie w istotny sposób zwiększyły zarówno dochód rolniczym, jak i dochody osobiste rodzin wiejskich powiatu kłodzkiego. Szczególnie duży przyrost dochodu rolniczego wystąpił w grupach obszarowych ha. Znaczenie modernizacyjne mają działania związane z SPO Modernizacja i Restrukturyzacja Sektora Żywnościowego i Rozwój Obszarów Wiejskich finansowanego z Sekcji Orientacji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej. Skala tych działań w latach na terenie powiatu kłodzkiego była niezbyt duża. Tylko 60 rolników (około 1% ogółu) zakwalifikowało się do realizacji tych działań; 28 rolników uzyskało wsparcie na inwestycje w gospodarstwach rolnych w wysokości średnio 125 tys. złotych. Podobna liczba młodych rolników z terenów powiatu kłodzkiego otrzymało bezzwrotne świadczenie w wysokości 50 tys. złotych. Jedynie trzech rolników podjęło w ramach tego programu inwestycje związane z uruchamianiem działalności pozarolniczej w gospodarstwie w celu różnicowania źródeł pozyskiwanych dochodów. Podstawą dochodów mieszkańców wsi powiatu kłodzkiego stanowi przedsiębiorczość pozarolnicza. Na terenach wiejskich zarejestrowanych jest dość dużo podmiotów gospodarczych, około 72 jednostki gospodarcze na 1000 mieszkańców, czyli o15% więcej niż średnio w województwie. Dominuje handel i naprawy (34%), rolnictwo i leśnictwo(12,5%), przetwórstwo przemysłowe (10,6%), transport (8,3%), hotele i restauracje(6,3%). Stosunkowo niewielu rolników podejmuje działalności pozarolnicze (średnio 11-15%), za wyjątkiem właścicieli gospodarstw rolniczych w gminie Stronie Śląskie i Szczytna, gdzie co piąty właściciel gospodarstwa prowadzi dodatkowo inną działalność pozarolniczą. Praktyczna realizacja celów społecznych i kulturowych związana jest z harmonijnym rozwojem infrastruktury społecznej. W Strategii Rozwoju Powiatu Kłodzkiego do 2015 roku wzrost standardu życia mieszkańców związany jest z realizacją wskazanych w tej Strategii celów operacyjnych, jakim są: poprawa jakości i efektywności edukacji oraz zabezpieczenie dostępności do usług medycznych ludności wiejskiej. Działaniem wspierającym było działanie Odnowa wsi i ochrona dziedzictwa kulturowego. Na 131 projektów złożonych w woj. dolnośląskim dziewięć projektów pochodzi z powiatu kłodzkiego. Realizacja tych projektów, oprócz wymiaru czysto materialnego, przyczyni się w istotny sposób do podniesienia jakości kapitału społecznego wsi. Dużą szansą są Lokalne Grupy Działania (LGD) powstające na obszarach wiejskich w ramach Programu Leader+. Rozwój terenów wiejskich wymaga umiejętność organizowania się i współpracy ludzi w ramach istniejących organizacji, np. stowarzyszeń lokalnych grup działania czy lokalnych grup wsparcia. Cel instytucjonalny oparty jest o istniejące instytucje funkcjonujące w regionie. Ład instytucjonalny realizuje się głównie poprzez rozwój kapitału społecznego. Jak wykazano w Strategii Powiatu Kłodzkiego, na terenie powiatu kłodzkiego funkcjonuje ponad 200 organizacji pozarządowych działających w różnych sferach życia społeczno-gospodarczego. Główne obszary działalności to: kultura, edukacja, sztuka, sport, rekreacja, turystyka, profilaktyka i ochrona zdrowia, pomoc społeczna i edukacja

18 Polityka rozwoju obszarów wiejskich terenów górskich Obecna Wspólna Polityka Rolna stanowi integralną część Polityki Rozwoju Obszarów Wiejskich ukierunkowanej na rozwój zrównoważony. Jednak tereny wiejskie położone na obszarach górskich wymagają specyficznej polityki. Tworzenie polityki górskiej jest dobitnym wyrazem regionalizmu i intencji niwelowania różnic w jakości życia lokalnych społeczności. Odnowa wsi i rolnictwa górskiego jest bezsprzecznie elementarnym działaniem na rzecz tego, co nazywamy ochroną dziedzictwa narodowego. Polityka ta powinna być polityką kompleksową umożliwiającą rozwój ekonomiczny, ekologiczny i społeczny także terenów wiejskich, w tym rolnictwa realizowanego w dostosowanej do warunków przyrodniczych formie, którego istnienie jest niezbędne do zachowania osadnictwa wiejskiego, infrastruktury wsi, a przede wszystkim konieczne do podtrzymywania funkcji turystyczno-wypoczynkowych terenów górskich. Polityka górska w skali europejskiej powinna być realizowana na kilku poziomach: na poziomie europejskim, krajowym, regionalnym oraz lokalnym

