Jarosław Sobolewski. Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jarosław Sobolewski. Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku"

Transkrypt

1 Jarosław Sobolewski Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku

2 1 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Jarosław Sobolewski Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku. Bydgoszcz 2015

3 2 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Autor: Jarosław Sobolewski Tytuł: Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku. Skład i projekt okładki: Jarosław Sobolewski Jarosław Sobolewski Zdjęcie na okładce: Prospekt handlowy firmy German Szteinbuch, Warszawa 1907 ISBN Wykorzystanie treści zawartych w publikacji, w jakiejkolwiek formie drukowanej lub elektronicznej wymaga zgody autora. Wydawnictwo: Vena s.c. ul. W. Macha Dębica

4 3 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku SPIS TREŚCI Wstęp Zarys rozwoju przemysłu farmaceutycznego w Polsce i na świecie Początki stosowania leków weterynaryjnych w Polsce Zarys rozwoju przemysłu farmaceutycznego na świecie Zarys rozwoju przemysłu farmaceutycznego w Polsce Prawodawstwo regulujące produkcję leków i ich obrót na ziemiach polskich od początku XIX w. do 1945 roku Zarys prawodawstwa na terenach poszczególnych zaborów Zabór austriacki Zabór pruski Zabór rosyjski Akty prawne obowiązujące w II RP Prawo w okresie okupacji Farmakopee Rola aptek jako producentów leków i preparatów weterynaryjnych Zarys historii aptekarstwa z uwzględnieniem roli aptekarzy w leczeniu zwierząt Przemysłowa produkcja leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich od XIX w. do roku 1918 Przemysłowa produkcja leków i biopreparatów weterynaryjnych w latach Przemysłowa produkcja leków i biopreparatów weterynaryjnych w czasie okupacji Stosowanie leków i biopreparatów weterynaryjnych w Polsce do roku 1945 Firmy farmaceutyczne wytwarzające leki weterynaryjne Firmy bioweterynaryjne Polacy, zasłużeni wynalazcy i producenci leków i biopreparatów weterynaryjnych Podsumowanie Akty prawne Strona

5 4 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku WSTĘP Rozwój lecznictwa weterynaryjnego nierozerwalnie łączy się z wykorzystaniem różnego rodzaju substancji i preparatów o działaniu leczniczym. Trudno wyobrazić sobie współczesną medycynę weterynaryjną bez leków, które stanowią ważne narzędzie w rękach lekarzy wet. Początek rozwoju przemysłu farmaceutycznego przypada na przełom XVIII i XIX wieku. Medycyna i farmacja posiadają dobrze udokumentowane etapy budowy tej gałęzi wytwórczości. Znane są publikacje profesorów T. Kikty, R. Rembielińskiego. W przypadku przemysłu weterynaryjnego brak jest opracowań zwartych dotyczących tego tematu. Pojedyncze artykuły pojawiające się na łamach Życia Weterynaryjnego, Medycyny Weterynaryjnej z racji szczupłości miejsca traktują jedynie o wybranych problemach weterynaryjnej farmacji przemysłowej. Jako całość temat ten stanowi białą kartę historii polskiej weterynarii. To zadecydowało o chęci i potrzebie zebrania w jednej pracy informacji pokazujących etapy rozwoju przemysłu i stosowania produktów leczniczych u zwierząt w Polsce. Materiały źródłowe, znajdujące się w Muzeach Farmacji w Warszawie, Krakowie i Bydgoszczy, Muzeum Weterynarii w Ciechanowcu, ośrodku PTNW w Warszawie przekazy ustne i dostępna literatura począwszy od pierwszych numerów Przeglądu Weterynarskiego a skończywszy na publikacjach z lat 2004 i 2005, stanowiły podstawę do napisania tej pracy. Jednym z ważniejszych zamierzeń była próba ocalenia od zapomnienia wkładu w weterynarię i farmację osób, o których coraz częściej zapominamy, mimo, że wciąż korzystamy z owoców ich wiedzy. Profesorowie Odo Bujwid, Julian Nowak i inni przedstawieni w tej pracy byli osobami, dzięki którym weterynaria, medycyna, farmacja i higiena mogły się rozwijać i konkurować z największymi światowymi potęgami. To, co stworzyli stanowiło podstawę dla odbudowy polskiego przemysłu farmaceutycznego po II wojnie światowej i do jego rozwoju i funkcjonowania, aż po obecny jego kształt. Publikacja, którą oddaję do rąk czytelników jest przygotowana na podstawie pracy doktorskiej, p.t. : Rozwój produkcji oraz stosowanie leków i biopreparatów weterynaryjnych w Polsce od XIX wieku do 1945 roku, którą pisałem pod kierunkiem prof. dr hab. Jana Tropiły.

6 5 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku ZARYS ROZWOJU PRZEMYSŁU FARMACEUTYCZNEGO W POLSCE I NA ŚWIECIE Początki stosowania leków weterynaryjnych na ziemiach polskich Z chwilą udomowienia zwierząt zaczęto traktować je jako wartość materialną i hodowlaną. Zaistniała więc potrzeba ochrony inwentarza przed chorobami, a co za tym idzie dbałość o zgromadzony majątek. Badania najstarszej odkrytej osady na ziemiach polskich - Biskupina datowanej na przełom epoki brązu i żelaza, czyli ok r. p.n.e., przybliżają metody utrzymywania zwierząt w ówczesnych czasach. Zagroda dla bydła nad jez. Biskupińskim (Krall) datowana jest na 1650 r. p. n. e., a więc jeszcze wcześniej. Zagroda miała kształt owalny i powierzchnię ok. 0,5 ha 1. Istotną rolę w gospodarce prastarego Biskupina odgrywał chów inwentarza. Wśród kości odkrytych podczas badań wykopaliskowych w osadzie ponad 80% należało do zwierząt hodowlanych, wśród których można wyróżnić bydło, świnie, owce, kozy i niewielkie, tarpanowate konie. W wiosce trzymano również rosłe psy, które zapewne pomagały w pilnowaniu bydła 2. Ponieważ na stosunkowo niewielkim obszarze trzymano wiele gatunków zwierząt, łatwo stwierdzić, iż dotykały je różnego rodzaju choroby. O ilości zachorowań możemy pośrednio wnioskować na podstawie badań archeozologicznych, które przekazują nam dane dotyczące w zasadzie tylko objawów uwidaczniających się w układzie kostnym. Co do chorób tkanek miękkich i narządów wewnętrznych można, najwyżej wnioskować pośrednio. Częstość występowania śladów po urazach i chorobach kości waha się od 0,25% 3 do 50% 4 osobników. Niewątpliwie stany chorobowe wymagały działań o charakterze leczniczym, zapobiegającym przede wszystkim utracie wartości majątku. U Słowian, jak i u wielu innych ludów, dzielono czynniki chorobotwórcze na zewnętrzne - dające się racjonalnie wytłumaczyć (skaleczenia, rany, pasożyty zewnętrzne) oraz wewnętrzne - nadprzyrodzone, będące wg ówczesnej wiedzy wynikiem zemsty duchów. Podobnie rzecz się miała w przypadku metod leczenia. Jednym ze sposobów zapobiegania chorobom ludzi, ale także zwierząt domowych, było oddawanie duchom dowodów czci i pamięci, poprzez składanie ofiar. Na czele bóstw słowiańskich stał Perun, władca nieba i piorunów. Bronią Peruna w tradycji bałtosłowiańskiej jest kamienny piorun fulguryt (szkliwo kwarcowe wytopione w trakcie wyładowań atmosferycznych), nazywany bożym prątkiem, który stosowany był do pocierania wymion krów, gdy te traciły mleko 5, ale korzystano z niego także w przypadkach chorób oczu, bólu, itp. Również obrzędowość słowiańska stanowiła ważną metodę leczniczą. Najbardziej znanym obrzędem była noc kupalna, w trakcie której dziewczęta 1 Głosik J., Biskupin, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1991, str Głosik J., Biskupin, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1991, str Lachowicz S., Wyrost P., Spostrzeżenia nad chorobowo zmienionymi szczątkami kostnymi zwierząt ssących i ptaków wczesnośredniowiecznego Wrocławia, Medycyna wet. 1962, 6 4 Lasota-Moskalewska A., Podstawy archeozoologii, Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 1997, str Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa filmowe i artystyczne, Warszawa 1982, str. 65

7 6 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku wrzucały do wody magiczne kwiaty i zioła, przez wodę przepędzano bydło, co miało je chronić przed chorobami 6. Skuteczność tych zabiegów była praktycznie żadna i jeżeli zwierzę mimo wszystko chorowało stosowano zaklęcia, a w ostateczności środki lecznicze pochodzenia naturalnego. Pierwsze pisemne doniesienia o lecznictwie zwierząt u Słowian zawdzięczamy Apsyrtusowi, weterynarzowi oddziałów Konstantyna Wielkiego. Jego listy umieszczone w dziele Hippiatryca, mówią m.in. o leczeniu zatrzymania moczu u koni za pomocą okadzania podbrzusza palonym bobrowym gonem (Castoreum pulveratum) oraz doodbytniczym stosowaniem czopków złożonych z miodu i soli. Wykonywano również zabiegi chirurgiczno-weterynaryjne w postaci trzebienia przez miażdżenie jąder 7. Już w okresie średniowiecza możemy mówić o próbach "przemysłowego" wytwarzania środków leczniczych. Przykładem takiej substancji jest dziegieć (Pix liquida), którego produkcję prowadzono w specjalnie przygotowanych paleniskach. Środek ten oprócz zastosowań technicznych, był używany szeroko w terapii zwierząt, a szczególnie w leczeniu chorób skóry, racic, kopyt, kości. Jako mieszanina związków fenolowych, węglowodanów i terpenów, wykazywał działanie dezynfekujące i antybakteryjne 8,9. Zalety tego leku przetrwały do czasów współczesnych, a metody jego pozyskiwania zasadniczo się nie zmieniły. Pierwsze pisemne wzmianki dotyczące leczenia zwierząt w Polsce datują się na okres panowania Władysława Jagiełły. I tak z rachunku z roku 1394 dowiadujemy się, iż Jakusz kowal z Wiślicy, otrzymał 7 groszy wynagrodzenia za wyleczenie koni królewskich. Innym razem za mydło i puszczenie krwi choremu koniowi królewskiemu otrzymał 1 grosz 10, 11. Wzmianki te nie przekazują jednak danych, co do zastosowanych środków leczniczych. Wiarygodnymi dokumentami dysponujemy dzięki aptekarzowi nadwornemu króla Zygmunta Augusta, Florianowi Caborti, który w latach w księdze Regestrum pro equis S.M.R. opisał nie tylko dokładnie wydatki ponoszone na leczenie koni królewskich, ale także recepty i stosowane do sporządzania leków substancje. Możemy przypuszczać, że dla zwierząt stajni królewskich nie szczędzono środków pieniężnych na utrzymanie i leczenie, dlatego też spis surowców podany przez Cabortiego stanowi zapewne komplet, albo przeważającą część środków używanych w weterynarii w XVI w 12,13. Dzięki receptom aptekarza królewskiego możemy odtworzyć przypuszczalną farmakopeę 6 Strzelczyk A., Pogańska religia Słowian, 7 Perenc A., Historia lecznictwa zwierząt w Polsce, str. 18, Wrocław - Warszawa Ambrosiewicz M., Jak to z dziegciem było, Wigry 2002, 3 9 Metoda otrzymywania dziegciu i smoły drzewnej, stosowana powszechnie przez Słowian w średniowieczu, Gazeta Biskupińska 2000, 9 10 Perenc A., Historia lecznictwa zwierząt w Polsce, str. 20, Wrocław - Warszawa Kądziołka A., Zarys historii medycyny weterynaryjnej i deontologii, str.37, Lublin Wenda K., Leki końskie stosowane w stajniach królewskich w Krakowie w latach , Wiadomości Weterynaryjne, nr 8, 1919, str

8 7 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku weterynaryjną z połowy XVI wieku. Jednocześnie zauważamy przenikanie się profesji medycznych, w tym przypadku weterynarii i aptekarstwa, jak zobaczymy dalej te powiązania będą trwały do okresu wykształcenia się naukowego podejścia do medycyny, farmacji i weterynarii, czyli do przełomu XVIII i XIX w. Oprócz recept Caborti ordynował leki proste i galenowe, które przedstawił w swojej pracy znany przemysłowiec i historyk farmacji mgr Kazimierz Wenda 14. Do końca XVIII wieku, czyli do początków zorganizowanej edukacji weterynaryjnej, podstawą nauki o metodach terapeutycznych i stosowanych w nich lekach były liczne poradniki hodowlane, które często zawierały działy mówiące o leczeniu zwierząt. Należy tu wspomnieć o dziele Conrada "Sprawa a lekarstwa końskie przez królewskiego kowala doświadczone: nowo s pilnosczią przełożone a napierwey o poznaniu dobrego konia", wydanym w roku Środki lecznicze proponowane przez Conrada przedstawiały wielką różnorodność, i tak obok rdestu, jemioły, mchu z kory dębu, czosnku, miodu znajdujemy tu sól, oliwę, pieprz, ale także siarkę, skorupy jaj, rtęć. Nie brak również preparatów zawierających kał, chrząszcze, mrówki. Leki przygotowywane były przez samego leczącego w postaci płynów, maści, czopków, kataplazm, proszków 16. Przykład "recepty" podaję poniżej (pisownia oryginalna): "Na bolenie głowy albo gdy ma chrapienie. Wezmi rdestu a chebdu y ususza s tego uczyn proch potym prziłoż citwaru stłuczonego a zmieszay społu z dobrim winem albo ocztem: potym wley koniowi w gardło, a to czyń po trzi razi a będzie zdrow" 17. Podobne treści zawarte są w dziele Marcina Siennika z roku 1564 pod tytułem "Lekarstwa doświadczone, które zebrał lekarz Jana Pileckiego, k temu są przydatne lekarstwa końskie z ćwiczeniem tego lekarza. Przydaliśmy y figury ziół rozmaitych ku lekarstwie z zielnikami dostatecznemi sprawione. Teraz znowu na światło wydanej", w którym to dziele autor 18 poświęca jeden rozdział leczeniu zwierząt (przede wszystkim koni). Wymieniane substancje lecznicze są bardzo podobne do tych, o których wspominał Conrad. Z treści książki wynika, że napisana ona była między rokiem 1501 a Krótkie wzmianki poświęcone są chorobom bydła, kur i ryb i są o tyle interesujące, że w ówczesnych czasach autorzy opisywali przede wszystkim choroby koni. Lekiem stosowanym "Czasu iadowitego gdy bydło zdycha" była mieszanka przygotowana i dawkowana w następujący sposób: "...napal jaszczurek w garncu na 13 Wenda K., Leki końskie stosowane w stajniach królewskich w Krakowie w latach , Wiadomości Weterynaryjne, nr 10, 1919, str Wenda K., Leki końskie stosowane w stajniach królewskich w Krakowie w latach , Wiadomości Weterynaryjne, nr 11-12, 1919, str Perenc A., Historia lecznictwa zwierząt w Polsce, str. 25, Wrocław - Warszawa Perenc A., Pierwsze druki weterynaryjne. Annales UMCS Suplement 1, Sectio DD, Lublin Perenc A., Pierwsze druki weterynaryjne. Annales UMCS Suplement 1, Sectio DD, str. 13 Lublin Marcin Siennik był jedynie wydawcą dziełka. Rzeczywistym autorem był Biernat z Lublina, który był m. in. lekarzem rodziny Pileckich. 19 A. Perenc w "Historii lecznictwa zwierząt w Polsce" podaje, iż co do autorstwa tego dzieła panuje rozbieżność. Brückner i Bednarski przypuszczają, że autorem jest Biernat z Lublina. Potwierdza to Rostafiński w artykule "Porównanie tak zwanych zielników: Familirza, Spiczyńskiego i Siennika", Pamiętnik Akademii Umiejętności, Kraków 1888

9 8 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku popiół zmieszay go z solą a sthawiay to przed bydłem niechaj bydło liże. Nadtho waż ruthę a dawy onę iuchę pić a w nozdrze mu oną wodą parskay." 20 Prace omawiające sposoby terapii i przygotowywania środków leczniczych dla zwierząt były podstawowym źródłem wiedzy do przełomu XVIII i XIX wieku, czyli do początków szkolnictwa weterynaryjnego. Literatura ta jest kompilacją literatury botanicznej i podręcznikowo - lekarskiej, ponieważ książki przyrodnicze łączyły wówczas cele praktyczno - lecznicze. W tabeli 1 podaję spis piśmiennictwa, które wydane zostało na ziemiach polskich w latach , zawierającego informacje o surowcach wykorzystywanych w lecznictwie zwierząt. Powstanie pierwszej szkoły weterynaryjnej we Francji w 1762 r, a kilkadziesiąt lat później w Polsce (1823 r.) zapoczątkowało rozwój farmacji weterynaryjnej. W wieku XIX i do lat 30-tych wieku XX większość leków weterynaryjnych wykonywana była w aptekach na podstawie recept lekarzy wet., lub przez samych lekarzy wet. Jeszcze w roku 1936 Wincenty Skowroński mówi o konieczności tworzenia laboratoriów aptecznych przy praktykach weterynaryjnych, co znacznie obniża koszty leczenia zwierząt 21. Wg niego prowadzenie apteczki podręcznej przez praktykującego lekarza weterynarii (szczególnie na wsi) jest wręcz koniecznością. Do urządzenia wystarczały proste przyrządy farmaceutyczne jak: waga do ważenia ziół, waga ręczna do ważenia proszków, moździerze porcelanowe do przygotowywania maści, cylindry miarowe do płynów. Możliwość zakupu leków i substancji farmaceutycznych w większych ilościach znacznie obniżała koszty jednostkowe, a co za tym idzie czyniła tańszym leczenie, a także skracała czas przygotowania preparatu, którego szybkie użycie często decydowało o skuteczności terapii. Manuały farmaceutyczne zawierały liczne receptury weterynaryjne i tak " Polski manuał farmaceutyczny" Jana Podbielskiego i Mariana Rostafińskiego, z roku 1932, zawiera recepturę ok. 150 preparatów dla wszystkich gatunków zwierząt gospodarskich. Biorąc pod uwagę powyższe musimy stwierdzić, iż jednym z ważniejszych przedmiotów wykładanych w trakcie studiów weterynaryjnych była właśnie farmakologia. Ta dziedzina nauki pozwalała uzbroić lekarza zwierząt w niezbędne środki lecznicze. Począwszy od Oddziału Weterynaryjnego w ramach Akademii Medyko-Chirurgicznej w Wilnie wykładano farmakologię i farmację. W uczelni wileńskiej w latach zajęcia prowadził Piotr Majewski - mgr farmacji. Studenci klasy 2 i 3 w ramach "farmakologii i farmacji zastosowanej do sztuki weterynaryjnej" ćwiczyli codziennie w aptece weterynaryjnej przygotowywanie leków 22. Szkoła Weterynarii w Burakowie pod Warszawą, powstała w 1824 r., w programie nauki miała również naukę farmacji. W zakresie projektu programu nauczania mówi się: "Aby się uczniowie nauczyli praktycznie niektórych działań farmaceutycznych, jak to: 20 Perenc A., Pierwsze druki weterynaryjne. Annales UMCS Suplement 1, Sectio DD, str Lublin Skowroński W., Nowe leki i specyfiki, Przegląd Weterynaryjny, nr 6, 1936, str A. Perenc, "Historia lecznictwa zwierząt w Polsce", Wrocław-Warszawa 1958

10 9 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku mierzyć i mieszać lekarstwa, gotować plastry, maście, robić kąski, powidła, odwary, napary, itd. będą kolejno do takowych robót w aptece używani" 23. Dodatkowo wprowadzono przedmiot zwany formulacją, który uczył formy i sposobu przepisywania recept. Tabela 1. Wykaz piśmiennictwa z lat zawierające przepisy lecznicze i leki stosowane w terapii zwierząt, wydanego na ziemiach polskich 24 AUTOR TYTUŁ ROK WYDANIA Conrad Sprawa a lekarstwa końskie przez Królewskiego kowala doświadczone: nowo s 1532 pilnosczią przełożone a najpierwey o poznaniu dobrego konia. Piotr Crescentyn Księgi o gospodarstwie y o opatrzeniu rozmnożenia rozlicznych pożytków 1542 każdemu stanowi potrzebne. Marcin Siennik Lekarstwa doświadczone, które zebrał lekarz Jana Pileckiego, k temu są przydane 1564 lekarstwa końskie z ćwiczeniem tego lekarza. Przydaliśmy y figury ziół rozmaitych ku lekarstwie z zielnikami dostatecznemi sprawione. Odpis dzieła Lekarstwa końskie doskonale doświadczone od wielu stalmistrzów, ktemu nowo 1592 Conrada przydano, jako koń ma być sprawion ku zawodu, y innych wiele rzeczy nowych y sprawnych przydano ktemu. Jan Ostroróg O psiech gończych y myślistwie z nimi 1608 Szymon Syreński Zielnik herbarzem z języka łacińskiego zowią, to iest opisanie własne imion, 1613 kształtu, przyrodzenia, skutków y mocy ziół wszelakich, drzew, krzewów y korzeni a ich, kwiatu, owoców, soków, miazg, żywic y korzenia do potraw zaprawowania, także trunków, syropów, wódek, lekiwarzów, konfektów, win rozmaitych, prochów, soli z ziół czynioney, maści, plastrów, przytym o ziemiach y glinkach różnych: o kruscach, perłach y drogich kamieniach. Też o zwierzętach czworonogich... Krzysztof Monwid Hippika to jest o koniach xięgi Dorohostayski Paweł Guczon Lekarstwa końskie prawdziwie doświadczone 1630 Jakub Kazimierz Haur Krzysztof Kluk Antoni Pietraszkiewicz Ulryk Krzysztof Salchow Jerzy Berkeley Ekonomika Ziemiańska generalna partykularnymi interrogateryami 1657 gospodarskiemi, praktyką miesięczną, modellarzami albo tabułami arithmetycznemi objaśniona. Zwierząt domowych i dzikich osobliwie kraiowych historyi naturalney początki i 1779 gospodarstwo. Potrzebnych i pożytecznych domowych, chowanie, rozmnożenie, chorób leczenie, dzikich łowienie, zażycie. Szkodliwych zaś wygubienie. Apteczka końska z pism naydoskonalszych autorów wyięta Sposób leczenia i zupełnego wykorzenienia zarazy na bydło Woda żywiczna przez sławnego biskupa angielskiego Berkeley światu ogłoszona, tak na wszystkie prawie choroby ludzkie, jako też i bydląt często zarazą morową ginących, w dziwnych swych skutkach doświadczona. Krzysztof Kluk Dykcjonarz roślinny Wincenty Dykcjonarz powszechny medyki, chirurgii i sztuki hodowania bydląt, czyli lekarz Karczewski wieyski... Franciszek Nowa apteczka końska 1797 Robichon de la Gueriniere Dionysius Lekarz koński 1800 Robertson A. Piątkowski Zoonomia, czyli sztuka leczenia chrób wewnętrznych i zewnętrznych, właściwym 1809 koniom, bydlętom rogatym, owcom, świniom i psom. Jan Mikołaj Rohlwes Nowy lekarz, czyli sposoby leczenia bydła, koni, owiec i innych domowych zwierząt, tudzież onych karmienia i rozmnażania j.w. 24 Spis sporządzono na podstawie informacji o wydawnictwach zawartej w książce A. Perenca "Historia lecznictwa zwierząt w Polsce"

11 10 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Niezmiennie wszystkie polskie szkoły weterynaryjne miały w swoich programach farmację z praktycznymi ćwiczeniami w aptece weterynaryjnej. Przełom XIX i XX wieku oraz rozwój przemysłu farmaceutycznego tak "ludzkiego" jak i weterynaryjnego spowodował to, że z czasem zajęcia praktyczne miały coraz mniejsze znaczenie, a ciężar nauki przeniósł się na wiedzę dotyczącą stosowania i działania poszczególnych substancji farmaceutycznych i leków gotowych. Zarys historii przemysłu farmaceutycznego na Świecie Już w średniowieczu można dopatrywać się początków przemysłu farmaceutycznego w ówczesnym rzemiośle aptekarskim. W XIV i XV wieku Wenecja stworzyła monopol na wyrób lekarstwa pod nazwą Theriacum (terjak, drjakiew), które było wyrabiane w miejscach publicznych, pakowane w beczki i rozsyłane po całej Europie. Biorąc pod uwagę dzisiejszą nomenklaturę preparat ten można nazwać lekiem złożonym, gdyż w jego skład wchodziło: opium, żmije i mieszanina ziół 25. Traktowano ten specyfik jako odtrutkę na wszystkie choroby. W czasach późniejszych przełamano monopol wenecki i był on wyrabiany przez większość aptek, co zahamowało jego produkcję "przemysłową". Generalnie możemy stwierdzić, że produkcja leków jest jedna ze starszych gałęzi przemysłu chemicznego. Właściwy start tej dziedziny związany jest z uzyskaniem czystych surowców farmaceutycznych, a większość historyków farmacji 26 twierdzi, iż pierwszym tego rodzaju przetworem była morfina, którą firma Merck z Darmstadu zaczęła wyrabiać w roku W roku następnym fabryka Jobsta ze Stuttgartu wprowadziła do produkcji przemysłowej chininę. Od tego czasu wytwarzanie środków farmaceutycznych na wielką skalę zaczęło rozwijać się w bardzo dużym tempie. Kolejnym etapem w rozwoju fabrykacji leków było stopniowe przechodzenie od uzyskiwania substancji z surowców roślinnych (jak to czyniono w przypadku morfiny i chininy) do syntezy chemicznej tychże. Ta forma wytwarzania leków jest najbardziej popularna do dnia dzisiejszego. Krokiem milowym w syntezie związków leczniczych było uzyskanie kwasu salicylowego, czego dokonał Kolbe w roku Kolebką przemysłu farmaceutycznego były Niemcy. W latach firmy niemieckie przodowały w skali światowej w produkcji preparatów farmaceutycznych i były głównym eksporterem, a co za tym idzie dostarczycielem leków nie tylko w Europie, ale i na Świecie. W roku 1885 z Niemiec wywieziono ton wyrobów leczniczych, a w 1905 już ton 27. Niemiecka 25 Skowroński W., Nowe leki i specyfiki, Przegląd Weterynaryjny, nr 6, Z takim twierdzeniem spotykamy się w pracach wybitnych polskich historyków farmacji prof. R. Rembielińskiego i T. Kikty 27 Weil. S., Przemysł chemiczno-farmaceutyczny, Pamietnik pierwszego zjazdu Aptekarzy Królestwa Polskiego, Łódź 1912

12 11 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku farmacja zalała wprost swoją produkcją cały ówczesny Świat, a głównymi odbiorcami były takie potęgi przemysłowe jak Anglia, Stany Zjednoczone, Szwajcaria, Rosja, Japonia. Z kraju tego wywodzą się takie firmy, jak wspomniane już Merck, czy Jobst, ale też Schering - powstała w 1851 roku, Bayer - założona w 1834 r. Ta ostatnia założona została przez aptekarza Karola Fryderyka Wilhelma Leverkus i położyła ogromne zasługi w produkcji leków weterynaryjnych, których oferty w polskiej prasie weterynaryjnej, a szczególnie w Przeglądzie Weterynarskim znajdujemy już na początku wieku XX. Podobną ewolucję przeszedł przemysł szwajcarski, a z tego kraju wywodzą się tak znane firmy jak Ciba, Sandoz, które zasłynęły z produkcji leków o bardzo dużym stopniu czystości, co niestety wpływało na ich znacznie większą cenę. Szwajcarzy w dużym stopniu wpłynęli bardzo na rozwój polskiego przemysłu farmaceutycznego zakładając w Pabianicach w roku 1899 Zakłady Chemiczne Ciba AG 28. Należy zaznaczyć, że w pierwszych latach powstawania przemysłu farmaceutycznego jego rozdział na medycynę i medycynę weterynaryjną był elementem czysto teoretycznym. Preparaty produkowane przez te przedsiębiorstwa przeznaczone były praktycznie w całości dla ludzi, dopiero pod koniec XIX wieku rozpoczęto produkcję odpowiedników przeznaczonych wyłącznie dla zwierząt. Niemniej jednak do roku 1939 wiele leków przeznaczonych dla ludzi stosowano zamiennie w weterynarii, o czym możemy przeczytać w licznych publikacjach w czasopismach fachowych 29. Na rozwój przemysłu farmaceutycznego w Niemczech duży wpływ miały zwycięskie wojny przeciwko Austrii i Francji, a także prawo patentowe z roku 1877, które utrudniało konkurencję firmom spoza Niemiec. Do pierwszej wojny światowej Niemcy produkowały 20% globalnej ilości leków 30. Dopiero klęska doprowadziła do zmiany sytuacji. Blokada gospodarcza Niemiec znacznie zmniejszyła tempo rozwoju farmacji przemysłowej. Wtedy to też na czoło wytwórców leków wysunęły się Stany Zjednoczone. Początek narodzin tej gałęzi przemysłu datuje się na czas wojny o niepodległość w latach , a szczególny rozwój na okres W roku 1778 aptekarz E. Craigie założył laboratorium produkujące leki na skalę przemysłową, a skierowane głównie dla szpitali wojskowych. Po wojnie secesyjnej w amerykański przemysł farmaceutyczny inwestować zaczął kapitał niemiecki, co doprowadziło do tego, że np. firma Merck przeniosła swoją centralę do USA, niemniej jednak leki produkowane były nadal na licencjach niemieckich. Wojna Światowa uwolniła Stany Zjednoczone od powiązań z Niemcami i przyczyniła się znacznie do uzyskania przez USA miana niekwestionowanego lidera nie tylko w produkcji, ale także wprowadzania nowych rozwiązań i leków w przemyśle farmaceutycznym. Najlepiej pokazują to liczby. O ile USA w roku 1905 wyprodukowały leki o wartości 51 mln. dolarów, to już w roku 1929 produkcja ta warta była 325 mln. 28 Drygas A., Sto lat Ciba w Polsce, Warszawa Chodzi tu o cykl artykułów m.in. Wincentego Skowrońskiego, które ukazały się w Przeglądzie Weterynaryjnym w latach , a dotyczyły nowych leków i specyfików, przy czym autor omawiał możliwość stosowania leków przemysłu farmaceutycznego w praktyce weterynaryjnej. 30 Rembieliński R., Kuźnicka B., Historia Farmacji, PZWL, Warszawa 1987

13 12 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku dolarów 31. Wpływ na to miał rozwój takich firm jak Parke, Davis & Co., Merck & Co., Eli, Lilly & Co., a także to, że amerykańscy przemysłowcy jako pierwsi docenili możliwości nowoczesnej nauki. Właśnie te koncerny farmaceutyczne obok działalności produkcyjnej otworzyły własne instytuty badawcze. W wytwarzaniu leków przełom XIX i XX wieku rysuje się jako dominacja firm z Niemiec, USA i Szwajcarii. Biorąc pod uwagę preparaty weterynaryjne, trudno nie wspomnieć o Austrii i aptekarzu Franciszku Józefie Kwiździe z Korneuburga, który był założycielem firmy farmaceutycznej (działającej zresztą do dziś), która to firma przykładała bardzo dużą wagę do produkcji leków dla zwierząt. Mogę pokusić się nawet o twierdzenie, iż Kwizda pierwszy zagospodarował niszę, jaką była farmacja weterynaryjna. Jego reklamy pojawiają się w Przeglądzie Weterynarskim już w roku 1893, a oferta zawiera żelatynowe kapsułki przeciwczerwiowe, przeczyszczające, pigułki przeciw kolce i in. 32. Spośród światowych potęg farmaceutycznych w Polsce znajdujemy produkty takich firm jak: Bayer & Co., Hoechst, Schering, Chinosol Hamburg, Lumier Lion, Kwizda, Hungaria, Agentura laboratorium Pasteura, Chinoin Ujpest, IG. Produkty firm zagranicznych stanowiły ok. 25% wszystkich zarejestrowanych leków weterynaryjnych. 33 Nie pokazuje to nam całkowitego wpływu przemysłu zagranicznego na polskiego lekarza wet. Ten możemy ocenić na podstawie stosowania w weterynarii również leków przeznaczonych dla ludzi, a tu odsetek produktów zagranicznych był znacznie wyższy, ale ten aspekt pracy zostanie przedstawiony w kolejnych rozdziałach. Zarys historii przemysłu farmaceutycznego w Polsce Rodowód polskiego przemysłu farmaceutycznego nie różnił się od rozwoju tej gałęzi przemysłu w innych krajach. Wydawałoby się, iż mając w sąsiedztwie potęgę farmacji przemysłowej - Niemcy, także rodzimi przedsiębiorcy szybko i skutecznie podejmą wyzwanie, jakim była produkcja leków. Oczywiście polscy aptekarze zauważyli dodatkowe możliwości generowania dochodów i w swoich laboratoriach przyaptecznych rozpoczęli produkcję prostych środków leczniczych początkowo na potrzeby własnych aptek, a potem na potrzeby innych placówek farmaceutycznych. W Polsce pierwszą fabryką chemiczną, której produkty znalazły się w aptekach, była Fabryka Płodów Chemicznych założona w roku 1823 przez Ludwika Hirschfmanna i Jana Chryzostoma Kijewskiego w Warszawie przy ul. Solec Ta data uważana jest przez polskich historyków farmacji za narodziny polskiego przemysłu farmaceutycznego. Pierwszym produktem był ocet fermentacyjny. Z historią tej firmy wiąże się bardzo ściśle działalność apteki Ludwika Spiessa powstałej w Warszawie w 1803 roku. Około 1848 roku tenże pomocnik aptekarski założył fabrykę 31 Rembieliński R., Kuźnicka B., Historia Farmacji, PZWL, Warszawa 1987, str Na podstawie reklamy Przegląd Weterynarski nr 1/ Na podstawie zestawień Specyfików Farmaceutycznych Do Celów Weterynaryjnych, Zarejestrowanych w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Dóbr Państwowych w latach

14 13 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku nawozów sztucznych w Tarchominie, a w roku 1860 wykupił od Hirschfmanna i Kijewskiego Fabrykę Płodów Chemicznych tworząc podwaliny pod jedną z najważniejszych firm farmaceutycznych działających w Polsce do roku W roku 1879 w fabryce Spiessa rozpoczęto wytwarzanie dla aptek preparatów galenowych w ilościach przemysłowych. Wśród nich były m.in.: Tinctura aloes, Tinctura arnicae, Tinctura opii croata, Emplastrum adhaesivum i inne 35. Obok zakładów Spiessa, do prekursorów farmacji przemysłowej należy zaliczyć Towarzystwo Akcyjne "Motor", którego kolebką była apteka przy ul. Długiej 16 w Warszawie, gdzie w roku 1824 Stanisław Rutkowski założył laboratorium przyapteczne, w którym wytwarzano syropy, plastry, czekoladki lecznicze 36. Towarzystwo Akcyjne powstało dopiero 22. XII roku, a jego kapitał wynosił rubli 37. Trudno nie wspomnieć o firmie stworzonej na bazie apteki mgr. Henryka Klawe, która została otwarta w roku 1860, a w roku 1868 rozpoczęto produkcję specyfików leczniczych 38. Chodzi oczywiście o Towarzystwo Przemysłu Chemiczno -Farmaceutycznego d. Mgr Klawe, które było niekwestionowanym liderem rynku farmaceutycznego i weterynaryjnego do roku Tak jak wspomniano dynamika rozwoju farmacji przemysłowej w Polsce była zdecydowanie niższa niż w Niemczech, a wpływ na to miały uwarunkowania polityczne, a szczególnie rozbiory. W XIX wieku na podzielonych między zaborców ziemiach polskich realizowano przede wszystkim interesy gospodarcze najeźdźców. Największa dyskryminacja polskiej inicjatywy przemysłowej miała miejsce w zaborze pruskim, nieco lepiej sytuacja przedstawiała się w zaborze austryjackim, a największą swobodą cieszyły się firmy powstające na terenie Królestwa Polskiego. Z uznaniem należy podkreślić, że przemysł farmaceutyczny mimo trudności rozwijał się w oparciu o kapitał polski. Wyposażenie laboratoriów i zakładów było bardzo skromne. Ograniczało się ono do młynków do rozdrabniania surowców, sit do ich przesiewania, perlokatorów do sporządzania wyciągów, suszarni, destylatorów, a pod koniec XIX w. doszły do tego tabletkarki 39. Podstawowymi surowcami były rośliny lecznicze pozyskiwane początkowo ze stanu dzikiego, a później z plantacji organizowanych przez zakłady farmaceutyczne. Wykorzystywano również organy i produkty zwierzęce. Kości służyły do sporządzania wyrobów żelatynowych (kapsułki, gałki), z mięsa wykonywano wyciągi dla ozdrowieńców. W pierwszym okresie rozwoju dominowała produkcja 34 Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce ( ), PZWL. Warszawa 1972, str Holtrop M., Oddział farmaceutyczny fabryki w Tarchominie z r. 1875, Wiadomości Farmaceutyczne 1928, LIV, 23, Rembieliński R., Historia farmacji, PZWL. Warszawa 1963, str Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce ( ), PZWL. Warszawa 1972, str. 44, 261. Wg Kurowskiej- Bondareckiej statut zatwierdzono w listopadzie Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce ( ), PZWL. Warszawa 1972, str Informacje ustne uzyskane od dr. Jacka Klawe 39 Typowe wyposażenie laboratorium aptecznego określono na podstawie odtworzonej części laboratoryjnej w Muzeum Farmacji Apteki "Pod Łabędziem" w Bydgoszczy.

15 14 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku wyrobów galenowych w postaci nalewek spirytusowych, wyciągów wodnych i alkoholowych. Ponadto wykonywano syropy, zagęszczone soki. Te formy leków, z powodu słabego wyposażenia technicznego, były najprostsze do produkcji na skalę przemysłową. Bardziej zaawansowaną postacią, która znalazła uznanie wśród polskich przemysłowców były pigułki z arszenikiem, kreozotem, chininą. Wśród środków powszechnie stosowanych w XIX w. wymienić można jeszcze mazidła, maści, kataplazmy, plastry lecznicze. Od roku 1860 rozpoczęto produkcję tabletek - jako pierwsza podjęła produkcję apteka prof. Ferdynanda Wernera w Warszawie 40. W roku 1896 laboratorium mgr Edwarda Gessnera z Warszawy wyprodukowało leki do podawania w formie iniekcji podskórnych 41. W roku 1914 firma ta wyprodukowała już ampułek 42. Laboratoria przyapteczne zaczęły produkować proste substancje nieorganiczne jak Kalium sulfuricum, Argentum nitricum. Dopiero początek XX wieku, a konkretnie rok 1907 przyniósł pierwsze specyfiki rodzimej produkcji i tak firma Spiess zaczęła wytwarzać Boromentol-Spiess, Mesolament-Spiess, Tolusan-Spiess. W roku 1912 stworzono preparat oparty całkowicie na polskiej technologii i surowcach Phosphit-Spiess 43. O ile produkcja leków przeznaczonych dla ludzi rozwijała się dość dynamicznie, to wytwarzanie leków przeznaczonych dla zwierząt stanowił margines. Problem ten podniesiono na łamach "Przeglądu Weterynarskiego" w roku 1901: "Warto, aby wymieniona komisya wzięła w opiekę również wyrób wszelkich narzędzi i przetworów weterynaryjnych, bo te sprowadzamy już prawie wyłącznie z zagranicy, płacimy za nie drogie pieniądze i to w dodatku głównie niemieckim fabrykantom." 44. Apel pozostał bez większego odzewu. Produkcją zajmowały się pojedyncze laboratoria przyapteczne. Trudno jednak nie wspomnieć o Fabryce Wyrobu Surowic i Szczepionek prof. Odo Bujwida, która powstała w roku 1893 w Krakowie i rok ten może być traktowany jako narodziny polskiego przemysłu bioweterynaryjnego. Pod koniec XIX wieku jedynie Apteka i laboratorium Aleksandra Mańkowskiego w Przemyślu informowała o produkcji proszku dla zwierząt domowych 45. Podobną produkcję podjęła apteka Romana Barcikowskiego z Poznania, która powstała w roku Do roku 1918 na terenach Polski czynne były 62 firmy zajmujące się produkcją środków leczniczych. W zaborze rosyjskim funkcjonowało 39 zakładów, pruskim - 8, austryjackim W 40 Kurowska-Bondarecka K., Karty z historii polskiego przemysłu chemicznego. Warszawa 1995, str Wiadomości Farmaceutyczne, 1925, LI, 31/32, Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce ( ), PZWL. Warszawa 1972, str Medicamenta Nova, Warszawa 1913, II, 1-12, Przegląd Weterynarski, Lwów, 1. XII. 1901, Rok XVI, nr 12, str. 427, "Komisya przemysłowo-lekarska" 45 Kurowska-Bondarecka K., Karty z historii polskiego przemysłu chemicznego. Warszawa Kopeć S., Od Barcikowskich i Czepczyńskich do PZZ Herbapol S.A. w Poznaniu, Poznań 2003

16 15 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku okresie międzywojennym powstało 617 firm, z czego do roku 1939 produkcję chemiczno - farmaceutyczną prowadziło Przemysł farmaceutyczny w latach , w odróżnieniu od innych gałęzi przemysłu, bronił się skutecznie przed napływem obcego kapitału, którego wkład wynosił 30%. Polskie fabryki leków pokrywały 75% zapotrzebowania na środki lecznicze w okresie międzywojennym 48. Mały udział kapitału zagranicznego, trudności w uzyskaniu patentów wymusiły na polskich przedsiębiorcach działania innowacyjno - naukowe. Coraz większą wagę zaczęto przywiązywać do jakości i nowoczesności produkowanych leków. Duże fabryki przeznaczały znaczne środki finansowe na badania angażując w nie kadrę profesorską najlepszych krajowych uczelni. Firma "L. Spiess i syn" oprócz stworzenia w 1912 roku własnego laboratorium badawczego, była powiązana umowami z naukowcami Uniwersytetu Jagiellońskiego, Politechniki Warszawskiej. W firmie "Mgr Klawe" funkcjonowały laboratoria analityczne, fizjologiczne i biologiczne, a przedsiębiorstwo "Fr. Karpiński" posiadało własne laboratorium technologii chemicznej 49. Dzięki zaangażowanym środkom finansowym i rozwojowi działów naukowych firmy zaczęły ograniczać produkcję preparatów galenowych na rzecz syntezy związków chemicznych. Do wykazu przedstawionego w tabeli 2 należy dołączyć surowice i szczepionki, których wytwarzanie profesor Odo Bujwid rozpoczął jeszcze w Warszawie w 1892 roku. Działalność badawcza doprowadziła nie tylko do stworzenia nowych preparatów, ale przyczyniła się także do powstania czasopism naukowych i wydawnictw popularyzujących dokonania polskiego przemysłu farmaceutycznego. S-ka L. Spiess wydawała czasopisma "Medicamenta Nova" ( ), "Biologia lekarska" ( ), "Medycyna i przyroda" ( ). Ponadto wydawano "Roczny Przegląd Naukowy Piśmiennictwa Lekarskiego". Towarzystwo Mgr Klawe S.A. wydawało "Medycynę współczesną", "Weterynarię współczesną" ( ), "Vademecum Klawe". Zakłady L. Nasierowskiego od 1927 roku wydawały miesięcznik "Wiedza lekarska". Periodyki te wysyłano bezpłatnie do lekarzy medycyny, weterynarii i farmaceutów. Rok 1939 i początek wojny przerwał coraz bardziej dynamiczny rozwój przemysłu farmaceutycznego i weterynaryjnego. Jak mocno ukształtowały się jego podstawy pokazał okres powojenny, kiedy to na zrębie firm, o których wspominałem wcześniej powstały Państwowe Zakłady Polfa, czy jak to miało miejsce w przypadku Zakładów prof. Odo Bujwida - włączono je do Wytwórni Surowic i szczepionek Biomed Kraków. W początkowym okresie działania firmy te korzystały przede wszystkim z myśli naukowo - technicznej polskiej farmacji z okresu międzywojennego. 47 Kurowska-Bondarecka K., Karty z historii polskiego przemysłu chemicznego. Warszawa 1995, str j.w. str Kurowska-Bondarecka K., Karty z historii polskiego przemysłu chemicznego. Warszawa 1995, str. 36

17 16 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Tabela 2. Lata rozpoczęcia produkcji podstawowych grup preparatów (wg Kwiety Kurowskiej-Bondareckiej, 1995) GRUPA PREPARATÓW ROK URUCHOMIENIA PRODUKCJI Preparaty żelaza 1918 Preparaty arsenu i arsenobenzole 1922 Preparaty srebra i barbiturany 1926 Preparaty benzoesowe, salicylowe, jodu, złota, eter do narkozy 1928 Amid kwasu nikotynowego (witamina PP) 1929 Biel cynkowa i sześciometylenoczteroamina 1932 Preparaty bizmutu, efedryna, fenacetyna 1933 Pochodne hydrazyny 1934 Preparaty p-aminobenzenosulfonamidowe 1936 Preparaty biologiczne - organopreparaty 1922 Insulina zwykła 1926 Insulina protaminowa 1938 Lanolina 1928 Preparaty hormonalne 1931 Alkaloidy makowca (morfina, kodeina, dionina) 1935 Pirazolany 1939

18 17 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku PRAWODAWSTWO REGULUJĄCE PRODUKCJĘ LEKÓW I ICH OBRÓT NA ZIEMIACH POLSKICH OD POCZĄTKU XIX WIEKU DO 1945 ROKU Zarys prawodawstwa na terenach poszczególnych zaborów Zabór austriacki Na terenach dawnego zaboru austriackiego prawna kwestia wyrobu specyfików leczniczych była określona w sposób bardzo ogólnikowy. Możliwość wytwarzania leków dozwolona była jedynie aptekom, które na takowy wyrób musiały uzyskać zezwolenie władz administracyjnych. Obrót lekami pozostawał również w gestii aptek. Obowiązujące na terenie monarchii austro-węgierskiej prawo nie regulowało w sposób szczególny działalności placówek aptecznych. Ustawami, które w pewien sposób odnosiły się do farmacji były: Generalny Normatyw Zdrowotny z 2. I roku i dodatek do niego z 10. IV r. oraz Instrukcja Aptekarska z 3. XI roku 50. W pierwszej połowie XIX wieku udzielane były indywidualne przywileje na założenie apteki wydawane przez cesarsko-królewski urząd gubernialny galicyjski. W drugiej połowie XIX wieku w zaborze austriackim stosowane były dekrety koncesyjne starostów XII roku weszła w życie "Ustawa dotycząca unormowania ustroju aptekarstwa". Ustawa ta potwierdzała istnienie aptek koncesjonowanych i realnych. Umożliwiała otwieranie aptek filialnych, sezonowych i szpitalnych. Na utworzenie apteki koncesjonowanej potrzebne było zezwolenie administracyjne, natomiast apteki realne nie wymagały posiadania koncesji. Ponadto ten drugi rodzaj aptek mógł posiadać każdy bez względu na wykształcenie, lecz kierownictwo takiej placówki właściciel musiał powierzyć osobie wykwalifikowanej. Ustawa na podstawie 21 zezwalała na zakładanie aptek koncesjonowanych. Zastosowano w ustawie działanie antymonopolowe i zakazano posiadania więcej niż jednej koncesji i prowadzenia więcej niż jednej publicznej apteki. Wspomniany akt prawny wprowadzał pojęcie apteki zakładowej, którą wyjątkowo zakładać można było w publicznych zakładach leczniczych i humanitarnych oraz przy kasach chorych. Zezwolenia na prowadzenie takiej placówki nie można było przenieść na innych. Inną, ale najbardziej nas interesującą formą placówki farmaceutycznej była apteka domowa weterynarzy. Krótki 34 mówi, że dyplomowani weterynarze i konowali, uprawnieni do leczenia 50 Drygas A., Kształtowanie się podstaw prawnych aptekarstwa w przekroju dziejowym. Gdańsk Zachowany dekret koncesyjny Starosty w Gorlicach z 30. XI roku mówi, że Wlhelm Fusek nabył urządzoną przez Zenona Hellera w roku 1875 koncesjonowaną aptekę i uczynił zadość wszystkim wymogom prawnym i wykazywał się uzdolnieniem do samoistnego prowadzenia apteki.