19 Propozycje działań wspierających rozwój obszarów górskich na poziomie europejskim, krajowym i regionalnym Idea realizacji rozwoju zrównoważonego obszarów wiejskich wyrażana jest w uregulowaniach prawnych UE. Praktycznym ich przełożeniem jest skala finansowania instrumentów i działań wchodzących w skład funduszy strukturalnych oraz Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w latach Działania na poziomie krajowym sprowadzać się powinny do sformułowania własnej narodowej polityki górskiej. Działania te powinny przejawiać się w inicjatywach na rzecz: uregulowań prawnych dotyczących aktywizacji i rozwoju obszarów górskich w Polsce. Uregulowania te powinny bardziej niż dotychczasowe regulacje uwzględniać specyfikę terenów karpackich, sudeckich i świętokrzyskich. Dotyczy to przede wszystkim kryteriów delimitacji tych obszarów oraz modelu rolnictwa; regulacji prawnych dotyczących subwencjonowania gmin górskich ponoszących straty z tytułu ulgi podatkowych; wprowadzanie własnej polityki preferencyjnego kredytowania inwestycji realizowanych na obszarach górskich; koordynacji działań samorządów poszczególnych regionów górskich; kreowania w świadomości społecznej dużego znaczenia obszarów górskich jako dobra wspólnego w celu akceptacji ich specyficznego wspierania (rola mediów); promowania lokalnych produktów rolnictwa górskiego i turystyki wiejskiej górach w kraju i za granicą. Działania na poziomie regionalnym sprowadzać się powinny do: uwzględnienia w planach i strategiach regionalnych specyfiki terenów górskich, inicjowania powstawania organizacji turystyki wiejskiej i regionalnego biura turystyki wiejskiej, promocji produktów regionalnych obszarów górskich

20 Propozycje kierunków rozwojowych obszarów wiejskich Kotliny Kłodzkiej i działań wspomagających ten rozwój Analiza uwarunkowań przyrodniczo-ekonomicznych, a także możliwości finansowania poszczególnych działań w latach stanowi podstawę wskazania kierunków rozwojowych obszarów wiejskich Kotliny Kłodzkiej. Są nimi: 1. Modernizacja rolnictwa w kierunku rolnictwa rolnośrodowiskowego i ekologicznego 2. Rozwój turystyki i agroturystyki 3. Rozwój działalności pozarolniczych w gospodarstwach 4. Rozwój sektora małych i średnich przedsiębiorstw bazujących na surowcach lokalnych Działania wspomagające ten rozwój to: 1. Budowa i modernizacja infrastruktury technicznej, szczególnie sieci wodno-kanalizacyjnej, sieci gazowej i stanu dróg 2. Uporządkowanie gospodarki odpadami 3. Rozwój wykorzystania przyjaznych dla środowiska źródeł energii 4. Rozwój infrastruktury turystycznej 5. Wzrost świadomości ekologicznej mieszkańców gminy 6. Promocja gminy 7. Wspieranie rolnictwa na obszarach górskich i podgórskich 8. Wspieranie obszarów sieci Natura 2000 na terenach wiejskich. W programie inwestycyjnym, określając stan i możliwości rozwoju obszarów wiejskich z uwzględnieniem działalności rolniczych i pozarolniczych, zaproponowano następujące komponenty: 1. Specjalizacja rejonu w produkcji nasiennej z uwzględnieniem projektu pilotażowego Organizacja grupy producentów rolnych traw nasiennych 2. Ograniczanie barier rozwoju przedsiębiorczości wiejskiej z uwzględnieniem projektu pilotażowego Utworzenie inkubatora przedsiębiorczości wiejskiej na bazie Zespołu Szkół Agrotechnicznych w Bożkowie 3. Kreowanie świadomości ekologicznej lokalnych społeczności wiejskich z uwzględnieniem projektu Szkolenie w zakresie edukacji ekologicznej dzieci, młodzieży i dorosłych mieszkańców terenów wiejskich

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich Przasnysz, 18 maja 2015 r. Komunikat Komisji Europejskiej WPR do 2020 r. Wyzwania Europa 2020 3 cele polityki

Bardziej szczegółowo

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze.

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze. Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze. Jej prowadzenie służy realizacji celu publicznego, jakim jest ochrona

Bardziej szczegółowo

Gminy łączą siły. Na www.lca.pl napisali:

Gminy łączą siły. Na www.lca.pl napisali: Na www.lca.pl napisali: Gminy łączą siły 2008-05-09 12:05:47 Podlegnickie gminy chcą wspólnie sięgnąć po unijne pieniądze. Wójtowie czterech gmin podpisali w piątek deklarację współpracy. Deklaracje współpracy

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R.

DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R. DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R. Lubelski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Końskowoli LODR w Końskowoli zasięgiem swojej działalności obejmuje teren całego województwa lubelskiego,

Bardziej szczegółowo

Informacja na posiedzenie Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 27 stycznia 2016 roku.

Informacja na posiedzenie Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 27 stycznia 2016 roku. Informacja na posiedzenie Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 27 stycznia 2016 roku. Harmonogram naboru wniosków w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata

Bardziej szczegółowo

MAŁE PROJEKTY W RAMACH LSR ZIEMIA PSZCZYOSKA - spotkanie informacyjne -

MAŁE PROJEKTY W RAMACH LSR ZIEMIA PSZCZYOSKA - spotkanie informacyjne - MAŁE PROJEKTY W RAMACH LSR ZIEMIA PSZCZYOSKA - spotkanie informacyjne - PROGRAM ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH 2007-2013 Podstawowe założenia, jak również zakres, cele oraz działania Programu zostały wybrane

Bardziej szczegółowo

Autor: Wenanta Anna Rolka

Autor: Wenanta Anna Rolka Autor: Wenanta Anna Rolka Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007 2013 źródło dotacji gmin wiejskich Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013 powstał z myślą o samorządach wiejskich i jest największym

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich Scalanie gruntów

Bardziej szczegółowo

Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu. www.sn-pl.eu

Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu. www.sn-pl.eu Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu www.sn-pl.eu Cele główne Ochrona i poprawa stanu środowiska, w tym: Poprawa ochrony przeciwpowodziowej Stworzenie ukierunkowanej

Bardziej szczegółowo

INTERREG IIIA Polska-Czechy Priorytety i działania

INTERREG IIIA Polska-Czechy Priorytety i działania INTERREG IIIA Polska-Czechy Priorytety i działania Departament Koordynacji Programów Operacyjnych UMWO Priorytety i działania Priorytet 1 Dalszy rozwój i modernizacja infrastruktury dla zwiększenia konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: 1. Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich 2. Scalanie

Bardziej szczegółowo

MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne. Podegrodzie, 22.02.2011 r.

MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne. Podegrodzie, 22.02.2011 r. MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne Podegrodzie, 22.02.2011 r. Cele ogólne LSR - przedsięwzięcia CEL OGÓLNY 1 Rozwój turystyki w oparciu o bogactwo przyrodnicze i kulturowe obszaru CELE

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju turystyki do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem turystyki wiejskiej

Kierunki rozwoju turystyki do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem turystyki wiejskiej Kierunki rozwoju do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem wiejskiej Katarzyna Sobierajska Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sportu i Turystyki Międzynarodowa Konferencja Perspektywy rozwoju i promocji

Bardziej szczegółowo

Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012

Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012 Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012 Ewa Szymborska, MRiRW Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu Kluczbork 11-12.04.2012

Bardziej szczegółowo

Prognoza oddziaływania na środowisko projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020

Prognoza oddziaływania na środowisko projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020 Prognoza oddziaływania na środowisko projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020 Zakres, ocena i rekomendacje Jakub Szymański Dyrektor Departamentu Polityki Regionalnej UMWM Cel i zakres Prognozy

Bardziej szczegółowo

Założenia programu Eko - Polska

Założenia programu Eko - Polska Założenia programu Eko - Polska dr Jarosław Klimczak Warszawa 17 Kwiecień 2013r. Cele programu Promocja Polski jako kraju który wykorzystał szanse pakietu klimatycznego Pokazanie Polski jako lidera w ekologii

Bardziej szczegółowo

Skala i znaczenie wsparcia. rolnictwa z Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich w powiecie wałbrzyskim po 2004 r

Skala i znaczenie wsparcia. rolnictwa z Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich w powiecie wałbrzyskim po 2004 r Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego we Wrocławiu Skala i znaczenie wsparcia DODR we Wrocławiu ul. Zwycięska 12 53-033 Wrocław www.dodr.pl rolnictwa z Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich w powiecie

Bardziej szczegółowo

II. Poprawa jakości życia, w tym dostępu do kultury i rekreacji, nauki i pracy.

II. Poprawa jakości życia, w tym dostępu do kultury i rekreacji, nauki i pracy. Opracowanie informacji o możliwości realizacji projektów przez beneficjentów z terenu działania LGD Między Dalinem i Gościbią w ramach Osi 4 Leader Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE Maria Staniszewska Polski Klub Ekologiczny NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE BAŁTYCKI PLAN DZIAŁANIA Nasze zobowiązania:

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPÓŁPRACY TRANSGRANICZNEJ POLSKA-ROSJA 2014-2020. Giżycko, 21 października 2015 r.

PROGRAM WSPÓŁPRACY TRANSGRANICZNEJ POLSKA-ROSJA 2014-2020. Giżycko, 21 października 2015 r. PROGRAM WSPÓŁPRACY TRANSGRANICZNEJ POLSKA-ROSJA 2014-2020 Giżycko, 21 października 2015 r. Program Polska-Rosja 2014-2020 Program Polska - Rosja 2014-2020 przygotowywany jest przez współpracujące ze sobą

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013

Program Operacyjny Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013 Program Operacyjny Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013 1 POWT Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013 CEL PROGRAMU 2 POWT Republika Czeska - Rzeczpospolita

Bardziej szczegółowo

CEL OGÓLNY (CO) CEL SZCZEGÓŁOWY (CS) PRZEDSIĘWZIĘCIE (P) PREFEROWANE TYPY OPERACJI

CEL OGÓLNY (CO) CEL SZCZEGÓŁOWY (CS) PRZEDSIĘWZIĘCIE (P) PREFEROWANE TYPY OPERACJI Opis operacji odpowiadającej działaniu z zakresu Małe projekty pod kątem spełniania kryteriów wyboru określonych w Lokalnej Strategii Rozwoju Lokalnej Grupy Działania Partnerstwo na Jurze Tytuł projektu:

Bardziej szczegółowo

Wizja. 2. Gmina Bełżec przyjaznym miejscem życia i pracy z rozwijającym się rolnictwem oraz przedsiębiorczością.

Wizja. 2. Gmina Bełżec przyjaznym miejscem życia i pracy z rozwijającym się rolnictwem oraz przedsiębiorczością. Wizja 1. Roztoczańskie Centrum Rekreacyjne wykorzystujące położenie transgraniczne, walory przyrodnicze i gospodarcze dla poszerzania oferty turystycznowypoczynkowej. 2. Gmina Bełżec przyjaznym miejscem

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014-2020 PODSTAWA PRAWNA Prawo unijne: 1. Rozdział III TFUE (art. 38-40) 2. Rozporządzenie PE i Rady (UE) Nr 1305/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie wsparcia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Przede wszystkiej liczy się pomysł

Przede wszystkiej liczy się pomysł Przede wszystkiej liczy się pomysł ciekawy, nowatorski możliwy do realizacji i odpowiadający oczekiwaniom społeczności lokalnej nt.: - organizacja szkoleń w zakresie prowadzenia działalności turystycznej

Bardziej szczegółowo

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU Załącznik do uchwały Nr 14/15 Rady Nadzorczej WFOŚiGW w Kielcach z dnia 29 czerwca 2015 r. L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY Załącznik nr 1 do Uchwały Nr LX /453/09 Rady Gminy w Iwaniskach z dnia 21 grudnia 2009 r. Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY GMINA IWANISKA POWIAT OPATOWSKI WOJEWÓDZTWO ŚWIĘTOKRZYSKIE Kujawy, październik

Bardziej szczegółowo

Rozwój gospodarczy regionu oraz poprawa jakości życia mieszkańców obszaru LSR. Poprawa atrakcyjności turystycznej Regionu Kozła

Rozwój gospodarczy regionu oraz poprawa jakości życia mieszkańców obszaru LSR. Poprawa atrakcyjności turystycznej Regionu Kozła Kryteria Wyboru Operacji przez Radę LGD Etap I ocena zgodności operacji z Lokalną Strategią Rozwoju Poniżej przedstawiono tabelę zawierającą cele ogólne i szczegółowe LSR. Operacja musi być zgodna przynajmniej

Bardziej szczegółowo

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Elementy określone przez liderów sekcji w obszarze Bezpieczna Żywność

Bardziej szczegółowo

Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020

Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich WARSZAWA 4 kwietnia 2013 r. Prace nad projektem

Bardziej szczegółowo

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce WIELKOPOLSKA w Europie WIELKOPOLSKA w Polsce Podział Administracyjny Województwa Wielkopolskiego Liczba

Bardziej szczegółowo

Zróżnicowanie przestrzenne wykorzystania funduszy Unii Europejskiej przez gospodarstwa rolne w Polsce

Zróżnicowanie przestrzenne wykorzystania funduszy Unii Europejskiej przez gospodarstwa rolne w Polsce Zróżnicowanie przestrzenne wykorzystania funduszy Unii Europejskiej przez gospodarstwa rolne w Polsce Bogucki Wydawnictwo Naukowe Poznań 2010 Spis treści 1. Wprowadzenie 9 1.1. Cel i zakres analizy 9 1.2.