19 18 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku koni, mają prawo posiadać apteki domowe, ale wyłącznie do potrzeb własnej praktyki weterynaryjnej. Jak więc widać prawodawstwo zaboru austriackiego nader skromnie wyrażało się na temat wytwarzania leków. O produkcji przemysłowej nie było w zasadzie mowy. Kwestia obrotu środkami leczniczymi pozostawała w gestii aptek, z niewielkim wyjątkiem uczynionym dla dyplomowanych weterynarzy i zakładów leczniczych. Zabór pruski W porównaniu z ziemiami zaboru austriackiego, na terenie zaboru pruskiego istniała jeszcze większa dowolność w zakresie wyrobu środków leczniczych. Produkcja leków była wolna od zezwoleń, a jedyne ograniczenia dotyczyły sposobu opakowania i ekspedycji. Dodatkowo specyfiki zawierające w swoim składzie substancje trujące lub gwałtowne działające mogły być wydawane w aptekach jedynie na podstawie recepty lekarskiej 52. Niestety możliwości rozwoju przemysłu związanego z kapitałem polskim były bardzo ograniczone, co wiązało się z polityką władz okupacyjnych. Aptekarstwo polskie dawnego zaboru pruskiego oparte było na ustawodawstwie niemieckim i pruskim. W zasadzie podstawę stanowiła kilkakrotnie nowelizowana ustawa o aptekach z dnia 11. X roku. Zwłaszcza 1 dokładnie precyzował warunki posiadania apteki w Prusach i wykonywania zawodu aptekarskiego w danej miejscowości. Sprowadzało się to do dwóch podstawowych spraw, a mianowicie uzyskania przez aptekarza niezależnego przywileju oraz potwierdzenia patentu, pod którym rozumiano potwierdzenie kwalifikacji do wykonywania zawodu. 2 listopada 1810 roku pojęcie przywileju na otwarcie apteki zastąpiło nowe określenie prawne "koncesja". Od tego czasu koncesja stała się podstawowym, urzędowym aktem prawnym upoważniającym do prowadzenia apteki. Zezwolenie to było ściśle związane z osobą i wygasało z chwilą jej śmierci. 24. X roku wprowadzono rozporządzenie dotyczące warunków zakładania nowych aptek. Wspomniane przepisy są bardzo ważne dla polskiego aptekarstwa, ponieważ nawet po odzyskaniu niepodległości w roku 1918 były one nadal respektowane na terenie byłego zaboru pruskiego. Po przeanalizowaniu skromnych zasobów prawnych dotyczących farmacji na terenie Prus i Niemiec, trudno nie dojść do wniosku, iż prostota tych rozwiązań wpłynęła na znaczny rozwój działalności farmacji przemysłowej. Brak ograniczeń prawnych, przynajmniej do początków XX wieku, w produkcji leków stworzył z Niemiec w tej dziedzinie potęgę na skalę światową. Niestety 52 Drygas A., Kształtowanie się podstaw prawnych aptekarstwa w przekroju dziejowym. Gdańsk 1995

20 19 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku uwarunkowania polityczne nie pozwoliły się w sposób szczególny wpisać w ten nurt przemysłowcom polskim. Zabór rosyjski W porównaniu z ziemiami zaborów austriackiego i pruskiego ustawodawstwo rosyjskie przedstawiało się nader bogato. Dotyczy to szczególnie przemysłowego wytwarzania środków leczniczych. Dodatkowo fakt, iż władze zaboru rosyjskiego najmniej restrykcyjnie podchodziły do rozwoju przemysłu z udziałem kapitału polskiego, doprowadził do tego, iż właśnie tu polski przemysł farmaceutyczny rozwijał się najlepiej. W świetle przepisów fabrykant chcący wytwarzać leki musiał obowiązkowo uzyskać zezwolenie władz sanitarnych. Zezwolenia udzielano nie osobie, lecz aptece. Wykaz dozwolonych do wyrobu specyfików z podaniem drobiazgowego przepisu na nie był ogłaszany w urzędowym organie. Fabryki farmaceutyczne mogły wyrabiać tylko te specyfiki, które były umieszczone na liście preparatów dozwolonych do wyrobu. Aktami prawnymi regulującymi obrót i wytwarzanie środków leczniczych były: "Ustawa dla materyalistów trudniących się sprzedażą materiałów aptecznych i farb" z dnia 21. X roku, rosyjska Ustawa Lekarska z 1905, a szczególnie rozdział drugi "O produkcji fabrycznej oraz sprzedaży hurtowej złożonych preparatów farmaceutycznych", a także przepisy z 27. VIII roku dotyczące trybu udzielania pozwoleń i sposobu urządzania fabryk do wyrobu złożonych preparatów farmaceutycznych oraz o trybie ich oględzin. Wspomniana ustawa dla materialistów, za kwalifikowany personel trudniący się sprzedażą m.in. materiałów aptecznych uważała osoby, które zdadzą egzamin przed Radą Lekarską Królestwa oraz osoby posiadające stopień magistra farmacji, aptekarza lub prowizora. Każdy trudniący się handlem lekami musiał ponadto uzyskać stosowne pozwolenie wydawane przez Komisję Rządową Spraw Wewnętrznych. Paragrafy 63-68, wspomnianej ustawy, traktowały o fabrykach wyrobów chemicznych. Przedsiębiorstwa te mogły być zakładane w miejscach wskazanych przez Głównego Inspektora Służby Zdrowia. Jeżeli fabryka chemiczna wytwarzała artykuł, w skład którego wchodziła trucizna, wówczas zobowiązana była do prowadzenia szczegółowego wykazu trucizn. Ten akt prawny określał ramy działania fabryk chemicznych, których specjalną gałęzią były fabryki chemicznofarmaceutyczne. Przepisy z roku 1899 uszczegóławiały sprawy począwszy od uzyskania pozwolenia poprzez produkcję, a na działaniach kontrolnych kończąc. W celu uzyskania pozwolenia na urządzenie zakładu przeznaczonego do wyrobu złożonych preparatów farmaceutycznych należało złożyć podanie za pośrednictwem miejscowego Urzędu Lekarskiego na ręce przedstawiciela władzy (gubernatora lub oberpolicmajstra). Po stwierdzeniu prawidłowości urządzenia zakładu właściciel uzyskiwał stosowną

21 20 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku koncesję. Ważnym elementem było dokładne określenie preparatów, które mają być wytwarzane w zakładzie. Każde uzupełnienie o nowy lek wymagało odrębnego zawiadomienia Urzędu Lekarskiego. Według tegoż prawa fabryka, laboratorium, lub oddział fabryki chemicznej, które miały produkować złożone preparaty farmaceutyczne, musiały posiadać następujące pomieszczenia: magazyn do przechowywania surowców, salę produkcyjną, pomieszczenie do fasowania i banderolowania, magazyn wyrobów gotowych oraz pomieszczenie laboratoryjne do sprawdzania jakości preparatów. Leki mogły być ekspediowane z zakładów tylko w opakowaniach oryginalnych, obanderolowanych lub zaplombowanych. Na opakowaniu jednostkowym wytwórca zobowiązany był do umieszczenia informacji o miejscu wytworzenia leku, nazwie, ilości preparatu, wielkości pojedynczej dawki oraz dacie wytworzenia. Na terenie zaboru rosyjskiego wprowadzono też system administracyjnego nadzorowania zakładów farmaceutycznych. Wg przepisów z roku władza wyznacza specjalną komisję kontrolną, w skład której wchodzą: inspektor lekarski, asesor farmacji, przedstawiciel inspekcji fabrycznej. Do zadań komisji należały kontrole zakładów przemysłowych, które miały odbywać się nieoczekiwanie, a rezultaty kontroli miały być odnotowywane w kontrolnych księgach zakładu. W razie ujawnienia uchybień sporządzano protokół, którego odpis doręczano zarządcy fabryki. W myśl tej ustawy każdy zakład produkujący leki złożone powinien posiadać księgę potwierdzoną przez Urząd Lekarski do zapisywania: otrzymanych surowców, materiałów trujących i gwałtownie działających, wytworzonych i sprzedanych preparatów oraz do zapisywania rezultatów kontroli. W roku 1905 w rosyjskiej Ustawie Lekarskiej w dziale "O produkcji fabrycznej oraz sprzedaży hurtowej złożonych preparatów farmaceutycznych" uszczegółowiono kwestię kwalifikacji zarządzającego fabryką, którym mogła być osoba mająca nie mniej niż 25 lat i tytuł magistra farmacji, lub wykształcenie, w którym chemia była jednym z głównych przedmiotów 54. Zaznaczono również, że sprzedaży preparatów farmaceutycznych z fabryk, laboratoriów można dokonać tylko do aptek i zakładów leczniczych, a także materialistom, którzy spełniają wymogi ustawy 55. Wymienione akty regulowały obrót lekami jedynie za pośrednictwem aptek. Jak więc widzimy stan prawny dotyczący przemysłu farmaceutycznego był najbardziej rozbudowany na dawnych ziemiach zaboru rosyjskiego. Te uregulowania prawne w dużej mierze zostały przystosowane przez odradzającą się Rzeczypospolitą. 53 Ustawa lekarsko - sanitarna z roku art. 399 rosyjskiej Ustawy Lekarskiej z 1905 r. 55 art. 404 rosyjskiej Ustawy Lekarskiej z 1905 r.

22 21 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Akty prawne obowiązujące w II RP Prawodawstwo II RP szczegółowo normalizowało sposób wyrobu i obrotu preparatów leczniczych i biopreparatów. W początkowym okresie obowiązywały akty prawne zaborców. Oczywiście leki weterynaryjne traktowane były na równi z lekami stosowanymi w medycynie "ludzkiej". Istniały pojedyncze rozporządzenia mówiące li tylko o preparatach dla zwierząt, a w zasadzie o biopreparatach. W okresie od roku 1918 do 1939 weszło w życie rozporządzeń dotyczących produkcji, obrotu i sprowadzania z zagranicy leków i biopreparatów. Dodatkowo pewne elementy regulowały okólniki Ministerstwa Zdrowia Publicznego. Dużą grupę stanowiły rozporządzenia dotyczące taks aptekarskich, które ustalały ceny wybranych środków leczniczych, jednak ich wpływ na weterynarię był niewielki. W dyskusji nad organizacją państwowej służby weterynaryjnej w Polsce, która miała miejsce na łamach "Wiadomości Weterynaryjnych" widzimy, iż sprawa wytwarzania leków potraktowana została marginalnie. Wspomniano jedynie, iż w ustawie o organizacji służby weterynaryjnej powinno znaleźć się stwierdzenie, że do zadań tejże należał będzie m.in. "nadzór i organizowanie zakładów bakteriologicznych oraz wytwórni szczepionek i surowic dla celów weterynaryjnych" 56. Poza prawem regulującym produkcję i obrót lekami, wpływ na przemysł farmaceutyczny miały ustawy patentowa i przemysłowa. Ustawa patentowa chroniła nie tylko wartość materialną, ale także intelektualną. Owe akty prawne pozwalały zastrzec zarówno metody jak i nazwę leku. Uzyskanie patentu uprawniało do wyłączności produkcji przez 15 lat. Okres dwudziestolecia międzywojennego w przemyśle farmaceutycznym charakteryzował sytuacją, gdy pod wieloma nazwami leków kryła się jedna substancja czynna. Doprowadziło to do rejestracji tysięcy pozycji preparatów i konieczności ochrony znaków towarowych. Nowy lek syntetyczny mógł być wytwarzany jako czysta substancja chemiczna, lub pod postacią tabletek, płynów, proszków, itp. Rodziło to określone skutki prawne. Otóż substancja czysta mogła być wytwarzana lub sprowadzana z zagranicy na podstawie przepisów dotyczących wszystkich chemikaliów. Natomiast leki w postaci gotowej podlegały bardzo ścisłym ograniczeniom. Taki preparat przed dopuszczeniem do obrotu w Polsce musiał uzyskać wpis do rejestru prowadzonego przez Ministerstwo Opieki Społecznej. Rejestracja przemysłowa znaku w Urzędzie Patentowym była niezależna od rejestracji leku w Ministerstwie. Wg ówczesnego prawa leki dzieliły się na: specyfiki, preparaty organoterapeutyczne, surowice i szczepionki. Uzyskanie zezwolenia na wprowadzenie do obrotu specyfików związane było z przeprowadzeniem badań w Państwowym Zakładzie Higieny w 56 Powyższy cytat stanowi fragment Art. 2 pkt. c projektu ustawy w przedmiocie organizacji państwowej służby weterynaryjnej, zamieszczonego w artykule lek. wet. T. Halskiego p.t. Zarys organizacji Państwowej służby weterynaryjnej w Polsce, Wiadomości wet. 3,II, 33, 1920.

23 22 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku celu potwierdzenia deklarowanego składu. Ponadto wymagano uprzednich badań klinicznych prowadzonych przez lekarzy lub zakłady naukowe. Lek musiał być uznany za pewną nowość pod względem składu lub wskazań i powinien stanowić postęp w lecznictwie. Numer rejestracyjny preparatu uzyskiwały zazwyczaj firmy farmaceutyczne, ale mogły go otrzymać również apteki, osoby prywatne, przedstawiciele firm zagranicznych. Leku nie mógł natomiast rejestrować lekarz. Wyrób i obrót specyfikami w Polsce regulowały na przestrzeni lat następujące rozporządzenia: Ministerstwa Zdrowia Publicznego z 8 października 1921 roku (Dz. P. P. Nr 63 poz. 371) w przedmiocie wyrobu i obrotu specyfików farmaceutycznych, Ministra Spraw Wewnętrznych z 30 czerwca 1926 roku (Dz. Ust. Nr 70) o wyrobie i obrocie specyfików farmaceutycznych, Ministerstwa Opieki Społecznej z dnia 29 marca 1934 roku (Dz. Ust. Nr 62) o wyrobie i obrocie specyfików. Zezwolenia na obrót specyfików weterynaryjnych udzielał Minister Opieki Społecznej w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa. Za specyfiki uważano wszelkie leki w opakowaniach, przeznaczone bezpośrednio do sprzedaży dla chorego lub lekarza. Musiały jednocześnie posiadać wyróżniającą nazwę lub inny specjalny znak graficzny. Nie były specyfikami preparaty opakowane mające nazwę łacińską lub polską, jak np.: 1.Surowice, szczepionki, organopreparaty, 2.Preparaty dawkowane w tabletkach, ampułkach, itp., jak np. morfina, kwas acetylosalicylowy 57, 3.Preparaty kosmetyczne, dietetyczne i odżywcze, o ile nie przypisuje się im właściwości leczniczych. 58 Każdy specyfik musiał być odpowiednio oznakowany. Na etykiecie musiały znaleźć się następujące informacje: nazwa leku, wytwórca, skład w j. łacińskim, ogólny sposób użycia, jeżeli lek mógł być wydany bez przepisu lekarza (leki na receptę nie mogły posiadać takiej informacji), numer rejestru i cenę sprzedaży w złotych. Specyfiki, które nie otrzymały rejestru nie mogły być ani sprzedawane, ani reklamowane pod groźbą kary. Lekarz mógł jednak otrzymać zezwolenie na przywóz preparatów nie rejestrowanych do celów doświadczalnych lub naukowych. Badania kontrolne specyfików przeprowadzał periodycznie Państwowy Zakład Higieny. Zezwolenie na wyrób mogło być cofnięte, jeżeli skład nie odpowiadał deklaracji wytwórcy, bądź produkt ulegał rozkładowi. Bardzo surowe ograniczenia dotyczyły reklamy. Specyfik mógł być 57 podczas gdy np. ASA pod nazwą własną ASPIRIN w tabletkach uważany był za specyfik 58 Rozporządzenie z dnia 30 października 1922 roku 1 pkt. e

24 23 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku wykreślony z rejestru, jeśli w ogłoszeniach podawano informacje niezgodne z prawdą lub wprowadzające w błąd. Leki wydawane z przepisu lekarza mogły być reklamowane tylko w prasie lekarskiej, weterynaryjnej lub farmaceutycznej. 59 Osobną grupę stanowiły biopreparaty, czyli organopreparaty, surowice i szczepionki. W sprawie wyrobu organopreparatów obowiązywało Rozporządzenie Ministra Opieki Społecznej z dnia 10. VI r., które określało te środki lecznicze jako przetwory z narządów i wydzielin zwierzęcych. Prowadzenie produkcji przez fabryki lub laboratoria farmaceutyczne było możliwe po uzyskaniu odrębnego pozwolenia, a kierownikami takich zakładów mogli być farmaceuci, lekarze medycyny, lekarze weterynarii, biolodzy lub chemicy. Rozporządzenie stawiało wymóg posiadania pracowni badawczej, a narządy zwierzęce mogły być pozyskiwane jedynie z rzeźni prowadzących książki wyników badań, w których badanie przed i poubojowe przeprowadzane było przez lekarza weterynarii. Co więcej do wyrobu organopreparatów mogły być użyte narządy pochodzące od zwierząt zdrowych i znajdujących się "w pełnej działalności fizjologicznej" 60. Stan taki lekarz weterynarii musiał potwierdzać pisemnie. Nadzór nad wytwórniami organopreparatów sprawował inspektor farmaceutyczny lub osoba przez niego delegowana, np. lekarz powiatowy. Preparaty, które mogły być mianowane badano w Państwowym Zakładzie Higieny metodami określonymi w instrukcji Ministra Opieki Społecznej z 7. XI roku. Wytwórnia każdorazowo po wykonaniu nowej serii przekazywała próbki celem określenia miana. Preparaty o ocenionym składzie zaopatrywane były przez PZH w opaski kontrolne dopuszczające lek do obrotu. Analiza jakościowa dotyczyła zarówno środków produkcji krajowej jak i zagranicznych. Ponieważ w owych czasach metody badawcze nie zawsze pozwalały określić zawartość substancji czynnych, wiele organopreparatów dopuszczanych było do obrotu bez określenia miana. Na etykiecie organopreparatów dopuszczonych do obrotu w Polsce musiały znajdować się następujące informacje: znak słowny, nazwa narządu i postać leku oraz miano (jeśli preparat był mianowany i kontrolowany przez PZH). Wykazy organopreparatów dopuszczanych do obrotu publikowano w Monitorze Polskim. W sprawie wyrobu surowic i szczepionek, sposobu kontrolowania i badania miana obowiązywały rozporządzenia analogiczne jak przy organopreparatach. 59 Rozporządzenie z 30 czerwca 1926 r Rozporządzenie z 19 kwietnia 1923 r. 7 pkt. 1

25 24 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Pierwszym aktem prawnym mówiącym o tym było Rozporządzenie Ministerstwa Zdrowia Publicznego z r. (Dz. U. Nr 51, poz. 317) w przedmiocie wyrobu i sprzedaży surowic i szczepionek leczniczych, zapobiegawczych i diagnostycznych, używanych w praktyce lekarskiej. Zezwolenie na wyrób surowic i szczepionek wydawało Ministerstwo Zdrowia Publicznego. Natomiast warunki, jakim powinny odpowiadać zakłady wytwórcze były określane każdorazowo przy wydawaniu koncesji. Preparaty mogły być wprowadzone do obrotu dopiero po uprzednim zbadaniu 61. Wytwórnia zobowiązana była do prowadzenia szczegółowych wykazów ilości wyprodukowanych biopreparatów, ich rodzaju oraz notowania odbiorców. Surowice i szczepionki, których własności uległy zmianom wycofywano z obiegu 62. Etykieta zawierała następujące informacje: firmę producenta, nazwę rodzaju szczepionki lub surowicy, cenę, ilość jednostek leczniczych, datę wyrobu. Sygnatura aprobowana była przez organa wyznaczone przez Ministerstwo 63. Wykonywanie kontroli surowic i produktów bakteryjnych powierzono Państwowemu Zakładowi Badania Surowic w Warszawie 64. Kontrola polegała na określeniu miana, badania jałowości i nieszkodliwości. Czynnościom kontrolnym podlegała każdorazowa produkcja. Szczególnym wymaganiom podlegały surowice, które musiały być jałowe, mogły zawierać w swoim składzie do 0,5% fenolu lub 0,4% trikrezolu. Nie mogły one zawierać "jadów", a ilość białka nie mogła przekraczać 12%. Identyczne wymogi musiały spełniać surowice i szczepionki sprowadzane z zagranicy. Kwestia obrotu szczepionkami i surowicami weterynaryjnymi nie była traktowana przez polskie prawodawstwo osobno, jeśli nie liczyć Okólnika Departamentu V Służby Zdrowia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z roku nr Z. F. 1597/29, w którym określono, iż wytwórcy mogą sprzedawać surowice i szczepionki weterynaryjne tylko aptekom, lekarzom weterynarii oraz hurtowniom. Zezwolenie na wyrób surowic i szczepionek do celów weterynaryjnych wydawał Minister Rolnictwa 65. W tabeli 3 podaję wykaz aktów prawnych obowiązujących w latach Pełną treść poszczególnych przepisów przedstawiono w aneksie W rozporządzeniu nie określono konkretnych badań, a jedynie ograniczono się do lakonicznego stwierdzenia konieczności wykonania takowych. 62 Art. 10 wspomnianego rozporządzenia. 63 Art. 8 rozporządzenia. 64 Instrukcja Ministra Zdrowia Publicznego z roku w przedmiocie kontroli surowic i produktów bakteryjnych leczniczych, zapobiegawczych i diagnostycznych. 65 Przegląd najważniejszych ustaw, rozporządzeń i.t.p. dotyczących aptekarstwa i gałęzi pokrewnych. Kalendarz farmaceutyczny 1930, str. 206

26 25 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Tabela 3 Akty prawne obowiązujące w latach DATA AKT PRAWNY PUBLIKACJI BIOPREPARATY (SUROWICE I SZCZEPIONKI) 21 V Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego w przedmiocie wyrobu i sprzedaży surowic i szczepionek leczniczych, zapobiegawczych i diagnostycznych używanych w praktyce lekarskiej. 26. VIII Instrukcja Ministra Zdrowia Publicznego w przedmiocie kontroli surowic i produktów bakteryjnych leczniczych, zapobiegawczych i diagnostycznych. 20. II Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego w przedmiocie utrzymywania na składzie przez apteki surowic i szczepionek. 23. II Rozporządzenie Ministra Skarbu w przedmiocie zwolnienia od cła surowic i szczepionek, używanych w lecznictwie i stosowanych do celów weterynaryjnych. LEKI 15. I Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego w przedmiocie handlu hurtowego środkami leczniczemi. 20. I Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego w przedmiocie kontroli nad produkcją i sprzedażą środków leczniczych i opatrunkowych, wód mineralnych i trucizn oraz nad produkcją kosmetyków. 8. X Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego w przedmiocie wyrobu i obrotu specyfików farmaceutycznych. 10. VIII Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego uzupełniające rozporządzenie z dnia 8.X w przedmiocie wyrobu i obrotu specyfików farmaceutycznych. 30. X Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego uzupełniające rozporządzenie tegoż Ministra z dn. 8. X w przedmiocie wyrobu i obrotu specyfików farmaceutycznych. 19. IV Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego w przedmiocie wyrobu i obrotu preparatów organoterapeutycznych. 30. XII Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu o opłatach za analizy wykonywane w Państwowym Instytucie Farmaceutycznym. 13. II Okólnik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych - ceny detaliczne specyfików farmaceutycznych. 30. VI Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych o wyrobie i obrocie specyfików farmaceutycznych. Prawo w okresie okupacji w latach Rozpoczęcie działań wojennych w oczywisty sposób wpłynęło na funkcjonowanie polskich instytucji publicznych, przemysłu i społeczeństwa jako całości. Posuwanie się wojsk niemieckich w głąb Polski spowodowało masowy exodus ludności polskiej z terenów zachodniej i centralnej Polski. Ludzie ci napływali głównie do Warszawy. Kierowali się przekonaniem, że władze centralne zrobią wszystko dla ratowania państwa i społeczeństwa przed skutkami wojny. Rząd polski tymczasem już 6 września 1939 roku wyjechał do Brześcia, pozostawiając stolicę i setki tysięcy uciekinierów własnemu losowi. W tej chwili próby, ciężar organizowania życia w warunkach wojny, zabezpieczenia funkcjonowania instytucji i urzędów oraz pomocy dla poszkodowanych spadł na barki osób i instytucji prywatnych. Wśród tych ostatnich, istotną rolę odegrały samorządy zawodowe. Pod okupacją

27 26 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku niemiecką, początkowe miejsce władz wojskowych wkrótce zajęła administracja cywilna. Dla polskiego przemysłu farmaceutycznego oznaczało to możliwość podjęcia pracy, wyznaczaną jednak granicami zakreślonymi przez władze okupacyjne. Wprowadzenie nowych porządków w szybkim czasie nie pozostawiło złudzeń, co do sposobu sprawowania władzy przez niemieckie władze okupacyjne. Rychło okazało się, że główną metodą sprawowania władzy w okupowanej Polsce będzie terror. Wysiedleniom ludności polskiej sprzyjało utworzenie przez Niemcy na terenach centralnej Polski, z dniem 26 października 1939 roku Generalnego Gubernatorstwa dla okupowanych polskich obszarów. Ten jedyny w swoim rodzaju twór wyrażał cel polityki Niemiec w stosunku do okupowanej Polski. Celem tym była całkowita likwidacja polskiej państwowości i stopniowe sprowadzenie ludności Polski do roli niewykwalifikowanej siły roboczej. Do Generalnego Gubernatorstwa wysiedlana była ludność polska z terenów Polski zachodniej. Przyjęty przez okupantów model ustrojowo-prawny Generalnego Gubernatorstwa zakładał pozostawienie obowiązujących przepisów prawa polskiego, za wyjątkiem przepisów, świadczących o istnieniu państwowości polskiej. Zachowane zostało prawo karne, cywilne i procesowe, ze zmianami wynikającymi z przepisów stanowionych przez okupanta. Tymi ostatnimi w praktyce były przede wszystkim rozporządzenia Generalnego Gubernatora. W zakresie struktury władz wprowadzono podział na cztery okręgi (dystrykty) warszawski, radomski, lubelski i krakowski. Na ich czele stali gubernatorzy, podlegli Generalnemu Gubernatorowi. Na obu szczeblach działały wydziały sprawiedliwości, mające ważne znaczenie z punktu widzenia tematu niniejszej pracy. Pozostawiono polskie sądownictwo. Doznało ono istotnych zmian. Zlikwidowano Sąd Najwyższy, pozostawiając trójszczeblową strukturę sądów (sądy grodzkie okręgowe apelacyjne). Zlikwidowano sądy pracy, przekazując sprawy z zakresu ich właściwości sądom grodzkim. Zlikwidowano również występującą na terenie byłego Królestwa Polskiego instytucję pisarzy hipotecznych. Ich miejsce zajęli sędziowie. Właściwość sądów polskich określona została w sposób negatywny. Były one właściwe w sprawach, dla których przepisy nie przewidywały właściwości sądów niemieckich. Farmakopee Marszałek Wielki Litewski Roch Władysław Gurowski w roku 1774 przedstawił projekt wydania pierwszej polskiej farmakopei - dispensatorium dla aptek i lekarzy. Projekt nie został wprowadzony w życie. Prawie w tym samym czasie Jan Szaster, profesor farmacji UJ, pracował nad ułożeniem lekospisu, który również nie został dokończony.

28 27 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku W 1794 roku wydana została po łacinie farmakopea wojskowa i szpitalna Pharmacopea Castrensis et Nosocomialis Exercitus Nationalis, nazywana farmakopeą kościuszkowską. W 1810 roku Rada Ogólna Lekarska Księstwa Warszawskiego przystąpiła do opracowania dispensatorium, które wydano po powstaniu Królestwa Kongresowego. Pełny tytuł brzmiał: Pharmacopoeia Regni Poloniae, Auctoritate Ministerii Administrationis rerum Internarum et Disciplinae Publicae. Edita a Consilio Supremo Sanitatis Varsoviae Anno MDCCCXVII". Farmakopeę podzielono na 3 części: 1. Materia pharmaceutica - zawierającą opisy 305 związków i surowców chemicznych, 2. Preparata et composita - zawierającą 357 środków złożonych, 3. Ex tempore paranda - zawierającą 16 przepisów leków przyrządzanych na poczekaniu. Ryc. 1 Karta tytułowa Farmakopei Polskiej I z roku 1817 Publikację tą traktuje się jako pierwszą polską farmakopeę. W latach 30-tych XIX wieku wydano jeszcze dwa spisy leków, a mianowicie farmakopeę wojskową (1831) i szpitalną (1838). W 1844 roku Rada Lekarska, na wniosek Inspektora Służby Zdrowia, rozpoczęła pracę nad drugim wydaniem Farmakopei polskiej. Przez 8 lat nie doprowadzono projektu do końca, a w roku 1852 Inspektor Służby Zdrowia zaproponował, aby pracami zajął się komitet pracujący nad taksą aptekarską. W roku 1857 przekazano Inspektorowi część pierwszą zawierającą dział chemiczno - farmaceutyczny. Praca nad farmakopeą ostatecznie została ukończona w roku 1866, ale ze względów politycznych nie ogłoszono jej drukiem.

29 28 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Po utworzeniu się Rady Lekarskiej przy Departamencie Spraw Wewnętrznych Tymczasowej Rady Stanu przedstawiony został tej Radzie dnia 31 lipca 1917 roku memoriał o konieczności rozpoczęcia prac nad farmakopeą polską. Departament Spraw Wewnętrznych, na wniosek Rady Lekarskiej, powołał 12 osobową komisję. Przewodniczącym Komisji został prof. dr Władysław Mazurkiewicz, redaktorem zaś prof. dr Tadeusz Koźniewski. Komisja ta pracowała do roku 1922, kiedy to rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 8 czerwca została przekształcona na Stałą Komisję Farmakopei Polskiej kwietnia 1930 r. przewodniczącym Komisji był prof. dr Władysław Mazurkiewicz - profesor farmakognozji i botaniki lekarskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Ryc. 2 Strona tytułowa Farmakopei Polskiej II z roku 1937 Spośród lekarzy weterynaryjnych w skład Stałej Komisji weszli: dr med. i lek. wet. Eugeniusz Wajgiel - profesor chirurgii i okulistyki zwierząt Uniwersytetu Warszawskiego, jako członek Komisji. W Podkomisji Lekarsko - Farmakologicznej pracowali dr Konstanty Łopatyński - profesor chorób wewnętrznych zwierząt domowych Uniwersytetu Warszawskiego i doc. dr Wincenty Skowroński z Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie. Powołano również Podkomisję Bakteriologiczno - Weterynaryjną, którą tworzyli: dr Józef Celarek - dyrektor działu produkcji PZH, prof. dr Ludwik Hirszfeld - prof. bakteriologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz dyrektor Działu Bakteriologii PZH, prof. dr Kazimierz Legeżyński - profesor mikrobiologii i higieny Akademii Medycyny Weterynaryjnej 66 Pharmacopea Polonica II, 1937, str. 3

30 29 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku we Lwowie, dr płk. Marian Mieszkowski - kierownik Wojskowej Pracowni Weterynaryjnej w Warszawie oraz prof. dr Roman Nitsch - profesor mikrobiologii i serologii Uniwersytetu Warszawskiego. W chwili oddania Farmakopei do druku, czyli w roku 1937 przewodniczącym był dr Jan Adamski - dyrektor Departamentu Służby Zdrowia Ministerstwa Opieki Społecznej. Skład osób reprezentujących medycynę weterynaryjną pozostał taki sam, jedyną acz istotną zmianą było powołanie samodzielnej Podkomisji Weterynaryjnej, w której pracowali wspomniani wcześniej prof. dr konstanty Łopatyński i dr płk. Marian Mieszkowski 67. Owocem prac Stałej Komisji Farmakopei Polskiej było wydanie jej drukiem w roku 1937 w Warszawie nakładem Towarzystwa Przyjaciół i Oddziałów Farmaceutycznych przy Uniwersytetach w Polsce. Farmakopea Polska druga składała się z Części Ogólnej zawierającej wskazówki do wykonywania oznaczeń fizycznych, prób chemicznych, analiz miareczkowych, badania surowców roślinnych i zwierzęcych. Część Szczegółowa podawała opisy substancji i leków farmakopealnych opisując ich postać i własności, sprawdzanie tożsamości oraz metody badania czystości. Część ta zawierała opisy 804 artykułów, w tym 219 surowców, 225 związków chemicznych, 351 przetworów galenowych, 9 surowic i szczepionek. Farmakopea ostatecznie została zatwierdzona 14 lipca 1937 roku przez Ministra Opieki Społecznej, a na mocy rozporządzenia tegoż obowiązywała w Polsce od 1 stycznia 1938 roku. W roku 1946 przedrukowano ja po raz drugi nie wprowadzając żadnych zmian. Farmakopea Polska II obowiązywała do roku Pharmacopea Polonica II, 1937, str Rembeliński R., Historia farmacji, PZWL, Warszawa 1963

31 30 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku ROLA APTEK JAKO PRODUCENTÓW LEKÓW I PREPARATÓW WETERYNARYJNYCH NA PRZEŁOMIE XIX I XX w Zarys historii aptekarstwa z uwzględnieniem roli aptekarzy w leczeniu zwierząt Od XIII wieku opactwa benedyktyński posiadały własne apteki, a przy nich "infirmarzy" - osoby zarządzające owymi placówkami. Infirmarz był jednocześnie aptekarzem, chirurgiem i lekarzem dla całej okolicy 69. Statuty zakonu bernardyńskiego z 1640 roku mówią o sposobie urządzania aptek, stwarzając pewien standard prowadzenia takiego zakładu. Nie dziwi więc fakt, że apteki bernardyńskie były doskonale zaopatrzone i konkurowały z miejskimi handlarzami leków. Podobny sposób działania przyjęły inne zakony, otóż za Władysława IV Paulini posiadali na Jasnej Górze aptekę, z której korzystali zarówno zakonnicy, załoga zamkowa, jak i mieszkańcy wsi Częstochówki. Za wpływem aptekarza zakonnego Aleksandra Pisarskiego, konwent utrzymywał również od roku 1682 stałego lekarza 70. Również Jezuici od początków osiedlenia się w Polsce, zakładali w swoich kolegiach apteki, które wykorzystywane były dla własnego użytku, a także wspomagały ubogich, którym wydawano leki bezpłatnie. Sławnym preparatem były "pigułki jezuickie", które rzekomo doskonale działały przeciw morowemu powietrzu w roku Aptekarze jezuiccy cieszyli się ogólnym szacunkiem i zaufaniem zdecydowanie większym od aptekarzy świeckich. Takie leki jak "proszek jezuicki" (kora chinowa), "cudowny vel jezuicki" - znane i stosowane były jeszcze w początkach XX wieku 71. Inne leki, jak np. "pigułki reformackie", "proszek kapucyński" - przetrwały również do czasów prawie nam współczesnych. Kapituły katedralne i kolegialne posiadały też własne apteki. Rozwój tej dziedziny wiedzy wśród zakonników związany był z tym, że przed powstaniem szkół lekarskich jedynie duchowni mogli zajmować się nauką i praktyką leczenia. Później nawet uczonym w szkołach medycznych otwarto wstęp do kapituł, w których zasiadali jako Doctores in medicinis. Oczywiście oprócz aptek kapitulnych i zakonnych rozwijało się aptekarstwo świeckie. W większych miastach polskich aptekarze zamieszkiwali już od XIII wieku. W akcie lokacyjnym Krakowa natrafiamy na miano aphotecas institorum, w znaczeniu "kramy", gdyż sprzedawano w nich oprócz lekarstw także korzenie, wina, i.t.p.. Z tego powodu apteki zwano wówczas Aromatorii. Pierwszym 69 Rawita - Witanowski M., Zarys dziejów farmacji w Polsce, Pamiętnik Pierwszego Zjazdu Aptekarzy Królestwa Polskiego, Łódź V. 1912r. 70 Baliński M., Pielgrzymka pątnika XIX w., str Załęski S., Jezuici w Polsce. T IV, C. III, str. 1126

32 31 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku aptekarzem, który występuje w spisach miejskich, jest Konrad, nabywca posesji miejskiej w Krakowie w roku Początkowo wykształcenie aptekarzy było czysto empiryczne. Jeszcze w 1516 roku można spotkać wyraźny dowód cechowości aptekarzy w aktach Starej Warszawy, w których zostali zaliczeni do cechu złotników wraz z malarzami. W Łęczycy, już w roku 1552 aptekarze jako rzemieślnicy stanowili samodzielny cech kramarzy. Nauka uczniowska odbywała się jedynie praktycznie i trwała pięć lat, kiedy to adept patrząc jak inni robią lekarstwa nabywał wymaganej wprawy 73. Największy wpływ na podniesienie naukowe i społeczne zawodu aptekarskiego wywarli aptekarze królewscy. Wg dokumentów aptekarz dworski zaliczony w poczet służby królewskiej wyzwalał się z zawisłości sądowej od starostów i urzedów miejskich, będąc jedynie podległym królowi i marszałkowi nadwornemu. W tym miejscu należy przypomnieć aptekarza króla Zygmunta Augusta. Wspomniany we wcześniejszych rozdziałach Florian Caborti należał do pierwszych przedstawicieli tej profesji, którzy zajmowali się wytwarzaniem preparatów stosowanych w leczeniu zwierząt (przede wszystkim koni) królewskich. O randze Cabortiego świadczy jego przynależność do kategorii dworzan, która w księgach i wykazach występowała jako Curia Italica lub Personae Dominorum Italoru. Kraj pochodzenia tegoż aptekarza może pomóc w zorientowaniu się skąd przychodziły wzory leczenia i sam repertuar środków stosowanych u zwierząt. Florian Caborti pochodził z Otranto i służbę u króla rozpoczął 10 kwietnia 1545 r. Otrzymał 50 zł rocznej pensji, 7 łokci sukna purpurowego, "strawne i kwaterę", w trakcie podróży wóz i owies dla koni, a także żywność i trunki z piwnicy królewskiej. W 1564 r. w czasie sejmu w Parczewie podwyższono mu pensję do 100 zł, a potem w uznaniu zasług przyznano dochód z warzelni soli wielickiej 74. Jak więc widzimy sytuacja materialna tego pierwszego aptekarza zajmującego się leczeniem zwierząt była bardzo dobra. Zbiór recept z lat pokazuje zapewne pełną gamę środków leczniczych stosowanych w ówczesnych czasach w terapii zwierząt. Poniżej przedstawiono zestawienie wszystkich recept z wymienionego okresu (z datami wystawiania) r. Rp. Olei olivar., Ansu. Por., Resine pini. aa unc. 1, Viride eris dr. 2, cena gr Rawita - Witanowski M., Zarys dziejów farmacji w Polsce, Pamiętnik Pierwszego Zjazdu Aptekarzy Królestwa Polskiego, Łódź V. 1912r. 73 Świeżawski E., Wenda K., Materyały do dziejów farmacyi, Warszawa 1882, str Wenda K., Leki końskie stosowane w stajniach królewskich w Krakowie w latach , Wiadomości weterynaryjne nr 8/ 1919, str. 134

33 32 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Pro uno equo morello italo r. Pro uno equo sauro italo S.M.R. (Sacrae Regiae Maiestatis) Rp. Terpentinae, Olei communis, Assungle porcinae, Butyri v., Ung. dialtea aa unc. 1, masticis, turis aa unc. 1/2, cena gr r. Rp. Assu porci., Resine, Olei oliue, aa unc. 2, Viride eris unc. 1/2, gr r. Pro equis valachis S.R.M. Rp. Ung. attractivae libr. 1, gr. 8 Rp. Ung. attratti virid. libr. 1, gr r. Pro uno equo baio caro italo Rp. Far. lini., Cimini, Fenugreci aa unc. 2, Terpentine unc. 6, Mell. unc. 8, gr r. Pro uno equo morello italo Rp. Assu. porc., Resinae, Olei antiqui aa unc. 2, Viride eris unc. 1/2, m., gr r.

34 33 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Pro uno equo turco sauro Rp. Mell. unc. 4, Vitrioli, Gallar. aa unc. 2, Alumis r. Unc. 1/ r. Pro equi S.M.R. Rp. Attractive cit. libr. 1, gr r. Pro equo turco Rp. Olei laurini unc. 1, Euforb. pulv. dr. 2, gr r. Pro uno equo morello italo Rp. Ung. Arego, Vn. dia altea, Vn. agrippe, Olei laurini, Terpentine aa unc. 2, gr r. Rp. Ung. dia altea unc. 2, Olei laurini unc. 4, Euforbij pul. unc. 1/2 M., gr r. Pro uno equo morello Rp. Ol. laurini unc. 3, Dialtea, Vn. agrippe, Vn. arego, Terpentine aa unc. 2, M., gr r.

35 34 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Pro equo abbate regio. Rp. Terpentine, Sebi ceruini (cervini), Oleu. comis aa unc. 4, Masticis pul., Turis aa unc. 1/2, Cerae unc. 1/2 M.f.v., gr r. Pro equo turco baio Rp. Ol. laurini, Ol. rosati, Olei cois (communis), Dia altea, Ung. agrippe, Ass. ursi. terpetj. aa unc. 1 1/2 M., gr r. Pro equo morello Rp. Olei laurini, Olei rosati, Ol. oliue, Ung. dia altea, Ung. agrippe, Ass. Ursine, Terpentij. aa unc. 3 M., gr. 13 Rp. Olei laurini unc. 3, Cantaridar., Euforbii aa unc. 1/2 M., gr r. Pro equo abbate italo n. Rp. Sebi taurini, Terpetj, Olei comis aa unc. 3, P. Masticis unc. 1/2, Turis unc. 1, M. f. v., gr r. Pro equo bero n. italo Rp. Rosmarini, Maioran, Fol. Lauri aa m. 1 (manus - garść), Turis, Timiame aa unc. 2, M. f. fumentac., gr. 6

36 35 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku r. Pro uno liardo Rp. Tiriace (teriak), Filonii, Trifere mag. aa unc. 1, gr. 12 Pro equo morello pezas Rp. Terpentin., Resine, Mellis aa uncit, Olei rosati unc. 3, Cer., Oxieroci unc. 1 M., gr r. Pro equo bero italo Rp. Terpentin, Ol. communis, Dia altea, Ass. porc. aa unc. 3, Boli narmeni unc. 1, gr r. Pro equo poczias Rp. Sebi ceruini, Terpet., Ol. cois aa unc. 3, Turis pul. unc. 1, Masticis unc. 1/2, Cerae parum f. ung., gr r. Rp. Ung. aragon, Ung. agrippe, Ung. dia altea, O. laurini, Ass. ursinae, Terpentin, O. cois, Butiri, Ass. porci aa unc. 4, gr r. Pro stabulo S.M.R. Rp. Emulue campan., Elleb nigr. hissopi, Centaureae, Fenugci aa m. 4 f. dec in aq. suff. q. ad libr. IX, coque ad libr. VII et colat. dulc. cu Zucc. (zuccaro-saccharo) libr. 1/2, gr. 12

37 36 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku r. Rp. Rute, Saluie, Roris mar., Absintij, Meliloti aa m. 1 M., gr. 2 Rp. Ol. laurini unc. 6, Euforbii unc. 1, Auripigmenti dr. 2, Cantarid. dr. 1, Cum lixirof. ung. p. III ric., gr r. Pro equis S.M.R. italis Rp. M. M. libr. 2, Calcynae (wapno) unc. 6, Comburantur et pulveris gr. 6 Rp. Butiri r. unc. 6, Sebi cast. (castoris), unc. 3, Olei unc. 2, Ansu. gall. unc. 2, Aq. rosae, Zucc. aa dr. 2, Cer. q. s., gr r. Rp. Alumin usti., Virideris, Zucc. candi, Tartari aa dr. 2, M., gr. 3 Rp. Picis naualis, Picis grece, Resine, Consolide, Turis, Tarre sigill., Masticis, Sanguin dragonis aa dr. 1 M. f. Empl., gr r. Pro uno equo italo Rp. Tutie prepar. unc. 1, Zucc. candi. unc. 1/2, Tartari albi unc. 1, M. f. pul., gr. 9 Rp. Ung. marciati, Ung. agrippe, Ung. dia altea, Ol. Laurini, Butiri rc. aa unc. 1 M., gr. 4

38 37 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku r. Pro uno equo italo Rp. Malue, Blitis. parictarie, Chamomillae, Rute, Absintij aa M. 3 f. dec. sec. art. Rp. Huius libr. X, Pul. centaurae, Coloquintide aa unc. 1/2, Salis unc. 4, Mell. unc. 3, Sem. sinapis unc. 1, Sem. cimini unc. 1 1/2, Sulfuris citricii. M. f. clister. adde: Ol. oliue libr. 1/3, gr. 15 Rp. Melli libr. 2, Mirre, Turis cort., Granator., Pip. nigr., Acacie, Serpilli, Absintij, Betonice, Centaureae, Saxifragie f. Electuar, gr r. Pro equis S. M. R. Rp. Ossis sepie, Tartari, Tucie. M. f. p., gr r. Pro uno equo albo Rp. Ol. lumbricor., Ol. rosati aa unc. 1 1/2, Terpentine unc. 1, gr. 3 Rp. Picis grece, Pic. naualis, Resinae aa unc. 2 M. gr r. Rp. Picis naualis, Colofonii, Resinae aa unc. 2, Turis, Masticis, Consolide, Galbani, Terr. sigillat., Sang. drac. aa dr. 2 M. f. empl., gr r. Pro uno equo tureo

39 38 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Rp. Alumin. combusti, Tartari, Picis grece aa unc. 1, gr r. Rp. Ung. dia altea, Un. marciati aa unc. 4 M., gr. 8 Wśród substancji używanych w wieku XVI występują zarówno obecnie znane jak i zupełnie obce, których zidentyfikowanie jest trudne. Wytworzenie takiego uprzywilejowanego stanowiska aptekarzy królewskich, spowodowało zarazem zmianę w zakresie wykształcenia aptekarzy. W dokumencie wystawionym przez Zygmunta III w czasie okrążenia Smoleńska (1613 r) - czytamy, iż przez śmierć aptekarza królewskiego Mikołaja Mariani - "dwór został pozbawiony odpowiedniego profesora sztuki farmaceutycznej". Ów tytuł profesora może wskazywać na to, że już w tym czasie zaczęto uważać farmację za naukę wymagającą wykładów, a nie za proste rzemiosło. Pogląd taki należy przypisać łączeniu się alchemii, medycyny, farmacji i weterynarii 75. Za czasów Władysława IV, na sejmie koronacyjnym w 1633 roku, wydana została uchwała, w myśl której nie wolno było otworzyć apteki bez złożenia egzaminu i otrzymania świadectwa wydziału lekarskiego Akademii Jagiellońskiej 76. Ustawa z 1633 roku jest źródłem organizacji służby medycznej za czasów Władysława IV. Z niej m. in. wynikało utworzenie Collegium Medicum w Poznaniu (1645 rok). Podobne kolegium medyczne w Warszawie powstało w roku Za czasów Stanisława Augusta, w zbiorze Praw Polskich znajdujemy uchwałę p.t. Akademia Lekarska, która obejmowała organizację owej Akademii, gdzie uwzględniono m.in. wykłady z chemii i aptekarstwa. Projekt nie został jednak urzeczywistniony. Po rozbiorze kraju aptekarstwo i jego nauka skupiły się w trzech ośrodkach Krakowie, Wilnie i Warszawie. Wznowiony po dłuższej przerwie Uniwersytet Krakowski, już w roku 1782 otworzył katedrę farmacji i farmakologii. Wykłady prowadził mgr Jan Szaster, który doprowadził do powstania 75 Świeżawski E., Wenda K., Materyały do dziejów farmacyi III, Warszawa 1882, str Pamiętnik Towarzystwa Krakowskiego Farmaceutycznego III, str Świeżawski E., Wenda K., Materyały do dziejów farmacyi IV, Warszawa 1882

40 39 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku pierwszego ogrodu botanicznego w Krakowie. Znaczącą rolę w rozwój farmacji wniósł Józef Sawiczewski, który oprócz wychowania wielu farmaceutów doprowadził do odrodzenia przemysłu, zakładając w 1810 r. fabrykę cukru 78. W Wilnie dawna akademia jezuicka, wskrzesiła katedrę chemii w połączeniu z farmacją. Wykłady prowadzone w języku łacińskim nie zachęcały do licznego uczestnictwa. Dopiero Jędrzej Śniadecki pierwszy wprowadził wykłady w języku polskim. W związku z rozwojem nauki farmacji rosła też ranga zawodu aptekarskiego. W roku 1807 aptekarze ukazem cesarskim zostali zaliczeni do stanu uczonego. Ryc. 3 Recepta na kwas siarczany dla konia z 26 maja 1887 roku Trzecim ogniskiem nauki farmacji pod koniec XVIII wieku - była Warszawa. Gdy w 1830 roku Uniwersytet Warszawski został zamknięty, a co za tym idzie nie było możliwości kształcenia farmaceutów, Rada Administracyjna Królestwa Polskiego, ustanowiła przy Radzie Lekarskiej oddzielny wydział pod nazwą Komitetu Tymczasowego, którego obowiązkiem było egzaminowanie adeptów farmacji. W 1840 roku powstaje Szkoła Farmaceutyczna, która przetrwała lat 17 do chwili otwarcia Akademii Medyko - Chirurgicznej 79. Początek XIX wieku i rozwój szkolnictwa weterynaryjnego zwiększył zapotrzebowanie na leki, które w większości wykonywane były samodzielnie przez lekarzy weterynarii, ale swój udział miały także apteki. Podobnie jak rozwój ośrodków nauki farmacji w tych samych okręgach rozwijała się sztuka przygotowywania preparatów do leczenia zwierząt. Zachowane materiały archiwalne pokazują zakres produkcji leków. W większości były to: proszki dla świń, zalecane w leczeniu braku apetytu, róży, zapalenia płuc; proszek dla koni - stosowany przeciw zołzom; proszek odżywczy dla bydła - poprawiający apetyt oraz usuwający wszelkie niestrawności; płyn restytucyjny - "podtrzymujący siły i wytrwałość". Apteki prowadziły swego rodzaju akcje 78 Stępowski M., Rzut oka na dzieje farmacyi, Warszawa j.w.

41 40 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku promocyjne wydając ulotki. Prym wiodły zakłady apteczne z rejonu Małopolski, a do wyróżniających należała apteka Alfreda R. Weissa z Bochni. W zbiorach Muzeum Farmacji Apteki Pod Łabędziem w Bydgoszczy znajdują się również recepty na preparaty przepisywane zwierzętom gospodarskim (ryc. 3). Wspomniany we wcześniejszych rozdziałach aptekarz Franciszek Jan Kwizda rozbudował dział weterynaryjny do tego stopnia, że w zasadzie powoli zacierała się już granica między produkcją typowo apteczną, a przemysłową. Reklamy (ryc.4) umieszczane w Przeglądzie Weterynarskim już od 1893 roku zawierają dokładną informację o zakresie produkcji 80. Apteka produkowała leki przede wszystkim dla koni, a były to: kit do kopyt, maść kopytowa, żelatynowe kapsułki przeciwczerwiowe, żelatynowe kapsułki przeczyszczające, pigułki przeciw kolce, krezolina, maść krezolinowa, a także materiały opatrunkowe 81. Inną formą dotarcia do lekarzy weterynarii był udział w zjazdach i towarzyszących im wystawach farmaceutycznych. Aptekarz W. Borowski z Warszawy (apteka przy ul. Tłomackie 10) w swojej ofercie posiadał m.in. Restitutions fluid środek przeciw stanom zapalnym u koni, a wystawiał go w trakcie Wystawy Farmaceutycznej towarzyszącej XI Zjazdowi Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie w dniach VII r. 82. Ryc. 4 Ogłoszenie reklamowe z Przeglądu Weterynarskiego z roku 1893 zakładów Franciszka Jana Kwizdy 80 Reklama apteki Franciszka Jana Kwizdy, Przegląd Weterynarski nr 9-10/1893 r., str j.w. 82 Katalog Wystawy Farmaceutycznej. XI Zjazd Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie VII. 1911, tab. 12

42 41 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Preparaty weterynaryjne wytwarzała apteka Gustawa Anca posiadająca swój skład w Warszawie na rogu ulic Ordynacka i Nowy Świat. Placówka ta wytwarzała preparat o nazwie Przciwświerzb koński szeroko reklamowany w prasie weterynaryjnej, a w szczególności w Wiadomościach weterynaryjnych (ryc. 5). Jak głosi reklama preparat był sporządzony według przepisu lekarza weterynaryjnego i był wypróbowany i skuteczny 83. Jedną z kilku aptek, która prowadziła aktywnie dział weterynaryjny była placówka H. Chodakowskiego mieszcząca się w Warszawie przy ul. Wielkiej 37 (ryc.). Wg informacji zawartej w Wiadomościach Weterynaryjnych na składzie dostępne były zawsze: maść płynna przeciw świerzbowi, iniekcje podskórne, kreolina, szare mydło, a także aparaty do podnoszenia koni, irygatory zwierzęce, termometry, bandaże kopytowe, szpryce do iniekcji 84. Jak widać zakres produkcji preparatów weterynaryjnych bezpośrednio przez apteki był nader skromny, dlatego też nie dziwi fakt, iż niektóre rozpoczęły obrót lekami wytwarzanymi na skalę przemysłową. Apteka E. Madejskiego ze Lwowa (ul. Zielona 33) posiadała na składzie wszelkie środki lecznicze weterynaryjne, tak krajowe jak i zagraniczne. Posiada na składzie zawsze świeże serum polyvalent de Leclainche Vallee, surowicę przeciwróżycową, i.t.d. 85. Również apteka Kazimierza Wendy, znanego przemysłowca polecała surowice i szczepionki oraz iniekcje weterynaryjne 86. Zamówienia realizowano drogą pocztową. Ryc. 5 Reklama Apteki Gustawa Anca z roku 1919 (Wiadomości Weterynaryjne) 83 Reklama w Wiadomościach Weterynaryjnych nr 1 i 2/1919 str Reklama w Wiadomościach Weterynaryjnych nr 4/1920, str Reklama w Przeglądzie Weterynaryjnym nr 1-12/ Reklama Życie Weterynaryjne nr 2-3/1928, str. 38

43 42 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Biorąc pod uwagę fakt, że w roku 1938 na terenie Rzeczypospolitej funkcjonowało 2090 aptek 87 należy stwierdzić, że liczba placówek wytwarzających na większą skalę leki weterynaryjne była niewielka. Oczywiście możemy tu mówić tylko o tych zakładach, które pozostawiły ślad w postaci reklam, ulotek, lub wzmianek w prasie. Pewne jest to, iż większość placówek aptecznych zajmowała się dorywczo recepturą weterynaryjną. Rozbudowane manuały farmaceutyczne zawierały zawsze część weterynaryjną (Pars veterinaria). W roku 1932 nakładem mgr farm. Fr. Heroda wydano Polski Manuał Farmaceutyczny autorstwa Jana Podbielskiego i Mariana Rostafińskiego, który zawierał 198 receptur na leki dla większości gatunków zwierząt gospodarskich i towarzyszących (psy,koty) 88. Skromnym źródłem przepisów na leki weterynaryjne był też Kalendarz Farmaceutyczny, w którym w latach opublikowano 23 dodatkowe receptury 89. W całości nie stanowiło to może imponującego zestawu leków, ale pozwalało w pewien sposób funkcjonować służbie weterynaryjnej. Ponieważ wiele preparatów lekarze wet przygotowywali sami, pojawiły się głosy niezadowolenia w środowisku farmaceutycznym, które dążyło do zmonopolizowania również tej gałęzi farmacji. Rodziło to niezadowolenie ze strony lekarzy weterynarii, którzy twierdzili, że taksy aptekarskie często przekreślają opłacalność leczenia lekami przygotowywanymi przez farmaceutów 90. Do roku 1939 sprawa wytwarzania leków weterynaryjnych przez apteki pozostała niezmieniona i należy podkreślić, iż wkład polskiej farmacji w rozwój farmacji weterynaryjnej był bardzo duży, wprowadzanie nowych środków, czy też metod wytwarzania leków pomagało działać lekarzom weterynarii skuteczniej i efektywniej. 87 Wiadomości bieżące, Życie Weterynaryjne nr 7-8/1938, str Podbielski J., Rostafiński M. Polski Manuał Farmaceutyczny, Pars Veterinaria, str , Warszawa Kalendarz Farmaceutyczny z roku 1928 i Wiadomości bieżące, Życie Weterynaryjne nr 7-8/1938, str. 150

44 43 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku PRZEMYSŁOWA PRODUKCJA LEKÓW I BIOPREPARATÓW WETERYNARYJNYCH NA ZIEMIACH POLSKICH OD XIX WIEKU DO ROKU 1918 Przemysł farmaceutyczny, rozwijający się bardzo dynamicznie w gałęzi produktów leczniczych dla ludzi, w kwestii leków weterynaryjnych pozostawał daleko w tyle. Dotyczyło to zarówno Polski jak i całej Europy. Samowystarczalność lekarzy weterynarii, produkcja części preparatów przez apteki były przyczyną powolnego startu tej części farmacji. Rozwój myśli naukowej, a także skomplikowane procedury wytwarzania środków leczniczych no i oczywiście coraz większe zapotrzebowanie wymusiły na przemyśle stworzenie odrębnego działu farmacji weterynaryjnej. Podstawowym źródłem zaopatrzenia w weterynaryjne produkty lecznicze były apteki, które we własnych laboratoriach przygotowywały wszystko, czego lecznictwo zwierząt potrzebowało ( większości z tych placówek suszono zioła, sporządzano preparaty galenowe oraz leki pochodzenia mineralnego i zwierzęcego. Z produktów weterynaryjnych najpopularniejszymi formami były proszki, mazidła i płyny). Niebagatelną rolę odgrywały również prywatne apteczki lekarzy wet. i to, że w programach studiów weterynaryjnych znaczące miejsce zajmowała farmakologia i receptura apteczna. Rozwój przemysłu chemicznego w Niemczech ograniczył w znaczny sposób rozmiary pracy w laboratoriach przyaptecznych. Przemysł ten od XIX wieku zaczął dostarczać surowców, które stanowiły podstawę dla wytwarzania preparatów leczniczych dla zwierząt i ludzi. W początkowym okresie polska weterynaria korzystała z gotowych produktów sprowadzanych głównie z Niemiec i Austrii. W poprzednim rozdziale wspomniałem o produkcji preparatów dla zwierząt odbywającej się w aptece Franciszka Jana Kwizdy aptekarza wiedeńskiego. Była to placówka w wieku XIX działająca na pograniczu przemysłu i aptekarstwa z biegiem czasu część przemysłowa zdominowała działalność firmy. Jednocześnie Kwizda, jako jeden z pierwszych w Europie zwrócił uwagę na farmację weterynaryjną. Pełen asortyment leków dla zwierząt dostępny był na ziemiach polskich. Na podstawie czasopiśmiennictwa weterynaryjnego z dużym prawdopodobieństwem możemy stwierdzić, że na przełomie XIX i XX wieku zakłady Kwizdy były na ziemiach polskich potentatem w sprzedaży preparatów weterynaryjnych oferowały one 11 leków z przeznaczeniem dla zwierząt, a dodatkowo zajmowały się produkcją materiałów opatrunkowych 91. Analizując spis firm farmaceutycznych stworzony przez prof. Teodora Kiktę możemy prześledzić liczbę 91 Reklama w Przeglądzie weterynarskim 9-10/1893

45 44 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku firm zajmujących się produkcją leków dla zwierząt w wybranych latach, a także ich procentowy udział w całkowitej liczbie firm farmaceutycznych (wykres 1) ,4% 8 3,2% 9 2,9% 9 3% 7 11,3% 1893 r Iloś firm wet. Udział % w ogólnej liczbie firm farmaceutycznych Wyk. 1. Liczba firm weterynaryjnych działających w latach i ich procentowy udział w ogólnej liczbie firm farmaceutycznych Udział firm zajmujących się wytwarzaniem preparatów dla zwierząt był niewielki i wynosił od 2,4 do 11,3% ogółu firm farmaceutycznych. Wszystkie z działających przedsiębiorstw traktowały produkcję weterynaryjną jako dodatkową. Znaczny wzrost udziału procentowego firm w roku 1918 wiązał się z okresem powojennym, kiedy to gospodarka odczuwała skutki I-szej wojny światowej, a także przestawiała się na realia produkcji w niepodległej Polsce. Produkcję wówczas kontynuowały jedynie najmocniejsze przedsiębiorstwa, które obok produkcji dla medycyny ludzkiej dodatkowo produkowały na potrzeby weterynarii. Na podstawie materiałów reklamowych firm, cenników i ogłoszeń prasowych można prześledzić liczbę wytwarzanych leków w okresie od 1893 do 1918 roku. W zestawieniu ujęte zostały jedynie preparaty, które mogły być zidentyfikowane pod względem nazwy i wskazań do stosowania. Liczbę preparatów weterynaryjnych i biopreparatów wytwarzanych w w/w okresie przedstawiono na wykresie 2. W pierwszych latach działania przemysłu weterynaryjnego wytwarzano przede wszystkim preparaty w postaci proszków (proszek dla bydła, świń, koni) stanowiących panaceum na wszystkie 92 Opracowano na podstawie wykazu firm farmaceutycznych opracowanego przez prof. T. Kiktę oraz reklam w prasie weterynaryjnej.

46 45 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku choroby, a także fluid (szczególnie popularnym był fluid dla koni). W sposób naukowy Polski przemysł bioweterynaryjny zaistniał w roku 1905 za sprawą znanego bakteriologa prof. Odo Bujwida, który w swoim skromnym zakładzie (działającym od 1893r.) rozpoczął wytwarzanie stosowanych na szeroka skalę w weterynarii surowicy przeciwróżycowej, a także tuberkuliny 93. Zakład Serologiczny w Krakowie został otwarty w roku 1893 bezpośrednio po odkryciu dokonanym przez Beringa i Roux dotyczącym surowicy przeciwbłoniczej. Oczywiście podstawową formą działalności było wytwarzanie biopreparatów służących medycynie ludzkiej, jednak poważną gałąź stanowiły środki weterynaryjne Leki Biopreparaty Wykres 2. Ilość leków i biopreparatów wet. produkowanych w latach Zakład Serologiczny początkowo mieścił się w budynku Zakładu Higieny UJ, gdzie Minister Spraw Wewnętrznych upoważnił dyrektora Zakładu, prof. Bujwida do prowadzenia badań naukowych w kwestii działania i otrzymywania surowic leczniczych. Na początku XX wieku produkty Zakładu ( wtym surowica przeciwróżycowa i tuberkulina) były doskonale znane w całej Galicji, Królestwie Polskim i Rosji. Sprzedawano je do Czech i innych krajów monarchii austriackiej 94. Działanie biopreparatów wytwarzanych przez Zakłady prof. Bujwida było potwierdzone licznymi publikacjami naukowymi. Nadmienić należy, iż uczony ten jako jeden z pierwszych na Świecie zastosował tuberkulinę do eliminowania ze stad krów chorych na gruźlicę. Bogate dokonania i literatura poświęcona temu tematowi zostanie przedstawiona w rozdziale poświęconym prof. Odo Bujwidowi. Uczony ten przy 93 Bujwid O., Otrzymywanie i działanie surowic i szczepionek w krótkiem streszczeniu, Kraków j.w. str. 3

47 46 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku dużym udziale dr. Palmirskiego zapoczątkował utworzenie wytwórni biopreparatów w Warszawie. Do roku 1918 wytwórnia krakowska była jednym z nielicznych przedsiębiorstw produkujących nieprzerwanie produkty na potrzeby weterynarii. Analizując dostępne piśmiennictwo weterynaryjne, farmaceutyczne i medyczne, możemy prześledzić profil produkcji leków weterynaryjnych. I tak w Królestwie Polskim oprócz wspomnianej wytwórni biopreparatów funkcjonowało Laboratorium Chemiczno Farmaceutyczne Jana Gessnera, które od roku 1896 rozpoczęło produkcję roztworów do wstrzykiwań podskórnych również dla zwierząt (produkowano 10 rodzajów wsztrzykiwań) 95. Na terenie Małopolski działało Laboratorium mgr Aleksandra Makowskiego produkujące Proszek dla zwierząt domowych oraz wspomniana wcześniej wytwórnia prof. Bujwida. W wielkopolsce i na Pomorzu starania polskich aptekarzy i przemysłowców do uruchamiania produkcji leków napotykały na trudności ze strony zaborcy. Fabryka Chemiczno Farmaceutyczna Romana Barcikowskiego stanowiła tu wyjątek. Produkowano w niej m.in. preparaty weterynaryjne 15 pozycji (sprzedawanych w 43 gramaturach) 96. W piśmiennictwie znajdujemy również informacje o firmach produkujących wyłącznie preparaty dla zwierząt, jak powstała w roku 1907 fabryka pod nazwą: Fabrykacja i Sprzedaż Środków Leczniczych dla Bydła Jacek Błaszczyk i s-ka z Ostrowia Wlkp. oraz Laboratorium Środków Leczniczych Weterynaryjnych działające od roku 1912 w Opolu Lubelskim. Niestety dostępne materiały źródłowe nie pozwalają określić asortymentu wytwarzanych produktów oraz wielkości sprzedaży. Można jedynie przypuszczać, iż wytwórnie te produkowały na rynek lokalny i szersza informacja w prasie weterynaryjnej była zbędna, albo wręcz zbyt kosztowna w stosunku do wielkości produkcji. W tabeli 4 przedstawiono wykaz firm powstałych przed rokiem 1918, które w swojej ofercie posiadały preparaty weterynaryjne. W roku 1901 na łamach Przeglądu Weterynarskiego donoszono o zawiązaniu się Komisji przemysłowej w ramach Towarzystwa Lekarskiego we Lwowie, która zawiązała się w celu popierania powstawania krajowego przemysłu farmaceutycznego. Postulowano, aby komisja wzięłą pod uwagę również wyrób leków weterynaryjnych, które prawie wyłącznie sprowadzane były z zagranicy (szczególnie z Niemiec), a ich koszt bardzo wysoki 97. Wydaje się, że apel pozostał bez echa, leki weterynaryjne wytwarzane były nadal w aptekach lub przez samych lekarzy wet. Dynamika produkcji preparatów weterynaryjnych była bardzo niska, ich udział w ogólnej produkcji farmaceutycznej był prawie niezauważalny. Dopiero rok 1918, odzyskanie niepodległości, organizacja służby 95 Cenniki firmowe Laboratorium Jana Gessnera 96 Kopeć S., Od Barcikowskich i Czepczyńskich do PZZ Herbapol S.A. w Poznaniu, Poznań Komisya przemysłowa lekarska Towarzystwa Lekarskiego Lwowskiego we Lwowie, Przegląd Weterynarski, nr 12/1901 str. 427

48 47 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku weterynaryjnej i wolność gospodarcza nie ograniczana przez zaborców doprowadziły do w miarę dynamicznego działania w kierunku produkcji środków leczniczych dla zwierząt. Tabela 4 Firmy farmaceutyczne prowadzące produkcję weterynaryjną działające na ziemiach polskich do roku 1918 Nazwa firmy Rok założenia Przemysłowo - Handlowe Zakłady Chemiczne L. Spiess i syn S. A., Warszawa 1823 Chemiczno - Farmaceutyczne Zakłady Przemysłowe Fr. Karpiński S.A., Warszawa 1855 Towarzystwo Przemysłu Chemiczno - Farmaceutycznego d. Mgr Klawe S. A., Warszawa 1860 Fabryka Chemiczno - Farmaceutyczna R. Barcikowski T. A., Poznań 1869 Franciszek Jan Kwizda, Kronennburg Zakłady dla Wyrobu Surowic i Szczepionek prof. Odo Bujwid sp. z o.o., Kraków 1893 Laboratorium Chemiczno - Farmaceutyczne Jana Gessnera i S-ki., Warszawa 1894 Fabrykowanie i Sprzedaż Środków Leczniczych dla Bydła Jacek Błaszczyk i s-ka, Ostrów 1907 Wlkp. Zakłady Chemiczne Laokoon S. A., Lwów 1910 Laboratorium Środków Leczniczych Weterynaryjnych, Opole Lubelskie 1912 Zakład Kultury Szczepionek Ochronnych (później PINGW Zakład Produkcji Surowic i 1917 Szczepionek Weterynaryjnych), Puławy 98 Informacje o firmie pojawiają się w polskiej prasie wet. w roku Preparaty nie były produkowane na terenach polskich.

49 48 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku PRZEMYSŁOWA PRODUKCJA LEKÓW I BIOPREPARATÓW WETERYNARYJNYCH W LATACH W chwili odzyskania przez Polskę niepodległości czynne były 62 przedsiębiorstwa zajmujące się produkcją preparatów leczniczych. Na terenie byłego zaboru rosyjskiego działało 39 firm, austryjackiego - 15, a na terenie Wielkopolski i Pomorza - 8. Z tej liczby środki weterynaryjne wytwarzało jedynie 7 zakładów - były to: w Warszawie - Apteka i Laboratorium Chemiczno - Farmaceutyczne Jana Gessnera, Zakłady Serologiczne dr Władysława Palmirskiego, Ludwik Spiess i syn, Laboratorium Farmaceutyczne Henryk Klawe, Towarzystwo Akcyjne Fr. Karpiński; w Krakowie Zakłady dla Wyrobu Surowic i Szczepionek prof. Odo Bujwida oraz w Poznaniu Zakłady Chemiczno - Farmaceutyczne R. Barcikowski. Zaledwie kilka przedsiębiorstw prowadziło właściwą produkcję surowców chemicznych, pozostałe (w tym 5 weterynaryjnych)zajmowały się przerobem surowców chemicznych lub roślinnych. Surowice i szczepionki produkowały wówczas 4 zakłady, z czego w dwóch produkowano na potrzeby lecznictwa zwierząt. Zdolność wytwórcza tych przedsiębiorstw nie była wysoka, a ilość produkowanych środków nadzwyczaj skromna (24 produkty lecznicze weterynaryjne i 12 biopreparatów). Powodem słabego rozwoju był brak kapitału ograniczający zakup nowoczesnej aparatury przemysłowej oraz konieczność importu prawie wszystkich surowców, jakich potrzebował przemysł farmaceutyczny. W roku 1921 utworzono przy Ministerstwie Zdrowia Publicznego Komisję Do Spraw Specyfików Farmaceutycznych. W pierwszym etapie zarejestrowała ona zaledwie 20 leków produkowanych przez polskie przedsiębiorstwa 99. Pierwszy rejestr leków weterynaryjnych ukazał się drukiem w roku Musimy przy tym pamiętać, że za specyfiki lecznicze nie uważano: preparatów seroterapeutycznych, szczepionek i innych preparatów bakteryjnych, o ile nie były mieszaninami ze środkami leczniczymi innego rodzaju; preparatów kosmetycznych, dietetycznych i odżywczych, o ile nie były im przypisywane własności lecznicze; środków dozowanych (tabletki, pigułki, ampułki, i.t.p.), zawierających jeden środek działający, o ile nie noszą nazwy opatentowanej 100. Zapisy rozporządzenia w sposób znaczny ułatwiały wytwarzanie środków leczniczych bez konieczności rejestracji. Dotyczyło to przede wszystkim leków prostych zawierających jedną substancję czynną. Stanowiły one większość produkcji. Zestawienia zarejestrowanych leków weterynaryjnych publikowane były w Kalendarzu Farmaceutycznym w latach W latach w dostępnym piśmiennictwie nie 99 Kikta T., Przemysł Farmaceutyczny w Polsce, PZWL 1972, str Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego z dnia 30 października 1922 r. (Dz. U. R. P. Nr 101 poz. 929) uzupełniające rozporządzenie tegoż Ministra z dn. 8. X w przedmiocie wyrobu i obrotu specyfików farmaceutycznych.

50 49 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku znaleziono danych o nowych rejestracjach. Zestawienia producentów i ilość zarejestrowanych specyfików przedstawiono w tabeli 5. Tabela 5 Wykaz producentów i ilości specyfików weterynaryjnych zarejestrowanych w latach FIRMA Liczba preparatów zarejestrowanych w poszcz. latach Bayer (IGF Leverkusen) Schering Aja Przemyśl Euskol Łabiszyn Boulanger&Daousse Salus Toruń Chinosol Chinoin Ujpest Spiess Warszawa Lumiere Argon Fr. Karpiński G. Dziemski IGF Hoechst Schopper (F.J. Kwizda) M. Alekso Motor Klawe Salus Cieszyn E. Krzysztofowiczowa Rostafiński Sz. Edelman M. Szymański Polska Specia RAZEM Liczba środków przedstawiona w tabeli stanowiła zaledwie ułamek ogółu zarejestrowanych leków produkowanych przez cały przemysł. Dość powiedzieć, że w roku 1935 wytwarzano prawie 2000 zarejestrowanych specyfików. Wspomniane wcześniej trudności finansowe doprowadziły do tego, że do roku 1929 na rynku polskim ponad 50% firm sprzedających leki weterynaryjne pochodziło spoza granic Rzeczypospolitej. Tabela 6 przedstawia liczbę firm polskich i zagranicznych, które posiadały zarejestrowane leki w RP. Dopiero rok 1930 przyniósł wyrównanie udziału w rynku, a w roku 1933 odsetek firm polskich działających na rynku weterynaryjnym wynosił 71% i na tym poziomie utrzymał się do roku Dane na podstawie wykazu zarejestrowanych specyfików weterynaryjnych umieszczanych w Kalendarzach Farmaceutycznych w latach

51 50 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Tabela 6 Liczba firm posiadających specyfiki zarejestrowane w latach r Rok Liczba firm ogółem Liczba firm polskich Osobną kwestię stanowiły preparaty nie rejestrowane. Były to iniekcje, tabletki, proszki, w których skład wchodziła jedna substancja czynna. Zakres produkcji i liczbę wytwarzanych leków poprzez poszczególne firmy możemy określić na podstawie cenników firmowych i hurtowych. Biorąc pod uwagę ilość wytwarzanych w ten sposób środków znacznie przewyższała ona leki podlegające rejestracji. Firmami, które zajmowały się taką produkcją były: - Przemysł i Handel Chemiczno - Farmaceutyczny Apt. Drancz i s-ka Bielsko - wytwarzał 7 rodzajów wstrzykiwań do celów weterynaryjnych 102, - Mgr Klawe - 32 wsztrzykiwania do celów weterynaryjnych, preparaty rolnicze - 5, inne środki do celów weterynaryjnych - 12 pozycji 103, - W. Rozpędzihowski - 37 rodzajów wstrzykiwań do celów weterynaryjnych 104, - R. Barcikowski - 43 roztwory do wstrzykiwań weterynaryjnych 105, - L. Spiess i syn - w roku proszki weterynaryjne, w roku 1931 iniekcje weterynaryjne - 16 rodzajów, 4 proszki weterynaryjne, od roku iniekcji i 5 proszków 106, - Laboratorium Jana Gessnera - w roku iniekcji weterynaryjnych, w wsztrzykiwania, iniekcji i w roku zastrzyki 107, - Seropharm - 59 iniekcji sterylizowanych, 19 preparatów w postaci tabletek i 8 w postaci pigułek, gotowe leki własne - 70 sztuk, proszki - 16 sztuk Cennik Firmy Apt. Drancz i s-ka, Cennik firmy mgr Klawe z roku Cennik Kopeć S., Od Barcikowskich i Czepczyńskich do PZZ Herbapol S.A. w Poznaniu, Poznań Cenniki z lat 1919, 1931, 1933, 1935, Cenniki Laboratorium J. Gessnera z lat 1919, 1933, 1936, Cennik Seropharm Poznań (brak daty)

52 51 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Ryc. 6 Zakłady R. Barcikowski w Poznaniu w latach (archiwum zakładowe PZZ Herbapol Poznań) Asortyment leków produkowanych bez rejestracji był znacznie większy, niż specyfików rejestrowanych. Opis leków substancji czynnych przedstawiony zostanie w rozdziale traktującym o stosowaniu leków weterynaryjnych. Analizując cenniki hurtowni farmaceutycznych można zauważyć, iż wiele preparatów wprowadzanych do obrotu nie posiadało wymaganego świadectwa rejestracyjnego, co zaznaczano wprawdzie obok pozycji w cenniku, ale jak się wydaje nie miało to większego wpływu na zaprzestanie handlu tymi specyfikami. Obok producentów polskich leki proste wprowadzali na rynek producenci zagraniczni. Prym wiodły tu firmy niemieckie. Ilość preparatów nie rejestrowanych sprzedawanych przez poszczególne firmy przedstawiała się następująco: Merck - 43, Hoechst - 15, Bayer - 14, Bengen&Co. - 4, Kalle - 3, Casella - 3, Schering - 2, Graulich, Marienfelde, Griesheim, Meister Lucius, Hegden, Budapest, Knoll, G. Richter, H. Potratzt, Schürholz, Pyoblatchen, Roche, Parke Davis, Marienfelde, Doenhart, Behring Werke - po 1 leku 109. Jak wynika z wykresu w pierwszych latach powojennych ( ) powstało najwięcej nowych firm zajmujących się produkcją weterynaryjną. W tym okresie liczba ich potroiła się w stosunku do roku Były to przeważnie laboratoria, które produkowały prawie wyłącznie preparaty galenowe (tabletki, maści) i najprostsze środki lecznicze (drażetki, ampułki). Ten rodzaj produkcji najchętniej podejmowały zarówno duże jak i małe laboratoria. Produkcja taka nie wymagała skomplikowanej aparatury, była łatwa technologicznie i tania. Laboratoria przyapteczne 109 Dane na podstawie cenników hurtowni Seropharm, Mikolasch, Hadroga

53 52 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku były połączone z apteką i najczęściej stanowiły jedno przedsiębiorstwo. Kilka jednak stworzyło samodzielne przedsiębiorstwa, wśród nich Laboratorium Jana Gessnera, wytwarzające zastrzyki weterynaryjne. Wykres 3 Dynamika wzrostu liczby firm wytwarzających środki dla zwierząt w latach Drugą, niezwykle istotną gałęzią przemysłu weterynaryjnego było wytwarzanie biopreparatów. W chwili powstania niepodległej Polski poza wytwórnią prof. Bujwida i Zakładem dr Palmirskiego, nie było praktycznie produkcji biopreparatów. W 1918 r. w ramach Państwowego Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach w Zakładzie Kultury Szczepionek Ochronnych (powstałym w roku 1917) podjęto produkcję biopreparatów. W 1935 r. zakład ten przekształcono w Wydział Weterynaryjny. W latach prowadzono tam produkcję 20 biopreparatów przeciwko: różycy świń, cholerze drobiu, zołzom koni, pomorowi świń, księgosuszowi bydła, wąglikowi i innym. W 1939 roku produkcję biopreparatów weterynaryjnych prowadziły następujące wytwórnie 110 : - Instytut Bakteriologii i Serologii w Drwalewie (rok powstania ) - własność Towarzystwa Przemysłu Chemiczno - farmaceutycznego d. Mgr Klawe. Firma w roku 1938 produkowała 53 preparaty bioweterynaryjne w ilości ok l, w tym surowicy przeciwróżycowej ok l, 110 Kurkowska-Bondarecka K., Historia polskiego przemysłu farmaceutycznego, Warszawa 1995, str Dane i ilości preparatów produkowanych przedstawiono również na podstawie ofert cennikowych hurtowni seropharm, Hadroga, a także na podstawie ogłoszeń reklamowych umieszczanych na łamach Przeglądu weterynaryjnego, Wiadomości weterynaryjnych i Życia Weterynaryjnego.

54 53 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku - Firma Sero prof. J. Nowaka w Krakowie. W latach 30-tych r. firma produkowała 21 preparatów w ilości ok l, w tym surowicy przeciwróżycowej 7500 l, - W PINGW produkowano 13 preparatów w ilości 5000 l, w tym surowicy przeciwróżycowej 3000 l, - Małopolska Wytwórnia Surowic i Szczepionek Serovac we Lwowie. W roku 1938 produkowano tam 3 preparaty w ilości 500 l, z czego 250 l stanowiła surowica przeciwróżycowa, - Zakład prof. Odo Bujwida. Produkowano tu 17 preparatów w ilości 300 l, w tym surowicy przeciwróżycowej 250 l, - Państwowy Zakład Higieny w Warszawie, wytwarzano tu 18 biopreparatów weterynaryjnych. Ryc. 7 Etykietowanie i porcjowanie szczepionek w Zakładach prof. Odo Bujwida w Krakowie przy ul. Lubicz 34 (zdjęcie z pamiętników O. Bujwida Osamotnienie) Produkcja biopreparatów była kluczową gałęzią młodego polskiego przemysłu farmaceutycznego, wiązało się to przede wszystkim z koniecznością zapobiegania chorobom zakaźnym. Niebagatelną korzyścią z powstania własnego przemysłu bioweterynaryjnego było to, iż cena preparatów polskich była zdecydowanie niższa niż leków zagranicznych. Spośród firm zagranicznych biopreparaty weterynaryjne sprzedawały na rynku polskim: - Instytut Hungaria - 19 biopreparatów oferowanych na rynku polskim, - Hoechst - 38 biopreparatów,

55 54 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku - Behring Werke - 13 pozycji biopreparatów. W tabeli poniżej podano wielkość produkcji i zatrudnienie w wybranych zakładach bioweterynaryjnych w latach Tabela 7 Zatrudnienie i wielkość produkcji w przemyśle bioweterynaryjnym 111 NAZWA FIRMY ZATRUDNIENIE WIELKOŚĆ PRODUKCJI PINGW Puławy prac. fizycznych b.d. 26 prac. umysłowych prac. fizycznych 9616 kg zł 14 prac. umysłowych prac. fizycznych b.d. 26 prac. umysłowych PINGW Bydgoszcz 1938 b.d kg zł Sero Kraków prac. fizycznych 5709 kg zł 9 prac umysłowych Serovac Lwów prac. fizycznych 5679 kg zł 11 prac. umysłowych Serovac Poznań 1938 b.d kg zł Odo Bujwid Kraków prac. fizycznych 300 l 10 prac. umysłowych Instytut Bakteriologii i b.d. Serologii w Drwalewie (d. Mgr Klawe) b.d b.d. Po odzyskaniu niepodległości przedsiębiorstwa, które w okresie zaborów pracowały w rozproszeniu, zaczęły skupiać się w stowarzyszenia branżowe. Już w roku 1920 powstał w Warszawie Związek Przemysłu Chemicznego Rzeczypospolitej Polskiej. Zadaniem Związku było: a) koordynowanie planów produkcyjnych, b) konsultacje w sprawach ustawodawczych, c) rozdział surowców importowanych. Sekcja farmaceutyczna Związku reprezentowała interesy przemysłu farmaceutycznego szczególnie w zakresie potrzeb importu i rozdziału surowców dla zrzeszonych przedsiębiorstw, a także w zakresie ustalania cen ochronnych na artykuły farmaceutyczne produkowane w kraju. W roku 1939 do Sekcji Przemysłu Farmaceutycznego Związku Przemysłu Chemicznego R.P. należały następujące firmy trudniące się produkcją weterynaryjną: 1) Zakłady Chemiczno - Farmaceutyczne R. Barcikowski S.A., Poznań, 2) Apteka i Laboratorium Chemiczno - Farmaceutyczne Jan Gessner Warszawa, 111 Dane na podstawie książki Teodora Kikty "Przemysł farmaceutyczny w Polsce" oraz materiałów i cenników firmowych.