Bardziej szczegółowo

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Obszar I Infrastruktura społeczna. 1. Wspieranie aktywności oraz integracji społeczności lokalnej. 2. Wspieranie i aktywizacja mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Programy współfinansujące rozwój turystyki wiejskiej

Programy współfinansujące rozwój turystyki wiejskiej 1 Programy współfinansujące rozwój turystyki wiejskiej Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013. Program Samorządu Województwa Wielkopolskiego Wielkopolska Odnowa Wsi. Program Operacyjny Zrównoważony

Bardziej szczegółowo

Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej

Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej 1 Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej Seminarium naukowe Instytut Przedsiębiorstwa Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie Warszawa, 11 marca 2014r. Atrakcyjne miejsce dla 2 obecnych i przyszłych

Bardziej szczegółowo

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Konferencja Wiejska Polska 25 26 maja 2013 r. Konin/Licheń Krajowe podstawy strategiczne polityki

Bardziej szczegółowo

Polska wieś ZaMoŻNa i europejska

Polska wieś ZaMoŻNa i europejska Polska wieś ZAMOŻNA I EUROPEJSKA POLSKA WIEŚ Stan obecny Charakterystyka ogólna Na terenach wiejskich w Polsce mieszka 14,9 mln Polaków stanowi to 38% mieszkańców Polski. W Polsce mamy 1,583 mln gospodarstw

Bardziej szczegółowo

Dotacje unijne dla rolnictwa

Dotacje unijne dla rolnictwa Dotacje unijne dla rolnictwa Opracowała Agata Twardowska W UE Opracowała W UE poza bezpośrednim wspieraniem rolnictwa w ramach Wspólnej Polityki Agata Rolnej, Twardowska prowadzonych jest wiele działań

Bardziej szczegółowo

12.08.2014, Łódź. Szkolenie z zakresu krajowych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020

12.08.2014, Łódź. Szkolenie z zakresu krajowych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020 12.08.2014, Łódź Szkolenie z zakresu krajowych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020 Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 12.08.2014, Łódź PLAN PREZENTACJI 1. Opis Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA WRZOSOWA KRAINA. Kryteria wyboru operacji dla działań PROW w ramach wdrażania LSR.

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA WRZOSOWA KRAINA. Kryteria wyboru operacji dla działań PROW w ramach wdrażania LSR. Kryteria wyboru operacji dla działań PROW w ramach wdrażania LSR Małe projekty L.p. Kryteria Opis Punkty 1 Doświadczenie wnioskodawcy 2 Członkostwo w Preferuje wnioskodawców, którzy nie realizowali dotąd

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Zarys projektu Celem projektu, którego pierwszy, opisywany tu etap planujemy zrealizować w okresie od stycznia do sierpnia 2006, jest przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Turystyka zrównoważona na Podlasiu

Turystyka zrównoważona na Podlasiu Turystyka zrównoważona na Podlasiu Eugeniusz Wiśniewski Podlaskie Stowarzyszenie Agroturystyczne Z uwagi na cenne walory przyrodnicze, kulturowe i etniczne, turystyka stała sięważnądziedzinągospodarki

Bardziej szczegółowo

Łukasz Urbanek. Departament RPO. Kierownik Działu Programowania i Ewaluacji. Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego

Łukasz Urbanek. Departament RPO. Kierownik Działu Programowania i Ewaluacji. Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego 1 Łukasz Urbanek Kierownik Działu Programowania i Ewaluacji Departament RPO Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego Strategia lizbońska 2007-2013 Strategia Europa 2020 2014-2020 Główne założenia

Bardziej szczegółowo

Polska Sieć Najciekawszych Wsi europejski pomysł i nowa idea w odnowie wsi. Ryszard Wilczyński Wojewoda Opolski

Polska Sieć Najciekawszych Wsi europejski pomysł i nowa idea w odnowie wsi. Ryszard Wilczyński Wojewoda Opolski Polska Sieć Najciekawszych Wsi europejski pomysł i nowa idea w odnowie wsi Ryszard Wilczyński Wojewoda Opolski Rekomendacje dla odnowy wsi, jako metody rozwoju: budowanie specjalizacji, łączenie potencjałów

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego Założenia perspektywy finansowej 2014-2020 www.pgie.pl Perspektywa 2014-2020 W latach 2014-2020 Polska otrzyma z budżetu UE ok. 119,5 mld euro. Na

Bardziej szczegółowo

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Maciej Tarkowski Sympozjum Wsi Pomorskiej. Obszary wiejskie - rozwój lokalnego rynku pracy - przykłady, szanse, bariery 31 maja - 1 czerwca

Bardziej szczegółowo

Spójność funduszy a spójność terytorialna koordynacja polityki spójności i polityki rozwoju obszarów wiejskich.