56 55 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku 3) Chemiczno - Farmaceutyczne Zakłady Przemysłowe Fr. Karpiński S.A., Warszawa, 4) Towarzystwo Przemysłu Chemiczno-Farmaceutycznego d. Mgr Klawe S.A., Warszawa 5) Zakłady Chemiczne Laokoon S.A., Lwów, 6) Warszawskie Towarzystwo Motor Zakłady Chemiczne S.A., Warszawa, 7) Przemysłowo-Handlowe Zakłady Chemiczne Ludwik Spiess i syn S.A., Warszawa, Na czele Sekcji Przemysłu Farmaceutycznego do roku 1939 stał mgr Stefan Otolski, dyrektor Działu Naukowego Firmy L. Spiess i syn. W roku 1932 został założony Związek Polskiego Przemysłu Farmaceutycznego, skupiający w sobie następujące firmy weterynaryjne: 1) Zakłady Chemiczno - Farmaceutyczne R. Barcikowski S.A., Poznań, 2) Apteka i Laboratorium Chemiczno - Farmaceutyczne Jan Gessner Warszawa, 3) Laboratorium Chemiczno-Farmaceutyczne Wiktor Rozpędzihowski i Ska, Warszawa. Inicjatorem założenia tego związku był mgr Stanisław Bukowski, który był również prezesem do roku Te dwie organizacje w sposób znaczny wpływały na podniesienie konkurencyjności firm polskich w porównaniu z firmami zagranicznymi. Cały czas wielką bolączką polskiego przemysłu farmaceutycznego był niedostatek własnego kapitału inwestycyjnego. Zaangażowany w polskim przemyśle farmaceutycznym kapitał obcy sięgał 30% 112 i w sposób niewielki przyczyniał się do rozbudowy przemysłu w kraju. Brak koordynacji, ogólnego planu działania, a szczególnie specjalizacji firm doprowadził do sytuacji, że większość firm weterynaryjnych produkowała identyczne preparaty lecznicze konkurując między sobą, a nie z producentami zagranicznymi. Ponadto istniejąca różnorodność przepisów prawnych (przedstawionych we wcześniejszym rozdziale) utrudniała opracowanie jednolitych norm dla produkcji przemysłowej. Dość powiedzieć, że do roku 1937 obowiązywały na terenie Polski trzy różne farmakopee. Prozaicznym powodem słabego rozwoju farmacji przemysłowej był brak producentów aparatury chemicznej i półproduktów. Mimo to firmy starały się dorównać do czołówki światowej. Niewątpliwie najsilniejszą gałęzią polskiej produkcji farmaceutycznej był przemysł produkcji surowic i szczepionek, który pokrywał w całości potrzeby lecznicze kraju zarówno w medycynie ludzkiej jak i w weterynarii. Pewne nadwyżki eksportowano do krajów sąsiednich. 112 Wg Teodora Kikty, Przemysł farmaceutyczny w Polsce, str. 84

57 56 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Ryc. 8 Hala destylacyjna Zakładów R. Barcikowski Poznań (archiwum PZZ Herbapol Poznań) W roku 1939 polski przemysł farmaceutyczny był w stanie pokryć 3/4 całego krajowego zapotrzebowania na leki za dr Władysławem Markowskim

58 57 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku PRZEMYSŁOWA PRODUKCJA LEKÓW I BIOPREPARATÓW WETERYNARYJNYCH W OKRESIE OKUPACJI ( ) Dynamiczny rozwój farmacji przemysłowej w Polsce zahamował wybuch drugiej wojny światowej. Część budynków w czasie kampanii wrześniowej roku 1939 r. uległa zniszczeniu. W czasie wojny w znacznej części fabryk farmaceutycznych zaniechano lub zmniejszono wytwarzanie leków z powodu braków surowcowych i wejściu na rynek firm niemieckich. W czasie okupacji zakłady farmaceutyczne znalazły się pod zarządami komisarycznymi. Oczywiście większą część podporządkowano koncernom niemieckim, i tak fabrykę L. Spiess i Syn wykupiła firma Knoll, fabryka Polpharma stała się oddziałem niemieckiego Bayera 114. Firma ta oprócz sprzedaży środków weterynaryjnych produkcji Bayera wydawała od roku 1941 "Weterynaryjne Wiadomości Terapeutyczne", które stanowiły jedyne źródło wiedzy weterynaryjnej w okupowanej Polsce. Pełniejsze informacje posiadamy o losach Zakładów d. Mgr Klawe, lidera produkcji weterynaryjnej. W czasie okupacji firma prowadziła produkcję o przedwojennym profilu, z tym, że była ona ograniczona ilościowo. Do 8 maja 1940 r. zakłady pracowały pod zarządem Stanisława Klawe 115. Tego właśnie dnia nastąpiło zajęcie fabryki przez niemieckie władze okupacyjne. Ustanowiony został niemiecki zarząd nad fabryką. Od tej chwili zakłady przy ul. Karolkowej nosiły nazwę "Asid Serum Institut Warschau A.G.". Zarządcami z ramienia okupanta zostali Carl Ludwig Wolters, Erich Morgenroth i Herbert Hoffmann. W skład firmy wszedł również Instytut i majątek w Drwalewie, gdzie wytwarzane były półprodukty dla leków bioweterynaryjnych. O preparatach produkowanych przez zakłady przy ul. Karolkowej dowiedzieć się można z cennika - katalogu z roku 1941 (ryc. 9). Preparaty weterynaryjne wytwarzane przez Zakłady podzielone były na 4 grupy: - surowice i szczepionki w ilości 47 preparatów, - preparaty diagnostyczne - 5, - catgut - 3 rodzaje, - środki patentowe - 53 pozycje, - płyny iniekcyjne sterylizowane - 21 rodzajów Kurkowska - Bondarecka K., Historia Polskiego Przemysłu Farmaceutycznego, Warszawa Burda P., WZF Polfa 175 lat tradycji i historii , Warszawa Asid Instytut Serologiczny Warszawa, Cennik 1941

59 58 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Dopiero wybuch Powstania Warszawskiego unieruchomił całkowicie produkcję w zakładach d. Mgr Klawe (Asid Serum Institut) 117. Po upadku Powstania Niemcy zburzyli prawie wszystkie budynki fabryki. Wskutek tych wyniszczających działań zniszczeniu uległa praktycznie cała dokumentacja przedsiębiorstwa z okresu przedwojennego i okupacji. Ryc. 9 Strona tytułowa cennika firmy Asid (d. mgr Klawe) Również PINGW puławski przeszedł w okresie okupacji w ręce niemieckie. Wydział weterynaryjny został przemianowany przez władze okupacyjne na Krajowy Zakład Weterynarii (Landesveterinäranstalt) z zachowaniem niewielkiej autonomii. Praktycznie na niezmienionym poziomie pozostała produkcja biopreparatów przeznaczonych dla zabezpieczenia zdrowia zwierząt. Kierownictwo ze strony niemieckiej sprawował prof. J. Schaff. Zastępcą był dr Kazimierz Zagrodzki, a od 1941 roku dr Edward Grycz 118. W Poznaniu Niemcy zaczęli realizować politykę przejmowania majątku polskiego. 19 października utworzony został przez Göringa Urząd Powierniczy (Haupttreuhandstele Ost), do zadań którego należało przejmowanie polskiego i żydowskiego mienia w Rzeszy, jak również na tzw. 117 Burda P., WZF Polfa 175 lat tradycji i historii , Warszawa Grzęda M., 80 lat działalności Zakładów Biowet w Puławach, Medycyna Wet., 2000, 56 (10), 615

60 59 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Ziemiach wschodnich wcielonych do Rzeszy. Urząd Powierniczy w Poznaniu przejął 3275 przedsiębiorstw przemysłowych 119. Apteki i firmy farmaceutyczne obsadzono Niemcami. Przedsiębiorstwo R. Barcikowski było zarządzane przez H. Froobena i E. Jansona i produkowało nadal te same wyroby co przed wojną, wśród których były sterylne iniekcje weterynaryjne (43 pozycje). Po pewnym czasie zakład został podzielony na część farmaceutyczną, którą kierowali Edgar Jonson i Bruno Pschnitschka oraz część hurtownianą, kierowaną przez H. Froobena 120. Przedsiębiorstwo prosperowały dobrze, chociaż nie inwestowano w nie, a jedyną zmianą produkcyjną było zwiększenie produkcji Cresolanu i Hematogenu z przeznaczeniem na front wschodni. Omawiając sytuację firm weterynaryjnych trudno nie wspomnieć o krakowskiej Wytwórni Surowic prof. Bujwida. Profesor praktycznie od początku wojny rozpoczął produkcję, która w przeważającej części była ukierunkowana na medycynę ludzką. Już 9. IX roku Oberapotheker Jockwi zamówił dla armii niemieckiej 50 flaszek surowicy przeciwtężcowej. Na władzach okupacyjnych duże wrażenie robił fakt, iż prof. Bujwid był uczniem Roberta Kocha, pozwoliło to na uruchomienie produkcji biopreparatów, które w dużej mierze wytwarzane były na potrzeby ludności cywilnej. 12. IX roku lek. wet. Rauter wręczył Bujwidowi decyzję wydania koni niezbędnych do produkcji biopreparatów. W Zakładach w czasie okupacji pracowało 12 osób. Produkcja była utrzymana na poziomie przedwojennym, a na jej zwiększenie nie można było liczyć ze względu na możliwości przerobowe firmy. W sierpniu 1940 roku na zlecenie lekarzy z Wydziału Weterynarii dr Ziehme i Schafa rozpoczęto próby szczepień zwierząt przeciwko wściekliźnie metodą Semplea. Prof. Bujwid zmarł 25. XII roku 121. Zakład prowadził produkcję nadal, a ostatnie ogłoszenie reklamowe pochodziło z roku Okres okupacji był tragicznym czasem dla narodu polskiego. Kwestia rozwoju przemysłu zeszła na dalszy plan. Pod względem produkcji weterynaryjnej nastapił niewątpliwy regres z racji zamknięcia wielu zakładów. W tym czasie prym wiodły dawne Zakłady mgr Klawe (Asid Institute), które zniszczone zostały po Powstaniu Warszawskim. Dokumentacja produkcji z lat okupacji jest nader skromna i zarówno muzea farmacji, jak i archiwa zakładowe nie posiadają dokumentów pozwalających określić wielkości produkcji. 119 Łuczak Cz., Położenie ludności polskiej w Kraju Warty , str Kopeć S., Od Barcikowskich i Czepczyńskich do PZZ "Herbapol" S.A. w Poznaniu, Poznań 2003, str Informacje na podstawie pamiętników Odo Bujwida Osamotnienie , Kraków Medycyna Weterynaryjna rocznik 1945

61 60 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku STOSOWANIE LEKÓW I BIOPREPARATÓW WETERYNARYJNYCH W POLSCE DO 1945 ROKU Jak wspomniano w poprzednich rozdziałach sytuacja prawna dotycząca rejestracji leków weterynaryjnych była niezupełnie jasna, dlatego też trudno określić faktyczną liczbę preparatów stosowanych u zwierząt. Prasa weterynaryjna, a w szczególności "Przegląd Weterynaryjny", "Wiadomości Weterynaryjne", "Życie Weterynaryjne" oraz "Weterynaria Współczesna" publikowała prace naukowe dotyczące działania produktów leczniczych. Biorąc pod uwagę te publikacje w niniejszym rozdziale przedstawię zakres stosowania preparatów dla zwierząt na podstawie ówczesnej wiedzy fachowej. Specyficzną grupą leków, były środki odurzające, których produkcja znajdowała się pod kontrolą Komisji Opiumowej przy Lidze Narodów 123. Narkotyki odurzające dzielono na dwie grupy. Do jednej zaliczano m.in. morfinę i papawerynę, do drugiej syntetyczne pochodne morfiny. Stosowanymi preparatami były: Pantopon (Roche) - zawierał 50% morfiny i 40% innych alkaloidów. Wskazany był jako roztwór do zastrzyków, ze względu na czystość chemiczną i możliwość rozpuszczania w wodzie. Stosowano go jako środek przeciwbólowy, w schorzeniach przewodu pokarmowego i przed narkozą. Występował pod postacią roztworów do wsztrzykiwań i tabletek, a odpowiednikami polskimi były: Opagen (produkowany przez Laookon) i Panlaudon (Karpiński). Z pojedynczych alkaloidów syntetycznych otrzymano kodeinę, morfinę, dioninę, peroninę, heroinę. Spośród tych leków stosowano preparat Dionin (Merck), którego substancję czynną stanowiło Aethylomorphium hydrochloricum. Działał podobnie do kodeiny, czyli uśmierzał kaszel i zmniejszał wydzielanie oskrzeli. Zewnętrznie był stosowany w okulistyce w roztworach 1-10% lub w proszku jako środek przyśpieszający krążenie płynu i wchłanianie wysięku z rogówki i innych tkanek gałki ocznej, działał znieczulająco na spojówkę oka. Prócz czystych, pojedynczych alkaloidów wprowadzano bardzo wiele mieszanek, zawierających środki odurzające, pod postacią specyfików o różnych nazwach. Wśród nich znajdowały się: Colic Veterinary Hypodermic tablets - zawierajace 0,4% morfiny, Durchfalltropfen (Bengen) - 3,2% opium, Eserin-Kolikmittel (Bengen) - 0,8% morfiny, Kolik und Darmkatarrhpillen nach Dr. Jacobi (Bengen) - 20% opium, Magen und Darmkatarrhpillen (Bengen) - 20% opium, Stopfpillen (Verde) - zaw. 8% opium 124. Inną grupę stanowiły genoalkaloidy odkryte przez Polonovskiego we Francji. Otrzymywano je ze znanych alkaloidów przez działanie na zasady alkaloidowe wodą utlenioną. Przypuszczano, że w organiźmie zwierzęcym następuje utrata cząsteczki tlenu, a te przechodzą we właściwe alkaloidy. Ze 123 Skowroński W., Nowe leki i specyfiki, Przegląd Weterynaryjny 6/1936, str Skowroński W., Nowe leki i specyfiki, Przegląd Weterynaryjny 7/1936, str.426

62 61 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku względu na wysoką cenę stosowano je wyłącznie u psów. W użyciu był praktycznie jeden środek Genatropinę (Amido), który wykorzystywano rzadko w stanach pośpiączkowych. Lek dostępny był pod postacią płynu, granulek i ampułek. W grupie pochodnych atropiny otrzymywano syntetyczne związki, które działały słabiej na ośrodek nerwowy, wykazywały mniejszą toksyczność, a ponadto silniej działały na mięśnie gładkie. Atropinum metylobromatum, która cechowała się wybitnym działaniem spazmolitycznym, była wykorzystywana u małych zwierząt jako preparat przeciwbólowy i przeciwskórczowy. W grupie papaweryny w weterynarii używano Papaverinum hydrochloricum, lek działający rozkurczająco na mięśnie gładkie układu moczowego, pokarmowego. Związki syntetyczne działały silniej na mięśnie gładkie. Do preparatów firmowych należały: Eupaverin (Merck) - tabletki i ampułki, Perparin (Chinoin) - tabletki i ampułki. Roztwory atropiny wykorzystywano w okulistyce weterynaryjnej, w przypadkach gdy chodziło o szybkie i długotrwałe zwężenie tęczówki, czyli w przebiegu ślepoty miesięcznej, w celu zapobiegania stanom zapalnym tęczówki. Spośród specyfików strychninowych w weterynarii często używano preparat Tetraton (Klawe), który był mieszaniną strychniny, wapnia i sodu. Stosowany był w porażeniach - pęcherza, prącia, odbytnicy, ogona, niedowładzie zadu. Leczenie Tetratonem u krów i koni przeprowadzano w sposób stopniowego zwiększania dawek, które po osiągnięciu efektu zmniejszano 125. Ryc. 10 Opakowanie preparatu Arecolini Klawe W grupie alkaloidów pobudzających układ parasympatyczny, do których należą pilokarpina, arekolina (ryc. 10), fizostygmina w okresie międzywojennym otrzymano kilka nowych syntetycznych związków. Środkiem kurczącym mięśnie gładkie, stosowanym u zwierząt był Neo-Cesol (Merck) syntetyczna pochodna arekoliny, o mniejszej toksyczności i dłuższym okresie działania. Lek wywoływał skurcze mięśniówki jelit, żołądka i przełyku doprowadzając do wymiotów. U koni stosowano go w morzysku zamiast arekoliny, a u świń jako środek wymiotny. Występował pod 125 Vade Mecum weterynaryjne, Klawe

63 62 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku postacią tabletek i płynu do wstrzykiwań. Lantin (Merck) syntetyczna pochodna choiny, preparat znacznie trwalszy, działający dłużej i silniej wykazywał dobre działanie zarówno po podaniu parenteralnym jak i doustnym. Lek powodował obniżenie ciśnienia, zwalniał akcję serca, a dodatkowo pobudzał wydzielanie gruczołów jelitowych i nasilał skurcze mięśniówki jelit. W rzeczywistości był to środek tego samego typu co arekolina, działającym jednak od niej łagodniej i nieco dłużej 126. Polecany był do stosowania w morzysku u koni. Wymagano jednak ostrożności przy terapii tym preparatem. Obserwowano toksyczny wpływ na serce i układ oddechowy. Stosowano go również u świń i bydła jako środek wymiotny, a u małych zwierząt w celu wywołania skurczów macicy 127. Specyfik ten nie posiadał rejestru w RP, jednakże można go było spotkać w ofertach cennikowych hurtowni zaopatrujących lekarzy wet. Innym lekiem z omawianej grupy był Bariomyl (Marienfelde), będący organiczną solą barową. Używano go w leczeniu morzyska u koni, podając dożylnie po zmieszaniu z wodą, lub uprzednio pobraną krwią pacjenta. Zasadniczo zakazano stosowania tego preparatu w lecznictwie zwierząt, ze względu na niebezpieczeństwo powikłań ze strony układu krążenia, kończących się niejednokrotnie zejściem śmiertelnym. Polskim specyfikiem, szeroko stosowanym w morzyskach u koni był Emorin (Klawe). W składzie zawierał chlorek baru i wodnik chloralu. Producent polecał go w następujących przypadkach: przy bólach powstałych w skutek nagłego oziębienia jelit, przy morzysku spowodowanym wzdęciem, fermentacją pasz nadpsutych, przy morzysku moczowym, przy zaleganiu treści pokarmowej 128. Sposób podawania był prosty zawartość opakowania (proszek) rozpuszczano w odwarze z siemienia lnianego i podawano per os. Działanie lecznicze następowało do 30 min. od momentu zastosowania leku. Inną grupą stosowaną w weterynarii były środki miejscowo znieczulające. Do najczęściej stosowanych preparatów należało Cocainum hydrochloridum, która w roztworach wykazywała niewielką trwałość, dlatego zalecano przygotowywać ją ex tempore. Nadawała się do znieczuleń powierzchniowych. Ze względu na dużą toksyczność podlegała ona przepisom ustawy o środkach odurzających, dlatego stosowano ją pod nadzorem lekarza wet., a na receptach dla właścicieli zwierząt mogła występować jedynie pod postacią maści. W latach 30-tych częściej zaczęto stosować preparaty zastępcze tańsze i nie podlegające w/w ustawie. Należała do tej grupy znana do dnia dzisiejszego Nowokaina (produkcji Bayera). Określano ten lek jako najlepiej znieczulający, w kombinacji z adrenaliną działanie znieczulające znacznie wzrastało, a malała toksyczność. Roztwory były trwałe i dlatego występowała na rynku w postaci preparatów handlowych. Wielu lekarzy wet. stosowało jednak roztwory przygotowywane osobiście wg schematu podanego przez Wincentego Skowrońskiego w Przeglądzie Weterynaryjnym: Rozpuścić nowokainę w substancji w roztworze 126 Skowroński W., Notaty z praktyki, Nowe leki i specyfiki, Przegląd Weterynaryjny, 8/1936 str j.w. 128 Vade Mecum Klawe, str. 98

64 63 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku 0,6% soli kuchennej lub z dodatkiem 0,4% kalium sulfuricum, ponieważ potas ma zwiększać działanie znieczulające. Najlepiej rozpuścić w brunatnej flaszeczce z korkiem szklanym, potem wyjaławia się płyn przez ogrzewanie w parze wodnej lub w gorącej wodzie, a dopiero po oziębieniu dodaje się adrenalinę 129. Znane były tańsze odpowiedniki nowokainy, takie jak: Polocain (Spiess), Nocain (Klawe), Aminocain (Laokoon). W znieczuleniu zwierząt stosowano również barbiturany. Wśród popularnych leków znajdował się Soneryl f-my Spiess, polecany do narkozy dożylnej u koni. Występował pod postacią substancji i tabletek. Odpowiednikiem Sonerylu był Narcosol, który miał dodaną grupę C 2 H 5 O i w dawce 0,015 0,025g/kg m.c. wprowadzony dożylnie dawał dobrą narkozę, koń budził się po kilku godzinach i tylko przez krótki czas utrzymywał się niedowład zadu 130. Do narkozy dożylnej u zwierząt polecano Pernocton (Riedel), należący do barbituranów bromowanych. Stosowano go szczególnie u psów w dawce 0,3 g/ kg m.c. Przeciw tężyczce, epilepsji i innym skurczom mięśniowym stosowano luminal (preparaty Luminal Bayer, Luminal Merck, Rutonal Spiess). Wykorzystywano je w terapii psów i kotów, jako leki przeciwdrgawkowe i uspokajające w leczeniu nosówki. W dawce 0,1g/kg m.c. luminal stosowano do eutanazji. W okresie międzywojennym stosowanie środków znieczulających u zwierząt było raczej ograniczone. Wymieniona grupa leków pozwalała jednak na wykonanie podstawowych czynności terapeutycznych. W leczeniu chorób wewnętrznych stosowano zdecydowanie szerszy zakres preparatów leczniczych. Do często stosowanych należały środki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe. Antypiryna i jej pochodne znane były jako substancje uśmierzające ból, ale kombinacja środka nasennego z grupą antypiryny (szczególnie z piramidonem, czy amidopiryną) dawała jeszcze silniejsze działanie przeciwbólowe. Z pojedynczych związków z grupy antypiryny otrzymano przez nieznaczne zmiany nowe substancje działające lepiej niż sama antypiryna i piramidon. Do tej grupy należały: Antipyrin (Bayer) środek przeciwgorączkowy i przeciwbólowy, stosowany u psów w reumatyzmie, u koni w ochwacie ( w dawce 10g w 50 cm 3 wody), występująca w tabletkach i w substancji. Melubrin (Bayer) był połączeniem antypiryny z grupą metanosulfonianu sodowego, który zmieniał ją na łatwo rozpuszczalną w wodzie, a to umożliwiało wykonywanie iniekcji podskórnych. Melburin działał silniej od antypiryny i wywoływał mniejsze reakcje uboczne. Preparat stosowano doustnie lub w zastrzykach 129 Skowroński W., Notaty z praktyki, Nowe leki i specyfiki, Przegląd Weterynaryjny, 8/1936 str j.w. str. 492

65 64 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku w stanach bólowych mięśni i stawów u małych zwierząt. Firma Bayer produkowała również preparat Novalgin działający jeszcze silniej od poprzednio omawianego leku. Stosowano go w ostrych bólach kolkowych lub neuralgicznych jako iniekcje podskórne lub dożylne. Novalgin występował też pod postacią tabletek. Wśród leków uspokajających pierwsze miejsce w okresie międzywojennym zajmował niewątpliwie brom. Oprócz Calium bromatum, który był polecany w zastrzykach dożylnych do leczenia świądu i przewlekłych wyprysków skóry, wprowadzono wówczas do użycia Calium bromatum, który w mniejszym stopniu działał drażniąco na błonę śluzową żołądka, pobudzał serce, a jako jon wapniowy działał przeciwzapalnie. Ponadto powstały różne mieszanki, lub bromowe połączenia organiczne. Jednak wartość tych preparatów była niewielka i dopatrywano się możliwości ich zastosowania jedynie u małych zwierząt, ze względu na lepszy smak lub dogodniejszą postać leku 131. Wśród leków przeciwgośćcowych i przeciwzapalnych najważniejszą rolę odgrywały preparaty salicylowe, które można było stosować również na skórę. Do najbardziej znanych leków tej grupy należały: Aspiryn (Bayer) Acidum acetylsalicylicum działająca przeciwzapalnie, przeciwbólowo. Odpowiedniki wytwarzały firmy polskie w tym Motor (Motopirin). Leki te ze względu na wysoką cenę stosowano głównie u małych zwierząt. Wśród produktów leczniczych działających na układ naczyniowy ogromne znaczenie w tamtym okresie odgrywała Adrenalina (Adrenalinum hydrochloridum), substancja otrzymywana z nadnerczy lub syntetyzowana. Naturalna adrenalina jako struktura lewoskrętna działała ok. 20- krotnie silniej niż syntetyczna prawoskrętna. Roztwory dostępne na rynku były produktami fabrycznymi, ponieważ uzyskanie rozcieńczenia 1:1000 wymagało precyzyjnych metod pomiarowych, a dodatkowo tak przygotowany lek musiał być wzbogacony o substancje konserwujące. Substancje adrenaliny w postaciach fabrycznych znane były pod nazwami: Adrenalin (Parker Davis), Adrenaline (Clin), Adrenalin Ciba, Suprarenin (Bayer), Adrenasol (Spiess), Epirenin (Klawe). Zastosowanie znajdowały też pochodne adrenaliny: Strypchon (Chemosan) stosowany miejscowo do tamowania krawień w postaci roztworów, proszku, maści do nosa lub gazy oraz jako specyfik w czopkach. Ephedrinum hydrochloridum działająca podobnie do adrenaliny, ale o słabszym działaniu kurczącym na naczynia, które przy dłuższym stosowaniu mogło zanikać. Efedrynę stosowano przeważnie w chorobach alergicznych, przed narkozą i miejscowo w okulistyce. 131 Skowroński W., Nowe leki i specyfiki, Leki uspokajające, 9/1936 str. 559

66 65 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Dużą grupą środków działających na naczynia krwionośne, które jednocześnie działały silnie na mięśniówkę macicy stanowiły pochodne alkaloidów sporyszu. Gynergen (Sandoz) winian ergotaminy stosowany był u małych zwierząt przy krwawieniach z macicy. Z produktów polskich wyróżniał się preparat Ergot firmy Klawe preparat standaryzowany, którego działanie polegało na pobudzeniu do skurczów macicy oraz na zwężaniu naczyń krwionośnych. Stosowano go w leczeniu metritis i retentio secundin, przy porażeniach pęcherza i jelit, wypadaniu prostnicy, a także w celu przeciwdziałania krwotokom z macicy i organów wewnętrznych 132. W grupie leków pobudzających oddychanie i krążenie, obok takich środków jak kamfora i kofeina wprowadzono szereg substancji działających na innych zasadach. Cardiazol (Knoll) działał silnie na ośrodki nerwowe, głównie na ośrodek wazomotoryczny i oddychania. Mógł być stosowany dożylnie, podskórnie i doustnie i w zależności od drogi podania intensywność i długość działania mogła ulegać modyfikacji. Wskazaniem do stosowania były wszelkie stany wymagające wzmocnienia układu krążenia, a w szczególności zatrucia, zapaśc krążeniowa, stany pooperacyjne. Niebezpieczeństwem stosowania leku była mała rozpiętość między dawką leczniczą, a dawką wywołującą drgawki i zatrucie. Lek występował w kombinacjach z chininą (Cardiazol Chinin) polecany w chorobach zakaźnych oraz z efedryną (Cardiazol-Ephedrin) stosowany w chorobach alergicznych. Do leków krążeniowych, ale działających wzmacniająco na serce należały glikozydy naparstnicy. Preparatów z tej grupy było bardzo dużo, natomiast zwracał uwagę fakt, iż leki wytwarzane przez zaawansowane technologicznie firmy dawały większą pewność działania terapeutycznego, ze względu na stabilność substancji czynnych 133. Preparaty te jako oczyszczone mogły być wstrzykiwane, co w przypadku leczenia zwierząt miało niebagatelną rolę. Biorąc pod uwagę wysokie koszty terapii środki te stosowane były przede wszystkim u zwierząt małych, a tylko w wyjątkowych przypadkach u zwierząt gospodarskich. Do grupy leków nasercowych należały: Strophantinum- najsilniejszy środek stosowany w ostrej niedomodze krążenia, Digitoxinum crystalicum działający powoli, ale bardzo długo, nadający się do leczenia podostrych i przewlekłych stanów niedomogi krążenia. W przeciwieństwie do strofantyny mógł być stosowany doustnie. Ponieważ kumulował się w organizmie, należało zachować szczególną ostrożność w stosowaniu. Szereg preparatów zawierających mieszankę glikozydów nie było stosowanych w weterynarii ze względu na wysokie koszty terapii. 132 Vade Mecum Klawe, str Skowroński W., Nowe leki i specyfiki, 11-12/1936 str. 705

67 66 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Wśród leków moczopędnych w weterynarii najważniejszą grupę stanowiły pochodne purynowe teobromina i teofilina, a w przypadkach obrzęków pochodzenia sercowego wykorzystywano preparaty rtęciowe (Novasurol, Salyrgan). Biorąc pod uwagę aspekt ekonomiczny wykorzystywano prostsze środki moczopędne w postaci wlewów dożylnych 0,9% NaCl, płynu Ringera. Podawano również Glukozę, która oprócz działania moczopędnego wzmacniała serce, wspomagała wątrobę. Pomimo obecności na rynku preparatów wytwarzanych przez polski przemysł farmaceutyczny (Laokoon, Spiess, Klawe), lekarze wet. przygotowywali te środki we własnym zakresie. W leczeniu nadkwaśności i stanów zapalnych żołądka i jelit wykorzystywano substancje osłaniające w postaci naparów roślinnych (siemie lniane), węgla leczniczego stosowanych łącznie z lekami antyseptycznymi. Do powszechnie stosowanych preparatów należał węgiel leczniczy w postaci proszku, tabletek, lub ziarenek (Charon, Carbosan, Carbohexin). W skład tych środków oprócz węgla wchodziły substancje pomocnicze jak olejek koperkowy i miętowy (Karbon), urotopina (Carbohexin). W grupie leków żółciopędnych wprowadzono bardzo dużo różnych specyfików. Najsilniejszym środkiem była sama żółć lub kwasy żółciowe. W niektórych produktach znajdowały się olejki eteryczne, zmniejszające skurcze spastyczne woreczka żółciowego. Ponadto stosowano często środki przeczyszczające, które działały również żółciopędnie. Najtańszym, stosowanym środkiem z tej grupy u dużych zwierząt była sól glauberską, u małych zwierząt natomiast używano soli karlsbadzkiej lub morszyńskiej. Spośród substancji ziołowych wykorzystywano rdest i trzmielinę, z których przygotowywano wyciągi płynne i mieszano je z żółcią. Do takich leków należały Combrom, Combretum. Inne rodzaje schorzeń układu pokarmowego wymagały stosowania środków przeczyszczających. Były to produkty lecznicze pochodzenia naturalnego, bądź syntetyczne. Normacol był mieszaniną śluzu pęczniejącego i wyciągu kruszyny w proszku lub drażetkach, Celluson występował pod postacią biszkoptów z otrąb (działał rozwalniająco), wyciągi czosnku w połączeniu z węglem drzewnym polecano w nieżytach przewodu pokarmowego (Magnallin Klawe, Carbalin Gessner). Drożdże suszone stosowane były często w zaburzeniach jelitowych. Prostym lekiem był czysty olej parafinowy (Laxigol, Homol, Ageol). Spośród organopreparatów stosowano lek Pancreas (Laokoon) wyciąg z trzustki w postaci drażetek dojelitowych, stosowany w niedomodze wydzielniczej trzustki. Od początku istnienia przemysłu weterynaryjnego, istotną grupą były środki stosowane zewnętrznie. Wykorzystywano je do leczenia stanów bólowych mięśniowo-nerwowych, w schorzeniach reumatycznych stawów. Szczególnie znaną pozycją, będącą wręcz symbolem początków weterynaryjnej farmacji przemysłowej był Fluid Restytucyjny do nacierania, o składzie: Tra. Capsici, Spiritus camphoratus, Liquor ammonii caustici, Spiritus vini, Spiritus aethereus, Atrium chloratum,

68 67 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Aqua dest Leki o podobnym składzie wytwarzały liczne firmy, np. Fluid restytucyjny dla koni Kwizdy. Przy stanach zapalnych skóry popularnym środkiem była sulfonowana maść z tyrolskich łupków bitumicznych znana pod nazwami handlowymi Lithol, Isarol, Bituminol, Bituol. Polski specyfik Prurigol zawierał siarkę, naftol, szare mydło i wazelinę, a Inotyol (Asmidar) tlenek tytanu, wyciąg oczaru, ichtiol, boraks. Maści takie stosowane były w owrzodzeniach, odleżynach. Ułatwiały one proces gojenia 135. W doświadczeniach na zwierzętach przeprowadzonych z borowiną niemirowską przekonano się, iż okłady z niej były skuteczne w stanach zapalnych tkanki mięśniowej i kostnej. W piśmiennictwie znajdujemy doniesienie dotyczące suki, mieszańca z objawami porażenia kończyn tylnych w następstwie urazu. Po leczeniu Neurotoniną, które nie przyniosło efektu, zastosowano okłady borowinowe, co wg autora doprowadziło do całkowitego wyleczenia 136. Spośród środków bakteriobójczych stosowano podchloryn wapnia (Caporit Bayer), w postaci proszku lub zasypki na rany. Chloramina wytwarzana przez zakłady Borta w Zgierzu działała słabiej od poprzedniego leku, ale wykazywała mniejsze właściwości drażniące tkanek. Zawierała 11 13% chloru czynnego, a na błony śluzowe stosowano 1-2% roztwór. Płyn Pregla wytwarzany przez Laokoon (roztwór jodku potasu) działał antyseptycznie i polecany był do płukania błon śluzowych oraz w chirurgii. W przypadkach poważniejszych uszkodzeń o charakterze ropni i przetok stosowano preparaty fenolowe, np. Kamphenol (Matula) składający się z fenolu, kamfory i alkoholu. Lekami stosowanymi zarówno zewnętrznie, jak i w zastrzykach były barwniki antyseptyczne. Trypaflavinum (Bayer)była stosowana w chirurgii jako roztwór 0,1% oraz do zastrzyków dożylnych w posocznicy w roztworze 0,5%. Był to preparat silnie trujący. Innymi lekami stosowanymi w ten sposób były: Sepcacrol (azotan srebra z barwnikiem akrydynowym) stosowany w dezynfekcji błon śluzowych i do zastrzyków i Rivanol do dezynfekcji ran. Koloidalny roztwór wodorotlenku magnezowego, zawierający jony Ca, Mg i K,. występujący jako maść lub pasta pod nazwą Polysan, wykorzystywany był do leczenia ran. Chronił uraz przed wtórną infekcją, przyśpieszał proces gojenia i zmniejszał proces zapalny 137. Popularnym lekiem do stosowania zewnętrznego była maść tranowa. Dzięki zawartości witamin z grupy A i D, wpływała dobrze na regenerację naskórka. W weterynarii stosowano 30% maść wypełniając nią całe ubytki. Lek ten był wartościowym środkiem przyśpieszającym gojenie ran, a przy tym był tani i łatwy w użyciu. Wg obserwacji terenowych rany niezakażone nie ulegały zakażeniu po zastosowaniu maści tranowej, a rany zakażone po zastosowaniu jej wykazywały tendencję do oczyszczania się i przyjmowały obraz rany jałowej 138. W profilaktyce chorób kopyt u koni stosowano różnego rodzaju maści. Najczęściej wykorzystywana była 134 Wg przepisu podanego przez Rostafińskiego w Manuale farmaceutycznym Pars Veterinaria. 135 Skowroński W., Nowe leki i specyfiki, 4/1937 str Schwarz F., Borowina w lecznictwie zwierząt, Przegląd Weterynaryjny 5/1933, str Janiw M., Polysan jako środek leczniczy w medycynie wet., Przegląd Weterynaryjny 10/1929, str Bindel L., Leczenie ran maścią tranową, Przegląd Weterynaryjny, 1/1936, str

69 68 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku lanolina, wazelina i smalec z dodatkiem 3% dziegciu. Konieczność smarowania kopyt wykazywano w okresie nadmiernego wysychania (upały, praca na bruku) lub rozmiękania (praca w ternie mokrym, na śniegu). Zabieg ten zapobiegał schorzeniom, głównie przez utrzymanie kopyt w należytej elastyczności 139. Autorzy prac traktujących o środkach do stosowania zewnętrznego zauważali, iż z punktu widzenia ekonomicznego bardziej wskazanym jest przygotowywanie tychże we własnym zakresie, niż kupowanie preparatów firmowych. W terapii stosowano szereg chemioterapeutyków, do których w latach międzywojennych zaliczano związki działające swoiście na określone drobnoustroje. W weterynarii wykorzystanie ich było dość szerokie. W piroplazmozie bydła stosowano błękit trepanu w postaci zastrzyków 1% roztworu, lub w połączeniu z 0,5% urotropiną. Jako środek chemioterapeutyczny w zakażeniach paciorkowcowych i gronkowcowych wprowadzono Stannoxyl (tlenek cyny), stosowany w czyraczycy. W roku 1935 wprowadzono do leczenia preparaty Prontozil i Rubiasol (sulfoamidochryzoidyna) stosowane w leczeniu zakażeń bakteryjnych. W ogólnych zakażeniach polecano roztwory koloidalne, jak srebro koloidalne, złoto, koloidalny roztwór miedzi, siarka koloidalna. Stwierdzano również, że wartość tych preparatów nie jest duża, ze względu na małą swoistość w stosunku do określonych drobnoustrojów 140. W latach 30-tych wprowadzono wiele nowych specyfików przeznaczonych do leczenia parazytoz. Preparaty te tylko w nielicznych przypadkach rejestrowane były jako specyfiki, częściej nie były zgłaszane do rejestracji i sprzedawane jako przetwory farmaceutyczne 141. Przeciw pasożytom jelitowym stosowano przeważnie chlorowane węglowodory, ale także wyciągi roślinne i olejki eteryczne. Przeciw tasiemcom stosowano 10% roztwór Filicis maris. Znany przedwojenny lek Distol zawierał 8% filicyny i 92% sześciochloroetanu. Stosowano go u owiec i bydła w leczeniu motylicy. Wyciąg z wodorostu morskiego wchodził w skład preparatu Helminal (Merck) i polecany był w leczeniu glistnicy u psów. Bogata oferta dotyczyła leczenia parazytoz zewnętrznych i tak preparat Odylen (Bayer) stosowany był w leczeniu nużycy u psów, Scabioderma (Erbe) Wykorzystywana była w schorzeniach wywoływanych przez świerzb, a Cuprex (związek miedzi w rozpuszczalniku organicznym) wykorzystywano w terapii przeciwpchelnej. W przypadku gza bydlęcego stosowano lek pod nazwą Adermol zawierający korzeń Derris eliptica produkowany przez firmę Azot. Z substancji chemicznych dobre wyniki w tym schorzeniu uzyskiwano wykorzystując roztwór chemicznie czystego kwasu mlekowego z dodatkiem 0,9% kw. siarkowego. Leczenie przeprowadzano na 8-12 dni przed 139 Szabaniewicz M., O smarowaniu kopyt i maściach kopytowych, Przegląd Weterynaryjny 2/1939, str Skowroński W., Nowe leki i specyfiki, 5/1936 str Substancje takie nie podlegały procesowi rejestracyjnemu w świetle obowiązujących w latach rozporządzeń.

70 69 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku wyjściem na pastwisko i powtarzano po 14 dniach. Roztwór wykazywał skuteczność w stosunku do larw gza zabijając je po 6 min. i działając do 56 godzin po zastosowaniu 142. Ryc. 11 Reklama prasowa DISTOLU (Życie Weterynaryjne 1/1927 str. 22) W leczeniu kokcydiozy królików wykorzystywano preparat Kokcidin, który przygotowywano z użyciem Kalium jodatum, Atrium bicarbonicum, kreoliny angielskiej oraz olejku anyżkowego. Rozcieńczony roztwór (w stosunku 1:6) podawano per os. Wg badań przeprowadzonych przez T. Jastrzębskiego zastosowanie leku u zwierząt dotkniętych kokcydiozą zdecydowanie poprawiało przyrosty wagowe w stosunku do grupy kontrolnej nie otrzymującej preparatu (wykres 4). Grupę I stanowiło 9 królików otrzymujących Kokcidin przez 5 dni zamiast wody do picia, w grupie II zbadano 9 zwierząt podając im 2xdz. Kokcidin przez 3 kolejne dni, w grupie kontrolnej obserwowano 9 królików nie poddanych leczeniu. 142 Mościki M., Badania nad występowaniem i zwalczaniem larw Hypodermia bovis, Weterynaria Współczesna 4/1938, str

71 waga w g 70 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku dni doświadczenia Grupa I Grupa II Kontrola Wyk. 4 Wyniki doświadczeń nad stosowanie Kokcidinu 143 W Przeglądzie Weterynaryjnym z maja 1939 roku przedstawiono w formie tabeli wykaz leków stosowanych w leczeniu powszechnie występujących parazytoz. Możemy przypuszczać, iż grupa środków wymienionych w artykule, była najczęściej stosowaną biorąc pod uwagę aspekty terapeutyczne i ekonomiczne. W profilaktyce chorób zwierząt, a szczególnie zwierząt młodych, rosnących stosowano lecznicze mączki pokarmowe. Najpopularniejszymi były preparaty: FOSCAL firmy Spiess i Mineralogen Klawe. Pierwszy z nich zawierał rozpuszczalne fosforany wapnia i jako dodatek do karmy miał duże znaczenie dla rozwoju zwierząt młodych, a w stanach chorobowych połączonych z osłabieniem stanowił dodatkowy punkt postępowania terapeutycznego. Z przeprowadzonych badań nad tym preparatem wynikało, iż 8-mio tygodniowe króliki otrzymujące Foscal po sześciu tygodniach zwiększały masę ciała o 215%, podczas gdy grupa kontrolna wykazywała wzrost na poziomie 175% Jastrzębski T., Przyczynek do sprawy zwalczania coccidiosis u królików, Weterynaria Współczesna, 2/1937 str Skowroński W., Grycz E., Doświadczenia z mączką pokarmową Foscal dla zwierząt, Przegląd Weterynaryjny 2/1928, str. 69

72 71 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Tabela 8 Zestawienie najważniejszych środków, służących do odrobaczenia zwierząt domowych 145 Zwierzę Pasożyt Lek Dawka Przygotowanie zwierzęcia Uwagi Koń Glisty 1) dwusiarczek węgla (sondą lub w kaps.) 1 po 20 ccm lub 2 po 14 ccm 18 godzin głodzić Bez przeczyszczenia w odstępie 2 godzin 2) 4-chlorek węgla 1 po ccm - Dodać płynną parafinę Owca Bydło Strongylidy 1) Ol. chenopodii 1 po ccm Robaki żołądkowo - jelitowe Robaki żołądkowo - jelitowe 2) 4-chlorek węgla 1 po ccm 3) terpentyna 1 po 50- (sondą) 100ccm 1) Natr. arsen. 12,5; Cupr. sulfur. 50,0 w 1 lt. wody zakwaszonej 2) 1% roztwór Cupr. sulf. Natr. arsen. 12,5; Cupr. sulfur. 50,0 w 1 lt. wody zakwaszonej 3ccm 2-4 mies. 4ccm 4-6 mies. 6ccm 6-10 mies. 8ccm do 2 lat 10ccm starszym 40ccm jagnięta 120ccm owcom 20ccm na 100kg; maks. 50ccm 18 godzin głodzić 1 litr odwaru siemienia lnianego - Bez przeczyszczenia - 1 litr odwaru siemienia lnianego 12 godzin głodzić Bez przeczyszczenia powtarzać, co 4 tyg. Rano na czczo Powtarzać, co 3 tygodnie. 18 godzin głodzić Karmić i poić po 6 godz. Świnia Glisty Ol. chenopodii 1 po 3,5ccm - 50ccm Ol. ricini Mączka pokarmowa Mineralogen była mieszaniną anionów (PO 4, CO 2, SO 4, Cl) i kationów (Na, K, Ca, Mn, Fe) o zawartości 45% białka oraz nieokreślonych ilościowo i jakościowo witamin. Wskazaniami do jej stosowania był oczywiście okres wzrostu zwierząt, ale dodatkowo zalecano ją u samic ciężarnych i sztuk w okresie rekonwalescencji Tabela pochodzi z publikacji K. Obitza, Rola lekarza weterynaryjnego w zwalczaniu chorób pasożytniczych zwierząt domowych, Przegląd Weterynaryjny 5/1939, str W tabeli zachowano oryginalną pisownię. 146 Pfacówna M., Doświadczenia z mączką pokarmową Mineralogen Klawe dla zwierząt, Przegląd Weterynaryjny 1/1929, str

73 72 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Ryc. 12 Reklama surowic i szczepionek firmy Klawe (Weterynaria Współczesna 1/1939) Osobną, mającą kapitalne znaczenie, grupą leków były biopreparaty. Wytwórnie surowic i szczepionek weterynaryjnych były wiodącymi przedsiębiorstwami zarówno pod względem myśli naukowej jak i produkcji. W dalszej części przedstawiono stosowanie surowic i szczepionek w sposób zbiorczy dla wszystkich producentów, ponieważ co do zasady terapii produkty poszczególnych firm różniły się w bardzo niewielki sposób. Najważniejszym warunkiem skutecznego działania surowic i szczepionek było i jest ich właściwe zastosowanie. Wymagało to konieczności prawidłowego rozpoznania bakteriologicznego. Firmy polskie produkujące biopreparaty wychodziły naprzeciw zapotrzebowaniu lekarzy wet. i organizowały laboratoria diagnostyczne. W ten sposób działała firma Mgr Klawe S. A., do której lekarze wet. mogli przesyłać materiał do badań bakteriologicznych. Producenci oferowali szereg rodzajów biopreparatów, począwszy od chorób przychówka, a skończywszy na schorzeniach zwierząt dorosłych. W kulawce źrebiąt stosowano w zależności od etiologii swoiste surowice i szczepionki. Wykonywano szczepienia ochronne matek, dla uodpornienia czynnego klacze szczepiono trzykrotnie w 5, 7 i 9 miesiącu ciąży wielowartościową szczepionką mieszaną przeciwko kulawce. U źrebiąt w

74 73 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku stajniach zakażonych stosowano natychmiast po urodzeniu właściwą surowicę jednobakteryjną, lub mieszaną wielobakteryjną w dawce cm 3, z czego połowę podawano domięśniowo, a połowę dożylnie 147. W przypadku biegunki cieląt postępowanie terapeutyczne było bardzo podobne. Stosowano szczepienia zapobiegawcze krów na 5-8 tygodni przed porodem szczepionką wielobakteryjną przeciwko kulawce i biegunce cieląt 2 razy w odstępach dni podskórnie w dawkach cm 3. Wykonywano również uodpornienie bierne podając 100 cm 3 surowicy swoistej na tydzień przed ocieleniem 148. Realizowano również program szczepienia leczniczego cieląt, które polegało na podawaniu, co najmniej 50 cm 3 szczepionki i powtarzaniu iniekcji codziennie do momentu wyzdrowienia. Lecznicze szczepienie przeciw kulawce cieląt nie przynosiło już tak dobrych rezultatów i ewentualne powodzenie terapii wiązało się z jak najwcześniejszym podaniem leku. W przypadku paratyfusu cieląt stosowanie paratyfusowej surowicy rozpoczynano już pierwszego dnia po urodzeniu, a po 5-8 dniach uodparniano zwierzęta podając szczepionkę. Pierwsze szczepienie przeciwko posocznicy cieląt i owiec przeprowadzano metodą "czynnobierną" 149 swoistą surowicą przeciw posocznicową i szczepionką jednocześnie. Po 7 dniach powtarzano podanie już tylko samej szczepionki. W przypadku chorób świń szczególnie zwracano uwagę na zapobieganie pomorowi i różycy. Jeżeli chodzi o szczepienia przeciwpomorowe, stosowano je począwszy od 3 miesiąca życia (dawka 10 cm 3 profilaktyka, lub 25 cm 3 leczniczo). Dawki lecznicze powtarzano w odstępach 24 godzinnych. Drugą, ważną grupą preparatów dla świń były surowica i szczepionka przeciw różycy. Był to jeden z pierwszych biopreparatów wytwarzanych przez polski przemysł weterynaryjny i na tyle popularny, że znajdował się w ofercie wszystkich wytwórni surowic i szczepionek. Stosowano trzy rodzaje szczepień: 1. Szczepienia profilaktyczne poddawano im świnie zdrowe, u których stosowano równocześnie surowicę i szczepionkę przeciwróżycową. Dawka surowicy wynosiła 1 cm 3 /10 kg m.c., a szczepionki 0,5 cm 3 niezależnie od wagi. Powtórzenie szczepienia po 14 dniach przedłużało stan odporności do 9- ciu miesięcy Vade Mecum Klawe, str Cennik Seropharm, str Określenia użyto w Vade Mecum Klawe str j.w. str. 40

75 74 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Ryc. 13 Reklama surowicy przeciwróżycowej Klawe (Weterynaria Współczesna 3/1936) 2. Szczepienia ochronne stosowano u sztuk w chlewniach, gdzie różyca już występowała. Stosowano samą surowicę w dawkach 2 cm 3 /10 kg m.c., po dwóch tygodniach stosowano powtórnie surowicę i dodatkowo szczepionkę. 3. Szczepienia lecznicze u chorych na różycę świń stosowano surowicę w dawce 3 cm 3 /10 kg m.c., najlepiej dożylnie, procedurę powtarzano co 6-12 godzin, aż do momentu spadku ciepłoty ciała. Skuteczność tej metody określana była na ok. 90%, z zastrzeżeniem wcześniejszej, dokładnej diagnostyki sekcyjnej i bakteriologicznej sztuk padłych Cennik Seropharm, str. 112

76 75 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Ryc. 14 Reklama surowicy tężcowej Klawe (Weterynaria Współczesna 3/1939) Do preparatów stale wytwarzanych w firmach bioweterynaryjnych należała anatoksyna przeciwtężcowa powszechnie stosowana u koni szczególnie w Wojsku Polskim. Szczepienia przeprowadzano anatoksyną z tapioką (Anatetan T), lub ałunem (Anatetan A). Dodatek tapioki powodował zmniejszenie tempa resorpcji, wskutek czego preparat działał dłużej. Szczepienia wykonywano dwukrotnie w odstępach 14-to dniowych. W nielicznych przypadkach (0,5 10%) po podaniu szczepionki występował odczyn w postaci obrzęku w miejscu iniekcji, po kilku dniach zmiany ustępowały 152. Wspomniany wcześnie prof. Odo Bujwid był pionierem w produkcji i stosowaniu preparatu, który odegrał znaczną rolę w weterynarii. Tym środkiem była (i jest) tuberkulina. Podobnie jak w przypadku surowicy i szczepionki przeciwróżycowej, tak tuberkulina wytwarzana była przez wszystkie firmy działające w tej gałęzi produkcji farmaceutycznej. Oczywiście trudno mówić o terapeutycznym aspekcie tegoż preparatu, chociaż początkowo czyniono próby leczenia gruźlicy z wykorzystaniem tuberkuliny. Doświadczenia m.in. prof. Bujwida wykazały, iż substancja ta zdecydowanie lepiej sprawdza się jako środek diagnostyczny - pozwalający eliminować sztuki chore z dalszej hodowli. Tuberkulina w większości polskich zakładów wytwarzana była wg metody Kocha 153, czyli była 152 Vade Mecum Klawe str Vade Mecum Klawe str. 72

77 76 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku wyciągiem z hodowli zabitych prątków gruźliczych typu bydlęcego i ludzkiego. Wykonywano próby podskórne i spojówkowe, których interpretacja dokonywana była na podstawie danych poszczególnych producentów. W produkcji znajdowało się szereg innych surowic i szczepionek wykorzystywanych jednak sporadycznie, a często wykonywanych na specjalne zamówienie w Zakładach Mgr Klawe lub PINGW Puławy. Mniejsze firmy specjalizowały się w wytwarzaniu surowicy i szczepionki p-w różycy, tuberkuliny oraz anatoksyny przeciwtężcowej. Fakt posiadania w ofertach cennikowych kilkunastu pozycji wynikał z tego, iż surowice i szczepionki konfekcjonowane były w różnych gramaturach. Przedstawione tu preparaty lub substancje lecznicze stanowiły znakomitą większość leków stosowanych do roku 1945.

78 77 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku FIRMY FARMACEUTYCZNE WYTWARZAJĄCE LEKI WETERYNARYJNE Aja Fabryka Przetworów Farmaceutyczno Chemicznych i Kosmetycznych oraz Wódki Francuskiej 154 Rok założenia: 1921 Adres: Przemyśl, ul. Borelowskiego 12 Fabryka, która powstała w roku 1921, jako jedna z nielicznych uczyniła produkcję preparatów weterynaryjnych głównym elementem swojego działania. Leki Aja znane były przede wszystkim na terenie Małopolski wschodniej i zachodniej, tam też znajdowały największy zbyt. W okresie międzywojennym przedsiębiorstwo było posiadaczem największej liczby rejestracji leków weterynaryjnych na terenie Polski 155. Ilość produkowanych pozycji w latach przedstawia wykres Wykres 5 Liczba rodzajów produkowanych leków weterynaryjnych w latach Produkty firmy Aja Przemyśl stanowiły w okresie międzywojennym od 26 31% ogółu zarejestrowanych leków w Polsce. 154 Wiadomości Urzędu Patentowego, Na podstawie wykazów zarejestrowanych specyfików weterynaryjnych. Kalendarz farmaceutyczny

79 78 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę: Antylaksol Aja (nr rej. 846), Bielmol Aja (nr rej. 614), Frydol Aja (nr rej. 610), Karmina Aja, Krwawiol Aja (nr rej. 859), Mlekolina Aja (nr rej. 609), Nowo Grudyna Aja (nr rej. 858), Ocielnik Aja (nr rej. 1223), Rekreolina Aja (nr rej. 857), Tuczyna Aja (nr rej. 845), Tussolina Aja (nr rej. 613), Wymienina maść Aja (nr rej. 611), Zołzolina maść Aja (nr rej. 612), Ranol Aja (nr rej. 1204) 156. Apteka i Laboratorium Farmaceutyczne Anc Gustaw Rok założenia: 1919 (apteka), 1924 (laboratorium) 157 Adres: Warszawa, ul. Marszałkowska 21 Producent jednego preparatu weterynaryjnego pod nazwą Przeciwświerzb koński sporządzonego wg receptury opracowanej przez nieznanego lekarza wet. Wg reklamy (ryc. 15) środek wypróbowany i skuteczny. Preparat, zgodnie z obowiązującym prawem, nie musiał być ujęty w rejestrze środków weterynaryjnych. Ryc. 15 Reklama Apteki Gustawa Anca (Wiadomości Weterynaryjne, nr 4/1919) 156 Wykazy zarejestrowanych specyfików weterynaryjnych. Kalendarz farmaceutyczny Kikta T., Zestawienie przedsiębiorstw przemysłowych czynnych w latach , Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, str. 110

80 79 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Apteka Borowski W. Rok założenia: brak danych Adres: Warszawa, ul. Tołmackie 10 W laboratorium przyaptecznym wytwarzano Restitutions fluid środek przeciw stanom zapalnym u koni, nie podlegający urzędowej rejestracji. Skład leku: Sol. Natrii chlorati, Liquoris ammonii caustici triplicis, Tincturae capsici, Spiritus camphorati, Spiritus aetherei, Spiritus sinapis. Apteka prezentowała swoje wyroby na wystawie farmaceutycznej XI Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie w dniach VII (Ryc. 16) Apteka Chodakowski H. i s-ka 158 Rok założenia: brak danych 159 Adres: Warszawa, ul. Wielka 37 W aptece wytwarzano, reklamowaną w Wiadomościach weterynaryjnych, maść płynną przeciwko świerzbowi, iniekcje podskórne oraz handlowano narzędziami i materiałami weterynaryjnymi. Ryc. 16 Reklama Apteki H. Chodakowskiego w Wiadomościach Weterynaryjnych 4/1920 Apteka i Laboratorium Chemiczno Farmaceutyczne Jana Gessnera i s-ki Rok założenia: Reklama w Wiadomościach Weterynaryjnych, nr 4, 15 luty 1920, str T. Kikta jako datę powstania apteki podaje rok 1925, posiadany materiał w postaci reklamy z roku 1920 sugeruje datę wcześniejszą

81 80 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Adres: Warszawa, ul. Przemyska 2 (fabryka) Warszawa, Al. Jerozolimskie 11 (apteka) W końcu XIX w. Laboratorium Gessnera było najaktywniejszą firmą produkującą szeroki wachlarz środków leczniczych. W roku 1896 firma, jako pierwsza w Polsce wprowadziła na rynek preparaty w postaci iniekcyjnej konkretnie do stosowania podskórnego. Już w roku 1899 wytwarzano pierwsze preparaty weterynaryjne. W latach 30-tych XX wieku w ofercie laboratorium znajdowało się stale 9 10 rodzajów Wstrzykiwań do celów weterynaryjnych. Biorąc pod uwagę gramaturę, firma miała do zaoferowania dla lekarzy weterynarii ok. 20 pozycji. Wszystkie leki były preparatami prostymi, nie wymagały więc rejestracji. Na ryc. 17 przedstawiono kartę tytułową cennika z częścią dotyczącą weterynarii. Ryc. 17 Strona tytułowa cennika firmowego z roku 1933 Preparaty weterynaryjne produkowane przez Laboratorium J. Gessnera: 160 Kikta T., Zestawienie przedsiębiorstw przemysłowych czynnych w latach , Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, str. 226

82 81 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Arecolinum hydrobrom., Atropini sulf., Barium chloratum, Camphor in oleo depur. (10 i 20% roztwór), Coffeinum atrium benzoicum, Coffeinum atrium salicilicum, Natr. Kakodylicum, Pilocarpin. muriatic., Strychnin. nitricum, Veratrinum sulfuricum 161. Apteka Madejski E. 162 Rok założenia: brak danych Adres: Lwów, ul. Zielona 33 Na podstawie reklamy można stwierdzić, iż apteka była raczej składem preparatów weterynaryjnych zarówno polskich jak i zagranicznych. W swojej ofercie posiadała też biopreparaty, w tym surowicę przeciwróżycową. Ryc. 18 Reklama Apteki E. Madejskiego Przegląd Weterynaryjny 1-12/1922 Apteka i Laboratorium Chemiczno Farmaceutyczne W. Rospędzihowski Rok założenia: Adres: Warszawa, ul. Elektoralna 35 (apteka) Warszawa, ul. Żelazna 59 (laboratorium) Cenniki firmowe z lat Reklama Apteki E. Madejskiego, Przegląd Weterynaryjny, styczeń grudzień Kikta T., Zestawienie przedsiębiorstw przemysłowych czynnych w latach , Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, str Cennik wyrobów własnych, Warszawa 1934

83 82 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Laboratorium produkowało bardzo szeroki wachlarz preparatów iniekcyjnych przede wszystkim dla ludzi (98 pozycji), ale także dla weterynarii (16 pozycji w 37 gramaturach). W roku 1937 wartość ogólna produkcji wyniosła zł 165. Preparaty weterynaryjne produkowane przez Aptekę i Laboratorium Chemiczno Farmaceutyczne W. Rozpędzichowski: Arecolinum hydrobromicum, Atropinom sulfuricum, Camphora in oleo amygdalar., Coffeinum natrio benzoicum, Coffeinum natrio salicylicum, Morphium muriaticum, Atrium kakodylicum, Pilocarpinum hydrochloridum, Strychninom nitricum, Veratrinum, Yohimbinum hydrochloridum, Acidum arsenicosum, Aqua bidestilata, Camphora in oleo amygdalarum dulcium, Ergotinum, Morphium hydrochloridum, Opii alc. omnia. Ryc. 19 Strona tytułowa cennika firmowego z roku Rospędzihowski. Sprawozdanie przemysłowe za rok 1937

84 83 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Aptekarz E. Baranowski Laboratorium Chemiczno Farmaceutyczne Rok założenia: 1920, zlikwidowano w roku Adres: Grudziądz, ul. Kwiatowa 8 Laboratorium powstało na bazie dawnej fabryki przetworów chemicznych Samtera. Firma E. Baranowskiego produkowała aż 24 pozycje leków weterynaryjnych (w 39 gramaturach). Preparaty pakowane były po 10 sztuk w kartoniku. Jak większość firm działających w okresie międzywojennym, produkcja skupiała się na preparatach nie wymagających procedur rejestracyjnych. Za wyroby farmaceutyczne przedsiębiorstwo uzyskało złoty medal na XII Zjeździe Lekarzy i Przyrodników Polskich w Warszawie 167. W roku 1929 właściciel firmy Edmund Baronowski przeniósł się na Śląsk i poświęcił się polityce, zostając posłem na Sejm R.P. Ryc. 20 Reklama prasowa Laboratorium (Przegląd Weterynaryjny 1925, 7-8) 166 Kikta T., Zestawienie przedsiębiorstw przemysłowych czynnych w latach , Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, str Reklama w Życiu weterynaryjnym, 1/1926 str. 16

85 84 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Preparaty weterynaryjne produkowane przez Laboratorium Chemiczno Farmaceutyczne Aptekarz E. Baranowski: Iniekcje: Atropin. sulf., Atropin. 0,025 morf. mur., Arecolini hydrobrom., Arecolin-Eserin, Arecolin Policarp., Arecolin-Veratrin., Baryum chlorat. 10%, Coffein natr. sal., Cocain mur., Digitoxin, Eserin. sulf., Fibrolysin, Morf. mur., Novocain, Ol. camphorat., Pilocarpin, Strychnin., Suprerain sol. 0,75, Thiosinamin, Veratrin. Pigułki: Extr. Aloes, Extr. Aloes c. Calomel 168. Aptekarz Drancz i ska Rok założenia: Adres: Bielsko, ul. Jagiellońska Spólka wywodzi się z apteki Pod Koroną w Bielsku, gdzie w roku 1923 utworzono laboratorium produkujące niewielkie ilości preparatów galenowych. W roku 1930 firma została dekapitalizowana i przekształciła się w spółkę z o.o. i wówczas rozszerzono działalność produkcyjną, m.in. o preparaty weterynaryjne 171. Obok własnej działalności przemysłowej firma reprezentowała w Polsce 8 firm niemieckich. W ofercie weterynaryjnej znajdowały się jedynie 4 preparaty w 7 gramaturach. Były to popularne iniekcje wyjałowione. Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Aptekarz Drancz i ska: Arecolini hydrobrom., Barium chlorat., Coffein. natr. salicyl., Ol. camph. Aptekarz Franciszek Jan Kwizda Rok założenia: Adres: Korneuburg, Hauptplatz 27, przedstawicielstwo w Polsce Schopper Karol i s-ka, Bielsko 173, Spis preparatów na podstawie reklam firmy w czasopismach: Życie Weterynaryjne, 1/1926, str. 16, Przegląd Weterynaryjny 7-8/1925, str. 343, Wiadomości Weterynaryjne, 62/ Kikta T., Zestawienie przedsiębiorstw przemysłowych czynnych w latach , Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, str Cennik nr 7 firmy Aptekarz Drancz i ska 171 j.w Kikta T., Zestawienie przedsiębiorstw przemysłowych czynnych w latach , Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, str. 137, 174 Kalendarz Farmaceutyczny roczniki Spis leków weterynaryjnych

86 85 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Preparaty weterynaryjne firmy Kwizda były jednymi z pierwszych przemysłowo wytwarzanych leków oferowanych lekarzom weterynarii na terenach Polski. Pierwsze reklamy firmy znajdujemy w Przeglądzie Weterynarskim z roku Firma początkowo prowadziła swoje interesy bezpośrednio z Kronenburga, a po odzyskaniu niepodległości przez Polskę przedstawicielem Kwizdy na Polskę został Karol Schopper z Bielska. Do roku 1918 w ofercie znajdowało się 11 leków weterynaryjnych i 6 materiałów medycznych. Od 1927 r. firma posiadała świadectwa rejestracyjne 2 leków weterynaryjnych, były to: Fluid Restutycyjny Kwizdy nr rej. 931 i Proszek dla bydła Kwizdy nr rej Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Aptekarz Franciszek Jan Kwizda: Kwizdy szary blister, Kwizdy kit do kopyt, Kwizdy maść kopytowa, Kwizdy żelatynowe kapsułki przeciwczerwiowe, Kwizdy żelatynowe kapsułki przeczyszczające, Kwizdy pigułki przeciw kolce, Kwizdy pigułki przeciwczerwiowe, Krezolina, Kwizdy balsam krezolinowy, Kwizdy juta opatrunkowa, Vaselinum nativum flavum, Opaski flanelowe, Opaski lnianie, Opaski gumowe, Gumowe podkłady kopytowe, Puffery dla kopyt 175 Aptekarz Weiss R. Alfred Rok założenia: ok Adres: Bochnia Ryc. 21 i 22 Ulotki preparatów produkowanych przez aptekarza Alfreda R. Weissa (ze zbiorów Muzeum Farmacji w Krakowie) 175 Wykaz specyfików farmaceutycznych dozwolonych do obrotu do dnia 15. X. 197 r. Warszawa 1927, nakładem mgr farm. Franciszka Heroda

87 86 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Materiały reklamowe apteki pozwalają stwierdzić, iż już pod koniec XIX wieku produkowano tam przynajmniej trzy preparaty: Proszek dla koni przeciw zołzom i proszek odżywczy oraz Proszek odżywczy dla bydła. Azot S.A. Rok założenia: ok Adres: Jaworzno Jedynym preparatem produkowanym przez Azot S.A., stosowanym w weterynarii był Ardemol, lek stosowany w zwalczaniu gza bydlęcego. Środek badany był przez Wydział Weterynarii Państwowego Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach 176. Barcikowski R., Fabryka Chemiczno Farmaceutyczna Rok założenia: 1869 (drogeria), 1919 (fabryka) 177 Adres: Poznań, ul. Składowa 13/18 Aptekarz Roman Barcikowski swoje przedsiębiorstwo założył w roku Ze względu na politykę władz zaborców mogła to być jedynie drogeria. Po śmierci R. Barcikowskiego w roku 1886 prowadzenie firmy przejął jego brat Józef, który w roku 1891 otworzył oddział hurtowy zarejestrowany w sądzie w Poznaniu r 178. Dopiero odzyskanie niepodległości umożliwiło rozpoczęcie produkcji przemysłowej leków. Firma zarejestrowana została w sądzie roku, a właścicielami (po śmierci spadkobierców) byli Andrzej Michalski, Adam Pisarski, Stanisław Kłosiński, Franciszek Kuchaszowski, Władysław Ciaciuch i Włodzimierz Czepczyński 179. Produkcję na szeroką skalę rozpoczęto w roku 1920, a głównym zadaniem była obrona rynku polskiego przed konkurencją firm niemieckich. Od roku 1925 Spółka zaliczała się do największych zakładów farmaceutycznych w Polsce. W tym właśnie roku aostyment produkcyjny wynosił 120 pozycji. Z preparatów weterynaryjnych dominowały iniekcje sterylne, które nie podlegały rejestracji. Leki do użytku u zwierząt produkowano pod znaną marką ERBE. W roku 1938 produkowano 15 różnych gramatur zastrzyków wyjałowionych. 176 Reklama Ardemol, Przegląd Weterynaryjny, 1937, Kopeć S., Od Barcikowskich i Czepczyńskich do PZZ Herbapol S.A. w Poznaniu, Poznań 2003, str j.w. 179 Wójcik H., Krótki zarys historyczny firmy R. Barcikowski S.A. Poznań 1947 (zbiory PZZ Herbapol)

88 87 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Ryc. 23 Reklama preparatów marki Erbe, produkowanych przez firmę R. Barcikowski (Życie Weterynaryjne 1927, 2, 29) Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Barcikowski R., Fabryka Chemiczno Farmaceutyczna: Arecolini hydrobromicum, Argentum colloidale, Baryum chloratum, Calc. chloratum, Coffeinum atrium benzoicum, Eserinumsulfuricum, Lac. sterylisatum, Morph. muriaticum, Atrium kakodylicum, Pilocarpinum hydrochloridum, Ol. camphoratum, Strychninom nitricum, Veratrinum sulfuricum, 180, 181 Yohimbinum hydrochloricum IGF Bayer, Przedstawicielstwa na Polskę Józef Karrach, Breszel Warszawski i s-ka ( później Dom Agenturowy Remedia) Rok założenia: w Polsce produkty weterynaryjne dostępne od roku Adres: Lwów, ul. Akademicka 26 przedstawicielstwo Józef Karrach Warszawa, ul. Hipoteczna 5 przedstawicielstwo Breszel, Warszawski i s-ka Reklama firmy, Życie Weterynaryjne 2/1927 str Cennik, R. Barcikowski Fabryka Chemiczno Farmaceutyczna T.A., styczeń Przegląd Weterynaryjny 1-12/1922, okł. IV

89 88 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Przedstawicielstwa w Polsce Znanej na całym Świecie firmy IGF Bayer zostały otwarte w latach 20- tych XX wieku. Z racji potencjału naukowego i wytwórczego Bayer proponował polskim lekarzom szeroki asortyment preparatów leczniczych oraz surowic i szczepionek. Środki weterynaryjne były szeroko reklamowane w Przeglądzie Weterynaryjnym i Życiu Weterynaryjnym. Na rynku polskim oferowano preparaty stosowane w leczeniu promienicy, zapalenia wymion, środki ściągające i odkażające, preparaty przeciw pasożytom wewnętrznym i zewnętrznym.po wybuchu II Wojny Światowej firma Bayer zwiększyła swoje oddziaływanie na terenie Polski. Preparaty weterynaryjne dostępne były w składzie fabrycznym w Warszawie, wydawano czasopismo Weterynaryjne Wiadomości Terapeutyczne (ryc. 25). Ryc. 24 Reklama preparatu Capronit (Życie Weterynaryjne 1929, 3-4, 32) Preparaty weterynaryjne produkowane i oferowane w Polsce przez firmę IGF Bayer Leverkusen: Istycyna (środek przeczyszczający), Pulbit (stosowany przy biegunkach), Aricyl (lek wzmacniający), Protargol, Odylen (środek p-w świerzbowy), Caporyt (proszek lub maść do leczenia ran), Rivanol, Tolid (do leczenia ran), Tutocain (do miejscowego znieczulenia), Pellidol (wspomagał gojenie ran), Alival (leczenie promienicy), Asuntol (krwiomocz), Trypaflavin (chemoterapeutyk), Dermatoz (stosowany w schorzeniach skóry i zapaleniach ucha), Novocain (znieczulanie), Omnadin (leczenie 183 Przegląd Weterynaryjny 3/1927 okł. II

90 89 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku nosówki), Hexeton (preparat kamfory), Methylenblau Medicinale (środek antyseptyczny), Trypanblau Medicinale (stosowany w piroplazmozie) 184. Biopreparaty: szczepionki przeciw ronieniu, szelestnicy, kulawce, biegunce, przeciwtężcowa, przeciwzołzowa, przeciw różycy 185. Ryc. 25 Okładka Weterynaryjnych Wiadomości Terapeutycznych Błaszczyk Jacek i s-ka, Fabrykacja i Sprzedaż Środków Leczniczych dla Bydła 186 Rok założenia: 1907 Adres: Ostrów Wlkp. Brak danych co do zakresu i wielkości produkcji. Dobrzański Władysław i s-ka, Zakłady Chemiczno Farmaceutyczne Rok założenia: 1900 (apteka), 1935 (spółka produkcyjna) 184 Leki podano na podstawie reklam w Przeglądzie Weterynaryjnym 1-12/1922, okł. IV, 7-8/1925 str. 344, 1/1927 okł. IV, 3/1927 okł. IV, 2/1928 okł. IV, 5/1928 okł. IV, 6/1928 okł. IV, 9/1928 okł. IV, Życie Weterynaryjne 3-4/1929 str. 32, 16/1932, 3-4/1939 str. 94, Weterynaryjne Wiadomości Terapeutyczne nr 1 i 4/ Życie Weterynaryjne Numer Zjazdowy 1928, 2-3/1928 str. 40, Przegląd Weterynaryjny 3/1928, okł. II, 4/1928, okł. II, 7-8/1928 okł. II 186 Kikta T., Zestawienie przedsiębiorstw przemysłowych czynnych w latach , Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, str. 112

91 90 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Adres: Lwów, ul. Friedrichów 5 Produkcję leków apt. Wł. Dobrzański rozpoczął już w roku 1900, wytwarzając w aptece iniekcje do celów dentystycznych (Adrelgezyna) oraz stabilizowany wyciąg z rumianku. W latach międzywojennych firma wyspecjalizowała się w produkcji ampułek w tym do celów weterynaryjnych. W roku 1938 zakłady produkowały asortyment złożony z 549 pozycji w tym. 15 dla celów weterynaryjnych 187. Leki dostępne były pod marką We-De. Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Dobrzański Władysław i s-ka, Zakłady Chemiczno Farmaceutyczne Arecolinum hydrobromicum, Atropinom sulfuricum, Camphora in oleo amygdalar., Coffeinum natrio benzoicum, Coffeinum natrio salicylicum, Morphium muriaticum, Atrium kakodylicum, Pilocarpinum hydrochloridum, Strychninom nitricum, Veratrinum, Yohimbinum hydrochloridum, Acidum arsenicosum, Aqua bidestilata, Camphora in oleo amygdalarum dulcium, Ergotinum, Morphium hydrochloridum, Opii alc. omnia. Dziemski Grzegorz, Laboratorium Weterynaryjne Rok założenia: 1925 Adres: Chełm Lubelski Producent jednego zarejestrowanego preparatu weterynaryjnego, który dostępny był nieprzerwanie od roku 1926 do Preparatem tym był Parchol Geerde, nr świadectwa rejestracji Elabor Sp. z o.o. Fabryka Przetworów Chemiczno Farmaceutycznych 189 Rok założenia: 1920 Adres: Górno k. Brodnicy Spółka wytwarzała preparaty galenowe, farmaceutyczne i weterynaryjne, które były odpowiednikami produktów firm zagranicznych. Leki wytwarzane były w postaci ampułek, tabletek, drażetek, pigułek i specyfików). Asortyment obejmował 30 pozycji, w tym wytwarzano 5 iniekcji do użytku weterynaryjnego. Po roku 1935 firma obniżyła wielkość produkcji, ze względu na agresywne działania konkurencji. 187 Cennik firmowy, Lwów Kalendarz farmaceutyczny Heroda Rocznik Przem. Handl. 1936, poz. 4209, 5491

92 91 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Elabor Sp. z o.o. Fabryka Przetworów Chemiczno Farmaceutycznych: Arecolinum hydrobromicum, Atropinom sulfuricum, Coffeinum natrio salicylicum, Morphium muriaticum, Veratrinum 190. Euscol, Fabryczne Zakłady Rok założenia: 1924 Adres: Łabiszyn k. Bydgoszczy Euscol do roku 1925 wytwarzał lek ujęty w spisie środków weterynaryjnych pod nazwą Euskol nr rej Preparat wydawany był wyłącznie z przepisu lekarza weterynarii. Występował w 2 postaciach brykietów do inhalacji i brykietów do higieny stajni. Był to środek dezynfekcyjny, składający się z igliwia świerkowego z dodatkiem 2,3% kwasu mrówkowego i formaldehydu. Posiadał pozytywną opinię Instytutu Fizjologiczno Bakteriologicznego w Berlinie. Wskazaniami do stosowania były zołzy u koni oraz choroby układu oddechowego 192. Gaj Stefan, Fabryka Środków Farmaceutycznych Rok założenia: 1919 Adres: Poznań, ul. Wielka 16 Ryc. 26 Reklama firmy w katalogu hurtowni Hadroga Bydgoszcz z roku Cennik Hadroga Kalendarz Farmaceutyczny Heroda Seropharm, Cennik Prospekt 9, Poznań, str. 54

93 92 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Fabryka wytwarzała Fluid Restutycyjny dla Koni, jedno z najpopularniejszych lekarstw przełomu XIX i XX wieku. Zasięg działania firmy miał charakter lokalny i ograniczał się jedynie do Wielkopolski. Produkowano tu również środki dezynfekcyjne. O wielkości firmy świadczy fakt, iż zatrudniała tylko 4 robotników, a wartość produkcji zmalała z zł w roku 1930 do zł w roku Ze względu na małe zainteresowanie wyrobami firmy, została ona zlikwidowana roku. Galański Kurt, Laboratorium dla Wyrobu Środków Weterynaryjnych Rok założenia: brak danych Adres: Katowice, ul. Mickiewicza 51 Brak danych co do zakresu i wielkości produkcji. Hadroga Hurtownia i Wytwórnia Drogeryjno Apteczna Rok założenia: 1921 Adres: Bydgoszcz, ul. Matejki 2 Ryc. 27, 28 Produkty witaminowo odżywcze dla zwierząt produkowane przez Hadroga Bydgoszcz (Cennik 1936) 193 Rocznik Przem. Handlu 1936, poz. 4251, 1938, poz. 5518

94 93 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Firma zajmująca się przede wszystkim hurtem leków i materiałów medycznych. Wśród oferty znajdowały się też preparaty weterynaryjne: Arecolinum hydrobromicum, Anthelmin przeciwko glistom u świń, Anticholerin i Avisa stosowane w cholerze drobiu, Camphora 10 i 20%, Centralina i Centrol do tuczenia świń, Dysenterpil przeciw biegunce u cieląt, Galinol proszek zwiększający nośność u kur, Kołkalin przeciw kolkom i wzdęciom u bydła, Placentol środek domaciczny stosowany u krów po ocieleniu, Pigułki aloesowe, Pilocarpini hydrochlorici, Proszek przeciwko biegunce, Urisan, Zołzolin przeciwko zołzom. Dodatkowo hurtownia posiadała na składzie surowice i szczepionki firmy Klawe. Oprócz obrotu lekami wytwarzanymi w innych fabrykach, Hadroga zajmowała się produkcją preparatów dla zwierząt 194. Ryc. 29 Ulotka reklamowa Fluidu dla KONI FIRMY Hadroga (rok 1936) Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Hadroga Hurtownia i Wytwórnia Drogeryjno Apteczna: Fluid dla koni, Kanarek, Sucharki witaminowe dla psów. Karpiński Fr. S.A. Chemiczno Farmaceutyczne Zakłady Przemysłowe Rok założenia: 1855 Adres: Warszawa, ul. Wolności 79 Początkowo firma zajmowała się produkcją wód mineralnych i prostych środków farmaceutycznych. W roku 1909 fabryka przekształciła się w spółkę akcyjną. Organizacja zakładów przedstawiała się następująco 195 : 194 Cennik Hadroga Bydgoszcz Za T. Kikta, Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, 234

95 94 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku dział syntezy chemicznej dział przetworów farmaceutycznych dział szczepionek z pracownią bakteriologiczną dział produkcji wód mineralnych laboratorium doświadczalne technologii chemicznej laboratorium analityczne dział produkcji kosmetyków i mydła Ryc. 30 Widok ogólny na zakłady Fr. Karpiński (T. Kikta, Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, 234) Zakłady Fr. Karpińskiego należały do czołówki polskich firm farmaceutycznych. Jak większość dużych przedsiębiorstw w swojej ofercie posiadały preparaty weterynaryjne. Produkowano 14 środków leczniczych ampułkowanych do użytku weterynaryjnego, wszystkie wolne od obowiązku rejestracyjnego. Od 1926 roku w ofercie znajdowały się 3 leki, które uzyskały wpis do rejestru, a były to: Dolomityn nr rej. 113, Maść na grudę nr rej. 697, Mydło lecznicze dla koni nr rej Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Karpiński Fr. S.A. Chemiczno Farmaceutyczne Zakłady Przemysłowe: Arecolinum hydrobromicum, Atropinum sulfuricum, Barium chloratum, Camphora in oleo Amygdalaraum dulc., Cocainum muriaticum, Coffeinum natrio-benzoicum, Coffeinum natriosalicylicum, Eserinum sulfuricum, Morphium muriaticum, Natrium kakodylicum, Pilocarpinum hydrochloricum, Strychninum nitricum, Veratrinum, Yohimbinum hydrochloricum Kalendarze farmaceutyczne Heroda z lat Cennik firmowy, Warszawa 1932

96 95 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Laboratorium Środków Leczniczych Weterynaryjnych Rok założenia: 1912 Adres: Opole Lubelskie Brak danych co do zakresu i wielkości produkcji. Laokoon, Zakłady Chemiczne S.A. Rok założenia: 1910 Adres: Lwów, ul. Furgalskiego 6-8 Zakłady powstały na skutek wydzielenia laboratorium farmaceutycznego z apteki Piotra Mikolascha. W roku 1921 firma została przemianowana na sp. z o.o., a dwa lata później na spółkę akcyjną. Laokoon należał do największych zakładów przemysłowych Lwowa, zatrudniając 90 robotników w roku 1931 aż do 181 w roku W 1938 roku firma produkowała 43 preparaty pod marką Laokoon, 87 leków w zastrzykach, 7 leków weterynaryjnych 199. Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Laokoon, Zakłady Chemiczne S.A.: Arecolinum hydrobromicum, Atrium kakodylicum, Pilocarpinum hydrochloridum, Ol. Camphoratum, Strychninum nitricum, Veratrinum sulfuricum, Yohimbinum hydrochloricum 200. Pola Laboratorium Chemiczne 201 Rok założenia: 1920 Adres: Bydgoszcz Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Pola Laboratorium Chemiczne: Pola Goinol płyn przeciw parchom u koni i bydła, Pola Choleryna płyn przeciw cholerze drobiu, Pola Kolika środek przeciw kolce u koni i wzdęciu u bydła, Pola Surol środek przeciw czerwonce u świń, Pola Riol płyn przeciwbiegunkowy, Pola Zołzol płyn przeciw zołzom u koni, Pola Fluid Restutycyjny do nacierania zwierząt domowych. 198 Laokoon, sprawozdanie przem. za rok Cennik nr 38, 1938 r. 200 J.w. 201 Środki lecznicze dla zwierząt domowych, Kalendarz IKP na rok 1947

97 96 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Seropharm Poznań, Przemysł i Hurtownia dla Preparatów Weterynaryjnych Fryderyk Łagoński Rok założenia: 1926 Adres: Poznań, ul. Gwarna 18 Przedsiębiorstwo prowadziło zarówno produkcję, jak i handel hurtowy preparatami dla zwierząt. Było jedyną hurtownią nastawioną wyłącznie na sprzedaż leków weterynaryjnych, które oferowało zarówno lekarzom, jak i aptekarzom. W ofercie znajdowały się substancje przydatne do receptury aptecznej, gotowe leki i specyfiki produkcji polskiej i zagranicznej. Firma posiadał własne laboratoria wytwarzające środki lecznicze na podstawie wypróbowanych receptur zarówno z Manuału farmaceutycznego, jak i z doświadczeń lekarzy weterynarii. Właściciel Fryderyk Łagoński był lekarzem weterynarii. Firma za podstawowy cel stawiała sobie ograniczenie wpływu przemysłu zagranicznego i wspierała polskie wytwórnie farmaceutyczne reklamą i szeroką informacją. W zakresie oceny leków i przygotowywania receptur z Seropharmem ściśle współpracowali lekarze weterynarii z całej Polski, nie wyłączając wybitnych osobistości, jak prof. Stanisław Runge 202. Ryc. 31 Strona tytułowa cennika firmowego 202 Seropharma, Cennik Prospekt 9, Poznań, str. 41

98 97 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Seropharm: Specyfiki do iniekcji, reklamowane jako Iniekcje sterylizowane : Arecolinum hydrobromicum, Argocol, Atoxyl sol., Atropinum sulfuricum, Arecolin Eserin, Arecolin Veratrin, Barium chloratum, Cocainum hydrochloricum, Suprarenin sol., Coffeinum natrium salicylicum, Digitoxinum, Eserinum sulfuricum, Fibrolisin, Morphium muriatum, Pilocarpinum hydrochloricum, Natrium chloratum, Nephritan sol., Novocainum hydrochloricum, Strichnini nitrici, Veratrinum sulfuricum, Yohimbinum hydrochloricum, Antivirus mixe; Tabletki: Mieszanka Burowa, Mieszanka Burowa z kamforą, Hexamethylentetramin, Methylenblau, Plv. Dovera, Tartaricum, Yohimbinum; Pigułki: Pil. Aloë, Extr. Aloes. Spośród gotowych leków własnych wymienić należy: Aktynom maść przeciwko promienicy u bydła, Anticolicum stosowane w kolkach u koni, Aro Wap odżywka dla zwierząt zawierająca fosforan wapniowy, Aviseptisan środek przeciwko cholerze drobiu, Bousan preparat usprawniający przemianę materii u krów, Distosan przeciwko motylicy u bydła, Fluidol I środek do wcierań, Herpesan maść na zmiany skórne u bydła, Hyposan środek przeciwko świerzbowi, Maść na liszaj wyłysiający, Maść do oczów dla koni, Maść zielona przeciw zapaleniu wymion, Nalewka ziołowa przeciw zatrzymaniu moczu u koni, Ostosan środek przeciwko lizawości u bydła, Płyn Gamgego stosowany w chorobach chrząstki kopytowej, Papillosan maść przeciwko brodawkom, Pepsisan środek pobudzający łaknienie u koni i bydła, Purex przeciwko pasożytom zewnętrznym, Proszek holenderski dla kóz, Proszek holenderski dla krów, Vermisan srodek przeciwko robakom dla psów 203. Serum Spółdzielnia Gospodarcza Lekarzy Weterynaryjnych Rok założenia: 1932 Adres: Lwów, ul. Piłsudskiego 18 (Piekarska 3) Spółdzielnia stworzona przez lekarzy weterynarii, przede wszystkim w celu zaopatrywania swoich członków w środki i materiały medyczne oraz w specjalistyczne narzędzia. W ofercie posiadała surowicę przeciwróżycową Serovac, którą sprzedawano z 14 dniowym terminem płatności (w przypadku nabycia ponad 5 litrów tejże) 204, preparaty firmy Mgr Klawe 205, Distol przeciw motylicy u 203 Na podstawie cennika Seropharm 204 Informacja Spółdzielni Serum, Przegląd Weterynaryjny, 1932, 5, 282

99 98 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku bydła i Todorit stosowany w piroplazmozie 206. Spółdzielnia oferowała Borowinę Niemirowską, stosowaną w postaci kąpieli i miejscowych okładów u zwierząt 207. Członkami Spółdzielni mogli być jedynie lekarze weterynarii. Wpisowe wynosiło 10 zł, a jeden udział złotych 25. Członkostwo uprawniało do uzyskiwania rabatów na zakupione towary i ewentualnej dywidendy z zysków 208. Ryc. 32 Reklama Spółdzielni Serum Spiess L. i Syn Przemysłowo Handlowe Zakłady Chemiczne S.A. Rok założenia: 1823 Adres: Warszawa, ul. Daniłowiczowska Bilans zamknięcia Spółdzielni Gospodarczej Lekarzy Weterynaryjnych we Lwowie, Przegląd weterynaryjny 1936, Reklama Serum, Przegląd Weterynaryjny 1937, Reklama Serum, Przegląd Weterynaryjny 1935, Informacja Spółdzielni Serum, Przegląd Weterynaryjny 1932, 2