Spójność funduszy a spójność terytorialna koordynacja polityki spójności i polityki rozwoju obszarów wiejskich. Spójność funduszy a spójność terytorialna koordynacja polityki spójności i polityki rozwoju obszarów wiejskich. Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa, 8 stycznia

Bardziej szczegółowo

Bezzwrotne źródła finansowania agroturystyki. Wydział Zarządzania Politechniki Białostockiej Panfiluk Eugenia

Bezzwrotne źródła finansowania agroturystyki. Wydział Zarządzania Politechniki Białostockiej Panfiluk Eugenia Bezzwrotne źródła finansowania agroturystyki Wydział Zarządzania Politechniki Białostockiej Panfiluk Eugenia Finansowanie agroturystyki to działania skierowane bezpośrednio na dofinansowanie gospodarstw

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego dr Stanisław Sorys Wicemarszałek Województwa Małopolskiego 1_GOSPODARKA WIEDZY 2_CYFROWA MAŁOPOLSKA 3_PRZEDSIĘBIORCZA

Bardziej szczegółowo

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Charakterystyka miejscowości, opis planowanych zadań inwestycyjnych, inwentaryzacja zasobów

Bardziej szczegółowo

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Marek Orszewski Dyrektor Wydziału Rozwoju Regionalnego UMWZ Europa 2020 Unia Europejska wyznaczyła wizję społecznej gospodarki

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju społeczno - gospodarczego gminy Wodzisław na lata 2000-2015

Strategia rozwoju społeczno - gospodarczego gminy Wodzisław na lata 2000-2015 Cel: 1 Strategia rozwoju społeczno - gospodarczego gminy Wodzisław na lata 2000-2015 Poprawa efektywności gospodarstw rolnych m.in. poprzez specjalizację produkcji rolniczej, tworzenie zorganizowanych

Bardziej szczegółowo

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA KATEDRA EKONOMII 1. Agroturystyka jako forma aktywizacji obszarów wiejskich na przykładzie.. 2. Działalność agroturystyczna jako dodatkowe źródło dochodu na przykładzie 3. Wykorzystanie potencjału turystycznego

Bardziej szczegółowo

Środa z Funduszami dla instytucji kultury Programy krajowe PROW Wałbrzych, 3 czerwca 2015 r.,

Środa z Funduszami dla instytucji kultury Programy krajowe PROW Wałbrzych, 3 czerwca 2015 r., Środa z Funduszami dla instytucji kultury Programy krajowe PROW Wałbrzych, 3 czerwca 2015 r., Iwona Stach - Janyst Punkt Informacji Funduszy Europejskich Wałbrzych Program Rozwoju Obszarów Wiejskich Priorytet

Bardziej szczegółowo

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH NA 2015 ROK I. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach,

Bardziej szczegółowo

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie Prof. dr hab. Stanisław CZAJA

Bardziej szczegółowo

PROW 2007-2013. Oś 4 LEADER. Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju

PROW 2007-2013. Oś 4 LEADER. Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju PROW 2007-2013 Oś 4 LEADER Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju Małe projekty Beneficjenci tzw. Małych projektów : osoby fizyczne zameldowane na obszarze działania LGD osoby fizyczne prowadzących działalność

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

KARTA INFORMACYJNA Projektu planowanego do realizacji z programu LEADER w ramach Lokalnej Strategii Rozwoju

KARTA INFORMACYJNA Projektu planowanego do realizacji z programu LEADER w ramach Lokalnej Strategii Rozwoju Lokalna Grupa Działania Bądźmy Razem 07-130 Łochów, Al. Pokoju 75 lgdbadzmyrazem@gmail.com KARTA INFORMACYJNA Projektu planowanego do realizacji z programu LEADER w ramach Lokalnej Strategii Rozwoju Dane

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW Szanowni Państwo Urząd Gminy rozpoczął prace nad przygotowaniem Strategii Rozwoju. istotnym elementem, niezbędnym dla stworzenia strategii jest poznanie opinii

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Rozwój Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013

Program Operacyjny Rozwój Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich Program Operacyjny Rozwój Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 Program rolnośrodowiskowy FINANSOWANIE WSPÓLNEJ POLITYKI ROLNEJ

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil : Zawodowy Stopień studiów: Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: 1 Forma studiów: stacjonarne/niestacjonarne Moduł

Bardziej szczegółowo

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 Strategią rozwoju nazywa się rozmaite sposoby oddziaływania w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego Strategia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Leader+ w Dolinie Baryczy

Leader+ w Dolinie Baryczy Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa Foundation of Assistance Programmes for Agriculture Leader+ w Dolinie Baryczy Sprawdzonym narzędziem rozwoju obszarów wiejskich poprzez aktywizację społeczności

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

Klaster szansą dla innowacyjności w turystyce

Klaster szansą dla innowacyjności w turystyce Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Klaster szansą dla

Bardziej szczegółowo

Wniosek o dofinansowanie realizacji projektu w zakresie działania Odnowa wsi oraz zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego

Wniosek o dofinansowanie realizacji projektu w zakresie działania Odnowa wsi oraz zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Wniosek o dofinansowanie realizacji projektu w zakresie działania Odnowa wsi oraz zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego Uwaga: ubiegający się o dofinansowanie

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 15 kwietnia 2015 r. Alokacja

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich i w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r.