100 99 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Zakłady powstały jako Fabryka Płodów Chemicznych w roku 1823 i były prekursorem farmacji przemysłowej na ziemiach polskich. Informacje dotyczące produkcji preparatów dla zwierząt pochodzą dopiero z roku 1911 i są dość ogólnikowe. W reklamie umieszczonej w Kalendarzu Rolniczym firma poleca m.in. środki lecznicze dla inwentarzy. Szersza prezentacja wyrobów weterynaryjnych następuje dopiero w roku Firma od początku istnienia nastawiła się nie tylko na odtwórczą produkcję preparatów leczniczych, ale również na działania badawczo rozwojowe, które umożliwiły m.in. produkcję preparatów inozytofosforowych z polskich surowców 209. Ryc. 33 Laboratorium analityczne w Zakładach L. Spiess (T. Kikta, Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, 306) Sercem zakładów był rozbudowany dział naukowy, w którym pracowało wielu luminarzy polskiej nauki. Pracowniami bakteriologicznymi kierował prof. Szymon Dzierzgowski były dyrektor Instytutu Medycyny Doświadczalnej w Petersburgu 210. Zakłady, w dziale leków skierowanych do medycyny, 209 Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, 307

101 100 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku każdego roku uruchamiały nową produkcję. Inaczej przedstawiała się oferta weterynaryjna, która na przestrzeni lat międzywojennych pozostawała prawie niezmienna. Od 1926 roku firma posiadała dwa zarejestrowane leki weterynaryjne. Były to: Grudan nr rej. 285 maść na grudę u koni i Restituto Spess nr rej. 286 spirytusowy płyn do wcierań przy schorzeniach reumatycznych i stłuczeniach u koni 211. Ponadto wytwarzano leki nie podlegające rejestracji, jak: Stovarsol przeciw nosówce psów, Propidon szczepionka wg Delbeta, Tecarine środek moczopędny, Zołzol środek na zołzy u koni 212 (innym preparatem przeznaczonym do leczenia tej choroby był Pulvis contra Scrofulas). Spółka oferowała także proszek stosowany w tuczu trzody chlewnej, pod nazwą Beastol 213, a dla bydła produkowano Pulvis vaccarum. Jak wspomniano wcześniej, dużą wagę przykładano do rozwoju innowacyjnych preparatów leczniczych. Mogło to następować tylko dzięki fachowej kadrze zatrudnionej w firmie. Ryc. 34 Reklama preparatów firmy Spiess (Numer Zjazdowy Życia Weterynaryjnego 1928, 1, 31) W roku 1939 pracowało tam 10 chemików, 11 lekarzy i 12 magistrów farmacji. Spółka wydawała pisma o charakterze naukowym, w tym Medycynę i Przyrodę, Biologię lekarską, czy Medicamenta Nova Spis preparatów weterynaryjnych w Kalendarzach Farmaceutycznych Heroda z lat Reklama firmy w numerze zjazdowym Życia Weterynaryjnego 1928, Ludwik Spiess i Syn Wyroby Własne, Warszawa 1919, str Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, 310

102 101 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Spiess L. i Syn Przemysłowo Handlowe Zakłady Chemiczne S.A.: Arecolinum hydrobromicum, Arecolinum hydrochloricum, Atropinum sulfuricum, Camphor in Ol. Amygd. Dulc., Coffeinum natrium benzoicum, Pilocarpinum muriaticum, Veratrinum, Novarsenobenzol 215. Towarzystwo Przemysłu Chemiczno Farmaceutycznego d. Mgr Klawe S.A. Rok założenia: 1860 Adres: Warszawa, ul. Karolkowa 22/24 Początek działalności wiązał się z Apteką mgr. Henryka Klawe, przy której to założono w roku 1868 laboratorium wytwarzające preparaty lecznicze. Faktyczne oddzielenie od apteki nastąpiło 1 kwietnia 1920 roku 216. Od początku działalności firma należała do największych na rynku farmaceutycznym. W dziedzinie weterynarii była niekwestionowanym liderem zarówno w zakresie ilości produkowanych leków, jak i wielkości sprzedaży. Przełomowym momentem dla produkcji środków dla zwierząt był rok 1930, kiedy to właściciele firmy nabyli Dobra ziemskie Drwalewo i Lsopole. W Drwalewie zorganizowano Instytut Serologiczny, który powstał na bazie zakupionego w roku 1929 Instytutu Serologicznego dr. Stanisława Serkowskiego 217. Zakłady produkcyjne w Warszawie i Drwalewie były podzielono następująco: Zakład produkcji surowic i szczepionek weterynaryjnych Zakład serologiczny Zakład produkcji specjalnych specyfików Laboratorium badawcze Plantacja roślin leczniczych W Warszawie zlokalizowano działy: Organopreparatów Szczepionek bakteryjnych i surowic diagnostycznych Serologiczny Intraktów 215 Ludwik Spiess i Syn, Cennik, Warszawa 1931, str Burda P., WZF Polfa 175 lat tradycji i historii , Warszawa Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, 243

103 102 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Syntezy chemicznej Płynów iniekcyjnych Przetworów farmaceutycznych Szczepionek i surowic weterynaryjnych Analityczny Fizjologiczny Bakteriologiczny Doświadczalny Standaryzacji biologicznej Zakładem produkcji surowic i szczepionek weterynaryjnych kierował od roku 1930 lek. Wet. Tadeusz jastrzębski (w latach powojennych profesor Wydziału Weterynaryjnego AR Lublin), a kierownikiem technicznym był dr wet. Borys Kalikin. Jednostka ta została zorganizowana na wzór Państwowej Wytwórni Surowic i Szczepionek w Iwanowicach na Hane w Czechosłowacji. Zakłady Mgr Klawe produkowały 57 surowic i szczepionek weterynaryjnych. Był to asortyment, którym nie mogła pochwalić się żadna z polskich firm weterynaryjnych. Ryc. 35, 36 Strony tytułowe Vademecum i Weterynarii Współczesnej 217, Vademecum Weterynaryjne 218 Weterynaria Współczesna 1937

104 103 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Do produkcji biopreparatów wykorzystywano 350 koni, 75 świń, byki, osły, barany. W roku 1938 zakłady wyprodukowały aż l. szczepionek i surowic. Całość produkcji weterynaryjnej zorientowana była na biopreparaty i leki nie wymagające rejestracji. Jak widać na przykładzie wcześniej omawianych firm, było to działanie powszechne i ilość leków umieszczanych w rejestrze nie przedkładała się na wielkość produkcji. W asortymencie Zakładów Mgr Klawe pierwsze środki weterynaryjne wprowadzone do rejestru pojawiły się dopiero w roku Były to: Carbostil (pałęczki) nr rej i Tetraton nr rej Podobnie do innych dużych firm i tu działał rozbudowany dział naukowy, w którym zatrudnionych było 9-ciu stałych pracowników. Zakłady wydawały własne pisma naukowe, takie jak: Medycyna Współczesna, Farmacja, Weterynaria Współczesna wychodząca w latach jako kwartalnik, a od roku 1938 jako dwumiesięcznik. Od roku 1934 wydawano również Vademecum Klawe oddzielnie dla medycyny i weterynarii. Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Towarzystwo Przemysłu Chemiczno Farmaceutycznego d. Mgr Klawe S.A.: Biopreparaty stosowane w następujących jednostkach chorobowych (wg stosowanej wówczas nomenklatury): kulawka źrebiąt, biegunka cieląt, kulawka cieląt, paratyfus cieląt, posocznica cieląt i owiec, choroby bakteryjne prosiąt, paratyfus klaczy, owiec, ptactwa, coli-bacillosa, dyfteria i ospa ptaków, posocznica krwotoczna, cholera drobiu, zaraza bydła i dziczyzny, zaraza trzody chlewnej, różyca świń, pomór świń, zołzy końskie, ronienie zakaźne krów, guziczkowe zapalenie pochwy u bydła, metritis, mastitis, nosówka psów, zapalenie płuc i oskrzeli, tężec, wąglik, szelestnica, plamica. Wytwarzano też szczepionki yochinolowe i preparaty diagnostyczne, tuberkulinę. Dodatkowo produkowano surowicę krwiotwórczą i surowicę normalną końską 220. Leki i specyfiki weterynaryjne: Aldophen Klawe środek antyseptyczny, Argocol Klawe stosowany w stanach ropnych, Aloe. Comp. Klawe kapsułki przeczyszczające, Bolus alba Klawe oczyszczona glinka biała, Carbo ligini Klawe węgiel drzewny, Carbostil Klawe pałeczki węglowe, Biocalcol Klawe preparat witaminowy, Bismuth. Chinin. Jodat. Klawe do leczenia piroplazmozy, Hexamethylentetramin Comp. Klawe leczenie piroplazmozy, Chinocril Klawe preparat odkażający, Gallina Klawe wspomaganie nieśności, Epirenin Klawe preparat zwężający naczynia krwionośne, Ergot Klawe preparat sporyszowy, Emplastrum cantharidum stosowany przy zapaleniach ścięgien, Emplastrum acre anglicum stosowany przy szpacie i zapaleniu torebek maziowych,, Emorin Klawe 219 Spis preparatów weterynaryjnych Kalendarz farmaceutyczny Heroda Klawe Vademecum Weterynaryjne, 1934

105 104 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku leczenie kolki u koni, Formossan Klawe mączka dietetyczna, Hippodermin Klawe maść przeciw grudzie u koni, Kynodermin maść przeciw grudzie, Helmintin Klawe lek przeciwpasożytniczy, Krezoform Klawe środek dezynfekcyjny, Panodina Klawe immunostymulator, Pituspasmin Klawe oksytocyna, Optocain Klawe środek do znieczuleń miejscowych, Tetraton Klawe preparat wzmacniający, Equivermin Klawe lek przeciw pasożytom jelitowym u koni, Yochinol Klawe środek bakteriobójczy 221. Ryc. 37, 38 Veratrini hydrochlor. 222 Leki do iniekcji, wyjałowione: Arecolinum hydrobromicum, Barium chloratum, Camphor. In Ol. Amygd., Cocaini mur., Coffeinum natrium salicylicum, Eserini salicylici, Fibrolisini, Morph. muriat., Pilocarpini hydrochlorici, Veratrini, Yohimbini hydrochlor. 223 Wetsan Spółdzielnia Lekarzy Weterynaryjnych Rzeczypospolitej Polskiej Rok założenia: ok Adres: Warszawa, ul. Chmielna 14 m Spółdzielnia zajmowała się dystrybucją surowic i szczepionek produkcji krajowej i zagranicznej. W ofercie znajdowały się też: narzędzia weterynaryjne, tusze do znakowania mięsa oraz druki weterynaryjne. 221 Na podstawie Vademecum Klawe i informacji w numerach weterynarii Współczesnej z lat Ze zbiorów Muzeum Apteki pod Łabędziem w Bydgoszczy 223 Cennik Klawe, 1 maja Ogłoszenie Wetsan, Życie Weterynaryjne 1936, 4

106 105 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Vapor Laboratorium Chemiczno Farmaceutyczne R. Herynowski i s-ka Rok założenia: 1931 Adres: Warszawa, ul. Żelazna 30 m Właścicielami spółki byli: Leonard Balkowski, Roman Herynowski i Ignacy Chrzanowski 225. W roku 1937 w Laboratorium wyprodukowano 7158 kg specyfików, w tym kg odżywek weterynaryjnych 226. Niestety brak informacji o rodzaju odżywek. Wenda K., S.A. Zakłady Przemysłowo Handlowe dr farm. K. Wenda S.A. Rok założenia: 1920 Adres: Warszawa, ul. Leszno 98, ul. Krakowskie Przedmieście 45 W firmie prowadzono produkcję preparatów galenowych, mieszanek ziołowych, tabletek, syropów i maści. Oddział produkcji ampułek wytwarzał 88 preparatów, w tym 10 weterynaryjnych. Dział wytwarzający preparaty weterynaryjne znajdował się przy aptece na Krakowskim Przedmieściu 227, 228. Preparaty weterynaryjne produkowane przez firmę Wenda K., S.A. Zakłady Przemysłowo Handlowe dr farm. K. Wenda S.A.: Arecolinum hydrobromicum, Barium chloratum, Camphor. In. Ol. Amygd., Cocaini mur., Coffeinum natrium salicylicum, Eserini salicilici, Pilocarpinum muriaticum, Strychninum nitricum, Veratrinum sulfuricum, Yohimbinum hydrochloricum Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, Vapor, sprawozdanie przemysłowe za rok Reklama w Życiu Weterynaryjnym 1928, 2-3, Cennik Firmowy Warszawa Cennik firmowy, Warszawa 1938

107 106 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku FIRMY BIOWETERYNARYJNE Agentura Laboratorium Szczepionek Pasteura w Paryżu 230 Rok założenia: 1920 Adres: Warszawa, ul. Królewska nr 35 Przedstawicielstwo na Polskę, zajmowało się jedynie dystrybucją preparatów francuskich. Ryc. 39 Reklama firmy w Wiadomościach Weterynaryjnych 4/1920 Biopreparaty oferowane polskim lekarzom weterynarii: Surowica poliwalentna, przeciw różycowa, przeciw cholerze u drobiu, ponadto surowice diagnostyczne, lecznicze i ochronne. Apteka mgr J. Kwartner Rok założenia: brak danych Adres: Lwów, ul. Zamarstynowska 54 Apteka była dystrybutorem szczepionki przeciw nosówce u psów produkcji laboratorium Pasteura w Paryżu. Preparat pod nazwą Dogor dopuszczony był do obrotu na terenie Polski świadectwem Ministra Rolnictwa. 230 Reklama Agentury, Wiadomości Weterynaryjne 4/1920, str. 80

108 107 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Ryc. 40 Reklama preparatu Dogor (Przegląd Weterynaryjny 2/1937) Bujwid Odo Zakład dla Wyrobu Surowic i Szczepionek Sp. z o.o. Kraków Rok założenia: 1893 Adres: Kraków, ul. Lubicz Zakłady założone przez prof. Odo Bujwida, pioniera polskiej bakteriologii, były pierwszą polską firmą wytwarzającą preparaty bioweterynaryjne. Początkowo produkcja kierowana była jedynie do medycyny ludzkiej, po kilku latach profesor podjął szerokie badania nad gruźlicą u zwierząt, a także zapoczątkował wytwarzanie najpopularniejszej w okresie międzywojennym surowicy przeciw różycy świń. Jak wspominano wcześniej Zakład krakowski otwarty został bezpośrednio po odkryciach Boehringa i Roux, dotyczących surowicy przeciwbłoniczej. W trakcie rozwoju firma podzieliła się na dwie części. Jedna mieściła się w Krakowie, gdzie prowadzono hodowle bakteryjne, konfekcjonowano surowice i szczepionki, a także badano czystość i miano biopreparatów. Druga część znajdowała się we wsi Czasław, gdzie urządzono stajnie, mogące pomieścić w razie potrzeby koni, a także pomieszczenie nazwane szczepiarnią, w którym szczepiono konie odpowiedni przygotowanymi kulturami. W majątku znajdowała się ponadto pracownia służąca do przechowywania toksyn oraz sterylizacji narzędzi niezbędnych do szczepienia i pobierania krwi. Proces produkcyjny trwał ok. 4-5 miesięcy, kiedy to zwierzęta osiągały największe miano przeciwciał. Wówczas pobierano krew do jałowych naczyń i przewożono ją do krakowskiego zakładu. Firma znajdowała się pod stałą kontrolą Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a później Ministerstwa Zdrowia Publicznego. Nadzór polegał na 231 Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Alfabetyczny spis przedsiębiorców, str. 112, Warszawa 1972

109 108 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku badaniu jałowości i miana przeciwciał, które to czynności wykonywano do roku 1918 w Wiedniu, a następnie w Zakładzie Higieny w Krakowie. Ryc. 41 Reklama preparatów wytwarzanych przez Zakład Higieny UJ w Krakowie kierowany przez prof. Odo Bujwida (Przegląd Weterynarski 6/1899) Ryc. 42 Reklama Zakładów prof. Odo Bujwida (Kalendarz Farmaceutyczny 1928 str. XXIX)

110 109 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Jak już wspomniano, konie używane do produkcji surowic znajdowały się w Czasławiu. W celu uzyskania surowicy odpowiedniej jakości warunki ich utrzymania były dobre, a konie żywione były dostateczną ilością paszy zielonej, owsem, marchwią i burakami. Ilość utrzymywanych koni zmieniała się zależnie od zapotrzebowania na poszczególne rodzaje surowicy i czasami dochodziła nawet do 100 sztuk. Wszystkie zwierzęta poddawane były regularnej kontroli weterynaryjnej i musiały być wolne od chorób zakaźnych. Wymogiem było to, iż każdy koń musiał posiadać świadectwo miejsca pochodzenia. Stałe kierownictwo nad oboma Zakładami prowadził sam właściciel prof. Odo Bujwid. Do wytwarzanych surowic nie dodawano żadnych środków konserwujących, antyseptycznych oraz nie poddawano jej oczyszczaniu, co wg prof. Bujwida mogło prowadzić do osłabienia działania 232. Wielkość produkcji surowic i szczepionek nie przedstawiała się imponująco. Rocznie wytwarzano ok. 300 l preparatów, z czego 250 l stanowiła surowica przeciwróżycowa 233. Zakłady pracowały nieprzerwanie od momentu otwarcia do roku 1945 i momentu włączenia ich do Zakładów Produkcji Surowic i Szczepionek Biomed w Krakowie. Biopreparaty wytwarzane przez Zakład dla Wyrobu Surowic i Szczepionek Sp. z o.o. Odo Bujwid: Surowica przeciwtężcowa, Surowica przeciwróżycowa, Szczepionka przeciw czerwonce u świń, Szczepionka przeciw cholerze drobiu, Szczepionka przeciw zołzom u koni, Szczepionka przeciw zakaźnemu ronieniu u krów, Krowianka ospowa, Szczepionka przeciw wściekliźnie wg Semple'a. Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego Zakład Produkcji Surowic i Szczepionek Weterynaryjnych Rok założenia: 1917 Adres: Puławy, Michałówka Zakład był kontynuatorem powstałego w roku 1917 Zakłdu Kultury Szczepień Ochronnych. Regularną produkcję biopreparatów rozpoczęto w roku Początkowo wytwarzano jedynie surowicę i szczepionkę przeciwróżycową. W roku 1919 Dział Serologiczny rozporządzał 48 końmi i dwoma mułami. Z tej liczby 41 koni było szczepionych. W związku z dużym zapotrzebowaniem na biopreparaty planowano jeszcze w roku 1919 zwiększenie obsady do 300 sztuk koni. Do października tegoż roku Zakład dostarczył 660 l surowicy przeciwróżycowej i rozpoczął produkcję surowicy przeciw 232 Bujwid O., Otrzymywanie i działanie surowic i szczepionek w krótkiem streszczeniu, Kraków Kurkowska-Bondarecka K., Historia polskiego przemysłu farmaceutycznego, Warszawa 1995

111 110 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku cholerze drobiu 234. Właściwy rozwój PINGW rozpoczął się 19. X roku, kiedy to specjalnym reskryptem władz państwowych zobowiązano dr. Feliksa Jaroszyńskiego i prof. Leona Marchlewskiego do zorganizowania i uruchomienia wytwórni surowicy księgosuszowej 235. W ciągu 16 miesięcy od tej daty wyprodukowano ,5 l surowicy, co pozwoliło objąć szczepieniami całe pogłowie bydła i w efekcie w kwietniu 1922 roku księgosusz uznano za chorobę wygasłą. W strukturze organizacyjnej PINGW wyodrębniono cztery działy: produkcji, rozpoznawczy, pasożytniczy i badawczo - naukowy. Dział produkcji podzielono na trzy pododziały: szczepionek i środków alergicznych, pomoru trzody chlewnej, innych surowic. Kierownikami Działu produkcji byli kolejno: - lek. wet. Stanisław Dzięciołowski (1. X XII. 1917) - lek. wet. Feliks Piotr Jaroszyński (1. I ) - lek. wet. Kazimierz Markowicz ( V. 1934) - dr med. wet. Piotr Żochowski (1. VII XII. 1938) - lek. wet. Kazimierz Zagrodzki (1. I X. 1939) Ryc. 43 Budynki Wydziału Serologicznego PINGW w Puławach (na podstawie T. Kikta, Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972) 234 W sprawie surowicy przeciwróżycowej wytwarzanej przez Dział Serologiczny PINGW w Puławach, Wiadomości Weterynaryjne 8/1919, str Grzęda M., 80 lat działalności Zakładów Biowet w Puławach, Medycyna Wet. 2000, 56(10), str. 615

112 111 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku W latach Zakład posiadał 400 sztuk nierogacizny i zakładane wcześniej 300 sztuk koni produkcyjnych. Ostatnie dane z 31.III roku mówią o 169 koniach, 23 sztukach bydła, 7 osłach i 379 świniach 236. Zwiększająca się obsada zwierzęca doprowadzała do wzrostu produkcji, która w roku 1937 wynosiła już 9616 l biopreparatów, a w roku 1939 już l. W okresie międzywojennym Zakład posiadał oddział w Bydgoszczy wytwarzający maleinę i tuberkulinę. Oddział powstał w roku Po wybuchu wojny Zakład Produkcji PINGW w Puławach został przemianowany na Krajowy Zakład Weterynaryjny, którego produkcja do roku 1945 utrzymywała się na poziomie przedwojennym. PINGW w Puławach był prekursorem znanej obecnie firmy weterynaryjnej Biowet Puławy. Ryc. 44 Rozlewnia surowic PINGW w Puławach (na podstawie T. Kikta, Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972) Biopreparaty wytwarzane przez Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego Zakład Produkcji Surowic i Szczepionek Weterynaryjnych: Surowica przeciwróżycowa, surowica przeciwpomorowa, surowica i szczepionka przeciw zarazie trzody chlewnej, surowica i szczepionka przeciw paratyfusowi trzody chlewnej, surowica i 236 Wydział Weterynaryjny PINGW w Puławach, Życie Weterynaryjne 5-6/1939, str. 109

113 112 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku szczepionka "Puławy" przeciw cholerze drobiu, surowica i szczepionka przeciw zołzom koni, surowica i szczepionka przeciwwąglikowa "Puławy" 237. Polska Wytwórnia Surowic i Szczepionek dla Medycyny i Weterynarii dr Stanisław Serkowski, Instytut Bakteriologiczny w Służewcu Rok założenia: 1920 Adres: Warszawa, ul. Świętokrzyska 16, Stacja doświadczalna w Kuznocinie k. Sochaczewa Wytwórnia działała 9 lat wytwarzając na zamówienie surowice i szczepionki oraz tuberkulinę 238. Ryc. 45 Reklama Instytutu dr. St. Serkowskiego (Życie Weterynaryjne 3/1927) Produkowano tuberkulinę typu bydlęcego, kultury Banga do hyperimmunizacji krów roniących, surowicę przeciwróżycową dla trzody chlewnej. Ponadto Zakład wytwarzał: surowice - przeciw 237 Cenniki firmowe oraz Cennik Seropharm Poznań 238 Informacje na podstawie reklam firmy - Życie Weterynaryjne nr 2/1927, str. 29 i 2-3/1928 str. 38,

114 113 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku cholerze drobiu, zołzom końskim, biegunce cieląt, zakażeniom paciorkowcowym, posocznicy krwotocznej, szelestnicy bydła i owiec. W roku 1929 zakład zakupiony został przez firmę Mgr Klawe. Państwowy Zakład Higieny, Dział Produkcji Surowic i Szczepionek Rok założenia: 1919 Adres: Warszawa, ul. Chocimska 24 Dział Produkcji Surowic i szczepionek rozpoczął działalność w roku 1919 przy Państwowym Zakładzie Epidemiologicznym. Na podstawie Uchwały Rady Ministrów z 7 września 1923 roku zmieniono nazwę Zakładu na Państwowy Zakład Higieny 239. W tym też roku rozpoczęto produkcję surowic do użytku weterynaryjnego. Pierwszym biopreparatem była surowica przeciw różycy świń. Ilość wytwarzanych biopreparatów dostosowywano do potrzeb lecznictwa weterynaryjnego i traktowano ją jako uzupełnienie dla produkcji PINGW w Puławach. W roku 1923 wytworzono 44 l surowicy przeciw różycy, w l, l, l 240. W latach nie produkowano preparatów weterynaryjnych. Ryc. 46 Informacja o produkcji PZH (Życie Weterynaryjne 3/1927) Biopreparaty wytwarzane przez Państwowy Zakład Higieny, Dział Produkcji Surowic i Szczepionek: 239 Rozporządzenie Rady Ministrów z 7. IX r. 240 Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, str. 284

115 114 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Surowica przeciw różycy u świń, hodowla prątka różycy, Antywirus przesącze Besredki przeciw Streptococcus, Antywirus przesącze Besredki przeciw Staphylococcus, Antywirus przesącze Besredki mieszany (przeciw Streptococcus, Staphylococcus, B. pyocyaneus, i B.coli 241 ), surowica przeciwtężcowa 242. Sero dr Julian Nowak, Zakład Wyrobu Surowic i Szczepionek Zwierzęcych Rok założenia: 1919 Adres: Kraków, ul. Karmelicka 45 Zakład utworzył i prowadził prof. dr Julian Nowak od jesieni 1919 roku. Produkcja początkowo odbywała się w Instytucie Weterynarii i Medycyny Doświadczalnej UJ w Krakowie. Pomysł na uruchomienie wytwórni surowic i szczepionek powstał w roku 1919, kiedy to założyciel zwrócił się do Ministerstwa Rolnictwa z propozycją wykorzystania możliwości Instytutu do produkcji biopreparatów weterynaryjnych. Ponieważ rozprzestrzenianie się chorób zakaźnych postępowało nader szybko Ministerstwo przyjęło inicjatywę profesora z aprobatą. W piśmie z 13 marca 1919 roku przyjęto do wiadomość gotowość podjęcia produkcji i proszono o sprecyzowanie rodzajów surowic i szczepionek, które mógłby wytwarzać zakład. O trudnej sytuacji w zakresie dostępności biopreparatów świadczą pisma, które do prof. Nowaka kierowało Centralne Towarzystwo Rolnicze. W liście z 30 maja 1919 roku pisano: Sytuacja pod względem rozporządzania środkami weterynaryjnymi, leczniczymi i diagnostycznymi jest wprost rozpaczliwa, dowodem czego są codzienne otrzymywane listy lekarzy weterynarii, domagających się naszego współdziałania w tym względzie oraz osobiste zgłaszania się tychże lekarzy. (...) Sprowadzanie takich środków jak tuberkuliny malleiny i innych z za granicy przedstawia znaczne trudności z powodu bardzo niskiego stosunku naszej waluty do walut państw zachodnich. Reasumując powyższe, usilnie prosimy W Pana Profesora o łaskawe wzięcie pod uwagę postulatów naszej części państwa i jak najspieszniejsze, wobec bardzo trudnego położenia, zadośćuczynienie takowym 243. W odpowiedzi, angażując własne środki, prof. rozpoczął produkcję przede wszystkim surowicy i szczepionki przeciw różycy, a do współpracy zaangażował lekarzy wet. Władysława Guzka i L. Madeyskiego. Wg kalkulacji cena 1 l surowicy przeciwróżycowej produkcji Zakładu wynosiła 300 koron, podczas gdy surowica produkcji Instytutu Pasteura kosztowała 2000 koron. 20 lutego 1920 Ministerstwo Rolnictwa przesłało zapytanie o możliwość produkcji szczepionki przeciw cholerze drobiu. W roku 1921 prof. Nowak zaadoptował na stajnie przylegający do Instytutu 241 Nazwy preparatów i bakterii podano wg ówcześnie panującej terminologii 242 Zakres produkcji podano na podstawie cenników hurtowni farmaceutycznych i reklamy w Życiu Weterynaryjnym 3/1927, str Nowak J., Historia Instytutu Weterynarii i Medycyny Doświadczalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Zakładu Produkcji Surowic i Szczepionek Weterynaryjnych, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1938

116 115 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku budynek Czerwonego Krzyża, a następnie wynajął stajnie przy dawnym torze wyścigowym na Błoniach w Krakowie. Od roku 1933 konie utrzymywane były w folwarku w Przegorzałach k. Krakowa. Do roku 1931 produkcja prowadzona była na podstawie pism Ministerstwa Rolnictwa z lat 1919, 1920, w których zwracano się z prośbą o podjęcie produkcji biopreparatów. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z r., nakazywało posiadanie koncesji na wyrób tego rodzaju środków i taką Zakład otrzymał roku. Na początku lat 30-tych wystąpiło szereg wątpliwości dotyczących łączenia pracy Zakładu z działalnością Instytutu, w związku z czym prof. Nowak przeniósł cała produkcję do wspomnianych już Przegorzał. Zakład Sero należał do czołowych producentów surowic i szczepionek w kraju i w produkcji preparatów weterynaryjnych ustępował jedynie PINGW w Puławach. W roku 1937 wyprodukowano tu 5709 kg samej tylko surowicy przeciwróżycowej, a zatrudniano 27 robotników i 9 pracowników umysłowych 244. Od roku 1933, we współpracy z firmą Mgr Klawe utworzono przedsiębiorstwo Nowak Klawe, zajmujące się komisową sprzedażą surowicy przeciwróżycowej. Mieściło się ono w Warszawie przy ul. Królewskiej 3. Ryc. 47 Reklama firmy Sero (Przegląd Weterynaryjny 7/1936) Zakłady Sero były prywatną własnością prof. J.Nowaka, jednak ten dużą część zysków przeznaczał na remonty i wyposażenie Instytutu Weterynarii, a także na dofinansowanie działalności naukowej. 244 Sero Sprawozdanie przemysłowe za rok 1937

117 116 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku W latach łaczna kwota dotacji wyniosła ,55 zł, a na inwestycje i adaptacje budynków UJ zł 245. Biopreparaty wytwarzane przez Sero dr Julian Nowak, Zakład Wyrobu Surowic i Szczepionek Zwierzęcych: Surowica przeciw różycy świń, kultura różycy świń, malleina zagęszczona do prób ocznych i skórnych, malleina rozcieńczona 1:4 do prób śródskórno powiekowych, malleina rozcieńczona 1:10 do prób podskórnych, tuberkulina zagęszczona do prób ocznych, tuberkulina rozcieńczona 1:10 do prób podskórnych 246. Serologija Towarzystwo, Filia Serum Union Rok założenia: brak danych Adres: Warszawa, Nowy Świat 7 Ryc. 48 Informacja o firmie serologija w Życiu Weterynaryjnym 1/1927 Firma oferowała surowice i szczepionki przeciwko "wszystkim infekcyjnym chorobom zwierząt" 247. Pracą Towarzystwa kierowali lekarze weterynarii. Firma została nagrodzona srebrnym medalem na wystawie XII Zjazdu Przyrodników i Lekarzy w roku 1925 w Warszawie 248. Serovac, Wytwórnia Surowic i Szczepionek Rok założenia: 1923 Adres: Lwów, ul. Senatorska Nowak J., Historia Instytutu Weterynarii i Medycyny Doświadczalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Zakładu Produkcji Surowic i Szczepionek Weterynaryjnych, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1938, str Cennik firmy Seropharm Poznań 247 Określenie użyte w reklamie umieszczonej w Wiadomościach Weterynaryjnych 62/ Reklama firmy w Życiu Weterynaryjnym 1/1927, str. 26

118 117 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Wytwórnia założona została przez grono lwowskich lekarzy i jednymi z jej celów było wytwarzanie biopreparatów weterynaryjnych oraz prowadzenie laboratorium bakteriologicznego lekarskiego i weterynaryjnego. Dyrektorem wytwórni był dr Alfred Trawiński, a od 1938 roku dr Jan Opieński 249. W roku 1936 uruchomiono oddział w Poznaniu pod nazwą Serovac Poznański, który pokrywał w całości zapotrzebowanie Wielkopolski na biopreparaty. W roku 1930 przy produkcji zatrudnionych było 6 robotników, 7 techników i 4 pracowników umysłowych, a w roku 1938 zatrudniano 10 robotników i 9 pracowników umysłowych 250. Oprócz biopreparatów firma wytwarzała: Calcium chloratum, Atrium chloratum, Glucosum oraz papierki lakmusowe. Ryc. 49 Informacja o firmie Serovac w Kalendarzu Farmaceutycznym z 1931 r. Biopreparaty wytwarzane przez Serovac, Wytwórnia Surowic i Szczepionek: Acnovac, Bronchovac, Gonovac, Intestinovac, Neurovac, Septovac Towarzystwo Przemysłu Chemiczno Farmaceutycznego d. Mgr Klawe S.A. Informacje o firmie i zakres produkcji przedstawiono w rozdziale poprzednim. Zwierzoszczep, Zakład Serologiczno Bakteriologiczny Rok założenia: 1922 Adres: Warszawa, ul. Wilcza 40 m 14 Zakład wytwarzał surowice i szczepionki przeciwko różycy i pomorowi trzody chlewnej, posocznicy wybroczynowej, cholerze drobiu, zołzom, zarazie płucnej 251. W firmie przeprowadzano również badania diagnostyczne. 249 Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, str Serovac. Sprawozdania przemysłowe z lat 1930 i Informacje na podstawie reklamy umieszczonej w wiadomościach weterynaryjnych 1/1923

119 118 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Ryc. 50 Reklama firmy Zwierzoszczep (Wiadomości Weterynaryjne 1/1923)

120 119 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku POLACY, ZASŁUŻENI WYNALAZCY I PRODUCENCI LEKÓW I BIOPREPARATÓW WETERYNARYJNYCH Baranowski Edmund ( ) Magister farmacji, aptekarz śląski, działacz społeczny, patriota. W latach twórca i właściciel Laboratorium Chemiczno Farmaceutycznego w Grudziądzu, wytwarzającego m.in. 24 leki weterynaryjne. Na początku września 1939 roku stanął na czele oddziałów powstańczych w Chorzowie. Zginął śmiercią bohatera, zamordowany z innymi obrońcami Chorzowa we wrześniu 1939 roku 252. Barański Antoni ( ) Tytuł doktora wszech nauk lekarskich uzyskał w Wiedniu w roku 1874, a w roku 1876 podjął studia w Militär Thierarznei Institut, który ukończył w roku 1879 w stopniu lekarza weterynarii. 1 października 1881 r. został mianowany profesorem zwyczajnym lwowskiej Państwowej Szkoły Weterynarii. Wspólnie z profesorem Pawłem Kretowiczem tworzył we Lwowie Zakład Krowiankowy wytwarzający szczepionkę przeciwko ospie. Profesor kierował tym zakładem do roku Barcikowski Roman ( ) Farmaceuta, pionier polskiego przemysłu farmaceutycznego w Wielkopolsce. Założył przedsiębiorstwo handlowo produkcyjne, które stało się bazą dla Fabryki Chemiczno Farmaceutycznej R. Barcikowski. W firmie produkowano zastrzyki do użytku weterynaryjnego pod nazwą Erbe. Bujwid Odo ( ) Prof. Odo Bujwid urodził się w Wilnie w 30. XI roku. Dyplom lekarza uzyskał w Warszawie 14. I roku. Uzupełniał studia w zakresie bakteriologii u Roberta Kocha i Ludwika Pasteura. W roku 1886 założył drugą na Świecie (po paryskiej stacji Pasteura) stację szczepień przeciwko wściekliźnie, która mieściła się w Warszawie. W latach był pierwszym kierownikiem warszawskiej miejskiej pracowni higienicznej. 252 Rembieliński R., Kuźnicka B., Historia Farmacji, Wyd. PZWL, Warszawa 1987, Prost K. E. Wybitni polscy lekarze weterynarii XX wieku w nauce i zawodzie, Lublin 2005, 21

121 120 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Odo Bujwid pracował naukowo pod kierunkiem Kocha i Pasteura. Należał do pierwszych w Polsce, którzy potwierdzili odkrycie prątków gruźlicy i w związku z tym opublikował liczne prace dotyczące metod badań prątka gruźlicy, wykrywania drobnoustroju w plwocinie i wytwarzania tuberkuliny 254 (nazwa nadana preparatowi przez prof. Bujwida przyjęła się w całym lekarskim świecie). Nominację na profesora nadzwyczajnego na Wydziale Lekarskim UJ otrzymał dnia 8. IV roku i w tym też roku zorganizował i otworzył pierwszy Zakład Higieny UJ w Krakowie przy ul. Kopernika 23. Zakład posiadał pracownię chemiczną i mikroskopową, pomieszczenie dla zwierząt oraz pomieszczenia dla przeprowadzania szczepień przeciw wodowstrętowi. Po przeniesieniu Zakładu na ul. Lubicz 34, profesor rozpoczął produkcję surowicy przeciw różycy świń 255, a pierwsze wzmianki o tym fakcie pochodzą z roku 1899 i ten rok możemy przyjąć jako początek zorganizowanej produkcji preparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich. W pracach badawczych prof. Bujwid poczynił doniosłe spostrzeżenia nad różnymi bakteriami, w szczególności prowadził badania nad prątkami gruźlicy, promienicą, wścieklizną, a także nad metodami pozyskiwania surowic: przeciwtężcowej, przeciw różycy świń. Brał czynny udział w zjazdach lekarzy i przyrodników oraz zjazdach towarzystw higienicznych, na których wygłaszał swe referaty z dziedziny higieny i organizacji produkcji biopreparatów. Dorobek naukowy prof. Bujwida obejmuje liczne prace badawcze (ok. 380 publikacji), głównie z dziedziny mikrobiologii. Prof. Bujwid ustąpił ze stanowiska kierownika Katedry i Zakładu Higieny w roku Poświęcił się wówczas pracy w Zakładzie Wyrobu Surowic i Szczepionek, nadzorując pracownię w Krakowie i gospodarstwo w Czasławiu 256. Poza działalnością naukową i prowadzeniem wytwórni biopreparatów, prof. Bujwid aktywnie uczestniczył w pracach społecznych., oświatowych, prowadził walkę o równouprawnienie kobiet i ich dostęp do studiów wyższych, propagował esperanto jako język światowy. Był jedną z najciekawszych postaci z grona polskich naukowców przełomu XIX i XX wieku, któremu należy się tytuł ojca polskiej bakteriologii i przemysłu biopreparatów. Prof. Odo Bujwid zmarł w nocy z 25 na 26 grudnia 1942 roku. Dzięciołowski Stanisław ( ) Lekarz weterynarii, dyplom uzyskał w roku 1886 w Warszawie 257. Kierownik Zakładu Produkcji Surowic i Szczepionek Weterynaryjnych w Puławach w okresie Na podstawie wyników badań zamieszczanych w artykułach naukowych O. Bujwida. 255 Wiadomości Weterynaryjne 1925, 63, Bujwid O., Otrzymywanie i działanie surowic i szczepionek w krótkiem streszczeniu, Kraków Milak K., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych, Lublin Warszawa Kikta T. Przemysł farmaceutyczny w Polsce, warszawa 1972, 278

122 121 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Gessner Edward ( ) Farmaceuta, jeden z pionierów polskiego przemysłu farmaceutycznego. Wieloletni prezes Warszawskiego Towarzystwa Farmaceutycznego. Urodził się 20 grudnia 1853 roku w majątku ziemskim koło Siedlec. Zmarł w Warszawie 22 października 1907 roku. Poza zawodową pracą aptekarza interesował się przemysłem. Dużo podróżował, a efektem tych podróży były sprawozdania z wystaw przemysłowych i lekarskich m.in. w Krakowie, Królewcu i w Berlinie, drukowane w Wiadomosciach Farmaceutycznych 259. E. Gessner rozpoczął produkcję środków leczniczych w roku 1884 od wyrobu drażetek, pigułek i granulek. W jego laboratorium rozpoczęto w roku 1896 produkcję roztworów do wstrzykiwań podskórnych. W pierwszych latach XX w. wprowadził pierwsze preparaty weterynaryjne w postaci iniekcji. Gołaszewski Henryk ( ) Studia weterynaryjne ukończył w roku 1928 na Uniwersytecie Warszawskim. Po studiach podjął pracę w PINGW w Bydgoszczy, gdzie w roku 1931 został mianowany kierownikiem Państwowej Pracowni Weterynaryjno - Rozpoznawczej 260. W pracy naukowej zajmował się zagadnieniami gruźlicy i chorób pszczół. Gordziałkowski Jan ( ) Studia weterynaryjne odbył w Charkowie, gdzie w roku 1888 uzyskał dyplom lekarza weterynarii, a w 1896 w Dorpacie zdobył stopień magistra nauk wet. Poświęcił się pracy naukowej z zakresu mikrobiologii. Do 1895 roku prowadził w Charkowie dział produkcji szczepionki przeciwwąglikowej. W roku 1919 powrócił do Polski, gdzie zajął się organizacją prac związanych ze zwalczaniem księgosuszu. W tym też roku uruchomił w Brześciu nad Bugiem stację przeciwksięgosuszową i był jednym z twórców zakładu produkcji w Michałówce k. Puław (wytwarzano tam surowicę przeciwksięgosuszową oraz surowicę przeciwko pomorowi trzody chlewnej). W roku 1920 otrzymał nominację na prof. zwyczajnego chorób zakaźnych zwierząt Uniwersytetu Warszawskiego. Zmarł w roku 1944 podczas Powstania Warszawskiego Rembieliński R., Kuźnicka B., Historia Farmacji, Wyd. PZWL, Warszawa 1987, Prost K. E. Wybitni polscy lekarze weterynarii XX wieku w nauce i zawodzie, Lublin 2005, Millak K., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych, Lublin-Warszawa , 64

123 122 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Guzek Władysław (1884 zm. po 1939) Dyplom lekarza weterynarii uzyskał w 1907 roku, a stopień doktora nauk weterynaryjnych w 1922 we Lwowie. Był kierownikiem Stacji Rozpoznawczej Instytutu Medycyny i Weterynarii Doświadczalnej w Krakowie ( ) 262. Współpracownik prof. Juliana Nowaka w Instytucie Weterynarii i Medycyny Doświadczalnej UJ Kraków. Był także prokurentem w Zakładzie Produkcji Surowic i Szczepionek Weterynaryjnych Sero Kraków w latach Jaroszyński Feliks Piotr (1870 -?) Dyplom lekarza weterynarii uzyskał w 1895 roku. Pracował w Rosji, jako lekarz weterynarii w obwodzie kubańskim, pomocnik weterynarza gubernialnego w Jelizawietpolu. Pracował w wytwórniach surowicy przeciwksięgosuszowej w Zarnabadzie na Kaukazie i w Czycie na Syberii. W 1918 roku został kierownikiem Wydziału Serologii Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego w Piławach. W latach był kierownikiem stacji przeciwksięgosuszowej i wytwórni surowicy, która mieściła się w Michałówce k. Puław. W latach był dyrektorem PINGW w Puławach 264. Do najważniejszych zadań należało zorganizowanie produkcji surowicy przeciw księgosuszowi bydła. Akcja zakończyła się całkowitym sukcesem. Dzięki pracy m.in. F. Jaroszyńskiego Polska została uznana za kraj wolny od księgosuszu 265. Jastrzębski Tadeusz ( ) Tadeusz Jastrzębski, urodzony w 1904 r. w Wiktorzynie, ukończył gimnazjum w Łomży w 1924 r., a studia na Wydziale Weterynaryjnym Uniwersytetu Warszawskiego w 1928 r. otrzymując dyplom lekarza weterynarii w 1929 r. Dyplom doktora medycyny weterynaryjnej z wyróżnieniem uzyskał za pracę Przechodzenie przeciwciał na potomstwo u klaczy wysoko uodpornionych przeciwko różycy świń w 1939 r. Pracę zawodową profesor dr Tadeusz Jastrzębski rozpoczął już jako student pod kierunkiem prof. Szymanowskiego w Katedrze Bakteriologii Weterynaryjnej, a potem w Klinice Chorób Wewnętrznych u prof. K. Łopatyńskiego. Po ukończeniu studiów odbył służbę wojskową, kończąc Szkołę Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu. W 1930 r. otrzymał posadę w dziale Produkcji Biopreparatów Weterynaryjnych w Instytucie Bakteriologii i Serologii w Drwalewie. Pracował tam najpierw jako asystent, potem kierownik 262 Millak K., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych, Lublin-Warszawa Nowak J., Historia Instytutu Weterynarii Medycyny Doświadczalnej UJ, Kraków Millak K., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych, Lublin-Warszawa , Grzęda M., Jubileusz 75-lecia produkcji leków w Puławach Michałówce, Życie Weterynaryjne 1995, 70, 9, 286

124 123 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku techniczny działu, zakładu, kierownik naukowy i dyrektor ds. produkcji. W okresie tym zorganizował wytwórnię surowic i szczepionek weterynaryjnych w Drwalewie. Zapoczątkował też produkcję weterynaryjnych preparatów farmaceutycznych, opracował sam lub przy współpracy innych specjalistów metodę produkcji i kontroli preparatów. 1 września 1953 r. powierzono prof. Jastrzębskiemu obowiązki samodzielnego pracownika naukowego i stanowisko kierownika Katedry Mikrobiologii Wydziału Weterynaryjnego UMCS w Lublinie. W 1954 przyznano mu tytuł zastępcy profesora, w 1956 r. tytuł i stanowisko docenta, w 1963 r. profesora nadzwyczajnego, a w 1970 r. profesora zwyczajnego. Prof. Jastrzębski pozostawił bogaty dorobek naukowy oraz liczną kadrę uczniów, pracowników nauki i praktyki. Był autorem lub współautorem około 100 prac eksperymentalnych i referatowych. Interesowały go szczególnie zagadnienia dotyczące wirusologii oraz bakterii beztlenowych. Tym zagadnieniom poświęcił wiele czasu i opublikował samodzielnie lub jako współautor 67 prac z tego zakresu. Ponadto ogłosił drukiem około 40 publikacji dotyczących spraw zawodowych, biografii oraz tłumaczeń artykułów naukowych 266. Karpiński Wincenty ( ) Aptekarz warszawski, współtwórca przemysłu farmaceutycznego. Wieloletni prezes (1872, 1874 i 1879) i członek honorowy Towarzystwa Farmaceutycznego. W 1858 roku założył Fabrykę Wód Mineralnych i Sztucznych. Fundator stypendiów naukowych i ofiarodawca fundator Warszawskiego Towarzystwa Farmaceutycznego 267. Zakłady, których twórcą był W. Karpiński produkowały 14 ampułkowanych środków leczniczych do użytku weterynaryjnego, a także 3 leki, które uzyskały wpis do urzędowego rejestru leków weterynaryjnych. Klawe Henryk ( ) Farmaceuta, pionier polskiego przemysłu farmaceutycznego, założyciel znanej warszawskiej firmy Laboratorium Chemiczno Farmaceutycznego mgr. Henryka Klawe, istniejącej w latach i przekształconej następnie w Towarzystwo Przemysłu Chemiczno Farmaceutycznego, którego był prezesem ( i ) 268, a od 1912 roku członkiem honorowym. Wielką zasługą dla przemysłu weterynaryjnego było to, że dział produkcji leków dla zwierząt był traktowany jako jeden z priorytetowych. Dało to firmie Mgr Klawe niekwestionowaną pozycję lidera produkcji leków weterynaryjnych i preparatów bioweterynaryjnych w okresie międzywojenny. 266 Wawrzkiewicz J., Panorama lubelska Rembieliński R., Historia farmacji, Warszawa 1963, Burda P., 175 lat tradycji i historii , Warszawa 1999, 6

125 124 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Lang Henryk (1871 ok. 1940) Lekarz weterynarii dyplom uzyskał w roku 1893, a tytuł dr. Wet. w 1911 roku we Lwowie. Asysten w klinice chirurgicznej Akademii lwowskiej w latach Po I Wojnie Światowej był inspektorem weterynaryjnym Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie (1923) 269, następnie współpracownikiem prof. Juliana Nowaka w Instytucie Weterynarii i Medycyny Doświadczalnej UJ Kraków, a także prokurentem w Zakładzie Produkcji Surowic i Szczepionek Sero Kraków w latach Łagoński Fryderyk (1885 -?) Lekarz weterynarii, założyciel i właściciel firmy handlowo produkcyjnej Seropharm Poznań. Orędownik przemysłu weterynaryjnego i stosowania leków dla zwierząt produkcji polskiej. Preparaty wyrobu krajowego opatrywał winietą ochronną Seropharm Fr. Łagoński. Jednym z elementów działania było pozyskiwanie oryginalnych receptur, stosowanych przez lekarzy weterynarii w całej Polsce. Na podstawie tychże wytwarzał preparaty pod własną marką używane w lecznictwie zwierząt 271. Madeyski Ludwik ( ) Dyplom lekarza weterynarii uzyskał w 1911 roku we Lwowie. Był demonstratorem, a później asystentem w Klinice Chorób Wewnętrznych Akademii Lwowskiej ( ) 272. Od roku 1923 rozpoczął pracę pod kierunkiem prof. Juliana Nowaka w Instytucie Weterynarii i Medycyny Doświadczalnej UJ Kraków, był także prokurentem w Zakładzie Produkcji Surowic i Szczepionek Weterynaryjnych Sero Kraków w roku Markowicz Kazimierz ( ) Lekarz weterynarii, dyplom uzyskał w roku 1907 w Dorpacie. Od 1910 roku miejski lekarz weterynarii w Lublinie 274. Kierownik Zakładu Produkcji Surowic i Szczepionek Weterynaryjnych Instytutu Serologii PINGW w Puławach w latach Millak K., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych, Lublin-Warszawa , Nowak J., Historia Instytutu Weterynarii Medycyny Doświadczalnej UJ, Kraków Cennik firmowy, Seropharm Millak K., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych, Lublin-Warszawa , Nowak J., Historia Instytutu Weterynarii Medycyny Doświadczalnej UJ, Kraków Millak K., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych, Lublin-Warszawa , Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, 278

126 125 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Nowak Julian Ignacy ( ) Profesor, lekarz medycyny i weterynarii, mikrobiolog, działacz społeczny i polityczny. Po studiach medycznych podjął pracę dydaktyczną i naukową na Uniwersytecie Jagiellońskim jako profesor weterynarii i mikrobiologii ( ), w latach był rektorem UJ. Od roku 1931 członek Polskiej Akademii Umiejętności. religijnych i oświecenia. W 1905 roku wybrany do Rady Miejskiej Krakowa, pozostał jej członkiem przez 30 lat. W 1914 roku objął funkcję zastępcy prezydenta miasta. W 1922 roku został Prezesem Rady Ministrów oraz był ministrem wyznań Po ustąpieniu z funkcji premiera w grudniu 1922 r., wybrany został na senatora z województwa lwowskiego ( ) 276. W 1899 r. objął kierownictwo Zakładu weterynarii UJ. Po zakończeniu studiów lekarskich na UJ uzyskał stopień doktora, habilitował się z anatomii patologicznej. Już jako docent kończy studia weterynaryjne w Wiedniu. Prof. Olbrycht w swoim wniosku o mianowanie J. Nowaka profesorem honorowym UJ z dn. 28 czerwca 1935 roku pisze: Obok działalności naukowej rozwijał prof. Nowak także znakomicie działalność dydaktyczną wykładając zrazu weterynarię dla studentów medycyny i lekarzy przygotowujących się do egzaminu fizykanckiego oraz weterynarię dla studentów rolnictwa. Wkrótce ogłosił również wykłady mikrobiologii i ćwiczenia z tego zakresu dla medyków, a austriackie Ministerstwo Wyznań i Oświaty mianowało go w roku 1915 także profesorem bakteriologii, roszerzając w ten sposób zakres działalności na naukę, do której objawiał zawsze szczególne zamiłowanie 277. Przez Ligę Narodów był powołany do Międzynarodowej Komisji Ekspertów do opracowania konwencji międzynarodowej weterynaryjnej. Reprezentował Polskę w Conseil International des Epizooties. Trzykrotnie wybierany na stanowisko prezesa Towarzystwa Lekarskiego, wiceprezes Towarzystwa Rolniczego, prezes Towarzystwa Rybackiego, prezes Rady Nadzorczej Syndykatu Rolniczego i Centralnej Kasy Spółek Rolniczych 278. Po objęciu kierownictwa Zakładu Weterynarii obok działalności naukowej prof. Nowak rozwija działalność produkcyjną w zakresie wytwarzania surowic i szczepionek weterynaryjnych. Funkcjonowanie wytwórni możliwe było dzięki prywatnym nakładom profesora, a impulsem do jej 276 Encyklopedia Wiem, portalwiedzy.pl 277 Archiwum UJ, Akta personalne prof. J. Nowaka 278 Sześćsetlecie medycyny krakowskiej, Historia Katedr, Kraków 1964, 619

127 126 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku stworzenia była chęć poprawy zaopatrzenia weterynarii w środki niezbędne do zwalczania chorób zakaźnych, będących zmorą ówczesnego rolnictwa. W późniejszym okresie zakład prezentowany był pod nazwą Sero. Za największe osiągnięcie naukowe prof. Juliana Nowaka, a tym samym również Instytutu Weterynarii i Medycyny Doświadczalnej, które zyskało światowy rozgłos, należy uznać opracowanie przez niego, dwutomowego atlasu fotograficznego bakterii, grzybów i pierwotniaków, który został wydany w 1927 roku przez G. Fischera w Jenie i nosił tytuł Documenta Microbiologica. Rogiński Zenon ( ) Urodził się 23 sierpnia 1904 roku w Jedwabnem. Studia ukończył na Wydziale Weterynaryjnym Uniwersytetu Warszawskiego w roku Karierę zawodową rozpoczął jako asystent w Instytucie Bakteriologiczno Serologicznym Towarzystwa Chemiczno Farmaceutycznego d. Mgr Klawe w Drwalewie. Ponadto odbywał liczne staże w zakładach farmaceutycznych w Budapeszcie, Belgradzie, Sofii i Bukareszcie. W roku 1935 podejmuje pracę w Wydziale Weterynaryjnym PINGW w Puławach na stanowisku kierownika pododdziału produkcji surowic przeciwko pomorowi świń. Był jednym z współorganizatorów rozbudowy Michałówki, a w szczególności budowy laboratorium i pomieszczeń produkcyjnych 279. Po roku 1945 kontynuował działalność zawodową w przemyśle bioweterynaryjnym. Pracował w Zakładzie Przemysłu Biologiczno Farmaceutycznego w Drwalewie, w Sero Kraków. Był współautorem opracowań nowych biopreparatów Bioval, Furacoccid, Biofurazolidon, Anticoccid. Zmarł 3 grudnia 1986 roku. Serkowski Stanisław ( ) Bakteriolog, serolog, higienista. Studiował medycynę w Charkowie i uzyskał tam w 1989 roku dyplom lekarza. Tytuł doktor nauk medycznych uzyskał na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie 280. Profesor medycyny, twórca Polskiej Wytwórni Surowic i Szczepionek dla Medycyny i Weterynarii w Służewcu. Prowadził zakład w latach W roku 1929 przekazał przedsiębiorstwo firmie Mgr Klawe, w której pracował jako dyrektor Instytutu Serologiczno - Bakteriologicznego Prost K.E., Wybitni polscy lekarze weterynarii XX wieku w nauce i zawodzie, Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin 2005, Millak K., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych, Lublin-Warszawa , Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, 242

128 127 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Spiess Ludwik Henryk ( ) Farmaceuta, pionier polskiego przemysłu farmaceutycznego. Założył jedną z największych w okresie międzywojennym, wytwórnię środków farmaceutycznych. Wytwarzano tu sterylne roztwory do wstrzykiwań do użytku weterynaryjnego oraz maść na grudę u koni i spirytusowy płyn do wcierań przy schorzeniach reumatycznych u koni 282. Trawiński Alfred ( ) Lekarz weterynarii, bakteriolog. W latach profesor Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie, następnie dyrektor Instytutu Weterynarii w Puławach ( ) 283. Profesor Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej, Akademii Medycznej i Wyższej Szkoły Rolniczej w Lublinie od 1960 roku. Członek Polskiej Akademii Nauk, ekspert honorowy Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Autor (ok. 150) publikacji naukowych, m.in. dotyczących drobnoustrojów przewodu pokarmowego i pasożytów odzwierzęcych człowieka. Autor podręczników akademickich: Higiena mięsa tom 1 2, , Mięsoznawstwo (1948), Zarys higieny mięsa i przetworów mięsnych (1951). W latach był dyrektorem Wytwórni Surowic i Szczepionek Serovac we Lwowie. Zakład wytwarzał m.in. surowicę przeciwróżycową do użytku weterynaryjnego 284. Wenda Kazimierz ( ) Aptekarz warszawski, wybitny historyk farmacji polskiej, wieloletni redaktor Wiadomości Farmaceutycznych ( i ). Doktor honoris causa Uniwersytetu w Nancy (1923) 285. Wydał dzieło Materiały do dziejów farmacji w dawnej Polsce, a także pracy z zakresu farmacji weterynaryjnej p.t. Leki końskie stosowane w tajniach królewskich w Krakowie w latach Właściciel firmy Dr K. Wenda S.A., wytwarzającej 10 weterynaryjnych roztworów do iniekcji. Zagrodzki Kazimierz ( ) Studia weterynaryjne rozpoczął w 1902 roku w Instytucie Weterynarii w Warszawie. Kontynuował je do roku 1905, kiedy to za działalność w ruchu niepodległościowym został skazany na zesłanie i osiedlenie się na Syberii. Przebywał tam 5 lat. W roku 1911 podjął udaną ucieczkę i przedostał się do Lwowa, gdzie w 1912 roku dokończył studia i otrzymał dyplom lekarza weterynarii. W październiku 1918 roku został powołany na stanowisko kierownika Działu Higieny i Lecznictwa Zwierząt w PINGW 282 Rembieliński R., Kuźnicka B., Historia farmacji, PZWL, Warszawa 1987, lecie PIW w Puławach, Puławy 1955, Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, Rembieliński R., Kuźnicka B., Historia farmacji, PZWL, Warszawa 1987, 325

129 128 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Puławy. Jesienią 1920 roku został naczelnikiem Komisji do Walki z Księgosuszem Bydła. Produkcję surowicy przeciwksięgosuszowej uruchomiono w Puławach Michałówce, a zasługi dr. K. Zagrodzkiego w zwalczaniu księgosuszu są niepodważalne 286. Po wykonaniu powierzonego zadania powrócił do pracy w wojsku, w którym służył do roku 1935 do momentu przeniesienia w stan spoczynku. Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 lipca 1935 roku powołano Wydział Weterynaryjny PINGW, którego kierownikiem został dr Kazimierz Zagrodzki. Rozpoczął on energiczne działania mające na celu odbudowanie Wydziału. Całość zamierzeń inwestycyjnych miała się zamknąć kwotą 5,7 mln złotych. Dzięki pracy dr Zagrodzkiego wybudowano chłodnie w Michałówce, wyposażono je w urządzenia laboratoryjne i produkcyjne, a także rozpoczęto budowę budynku obecnej siedziby Państwowego Instytutu Weterynaryjnego 287. Po wybuchu II Wojny Światowej Wydział Weterynaryjny przeszedł w ręce okupanta, a jego kierownikiem został prof. J. Schaaf, którego zastępcą został dr K. Zagrodzki. Włączył się on w działalność konspiracyjną, skutkiem czego w roku 1941 został aresztowany i osadzony na Zamku w Lublinie. W więzieniu stan jego zdrowia uległ pogorszeniu i po zwolnieniu z aresztu zmarł. Żochowski Piotr ( ) Doktor medycyny weterynaryjnej, kierownik Zakładu Produkcji Surowic i Szczepionek Weterynaryjnych Instytutu Serologii PINGW w Puławach w latach Dyplom lekarza weterynarii uzyskał w Charkowie w roku 1893, doktoryzował się w Warszawie w 1928 roku. W 1906 roku pracował w Instytucie Pasteura, gdzie zajmował się badaniami nad ospą owiec i zarazą płucną bydła rogatego. W 1914 roku został powołany do wojska rosyjskiego, gdzie kierował stacją przeciwksięgosuszową w Karsie na Kaukazie. Po wojnie był organizatorem i kierownikiem podobnej stacji w Lewaszowie w guberni samarskiej (1920). Kierował również Instytutem Weterynaryjno Bakteriologicznym w Woroneżu (1921) 289. Po powrocie do kraju w roku 1922brał czynny udział w organizacji zwalczania księgosuszu. W latach kierował Zakładem Produkcji Surowic i Szczepionek Weterynaryjnych Instytutu Serologii PINGW w Puławach Prost K.E., Wybitni polscy lekarze weterynarii XX wieku w nauce i zawodzie, Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin 2005, Grzęda M., Jubileusz 75-lecia produkcji leków w Puławach Michałówce, Życie Weterynaryjne 1995, 70, 9, Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, Millak K., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych, Lublin-Warszawa , Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce, Warszawa 1972, 278

130 129 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku PODSUMOWANIE Rozwój polskiego przemysłu weterynaryjnego związane są ściśle z rozwojem farmacji przemysłowej. Produkcja leków i biopreparatów dla zwierząt była w przeważającej mierze dodatkowym zakresem działania firm farmaceutycznych. Za początek wytwarzania leków dla zwierząt na ziemiach polskich możemy przyjąć koniec XIX w., wtedy to bowiem pojawiły się pierwsze informacje w prasie o oferowanych biopreparatach produkcji Zakładu Higieny UJ w Krakowie ( Zakłady prof. o. Bujwida). Miało to miejsce w roku Znaczny rozwój tej gałęzi przemysłu farmaceutycznego możemy zaobserwować w dwudziestoleciu międzywojennym. W roku 1918 istniało zaledwie 7 przedsiębiorstw oferujących specyfiki weterynaryjne. Były to w większości małe laboratoria, produkujące preparaty galenowe, proste specyfiki oraz firmy specjalizujące się w produkcji surowic i szczepionek. Firmy te wznowiły działalności zaraz po odzyskaniu niepodległości. Największym problemem zakładów już działających i powstających po odzyskaniu niepodległości był niedostatek kapitału inwestycyjnego, co wymuszało zaangażowanie firm zagranicznych. Wkład kapitału obcego w całym przemyśle farmaceutycznym sięgał ok. 30% jego wartości. W sektorze produkcji leków dla zwierząt udział kapitału obcego był zdecydowanie mniejszy. Poza przedstawicielstwami firm zagranicznych, które siłą rzeczy zasilane były finansowo przez swoje centrale, firmy polskie powstawały na własnej bazie finansowej, a jednym z celów, który sobie te przedsiębiorstwa stawiały było ograniczanie wpływu produkcji zagranicznej i konkurencja cenowa z preparatami zagranicznymi. Niestety nie zawsze się to udawało, dużą przeszkodą w rozwoju produkcji był brak wyspecjalizowanych producentów aparatury chemicznej, takiej jak pompy próżniowe, agregaty metalowe kwasoodporne i zasadoodporne oraz aparatury kamionkowej, szklanej i porcelanowej. Dużym problemem było zaopatrywanie się w niektóre substancje chemiczne, które nie były wytwarzane w Polsce. W miarę upływu lat problemy te były eliminowane. Małe laboratoria i przedsiębiorstwa powstawały duże zakłady przemysłowe. Coraz większe zainteresowanie budziła produkcja leków dla zwierząt. Inwestycje państwowe w powstanie PINGW związane były z koniecznością przeciwstawiania się chorobom zakaźnym atakującym zwierzęta hodowlane na terenie RP. Właśnie przemysł bioweterynaryjny stanowił trzon produkcji leków dla zwierząt. Podczas gdy w farmacji bazowano głównie na syntezie prostych związków i adaptacji leków ludzkich do stosowania u zwierząt, w sektorze surowic i szczepionek prowadzono badania będące skierowane wyłącznie na ochronę stanu zdrowia zwierząt. O ile farmacja weterynaryjna pod względem swojej inowacyjności była zawsze w tyle za Niemcami, USA, Francją, czy Szwajcarią, o tyle w pracach nad biopreparatami polscy uczeni stali w pierwszym szeregu. Należy tu wspomnieć prof. Odo Bujwida, którego można nazwać twórcą polskiego przemysłu biopreparatów ludzkich i weterynaryjnych. Jego prace nad prątkami gruźlicy, czy też różycą u świń pozwoliły wprowadzić

131 130 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku zarówno preparaty diagnostyczne jak i lecznicze w tym samym czasie, w którym były one wprowadzane na całym świecie. Dość wspomnieć, iż profesor otworzył drugą stację Szczepienia Przeciw Wodowstrętowi na świecie (po stacji paryskiej Pasteura). Jego działalność na niwie przemysłowej ograniczona była wielkością Zakładu. Podstawową produkcją były surowice i szczepionki dla ludzi, ale wytwarzane biopreparaty weterynaryjne stanowiły poważną pomoc dla lekarzy weterynarii szczególnie z rejonu Małopolski. Prace naukowe prof. Bujwida przyczyniły się na pewno do rozwoju innych firm bioweterynaryjnych jak Wydział Produkcji Surowic i Szczepionek PINGW, Zakłady Sero prof. Juliana Nowaka, czy też wydział surowic i szczepionek zakładów Mgr Klawe. Te cztery firmy zapewniały całkowite zaopatrzenie w weterynaryjne surowice i szczepionki. Niewielkie ilości biopreparatów wytwarzały również zakłady PZH. Firmy zagraniczne posiadały nikły udział w tej dziedzinie przemysłu, a zbyt wysoka cena leków przez nie wytwarzanych nie pozwoliła na zdobycie większego rynku zbytu. Polskie biopreparaty oprócz korzystnej ceny nie ustępowały jakością produkcji zagranicznej. Badania przeprowadzane w Państwowym Zakładzie Higieny oraz w instytutach zagranicznych wykazywały niejednokrotnie to, że polskie surowice miały większe miana przeciwciał oraz zachowywały się stabilniej. Dzięki rodzimemu przemysłowi bioweterynaryjnemu, na początku lat 20-tych XX w. zahamowano rozprzestrzenianie się księgosuszu. Spośród firm produkujących specyfiki weterynaryjne dominowały w Polsce 3 przedsiębiorstwa, mające strukturę spółek akcyjnych. Były to: Towarzystwo Przemysłu Chemiczno Farmaceutycznego d. Mgr Klawe S.A., Zakłady Chemiczne Ludwik Spiesz i Syn S.A. oraz Chemiczno Farmaceutyczne Zakłady Fr. Karpiński S.A. W przypadku zakładów Mgr Klawe, założyciel tychże Henryk Klawe, uchodził za reformatora polskiego przemysłu farmaceutycznego. Oprócz specyfików tradycyjnych wprowadzał do produkcji nowe formy podawania leków (iniekcje), organopreparaty i biopreparaty. Klawe rozpoczął produkcję organopreparatów już w roku Po odzyskaniu niepodległości firmę przejął Stanisław Klawe, a w 1920 roku ustalono priorytetowe działy produkcji, wśród których wyodrębniono również weterynarię. Do tego celu stworzono własną bazę naukową, która prowadziła prace badawcze w kierunku nowoczesnej produkcji oraz syntezy nowych leków. Mając na uwadze potrzeby produkcji m.in. preparatów bioweterynaryjnych zakupiono tereny w Drwalewie, gdzie stworzono Instytut Serologiczny i Bakteriologiczny, który stał się podstawą naukową i surowcową dla zakładu Produkcji Surowic i Szczepionek Weterynaryjnych. O poziomie produkcji świadczy fakt, iż wielką rolę przypisywano działalności naukowo badawczej. Wszystkie preparaty sprawdzano w Laboratorium Badawczym, a dla potrzeb badań farmakologicznych utrzymywano zwierzętarnie. Doskonała organizacja pracy, własny ośrodek badawczy i wysoki standard wyrobów były wizytówką firmy i stanowiły podstawę do wzorowania się innych polskich przedsiębiorców. Ponadto pozwalało to na eksport preparatów produkowanych przez firmę do Francji, Kanady, czy na

132 131 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Bliski Wschód. Szeroka informacja o preparatach w Weterynarii Współczesnej oraz w innych czasopismach zawodowych przyczyniła się do ich popularności. Ponieważ nie dysponujemy dokładnymi danymi sprzedażowymi z okresu międzywojennego, trudno ocenić odsetek udziału w rynku. Biorąc jednak pod uwagę relacje w czasopismach zawodowych, reklamy oraz cenniki hurtowni z dużym prawdopodobieństwem możemy stwierdzić, iż ponad 30% produkcji leków weterynaryjnych pochodziło właśnie z fabryki Mgr Klawe. Podobny kierunek rozwoju, bazujący na nauce i nowej technologii przyjęły pozostałe dwie wspomniane wcześniej firmy, czyli L. Spiess S.A. i Fr. Karpiński S.A. Pewną różnicą, istotną dla weterynarii, było to, iż w przypadku tych przedsiębiorstw, działu produkcji leków dla zwierząt nie uczyniono jednym z priorytetów. W obu firmach produkowano specyfiki proste, łatwe w wytwarzaniu i w zasadzie powielane przez wiele mniejszych firm. Lokalni wytwórcy stanowili poważne źródło zaopatrzenia w leki dla praktykujących lekarzy wet., dlatego też nawet najmniejsze laboratoria stanowiły istotną pomoc w terapii zwierząt. W omawianiu roli przemysłu weterynaryjnego nie można zapomnieć o tym, że mimo wszystko decydujące znaczenie dla lecznictwa zwierząt miały preparaty wykonywane samodzielnie przez lekarzy weterynarii. Przemysł dostarczał jedynie surowce. Oczywiście rzecz ta miała się inaczej w przypadku biopreparatów weterynaryjny i tu należy upatrywać bazy dla rozwoju farmacji weterynaryjnej w okresie powojennym aż do czasów nam współczesnych. Początek produkcji leków nie był obwarowany wieloma przepisami prawnymi. Historia powstania farmacji przemysłowej na ziemiach polskich przypada na okres zaborów, co w sposób znaczny wpłynęło na dynamikę rozwoju. Polityka zaborców zmierzała w kierunku ograniczania wpływu polskich przedsiębiorców. Trzy odmienne modele prawne prowadziły do różnego stopnia rozwoju przedsiębiorstw. Początkowo prawo nie regulowało w sposób szczegółowy sprawy produkcji środków leczniczych, stosunkowo najlepiej rozwiązano tę kwestię w dawnym zaborze rosyjskim i tu właśnie powstały firmy nadające ton polskiej farmacji i weterynarii w niepodległej Polsce. Po roku 1918 rozpoczęto unifikację prawa i tworzenie nowych aktów pozwalających na uporządkowanie i kontrolę produkcji leków. Niestety, szczególnie w odniesieniu do środków weterynaryjnych, przepisy nie zawsze wyrażały się w sposób jednoznaczny. Doprowadziło to do sytuacji, że większość preparatów była produkowana bez jakichkolwiek zezwoleń, a leków zarejestrowanych było 46 w roku 1935, podczas gdy leków ludzkich było ok Brak kontroli nad wytwarzanymi środkami mógł wpływać na ich jakość. Sytuacja w bioweterynarii również nie była do końca uregulowana. Formalnie każda wytwórnia musiała posiadać zezwolenie Ministerstwa Spraw wewnętrznych, w praktyce firma SERO z Krakowa prowadziła produkcję do roku 1931 tylko na podstawie listu intencyjnego Ministerstwa Rolnictwa.

133 132 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku W przypadku firm bioweterynaryjnych nie wpływało to na jakość produkcji, ponieważ wszystkie ogromną wagę przywiązywały do kontroli jakości prowadzonej zarówno we własnych laboratoriach jak i laboratoriach Instytutów Badawczych zarówno krajowych jak i zagranicznych. O poziomie jakościowym produkcji biopreparatów weterynaryjnych może świadczyć fakt, iż w okresię okupacji przejęto produkcję surowic i szczepionek PINGW w Puławach, a testy preparatów produkcji Zakładów prof. Bujwida okazały się bardzo pomyślne. Ogólnie rzecz biorąc prawodawstwo z okresu międzywojennego dostosowało ramy produkcji do uregulowań obowiązujących w krajach bardziej rozwiniętych w tej dziedzinie. Inną sprawą było stosowanie się do obowiązujących przepisów. W zakresie stosowania leków weterynaryjnych w Polsce, mieliśmy do czynienia z pełną gamą zarówno substancji leczniczych jak i wskazań. Analizując dostępne piśmiennictwo trudno nie zauważyć faktu, iż lekarze weterynarii bardziej ufali środkom dla ludzi niż preparatom produkowanym wyłącznie dla zwierząt. Chlubnym wyjątkiem były tu leki produkcji Mgr Klawe S.A., która to firma wraz z preparatem dostarczała lekarzowi bogatą dokumentację w postaci badań naukowych, a także wspomagała lekarza możliwością wykonywania badań laboratoryjnych. Niewątpliwą zaletą leków produkcji tej firmy było to, iż przechodziły one szczegółowe badania w dziale kontroli jakości. Na rynku weterynaryjnym dostępne były praktycznie wszystkie środki używane w latach międzywojennych w nowoczesnej medycynie weterynaryjnej. O ile polskie firmy oferowały preparaty proste, to firmy szczególnie niemieckie wprowadzały do użytku najnowsze rozwiązania. Spośród surowic i szczepionek w użyciu były wszystkie, które służyły do leczenia i zapobiegania przeważającej większości chorób zakaźnych. I tu największą produkcją mogły poszczycić się Zakłady Mgr Klawe, które wyprzedzały puławski PINGW i Sero Kraków. W doniesieniach naukowych dotyczących stosowania surowic i szczepionek zwraca się uwagę, iż polskie wyroby jakościowo nie ustępują produkcji zagranicznej (w tym produktom Instytutu Pasteura), a koszt ich stosowania był średnio dziesięciokrotnie niższy. Rozwój farmacji weterynaryjnej był możliwy dzięki zaangażowaniu grupy naukowców i przemysłowców. Na pierwszym miejscu należy wymienić wspomnianego już prof. Odo Bujwida, pioniera polskiej bakteriologii. Pracował on naukowo m.in. pod kierunkiem Kocha i Pasteura. Wprowadzał ich odkrycia, wzbogacone własnymi obserwacjami nie tylko do pracy w Katedrze Higieny UJ, ale również we własnym Zakładzie Produkcji Surowic i Szczepionek, który mieścił się w Krakowie. Prace dotyczące gruźlicy u bydła były pionierskimi na skalę światową, a użycie tuberkuliny do diagnostyki tej choroby był milowym krokiem w kierunku jej zwalczania. Metody produkcji tuberkuliny i surowicy przeciwróżycowej O. Bujwid przedstawił w licznych publikacjach. Mimo tego, iż jego zakład był nastawiony na niewielką produkcję, stanowił pionierskie przedsięwzięcie, dające przykład innym wytwórcom.

134 133 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Również z Krakowa pochodził prof. Julian Nowak, twórca Zakładów Sero, profesor UJ, premier RP. Prof. Nowak w dużej mierze przyczynił się do ograniczenia występujących chorób zakaźnych. Po uzyskaniu niepodległości przez Polskę, to właśnie on, jako jeden z pierwszych wyraził gotowość do podjęcia produkcji surowic i szczepionek, początkowo w budynkach należących do UJ, później we własnym zakładzie. Wielkim wkładem było to, że działalność podjął angażując własne środki, a zarobione pieniądze częściowo inwestował w wyposażenie Zakładu Weterynarii UJ i wzbogacanie biblioteki naukowej. W tworzeniu polskiego przemysłu bioweterynaryjnego duży udział miał lek. Wet. Feliks Jaroszyński kierownik Instytutu Serologii PINGW w Puławach. Do pierwszych jego zadań należała walka z księgosuszem bydła, a właściwie organizacja i kierowanie produkcją biopreparatów. Akcja zakończyła się spektakularnym sukcesem. Dzięki pracy m.in. F. Jaroszyńskiego Polska i Europa Zachodnia mogła nadal kontynuować hodowlę bydła. W roku 1935 na bazie Wydziału Serologicznego, kierowanego przez F. Jaroszyńskiego powstał Wydział Weterynaryjny PINGW, którego kierownikiem został dr Kazimierz Zagrodzki. Rozpoczął on energiczne działania mające na celu odbudowanie Wydziału. Całość zamierzeń inwestycyjnych miała się zamknąć kwotą 5,7 mln zł. Dzięki pracy dr. Zagrodzkiego wybudowano chłodnie w Michałówce, wyposażono je w urządzenia laboratoryjne i produkcyjne, a także rozpoczęto budowę budynku obecnej siedziby Państwowego Instytutu Weterynaryjnego. W firmie Mgr Klawe Zakładem Produkcji Surowic i Szczepionek Weterynaryjnych kierował dr Tadeusz Jastrzębski, który ów zakład stworzył według wzoru Państwowej Wytwórni Surowic i Szczepionek w Iwanowicach nad Hane (Czechosłowacja). Analizując przebieg tworzenia polskiego przemysłu weterynaryjnego, należy zauważyć, że największy wpływ miały osoby związane z produkcją biopreparatów weterynaryjnych. Byli to naukowcy, którzy przenosili efekty swoich badań ze skali laboratoryjnej na skalę przemysłową, ale także organizatorzy, czy mówiąc współczesnym nam językiem biznesmeni, tworzący nowoczesne zakłady wytwórcze, które były podstawą dla rozwoju przemysłowej farmacji weterynaryjnej w okresie powojennym. Funkcjonowanie współczesnego przemysłu weterynaryjnego w Polsce w dużym stopniu jest wynikiem działań osób i firm opisanych w tej książce.

135 134 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku AKTY PRAWNE Teksty aktów prawnych obowiązujących w latach Akty prawne dotyczące biopreparatów Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego Z dnia 21 maja 1920 r. (Dz. U. Nr 51 poz. 317) W przedmiocie wyrobu i sprzedaży surowic i szczepionek leczniczych, zapobiegawczych i diagnostycznych używanych w praktyce lekarskiej. Na mocy art. 2 pkt. 13 Zasadniczej Ustawy Sanitarnej z dnia 19. lipca 1919 r. (Dzien. Pr. Pań. Nr 63, poz. 37) zarządzam co następuje: Art. 1 Wyrób surowic i szczepionek, używanych w praktyce lekarskiej, zezwala się wyłącznie osobom, które otrzymają odpowiednią koncesję od Ministerstwa Zdrowia Publicznego. Art. 2 Warunki, jakim powinny odpowiadać zakłady wyrobu surowic i szczepionek, określi Ministerstwo Zdrowia Publicznego przy wydawaniu koncesji. W razie niezastosowania się do tych warunków, udzielona koncesja może być w każdym czasie cofnięta. Art. 3 Istniejące już zakłady wyrobu surowic i szczepionek powinny w przeciągu dni 14 od dnia ogłoszenia niniejszego rozporządzenia złożyć w Ministerstwie Zdrowia Publicznego podania o udzielenie im wymaganej w art. 1 koncesji. Art. 4 Zakłady wyrobu surowic i szczepionek podlegają kontroli państwowych władz sanitarnych. Kontrola ta będzie prowadzona zgodnie z instrukcją, wydaną przez Ministra Zdrowia Publicznego. Art. 5 Wyrób surowic i szczepionek w zakładach koncesjonowanych może być dopuszczony wyłącznie pod fachowem kierownictwem osób przez Ministerstwo zdrowia Publicznego na tem stanowisku zatwierdzonych, jako posiadających dostateczne kwalifikacje moralne i fachowe. Art. 6 Wszystkie zakłady wyrobu surowic i szczepionek obowiązane są prowadzić szczegółowe wykazy ilości wyprodukowanych surowic i szczepionek, ich rodzajów, oraz notować komu, w jakim czasie i w jakich ilościach były one odstąpione. Art. 7 Surowice i szczepionki mogą być wydawane z zakładu produkującego je nie inaczej, jak po uprzedniem zbadaniu. Badanie surowic i produktów bakteryjnych porucza się organom wyznaczonym przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego.

136 135 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Art. 8 Surowice i szczepionki wypuszczone w obieg z zakładów, powinny posiadać na opakowaniu, względnie naczyniu sygnaturę, zawierającą: a) firmę producenta, b) nazwę rodzaju szczepionki lub surowicy, c) cenę, d) ewentualnie ilość jednostek leczniczych i e) datę wyrobu. Sygnaturę należy złożyć do aprobaty organów wyznaczonych przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego. Art. 9 Surowice, podlegające obowiązkowemu określeniu miana, mogą być wypuszczone w obieg nie inaczej, jak z odpowiedniem na naczyniu oznaczeniem przeprowadzonej kontroli przez organa wyznaczone przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego. Art. 10 Surowice i szczepionki, których własności uległy zmianom w przeciągu czasu, mogą być na wniosek organów, wyznaczonych przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego, wycofane z obiegu. Art. 11 Wszystkie koncesjonowane zakłady surowic i szczepionek obowiązane są składać do Ministerstwa Zdrowia Publicznego miesięczne wykazy ilości wyprodukowanych i pozostałych w zakładach wyrobów oraz ilości zwierząt szczepiennych. Art. 12 Handel surowicami i szczepionkami zezwala się tylko aptekom i osobom do handlu środkami leczniczemi upoważnionym. Surowice i szczepionki znajdujące się w handlu, powinny odpowiadać wymogom w art. 8 i 9 niniejszego rozporządzenia określonym. Art. 13 Przywóz z zagranicy surowic i produktów bakteryjnych, używanych w praktyce lekarskiej, może być dopuszczony wyłącznie za każdorazowem zezwoleniem Ministerstwa Zdrowia Publicznego i na warunkach w zezwoleniu określonych. Art. 14 Surowice te i produkty bakteryjne, sprowadzane z zagranicy, powinny odpowiadać wymaganiom art. 8 i 9 niniejszego rozporządzenia. Art. 15 Winni przekroczenia przepisów niniejszego rozporządzenia ulegną karze w myśl ogólnych postanowień karnych. Art. 16 Rozporządzenie niniejsze obowiązuje z dniem ogłoszenia na całym obszarze Państwa Polskiego. Minister w.z. (-) Dr W. Chodźko

137 136 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Instrukcja Ministra Zdrowia Publicznego Z dnia 26 sierpnia 1920 r. W przedmiocie kontroli surowic i produktów bakteryjnych leczniczych, zapobiegawczych i diagnostycznych. Art. 1 Wykonywanie kontroli surowic i produktów bakteryjnych, leczniczych, zapobiegawczych i diagnostycznych przewidzianej art. 4-tym Rozporządzenia Ministra Zdrowia Publicznego z d. 21 maja 1920 r. (Dz. U. Nr 51, poz. 317), powierzam Państwowemu Zakładowi Badania Surowic w Warszawie. Art. 2 Obowiązkowi kontroli miana podlegają: 1. surowica przeciwbłonnicza, 2. surowica przeciwczerwonkowa, 3. surowica przeciwtężcowa, 4. surowica przeciwmeningokokowa, 5. wszystkie surowice diagnostyczne, 6. wszystkie produkty bakteryjne i diagnostyczne. Art. 3 Fakultatywnie kontroli miana podlega: 1. surowica przeciwpaciorkowcowa. Art. 4 Kontrola innych surowic i szczepionek polega na badaniu jałowości i nieszkodliwości. Hodowle bakterii używanych do przygotowania szczepionek, muszą być przesłane do Państwowego Zakładu Badania Surowic. Art. 5 Sprzedaż surowic i produktów bakteryjnych, używanych w praktyce lekarskiej, jest dozwolona tylko za piśmiennem zezwoleniem Państwowego Zakładu Badania Surowic dla każdego poszczególnego preparatu. Art. 6 Kontroli preparatów, wymienionych w art. 2-4 niniejszej Instrukcji podlega cała i każdorazowa produkcja surowic, szczepionek lub innych preparatów bakteryjnych, która to produkcja winna być złożona w specjalnem pomieszczeniu w lokalu zakładu wytwórczego. Art. 7 Pomieszczenie to (pokój, szafa, szuflada, i.t.p.) w zakładzie prywatnym zostaje opieczętowane w obecności przedstawiciela Zakładu Wytwórczego pieczęcią urzędową Państwowych Władz

138 137 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Sanitarnych II instancji po pobraniu przez te władze czterech próbek w orginalnem opakowaniu celem przesłania ich do Państwowego Zakładu Badania Surowic. Art. 8 Próbki, przesłane przez władze sanitarne do zbadania, winny być zaopatrzone w formularz (załącznik nr 1), wypełniony przez Zakład Wytwórczy. Art. 9 Zakład Wytwórczy może otrzymać na żądanie od Państwowego Zakładu Badania Surowic część próbki przesłanej do kontroli w ilości wystarczającej do przeprowadzenia własnego badania. Art. 10 O wyniku badań Państwowy Zakład Badania Surowic zawiadamia równocześnie produkującego i te państwowe władze sanitarne, które pobrały próbę. Art. 11 Jeżeli badanie surowicy potwierdzi wysokość miana podanego przez Zakład Wytwórczy, oraz jeżeli surowice odpowiadają innym niezbędnym wymaganiom pod względem jałowości i nieszkodliwości, to zostaje wydane urzędowe zezwolenie na sprzedaż preparatu badanej serii. Art. 12 Jeżeli badanie stwierdzi, że miano surowicy jest niższe od wskazanego przez zakład Wytwórczy, ale jest leczniczo wystarczające, wówczas sprzedaż może być dozwolona. Na etykiecie winno być podane miano, stwierdzone przez Państwowy Zakład Badania Surowic. Art. 13 Jeżeli badanie stwierdzi obecność cech dyskwalifikujących, które jednak można usunąć (jak np. pewne rodzaje nieprzejrzystości), wówczas seria może być zwrócona Zakładowi Wytwórczemu do poprawienia, które musi być przeprowadzone w sposób zaaprobowany przez Państwowy Zakład Badania Surowic. Surowice poprawione podlegają nowej kontroli. Art. 14 Jeżeli badanie stwierdzi niedowartościowość absolutną surowicy, wówczas seria zostaje zwrócona Zakładowi Wytwórczemu z prawem użycia do innych celów, niż pierwotnego przeznaczenia i to za każdorazowem zezwoleniem Państwowego Zakładu Badania Surowic. Art. 15 O ile badanie stwierdzi, że surowica lub inny preparat bakteryjny są wręcz szkodliwe, wówczas może być zarządzone zniszczenie całej serii z rozporządzenia Min. Zdrowia Publ. Art. 16 Badanie każdej serii ma być ponowione w Państwowym Zakładzie Badania Surowic co najmniej po 6 miesiącach i po 2 latach od daty pierwszego badania. W razie stwierdzenia zmian dyskwalifikujących daną serię, może być nakazane jej wycofanie z obiegu. Art. 17 Na używanie surowicy po upływie 3 lat lub po jeszcze dłuższym przeciągu czasu musi być uzyskane każdorazowe zezwolenie.