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. Stan i główne g wyzwania rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. 1 Cele konferencji Ocena stanu i głównych wyzwań rozwoju obszarów wiejskich w Polsce Ocena wpływu reform

Bardziej szczegółowo

Specjalności do wyboru na kierunku geografia

Specjalności do wyboru na kierunku geografia Instytut Geografii Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie Specjalności do wyboru na kierunku geografia I rok geografii stacjonarnej, studia I stopnia (licencjackie) 2009/2010 Specjalności realizowane

Bardziej szczegółowo

Finansowanie projektów partnerskich z udziałem kapitału zwrotnego oraz PPP Wybrane aspekty. MARCIN TUMANOW 29 sierpnia 2014 r.

Finansowanie projektów partnerskich z udziałem kapitału zwrotnego oraz PPP Wybrane aspekty. MARCIN TUMANOW 29 sierpnia 2014 r. Finansowanie projektów partnerskich z udziałem kapitału zwrotnego oraz PPP Wybrane aspekty. MARCIN TUMANOW 29 sierpnia 2014 r. PRZEGLĄD REGULACJI UE Zestawienie aktualnych dokumentów Strategia Europa 2020

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE ZE ŚRODKÓW UNIJNYCH ZWALCZANIE GATUNKÓW INWAZYJNYCH. 14 października 2015 r.

FINANSOWANIE ZE ŚRODKÓW UNIJNYCH ZWALCZANIE GATUNKÓW INWAZYJNYCH. 14 października 2015 r. FINANSOWANIE ZE ŚRODKÓW UNIJNYCH DZIAŁAŃ MAJĄCYCH NA CELU ZWALCZANIE GATUNKÓW INWAZYJNYCH 14 października 2015 r. Finansowanie projektów Możliwe finansowanie ze środków unijnych w ramach: Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Konferencja zamykająca pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego Adama Matusiewicza Główny Instytut Górnictwa, Katowice, 19.09.2011 r.

Konferencja zamykająca pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego Adama Matusiewicza Główny Instytut Górnictwa, Katowice, 19.09.2011 r. Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Konferencja zamykająca pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego Adama Matusiewicza Główny

Bardziej szczegółowo

RÓŻNICOWANIE W KIERUNKU DZIAŁALNOŚCI NIEROLNICZEJ

RÓŻNICOWANIE W KIERUNKU DZIAŁALNOŚCI NIEROLNICZEJ RÓŻNICOWANIE W KIERUNKU DZIAŁALNOŚCI NIEROLNICZEJ Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich : Europa inwestująca w obszary wiejskie Prezentacja opracowana przez Fundację Kłodzka Wstęga

Bardziej szczegółowo

Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną

Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną Plan prezentacji Wybrane efekty realizacji instrumentów Wspólnej Polityki Rolnej w Polsce. Oczekiwania co do przyszłej perspektywy

Bardziej szczegółowo

Programy operacyjne na lata 2014-2020

Programy operacyjne na lata 2014-2020 Programy operacyjne na lata 2014-2020 Na czym polega limit 3% (np. po 1% w latach 2014-2020) w zakresie zaliczkowania? Płatności zaliczkowe w momencie rozpoczęcia programów gwarantują, że państwa członkowskie

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA

ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Przestrzeń powierzchni ziemi widziana z pewnego punktu ( widok okolicy )

Bardziej szczegółowo

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Dr Krzysztof Jończyk Kongres Innowacji Polskich, Kraków, 10.03.2015 1 r. Rolnictwo ekologiczne Rozp. Rady (WE) 834/2007

Bardziej szczegółowo

Funkcjonowanie Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy. www.kraina-nafty.pl

Funkcjonowanie Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy. www.kraina-nafty.pl Funkcjonowanie Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Szwajcarsko-Polski Program Współpracy jest formą bezzwrotnej pomocy zagranicznej przyznanej przez Szwajcarię Polsce i 9 innym członkom Unii Europejskiej.

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia I stopnia (licencjackie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia I stopnia (licencjackie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Studia I stopnia (licencjackie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie i doktorzy habilitowani Prof. dr hab. Stanisław

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

Rozwój obszarów wiejskich w nowej perspektywie finansowej

Rozwój obszarów wiejskich w nowej perspektywie finansowej Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Rozwój obszarów wiejskich w nowej perspektywie finansowej dr inż. Zofia Szalczyk- Podsekretarz Stanu w MRiRW Lipiec 2013 Prace nad PROW 2014-2020 Opracowywany w Ministerstwie

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa

FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa Załącznik nr do Regulaminu FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa Imię.... Nazwisko... Nazwa gospodarstwa... Numer ewidencyjny gospodarstwa

Bardziej szczegółowo

DOTACJE ŻRÓDŁA FINANSOWANIA INWESTYCJI W LATACH 2007-2013

DOTACJE ŻRÓDŁA FINANSOWANIA INWESTYCJI W LATACH 2007-2013 Wspieranie inwestycji 2007-2013 DOTACJE ŻRÓDŁA FINANSOWANIA INWESTYCJI 1 W LATACH 2007-2013 Poznań, 17 września 2006 POLAGRA FOOD 2006 www.ms-consulting.pl 1 Wspieranie inwestycji 2007-2013 Prowadzenie:

Bardziej szczegółowo

Turystyka i Rekreacja pytania na egzamin dyplomowy licencjacki, studia stacjonarne, obowiązujące w roku akad. 2013/2014

Turystyka i Rekreacja pytania na egzamin dyplomowy licencjacki, studia stacjonarne, obowiązujące w roku akad. 2013/2014 Turystyka i Rekreacja pytania na egzamin dyplomowy licencjacki, studia stacjonarne, obowiązujące w roku akad. 2013/2014 1. Czynniki i uwarunkowania rozwoju turystyki. 2. Rodzaje turystyki i kryteria ich

Bardziej szczegółowo

Część II. Opracowanie celów strategicznych, operacyjnych oraz projektów, działań

Część II. Opracowanie celów strategicznych, operacyjnych oraz projektów, działań II warsztat strategiczny gmina Gorzków Część I. Opracowanie Misji i Wizji gminy MISJA Grupa 1: 1. Bezpieczne przejścia szlaki komunikacyjne (ścieżka rowerowa, szlaki konne, trasy spacerowe, chodniki łączące

Bardziej szczegółowo

Najistotniejsze informacje dotyczące działań PROW 2007-2013. 1. Samorząd województwa wdraża niektóre działania PROW na lata 2007-2013:

Najistotniejsze informacje dotyczące działań PROW 2007-2013. 1. Samorząd województwa wdraża niektóre działania PROW na lata 2007-2013: Najistotniejsze informacje dotyczące działań PROW 2007-2013 1. Samorząd województwa wdraża niektóre działania PROW na lata 2007-2013: Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 jest realizowany

Bardziej szczegółowo

Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020

Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020 BIBLIOTEKA ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH Agnieszka Pogorzelska ekspert ds. funduszy europejskich w Centralnym Punkcie Informacyjnym Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020 Strona 2 Spis treści

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Małopolski i finansowanie jej wdrożenia w ramach programu regionalnego w latach 2014 2020 Małgorzata Potocka-Momot

Strategia Rozwoju Małopolski i finansowanie jej wdrożenia w ramach programu regionalnego w latach 2014 2020 Małgorzata Potocka-Momot Strategia Rozwoju Małopolski i finansowanie jej wdrożenia w ramach programu regionalnego w latach 2014 2020 Małgorzata Potocka-Momot Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Departament Polityki Regionalnej

Bardziej szczegółowo

Struktura funkcjonalno-przestrzenna obszarów wiejskich a możliwe i pożądane scenariusze rozwoju regionalnego Polski

Struktura funkcjonalno-przestrzenna obszarów wiejskich a możliwe i pożądane scenariusze rozwoju regionalnego Polski Struktura funkcjonalno-przestrzenna obszarów wiejskich a możliwe i pożądane scenariusze rozwoju regionalnego Polski Obszary wiejskie w rozwoju kraju. Co dynamizuje, a co hamuje rozwój? 1 Tematyka Jak wykorzystać

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZE EUROPEJSKIE W MAŁOPOLSCE GMINA TUCHÓW

FUNDUSZE EUROPEJSKIE W MAŁOPOLSCE GMINA TUCHÓW FUNDUSZE EUROPEJSKIE W MAŁOPOLSCE GMINA TUCHÓW 24.10.2014 r. dr Stanisław Sorys Członek Zarządu Województwa Małopolskiego Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007-2013 z wyłączeniem Osi Priorytetowej

Bardziej szczegółowo

OKREŚLENIE CELÓW OGÓLNYCH I SZCZEGÓŁOWYCH LSR ORAZ WSKAZANIE PLANOWANYCH W RAMACH LSR PRZEDSIĘWZIĘĆ

OKREŚLENIE CELÓW OGÓLNYCH I SZCZEGÓŁOWYCH LSR ORAZ WSKAZANIE PLANOWANYCH W RAMACH LSR PRZEDSIĘWZIĘĆ Lokalna Strategia Rozwoju DIROW na lata 2009-2015 Załącznik nr 2 do Uchwały nr./2013 w sprawie zmian do uchwały nr 15/2009 z dnia 4 maja 2009 roku w sprawie przyjęcia Lokalnej Strategii Rozwoju Lokalnej

Bardziej szczegółowo

Priorytet 5: Rozwój obszarów wiejskich. Analiza SWOT

Priorytet 5: Rozwój obszarów wiejskich. Analiza SWOT 80 Priorytet 5: Rozwój obszarów wiejskich Analiza SWOT MOCNE STRONY 1. Możliwość rozwoju produkcji żywności wysokiej jakości. 2. Korzystna struktura wielkości gospodarstw. 3. Korzystne warunki przyrodnicze

Bardziej szczegółowo