139 138 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Art. 18 Naczynia zawierające surowicę, podlegające na zasadzie niniejszej Instrukcji, obowiązkowemu określeniu miana, winny posiadać napis: Kontr. państw. Nr... Ponadto na flakonach musi być plomba lub inny znak urzędowy. Koszta ew. plomby lub znaku ponosi Zakład Wytwórczy, zakłada je zaś Państwowy Urząd Sanitarny II instancji przez wydelegowanego w tym celu urzędnika. Art. 19 W celu ujednostajnienia badań Państwowy Zakład Badania Surowic dostarcza na żądanie Zakładom Wytwórczym standartowych surowic i toksyn bezpłatnie. Art. 20 Zakłady Wytwórcze mogą przesyłać próbki surowic do potwierdzenia miana, określonego przez nie w czasie szczepienia. Badania te nie zwalniają Zakładów Wytwórczych od zastosowania innych zarządzeń niniejszej instrukcji. Art. 21 Badanie i kontrola surowic, dokonywane z urzędu, odbywają się bezpłatnie. Badania, wymienione w art. 20 podlegają opłacie według taksy, opartej na kosztach zużytych zwierząt i materiałów. Art. 22 Surowice powinny odpowiadać następującym ogólnym wymaganiom: 1. surowice muszą być najzupełniej jałowe, 2. dodawanie do surowic środków antyseptycznych jest dozwolone w ilościach nieszkodliwych dla człowieka (0,5% fenolu, 0,4% trikrezolu, i.t.p.). Wyjątek stanowi surowica przeciwmeningokokowa, do której nie można dodawaą żadnych płynów antyseptycznych. 3. surowice nie mogą zawierać jadów, szczególnie jadu tężcowego, 4. surowice nie mogą zawierać wskutek zagęszczenia, więcej niż 12% białka, 5. ilość jednostek antytoksycznych winna być oznaczana na etykiecie surowicy przeciwbłonniczej. Oznaczenie miana innych surowic na etykiecie nie jest konieczne, 6. surowica przeciwbłonnicza winna zawierać nie mniej, niż 200 jednostek antytoksycznych w 1 cm 3, przyczem siłę tej surowicy będzie się określać według metody Ehrlicha, 7. siła surowicy przeciwtężcowej winna być określona według metody Behringa Ehrlicha na myszach lub według metody Roux'a na morskich świnkach, a zakład nadsyłąjąc próbki tej surowicy, winien wskazać, według której z tych dwóch metod surowica była określona. Surowice tężcowe winny zawierać nie mniej, niż 2 jednostki antytoksyczne w 1 cm, - a 20 we flakonie (Behringowskie), lub zobojętniać 100 dawek śmiertelnych dla morskiej świnki w ilości 0,00001 cm 3, 8. na flakonach z surowicą przeciwmeningokokową winno być oznaczone, przeciwko któremu z typów meningokoków przeznaczona jest surowica, przyczem typy (A, B, C i D) należy

140 139 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku wzorować według grup określonych w Instytucie Pasteur'a w Paryżu. Surowica przeciwmeningokokowa winna aglutynować odpowiedni typ w rozcieńczeniu 1:200 i wiązać dopełniacz w ilości 0,005 cm 3, a ponadto surowica ta w ilościach 0,001 i 0,002 winna wywoływać fagocytozę. Surowica przeciwmeningokokowa wieloważna winna wykazywać te same własności względem każdego z typów, użytych do jej przygotowania. Art. 23 Miano surowicy przeciwczerwonkowej należy określać według własności antytoksycznych i aglutynujących przeciwko typowi Shiga. Surowica powinna zobojętniać w dawce przynajmniej 0,002 cm 3 surowicy 4 do 6 dawek toksycznych jadu. Toksyczność określa się metodą zastrzyknięcia do żył królikom i białym myszom. Art. 24 Surowice przeciwpaciorkowcowe podlegają kontroli Zakładu Badania Surowic, o ile zwierzęta uodpornione zostały szczepami chorobotwórczymi dla zwierząt. Surowice zwierząt, uodpornionych szczepami wyosobnionemi z materiału wprost od człowieka, nie podlegają określeniu przez Zakład Badania Surowic. Zakład będzie badał surowice przeciwpaciorkowcowe według metody Aronsona. Zakłady Wytwórcze winny dostarczać dla określenia miana szczepy paciorkowców, używanych do uodparniania. Art. 25 Surowice i produkty bakteryjne, sprowadzane z zagranicy, podlegają powyższym przepisom, przyczem zarządzenia, dotyczące Zakładów Wytwórczych, obowiązywać będą przedstawicielstwo firmy zagranicznej lub dom handlowy, sprowadzający te wyroby. Minister w.z. Dr W. Chodźko

141 140 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku ZAŁĄCZNIK Nr do próby surowicy do badania Zakład Wytwórczy... Nadesłane d.... m.... r.... Produkt... Nr... Serja... Nazwa konia... Data upustu krwi... Data rozlania surowicy... Ilość upuszczonej krwi... Ilość zebranej surowicy... Wyniki badania poprzedniego upustu... Wyniki badania danego upustu w Zakładzie Wytwórczym... Ilość i jakość dodanego środka antyseptycznego... Ilość, rodzaj i pojemność użytych naczyń (ampułki, flakony, i.t.d.)... Dokładny przebieg i metoda szczepienia... Uwagi... Podpis odpowiedzialnego kierownika Zakładu Wytwórczego

142 141 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego z dnia 20 lutego 1923 r.(dz. U. Nr 21 poz. 137) w przedmiocie utrzymywania na składzie przez apteki surowic i szczepionek. Na mocy art. 2 p. 13 i art. 10 zasadniczej ustawy sanitarnej z dnia 19 lipca 1919 r. (Dz. P.P.P. Nr 63, poz. 371) oraz art. 362 ros. Ustawy lekarskiej (zbiór praw ros. t. XIII wyd. 1905), 7 austr. Ustawy z dnia 1906 r. (Dz. U. P r. Nr 5) i p. A. 1 Rozdz. III pruskiego królewskiego rozporządzenia aptekarskiego z dnia 11 października 1801 r. zarządza się co następuje: 1. Wszystkie apteki publiczne zobowiązane posiadać są na składzie następujące surowice i szczepionki: 1. po 6 flakonów surowic: przeciwbłonniczej po 1000 jednostek i przeciwczerwonkowej po 10 cm 3 szt., po 3 flakony surowic: przeciwmeningokokowej, przeciwtężcowej i przeciwpaciorkowcowej, 2. po trzy flakony szczepionki - przciwcholerycznej i durowej (tetra). 2. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie po upływie jednego miesiąca od dnia ogłoszenia go w Dzienniku Ustaw. Minister Zdrowia Publicznego: Chodźko Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 23 lutego 1924 r. (Dz. U. Nr 21 poz. 228) w przedmiocie zwolnienia od cła surowic i szczepionek, używanych w lecznictwie i stosowanych do celów weterynaryjnych. Na zasadzie art. 20 rozporządzenia Ministrów: Skarbu oraz Przemysłu i Handlu z dnia 4 listopada 1919 r. o taryfie celnej (Dz. U. R. P. Nr 95, poz. 510) i w myśl p. 3 poz. 44 taryfy celnej, ogłoszonej w powyższem rozporządzeniu zarządza się w porozumieniu ze Służbą Zdrowia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Państwowych co następuje: 1. Ustala się następujący wykaz surowic i szczepionek, wolnych od cła: 1. Surowice używane w lecznictwie: 1. przeciw cholerze,

143 142 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku 2. przeciw dżumie, 3. przeciw jadowi kiełbasianemu (serum antibotulinum), 4. przeciw jadowi wężów, 5. przeciw gorączce siennej (Henfiber), 6. przeciw wąglikowi, 7. przeciw pneumokokom. 2. Surowice i szczepionki do celów weterynaryjnych: 1. przeciw zołzom u koni, 2. przeciw wąglikowi, 3. przeciw pomorowi świń. 2. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Równocześnie tracą moc obowiązującą wszelkie inne przepisy dotyczące surowic i szczepionek, wolnych od cła. Minister Skarbu: W. Grabski

144 143 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku 2. Akty prawne dotyczące leków i organopreparatów Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego z dnia 15 stycznia 1920 r. ( Dz. U. Nr 5 poz. 36) w przedmiocie handlu hurtowego środkami leczniczemi. Na zasadzie art. 2 p. 13 i art. 10 zasadniczej ustawy sanitarnej z dnia 19 lipca 1919 r. (Dz. P. P. P. Nr 63, poz. 371), zarządzam co następuje: Art. 1 Handel hurtowy środkami leczniczemi może być prowadzony jedynie na podstawie osobnej koncesji (art. 4 i 5) Art. 2 Koncesja na handel hurtowy środkami leczniczemi uprawnia koncesjonariusza do sprzedaży środków leczniczych detalistom, przetwórcom, konsumentom pośrednim (jak szpitale, kasy chorych), oraz instytucjom lub osobom uprawnionym do nabywania przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego. Przedmiotem podobnych sprzedaży mogą być wszelkie środki lecznicze bez ograniczenia ich co do liczby, jakiemu podlegają składy materiałów aptecznych i farb, stosownie do ustawy dla materialistów z 1844 r., odnośnie do trzymanych na składach i sprzedawanych artykułów leczniczych. Art. 3 Koncesja na handel hurtowy środkami leczniczemi nie uprawnia natomiast do sprzedawania środków leczniczych osobom w artykule poprzednim nie wymienionym. Art. 4 Koncesji na handel hurtowy środkami leczniczemi udziela Ministerstwo Zdrowia Publicznego. Art. 5 Handel hurtowy środkami leczniczemi może być prowadzony również na podstawie ważnych koncesji, otrzymanych przed ogłoszeniem niniejszego rozporządzenia. Ważność tych koncesji winna być do dnia 1 marca 1920 r. potwierdzona, stosownie do art. 7 niniejszego rozporządzenia. Art. 6 Składami hurtowemi środków leczniczych zarządzać mogą jedynie dyplomowani materialiści oraz prowizorzy, względnie magistrzy farmacji. Zarządzający są odpowiedzialni za wykonywanie przepisów dotyczących tej gałęzi handlu. Art. 7 Osoby posiadające poprzednio uzyskaną koncesję, winny ją przedłożyć do dnia 15 lutego 1920 r. celem stwierdzenia jej ważności we właściwym Okręgowym Urzędzie Zdrowia Publicznego przy podaniu firmy, imienia i nazwiska koncesjonariusza oraz odpowiedzialnego zarządzającego i siedziby przedsiębiorstwa.

145 144 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Art. 8 Osoby, którym koncesja pozwala na handel detaliczny środkami leczniczemi (t.j. poza granicami art. 2), zabrania się prowadzenia na podstawie posiadanej koncesji równocześnie handlu hurtowego środkami leczniczemi w zakresie przewidzianym w art. 2 niniejszego rozporządzenia. Art. 9 Rozporządzenie niniejsze zyskuje moc obowiązującą z chwilą ogłoszenia. Art. 10 Rozporządzenie niniejsze obowiązuje jedynie na terytorium b. zaboru rosyjskiego. Minister w. z. (-) W. Chodźko Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego z dnia 20 stycznia 1921 r. (Dz. U. Nr 10, poz. 63) w przedmiocie kontroli nad produkcją i sprzedażą środków leczniczych i opatrunkowych, wód mineralnych i trucizn oraz nad produkcją kosmetyków. Na mocy art. 11 i p. 13 art. 2 zasadniczej ustawy sanitarnej z 19 lipca 1919 r. (Dz. P. P. P. Nr 63, poz. 371), art. 7 ustawy o organizacji władz administracyjnych II instancji z dn. 2 sierpnia 1919 r. (Dz. P. P. P. Nr 65, poz. 395), oraz art. I ustawy z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy (Dz. Ust. Nr 117, poz. 768), zarządzam, co następuje: Art. 1 Kontrola nad działalnością zakładów produkcji i sprzedaży środków leczniczych i opatrunkowych, wód mineralnych, oraz nad wyrobem kosmetyków i obrotem trucizn należy do państwowych władz administracyjnych II instancji. Wykonywanie tej kontroli powierza się inspektorom farmaceutycznym. Prawa i obowiązki inspektorów farmaceutycznych oraz stosunek ich do innych władz państwowych określają osobne instrukcje. Art. 2 Rozporządzenie niniejsze obowiązuje na obszarze byłego zaboru rosyjskiego i austriackiego i wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Dotychczasowe przepisy, o ile są sprzeczne z postanowieniami niniejszego rozporządzenia, tracą moc obowiązującą. Minister: w. z. (-) W. Chodźko

146 145 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego Z dnia 8 października 1921 r. ( Dz. U. Nr 87, poz. 640) w przedmiocie wyrobu i obrotu specyfików farmaceutycznych Na mocy art. 2 p. 13 i art. 10 zasadniczej ustawy sanitarnej z dnia 19 lipca 1919 r. (Dz. P. P. Nr 63 poz. 371) oraz art. 379 i 386 ros. ustawy lekarskiej (Zbiór Pr. ros. tom XIII wydanie 1905) i austr. ustawy z d. 18 grudnia 1906 r. (Dz. U. P. r Nr 5) zarządza się co następuje: 1. Wyrób i wprowadzanie do obrotu specyfików farmaceutycznych jest dozwolone tylko za uprzednim pozwoleniem Ministerstwa Zdrowia Publicznego. Zezwolenia na specyfiki weterynaryjne będą udzielane w porozumieniu z Ministerstwem Rolnictwa i Dóbr Państwowych. 2. Za specyfiki (osobliwki) farmaceutyczne uważa się środki lecznicze wytwarzane chemicznie lub przetwarzane mechanicznie do powszechnej sprzedaży w aptekach oraz w fabrykach i laboratorjach przeznaczonych do wyrobu złożonych preparatów farmaceutycznych (galenowych) i wprowadzane na rynek pod postacią bezpośrednio dla konsumenta przeznaczoną w opakowaniu swoistem przez swą postać i ilość. Specyfik musi odpowiadać następującym warunkom: 1) nie może ulegać rozkładowi przy dłuższem przechowaniu, 2) winien składem swym różnić się od mieszanin, objętych krajową lub obcokrajową farmakopeą, 3) powinien odpowiadać pod względem leczniczym celowi, jaki został wskazany przez wytwórcę. 3. Przepisom niniejszego rozporządzenia nie podlegają: preparaty seroterapeutyczne, szczepionki i inne preparaty bakteryjne, o ile nie są mieszaninami ze środkami leczniczemi innego rodzaju, oraz preparaty djetetyczne i odżywcze, o ile nie są im przypisywane własności lecznicze. 4. Celem uzyskania pozwolenia w myśl 1. należy wnieść do Ministerstwa Zdrowia Publicznego za pośrednictwem Państwowego Instytutu Farmaceutycznego w Warszawie, należycie ostemplowane podanie. Do podania należy dołączyć: 1. dwie próbki środka w takiem opakowaniu w jakiem wytwórca zamierza wypuścić go na sprzedaż, wraz z projektami etykiet, załączników, druków reklamowych i t. p. Jeżeli próbki te

147 146 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku zawierają niedostateczną ilość środka dla dokonania jego analizy, ilość próbek powinna być odpowiednio zwiększona. 2. przy preparatach złożonych, taką ilość każdego ze składników, z których preparat jest sporządzony, aby wystarczyła do chemicznego ich zbadania, oraz aby można było preparat ten przygotować w ilości, nie mniejszej od nadesłanej do analizy. 3. opłatę za analizę w wysokości, ustanowionej przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego. 4. dokładny przepis z podaniem ilości każdego ze składników, sposobu użycia i wskazaniem zastosowania. Na żądanie Państwowego Instytutu Farmaceutycznego wytwórca winien przesłać na ręce dyrektora instytutu lub jego zastępcy dokładny sposób przygotowania; sposób przygotowania stanowi tajemnicę urzędową. 5. Podanie winno być załatwione przed upływem 6 miesięcy od chwili jego wniesienia. Udzielone zezwolenia będą kolejno zaciągane w rejestrze, w tym celu prowadzonym, i ogłaszane w Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Zdrowia Publicznego. Numer rejestru będzie komunikowany petentowi razem z udzielonem pozwoleniem i musi być umieszczony na etykiecie w formie następującej: Nr rejestru M. Z. P...., stanowi on integralną część etykiety. 6. Specyfiki farmaceutyczne mogą być wyrabiane tylko w aptekach, względnie w fabrykach i laboratorjach, przeznaczonych do wyrobu złożonych preparatów farmaceutycznych (galenowych). 7. Wytwórcy specyfików farmaceutycznych winni posiadać książki laboratoryjne. W książkach tych należy uwidocznić, kiedy i w jakiej ilości specyfik przygotowano, jakie ilości materiałów do jego przygotowania zużyto i jaką cenę sprzedażną detaliczną oznaczono. Oprócz tego winny być podane adresy hurtowych odbiorców specyfiku, ilość przez nich zakupiona oraz data wydania specyfiku. 8. Każdy środek leczniczy wymieniony w 1 musi być zaopatrzony w etykietę. Na etykiecie mają być podane: 1. nazwa preparatu, 2. firma wytwórcy, jej adres oraz adres laboratorium wytwórczego, 3. działające części składowe: jeżeli w skład preparatu wchodzą środki silnie działające, należy podać ich wagowe ilości, 4. ogólny sposób użycia, 5. numer rejestru, według 5, 6. w razie odpowiedniego zastrzeżenia w pozwoleniu, uwaga, że preparat może być wydawany jedynie z przepisu lekarza,

148 147 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku 7. cena detaliczna w obrocie krajowym; cena ta musi być widoczna dla każdego nabywcy. 9. Cena detaliczna uwidoczniona przez wytwórcę zgodnie z p. g) 8, nie może przekraczać każdorazowo obowiązującej taksy aptekarskiej. W wyjątkowych wypadkach, jeżeli przygotowanie preparatu wymaga specjalnych operacji, cena ta może być wyższa od ceny oznaczonej podług obowiązującej taksy aptekarskiej, jednak w każdym wypadku winna być przedstawiona do zatwierdzenia Ministerstwu Zdrowia Publicznego. Cena ta obowiązuje sprzedawcę detalicznego i nie może być przez niego w handlu podniesiona. 10. W razie zastrzeżenia, że preparat może być wydawany jedynie z przepisu lekarza, apteki obowiązane są przy sprzedaży ściśle do tego się stosować. 11. Specyfiki farmaceutyczne, na których wyrób względnie obrót handlowy uzyskano zezwolenie Ministerstwa Zdrowia Publicznego, wolno ogłaszać i publicznie reklamować wyłącznie w formie, zawierającej informacje, zgodne z prawdą i które nie wprowadzają w błąd publiczności. 12. Do specyfików farmaceutycznych mogą być używane jedynie etykiety i druki reklamowe, zatwierdzone przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego. Na etykietach, drukach reklamowych oraz w reklamach umieszczanych w prasie niefachowej nie wolno powoływać się na pozwolenie Ministerstwa Zdrowia Publicznego. Nie wolno również zamieszczać podziękowań pacjentów lub właścicieli zwierząt. 13. Specyfiki farmaceutyczne, które wolno sprzedawać tylko za receptami lekarzy, mogą być ogłaszane jedynie w fachowej prasie lekarskiej, weterynaryjnej i farmaceutycznej. 14. Specyfiki farmaceutyczne wyrabiane poza granicami Państwa Polskiego wolno wprowadzać do obrotu handlowego tylko po uprzedniem uzyskaniu pozwolenia, zgodnie z 4 i 5 niniejszego rozporządzenia. 15. Udzielone zezwolenie może być cofnięte, jeżeli zostanie stwierdzone, że specyfik farmaceutyczny nie jest przygotowany zgodnie z przepisem, złożonym przez wytwórcę przy ubieganiu się o pozwolenie na wyrób, jeżeli przy wprowadzeniu go do obiegu nie są przestrzegane przepisy niniejszego rozporządzenia, jeżeli w sposób niedozwolony został zareklamowany lub też jeżeli za wycofaniem go z obrotu przemawiają poważne względy lecznicze. Pozwolenie może być również cofnięte w razie nieuiszczenia opłaty za analizę w terminie w 18 przepisanym.

149 148 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku 16. Pozwolenia na obrót i wyrób w Państwie Polskiem specyfików farmaceutycznych, udzielone przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego przed wejściem w życie niniejszego rozporządzenia, zachowują moc obowiązującą, winny być jednak przed dn. 1 stycznia 1922 r. złożone do Ministerstwa Zdrowia Publicznego do rejestracji, w przeciwnym zaś razie po upływie tego terminu zostaną unieważnione. Do podania o udzielenie numeru rejestracyjnego na te specyfiki należy dołączyć po 2 egzemplarze etykiet i wszelkich załączników, jak druki reklamowe i.t.p. 17. Sprzedaż specyfików farmaceutycznych, które nie uzyskały w drodze przepisanej w niniejszem rozporządzeniu numeru rejestracyjnego jest zabroniona. Wyjątek od tego zakazu na czas do 1 kwietnia 1922 r. stanowią specyfiki farmaceutyczne określone w Specyfiki farmaceutyczne podlegają raz do roku badaniu, dokonywanemu przez Państwowy Instytut Farmaceutyczny w Warszawie, który w tym celu pobiera corocznie jedną próbę każdego preparatu. Za każdą pobrana próbę wytwórca, względnie przedstawiciel, posiadający główny skład specyfiku zagranicznego, zobowiązany jest w ciągu 2 tygodni, od daty otrzymania odnośnego zawiadomienia Państwowego Instytutu Farmaceutycznego, zwrócić zakładowi, z którego próba została pobrana, taką samą ilość tego preparatu. Za dokonanie badania wytwórca, względnie przedstawiciel, obowiązany jest wnieść do jednej z podatkowych kas państwowych w ciągu 2 tygodni, od chwili otrzymania zawiadomienia od Państwowego Instytutu Farmaceutycznego o pobraniu próby, opłatę w wysokości ustanowionej przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego, jednocześnie zawiadamiając o tem Instytut Farmaceutyczny, z oznaczeniem kasy państwowej, w której opłata została dokonana oraz daty i nr. pokwitowania kasowego. 19. O wyrobie specyfiku farmaceutycznego lub mieszaniny, nieobjętej obowiązującą farmakopeą, przeznaczonych nie do ogólnego obrotu, lecz do sprzedaży odręcznej, jedynie w aptece wytwórcy, ten ostatni obowiązany jest zawiadomić właściwy urząd wojewódzki, który może (w ciągu 20 dni od chwili otrzymania piśmiennego zawiadomienia) zabronić wyrobu i sprzedaży, jeżeli uzna za niewskazane wypuszczanie tego środka. Przepisy: p. a) i d) 4 oraz p. a, b, c, d 8 mają w tych razach analogiczne zastosowanie. Aptekarze, którzy wyrabiali te preparaty przed wejściem w życie niniejszego rozporządzenia obowiązani są w ciągu 3 miesięcy od jego ogłoszenia zawiadomić o tem właściwe urzędy wojewódzkie, przesyłając równocześnie wymienione w p. a, d 4 załączniki. Kontrola preparatów tej kategorji odbywa się przy rewizji aptek. Zarządzający apteką jest obowiązany na żądanie rewidenta

150 149 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku przedstawić przepis. O ile, w celu stwierdzenia, czy preparat odpowiada przepisowi, będzie niezbędne dokonanie szczegółowego rozbioru przez Państwowy Instytut Farmaceutyczny, wytwórca za każdą analizę winien uiścić opłatę, zgodnie z 18 niniejszego rozporządzenia. 20. Za zgodne z niniejszem rozporządzeniem wprowadzenie do obrotu specyfików farmaceutycznych jest odpowiedzialną osoba, na której imię zostało wydane zezwolenie. 21. Przekroczenie niniejszego rozporządzenia będzie karane w myśl ogólnych postanowień karnych. 22. Rozporządzenie niniejsze obowiązuje z dniem ogłoszenia na cały obszarze Rzeczypospolitej Polskiej z wyjątkiem byłej dzielnicy pruskiej. Jednocześnie uchyla się wszystkie rozporządzenia wydane w tym samym przedmiocie. Minister Zdrowia Publicznego : w.z. Chodźko Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego z dnia 10 sierpnia 1922 r. (Dz. U. Nr 74, poz. 672) uzupełniające rozporządzenie z dnia 8.X w przedmiocie wyrobu i obrotu specyfików farmaceutycznych. Na mocy art. 2 p. 13 i art. 10 zasadniczej ustawy sanitarnej z dn. 19 lipca 1919 r. (Dz. P. P. P. Nr 63 poz. 371), art. 379 i 386 ros. ustawy lekarskiej (Zbiór Pr. ros. tom XIII wyd. 1905), austr. ustawy z dn. 18 grudnia 1906 r. (austr. Dz. U. P. r Nr 5) i zgodnie z art. 36 rozporządzenia niemieckiego Ministra Spraw Wewnętrznych z dn. 18 lutego 1902 r. w przedmiocie sposobu prowadzenia aptek, zarządza się co następuje: 1. Rozporządzenie Ministra zdrowia Publicznego z dn. 8 października 1921 r. w przedmiocie wyrobu i obrotu specyfików farmaceutycznych (Dz. U. R. P. Nr 87, poz. 640) uzupełnia się względnie zmienia się w sposób następujący: "W p. b 4 po słowach "przy preparatach złożonych" dodaje się słowa "na żądanie Państwowego Instytutu Farmaceutycznego". W 7 skreśla się ostatnie zdanie, począwszy od słów: "Oprócz tego winny być podane adresy...".

151 150 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Po p. d 8 dodaje się zdanie następujące: "Przy specyfikach, które mogą być wydawane jedynie z przepisu lekarza, umieszczanie na etykiecie sposobu użycia nie jest obowiązujące". 9 otrzymuje brzmienie następujące: "Cena detaliczna uwidoczniona przez wytwórcę zgodnie z p. g 8 nie może przekraczać każdorazowo obowiązującej taksy aptekarskiej. W wyjątkowych wypadkach, kiedy cena zakupu jednego, lub kilku środków wchodzących w skład specyfiku jest wyższa od ceny przyjętej za wyjściową do każdorazowo obowiązującej taksy aptekarskiej lub kiedy przygotowanie preparatu wymaga specjalnych operacji cena ta może być wyższa od ceny oznaczonej podług obowiązującej taksy aptekarskiej, jednak w każdym wypadku winna być przedstawiona do zatwierdzenia Ministerstwu Zdrowia Publicznego. Cena detaliczna ustanowiona zgodnie z przepisami p. a 4 i p. g 8 może być przez wytwórcę specyfiku farmaceutycznego zniżona bez osobnego zezwolenia. W przypadku obniżenia cen taksy aptekarskiej, wytwórcy specyfików farmaceutycznych w razie, gdyby ceny wytwarzanych przez nich specyfików przekraczały normy nowej taksy, obowiązani są obniżyć ceny tych specyfików z dniem ogłoszenia zniżonej taksy, zawiadamiając o tem Ministerstwo Zdrowia Publicznego nie później jak do dni 15 po jej ogłoszeniu. Cena specyfików farmaceutycznych może być przez wytwórcę podniesiona bez przekroczenia każdorazowo obowiązującej taksy aptekarskiej, pod warunkiem zawiadomienia Ministerstwa Zdrowia Publicznego nie później jak do dni 15 po dokonanem podniesieniu ceny. Cena detaliczna uwidoczniona przez wytwórcę zgodnie z p. g 8 obowiązuje sprzedawcę detalicznego i może być przez niego podniesiona tylko w przypadku podniesienia tej ceny przez wytwórcę. Do 10 dodaje się ustęp następujący: "Specyfiki farmaceutyczne zawierające środki trujące, które apteki zobowiązane są przechowywać w szafie zamkniętej, mogą być wydawane z aptek, z zachowaniem przepisów o wydawaniu środków tej kategorii". Ustęp drugi 17 uzupełnia się słowami: "i na czas do 1 kwietnia 1923 r. specyfiki farmaceutyczne, wytwarzane na obszarze b. zaboru pruskiego na podstawie poprzednio tam obowiązujących przepisów". W 22 skreśla w końcu pierwszego ustępu słowa: "Z wyjątkiem byłej dzielnicy pruskiej".

152 151 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku 2. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Minister Zdrowia Publicznego: Chodźko Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego z dnia 30 października 1922 r. (Dz. U. R. P. Nr 101 poz. 929) uzupełniające rozporządzenie tegoż Ministra z dn. 8. X w przedmiocie wyrobu i obrotu specyfików farmaceutycznych. Na mocy art. 2 p. 13 i art. 10 zasadniczej ustawy sanitarnej z dn. 19 lipca 1919 r. (Dz. P. P. P. Nr 63 poz. 371), art. 379 i 386 ros. ustawy lekarskiej (Zbiór Pr. ros. tom XIII wyd. 1905), austr. ustawy z dn. 18 grudnia 1906 r. (austr. Dz. U. P. r Nr 5) i zgodnie z art. 36 rozporządzenia niemieckiego Ministra Spraw Wewnętrznych z dn. 18 lutego 1902 r. w przedmiocie sposobu prowadzenia aptek, zarządza się co następuje: 1. Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego z dn. 8 października 1921 r. w przedmiocie wyrobu i obrotu specyfików farmaceutycznych (Dz. U. R. P. Nr 87, poz. 640) zminia się względnie uzupełnia w sposób następujący: 1. 2 wymienionego rozporządzenia otrzymuje brzmienie następujące: "Za specyfiki farmaceutyczne uważa się środki lecznicze wytwarzane chemicznie lub przetwarzane mechanicznie do powszechnej sprzedaży w aptekach oraz w fabrykach i laboratoriach, przeznaczonych do wyrobu preparatów farmaceutycznych (galenowych) i wprowadzane na rynek pod postacią swoistą, bezpośrednio dla konsumenta przeznaczoną. Specyfik musi odpowiadać następującym warunkom: 1. powinien być pod względem składu lub postaci nowością, stanowiącą postęp w lecznictwie; 2. nie może posiadać składu podanego w przepisach krajowej lub obcokrajowej farmakopei oraz urzędowych manuałów; 3. nie może ulegać rozkładowi przy dłuższem przechowywaniu; 4. powinien odpowiadać pod względem leczniczym celowi, jaki został wskazany przez wytwórcę tegoż rozporządzenia otrzymuje brzmienie następujące:

153 152 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku "Przepisom niniejszego rozporządzenia nie podlegają: 1. preparaty seroterapeutyczne, szczepionki i inne preparaty bakteryjne, o ile nie są mieszaninami ze środkami leczniczemi innego rodzaju; 2. preparaty kosmetyczne, dietetyczne i odżywcze, o ile nie są im przypisywane własności lecznicze; 3. środki dozowane (tabletki, pigułki, ampułki, i.t.p.), zawierające jeden środek działający, o ile nie noszą nazwy, dla tego działajacego środka przez wytwórcę opatentowanej". 4. W końcu 10 tegoż rozporządzenia w brzmieniu, ustalonem rozporządzeniem Ministra Zdrowia Publicznego z dnia 10 sierpnia 1922 r. (Dz. U. R. P. Nr 74, poz. 672), dodaje się ustęp następujący: "Apteki obowiązane są przechowywać specyfiki farmaceutyczne, zależnie od ich składu, w sposób zabezpieczający je od zepsucia, wskazany wymaganiami wiedzy". 2. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia> Minister Zdrowia Publicznego: Chodźko Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego z dnia 19 kwietnia 1923 r. (Dz. U. R. P. Nr 63 poz. 476) w przedmiocie wyrobu i obrotu preparatów organoterapeutycznych Na mocy art. 2 p. 13 i art. 10 zasadniczej ustawy sanitarnej z dn. 19 lipca 1919 r. (Dz. P. P. P. Nr 63 poz. 371), art. 379, 386, ros. ustawy lekarskiej (Zbiór Pr. ros. tom XIII wyd. 1905) oraz 7 austr. ustawy z dn. 18 grudnia 1906 r. (austr. Dz. U. P. r Nr 5), zarządza się co następuje: 1. Wyrób preparatów organoterapeutycznych t.j. środków leczniczych przyrządzonych z organów zwierzęcych, a nie posiadających określonego składu chemicznego, dozwolony jest tylko w wytwórniach, które mogą powstawać przy aptekach i fabrykach, oraz laboratorjach przeznaczonych do wyrobu złożonych preparatów farmaceutycznych. 2. Na prowadzenie wytwórni preparatów organoterapeutycznych apteki, fabryki oraz laboratoria złożonych preparatów farmaceutycznych winny uzyskać zezwolenie Ministerstwa Zdrowia

154 153 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Publicznego; zezwolenia te będą udzielane w porozumieniu z Ministerstwem Rolnictwa i Dóbr Państwowych. 3. Wytwórnie wyrabiające preparaty organoterapeutyczne winny być prowadzone pod kierownictwem farmaceuty, lekarza, lekarza weterynarii, lub chemika posiadającego odpowiednie kwalifikacje naukowe i praktyczne, świadczące o jego dostatecznem przygotowaniu specjalnem. Odpowiedzialność za zgodne z obowiązującymi przepisami prowadzenie wytwórni ponosi zarządca apteki, względnie fabryki lub laboratorium, przy których wytwórnia istnieje. Odpowiedzialność za wyrób preparatów organoterapeutycznych w sposób zgodny z wymaganiami nauki i wiedzy fachowej oraz za jakość tych preparatów ponosi kierownik wytwórni. 4. W celu uzyskania przewidzianego w 2 zezwolenia należy złożyć w Ministerstwie Zdrowia Publicznego za pośrednictwem państwowych władz administracyjnych II instancji (w Warszawie za pośrednictwem Komisarza Rządu) należycie opłacone podanie. Do podania tego należy dołączyć: 1. deklarację projektowanego kierownika ( 3), wyrażającą jego zgodę na przyjęcie ustanowionej odpowiedzialności, 2. dokumenty stwierdzające jego kwalifikacje, 3. wykaz preparatów, jakie mają być wyrabiane, 4. wyszczególnienie metod, jakie przy wyrobie preparatów, umieszczonych w wykazie, będą stosowane. W podaniu należy wymienić rzeźnię, z której będą otrzymywane potrzebne do wyrobu preparatów organy. Wyżej pod 3) wymieniony wykaz może być na podstawie osobnych zgłoszeń uzupełniony. 5. Na każdą zmianę kierownika zakładu należy uzyskać zezwolenie Ministerstwa Zdrowia Publicznego. 6. Udzielone zgodnie z wymogami 2. zezwolenie może być przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego cofnięte, jeżeli zostanie stwierdzone, że wyrób preparatów organoterapeutycznych, wprowadzanie ich do obiegu, względnie prowadzenie wytwórni odbywa się niezgodnie z obowiązującymi w tej mierze przepisami.

155 154 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Poszczególne preparaty organoterapeutyczne, wyrabiane w wytwórni, mogą być wycofane z obiegu i wyrób ich może być zabroniony: 1. jeżeli zostanie stwierdzone, że zakwestionowany preparat nie jest przyrządzony metodą zadeklarowaną przez wytwórcę w myśl 4 niniejszego rozporządzenia, 2. jeżeli w terminie przepisanym w 15 nie została uiszczona opłata za badanie, 3. jeżeli przemawiają za tem poważne względy lecznicze. 7. Do wyrobu preparatów organoterapeutycznych mogą być używane organy jedynie takich zwierząt, których ubój jest dokonywany w rzeźniach, pozostających pod stałą kontrolą lekarza weterynarii. Organy te: 1. muszą pochodzić od zwierząt, które przez lekarza weterynarii zostały uznane za zdrowe i za znajdujące się w pełni działalności fizjologicznej, 2. muszą być pobrane natychmiast po zabiciu zwierzęcia i niezwłocznie użyte do wyrobu, po uprzednim jednak zbadaniu przez lekarza weterynarii, że nadają się do tego celu. Aprobata lekarza weterynarii, stwierdzająca, że przeznaczone do wyrobu preparatów organy zwierzęce pochodzą ze zwierzęcia zdrowego i nadają się do tego celu, winna być notowana na piśmie i przechowywana w wytwórni w ciągu jednego roku. Zarówno pobieranie organów mających służyć do wyrobu preparatów organoterapeutycznych, jak i wyrób tych preparatów, winny odbywać się w sposób wyłączający możność tworzenia się w nich szkodliwych dla zdrowia substancji i rozmnażania się drobnoustrojów. 8. Wytwórnie wyrabiające organoterapeutyczne preparaty lecznicze, oraz sposób ich wyrobu w zakładach pozostają pod kontrolą państwowych władz sanitarnych. Kontrola ta oraz badanie preparatów organoterapeutycznych w myśl 15 niniejszego rozporządzenia będą prowadzone zgodnie z instrukcją wydaną przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego. Wytwórnie te obowiązane są prowadzić dokładne książki laboratoryjne ze ścisłem oznaczeniem w nich: 1. daty pobrania organów, 2. wagi organów,

156 155 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku 3. daty i numeru aprobaty lekarza weterynarii ( 7), 4. daty wytworzenia preparatu i 5. ilości wytworzonego preparatu. 9. Preparaty organoterapeutyczne przyrządzane podług metod znanych mogą być wprowadzone w obieg wyłącznie pod właściwemi nazwami, t.j. pod nazwami określającemi organ zwierzęcy z jakiego pochodzą i formę preparatu (naprz. Glanulae siccatae in tabulettis, extractum glicerinatum, extractum phenologlycerinatum, i.t.p.) 10. Preparaty organoterapeutyczne wprowadzane przez wytwórców do obiegu winny posiadać na opakowaniu względnie na naczyniu etykietę. Na etykiecie mają być umieszczone: 1. nazwa preparatu stosownie do przepisów 9, 2. zasada metody, podług której preparat został przygotowany, 3. firma wytwórcy i adres laboratorium wytwórczego, 4. oznaczenie stosunku wagowego świeżego organu zwierzecego do odpowiedniej jednostki preparatu, 5. data wyrobu preparatu, 6. zastrzeżenie, że preparat może być wydawany jedynie z przepisu lekarza. Na etykiecie ponadto może być umieszczony krótki sposób użycia. Dodawanie do opakowań, przeznaczonych bezpośrednio dla publiczności, jakichkolwiek druków reklamowych, wskazówek leczniczych, i.t.p. jest wzbronione. Etykietę należy złożyć Ministerstwu Zdrowia Publicznego do zatwierdzenia. 11. Preparaty organoterapeutyczne w detalicznej sprzedaży mogą być sprzedawane tylko w aptekach i jedynie z przepisu lekarza. Te z nich, które w drodze rozporządzenia, zostaną zaliczone przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego do kategorii leków, jakie winny być przechowywane w aptekach w zamknięciu, mogą być wydawane jedynie za każdorazowo odnawianą, zaopatrzoną w podpis i datę, receptę lekarską. Wyjątek stanowią wypadki, kiedy na pierwotnej recepcie lekarz oznaczył, że powtórzenie jest dozwolone i w jakim okresie oraz odstępach czasu może być dokonane. 12. Preparaty organoterapeutyczne mogą być reklamowane wyłącznie w fachowej prasie lekarskiej, lekarsko-weterynaryjnej i farmaceutycznej.

157 156 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku 13. Preparaty organoterapeutyczne poza nadzorem, jakiemu podlega wyrób i sprzedaż środków leczniczych w ogóle, podlegają stałym corocznym badaniom, dokonywanym przez Państwowy Instytut Farmaceutyczny. W tym celu pobierane będą próby każdego preparatu bezpośrednio z wytwórni lub z którejkolwiek apteki w razie pobierania próby nie bezposrednio z wytwórni, wytwórca względnie przedstawiciel posiadający główny skład preparatu zagranicznego obowiązany jest, w ciągu 2 tygodni od daty otrzymania zawiadomienia Państwowego Instytutu Farmaceutycznego, zwrócić zakładowi, z którego próba została pobrana, taką samą ilość preparatu. 14. Preparaty organoterapeutyczne wyrabiane poza granicami Państwa Polskiego mogą być wprowadzane do wewnętrznego obrotu handlowego tylko po uprzedniem uzyskaniu zezwolenia Ministerstwa Zdrowia Publicznego. Zezwolenia te mogą być udzielane jedynie na wprowadzenie do obrotu takich preparatów, które są dozwolone do obiegu w Państwie, w którem są one wytwarzane, oraz których wyrób pozostaje pod dostateczną kontrolą fachową. Zezwolenia takie są udzielane do odwołania. 15. W celu uzyskania zezwolenia, wymaganego postanowieniami 14, należy złożyć w Ministerstwie Zdrowia Publicznego, za pośrednictwem Państwowego Instytutu Farmaceutycznego w Warszawie podanie dołączając do niego: 1. dwie próbki preparatu w takiem opakowaniu, w jakiem ma się on znajdować w sprzedaży, 2. urzędowe świadectwo stwierdzajace, że preparat jest dozwolony do obiegu w Państwie, w którym jest wytwarzany i że wyrób tegoż preparatu znajduje się tam pod dostateczną kontrolą fachową. Przepisy 9, 10, 11, 12 niniejszego rozporządzenia mają zastosowanie również do preparatów organoterapeutycznych wyrabianych za granicą. 16. Wszystkie poprzednie przepisy w sprawach unormowanych niniejszem rozporządzeniem tracą moc obowiązującą. 17. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia i obowiązuje na całym obszarze Rzeczypospolitej z wyjątkiem województw: poznańskiego, pomorskiego, i górnośląskiej części województwa śląskiego. Minister Zdrowia Publicznego: Chodźko

158 157 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 30 grudnia 1924 r. (Monitor Polski z d. 2 marca 1925 r. Nr 50, poz. 200) wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu o opłatach za analizy wykonywane w Państwowym Instytucie Farmaceutycznym. Na podstawie art. 2 p. 13 zasadniczej ustawy sanitarnej z dnia 19 lipca 1919 r. (Dz. U. R. P. Nr 63, poz. 371) rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dn. 18 stycznia 1924 r. (Dz. U. R. P. Nr 9, poz. 86) oraz Rozporz. Rady Ministrów z dnia 13 kwietnia 1922 roku w przedmiocie zatwierdzenia Statutu Państwowego Instytutu Farmaceutycznego (Monitor Polski Nr 101, poz. 48), zarządza się co następuję: 1. Za analizy wykonywane w Państwowym Instytucie Farmaceutycznym, ustanawia się ceny następujące: 1. Sprawdzenie tożsamości preparatów nieorganicznych - 5 złotych Sprawdzenie czystości preparatów nieorganicznych podług farmakopei - 7 zł Oznaczenie ilościowe nieorganicznych składników pojedynczych, za każdy - 15 zł Sprawdzenie makroskopowe i mikroskopowe surowców roślinnych - 3 zł Sprawdzenie tożsamości preparatów organicznych - 7 zł Sprawdzenie czystości preparatów organicznych - 10 zł Dochodzenie mikroskopowe składu surowców roślinnych, za każdą część składową - 6 zł Oznaczenie ilościowe preparatów organicznych, za każde oznaczenie - 20 zł Oznaczenie alkaloidów (w ekstraktach, nalewkach, i.t.p) - 40 zł Analiza olejów, olejków eterycznych - 40 zł Badanie farmakologiczne surowców roślinnych - 40 zł Dochodzenie zafałszowań w preparatach organicznych i nieorganicznych - 40 zł II. Analiza specyfiku farmaceutycznego - 75 zł

159 158 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Analiza kosmetyku - 50 zł Gdy w skład specyfiku lub kosmetyku wchodzą więcej niż cztery części składowe, opłata zwiększa się od każdej części składowej ponad cztery o - 10 zł Gdy niezbędne okaże się badanie biologiczne specyfiku, powyższa opłata zwiększa się o - 30 zł Kilka różnych środków zapachowych, lub olejków eterycznych dodawanych dla smaku lub zapachu, może być obliczone za jeden środek. Analiza specyfiku farmaceutycznego przy badaniu, dokonywanem corocznie, w myśl art. 18 rozporządzenia Ministra Zdrowia Publicznego z dn. 8 października 1921 r. w przedmiocie wyrobu i obrotu specyfików farmaceutycznych (Dz. U. R. P. rok 1921 Nr 87, poz. 640) o 50% mniej. III. Analizy wód mineralnych zł Analizy w sprawach sądowych, śledczych i karno-administracyjnych preparatów o składzie znanym, zawierajacych jeden składnik - 25 zł Za każdy następny składnik - 10 zł Preparatów o składzie nieznanym - 50 zł I prócz tego za wykrycie i oznaczenie każdej ze znalezionych części składowych danego preparatu - po 10 zł. III. Analiza pochodnej arsenobenzolu za serię nieprzenoszącą 1 kg produktu - 50 zł Przy seriach przenoszących 1 kg produktu, nie większych jednak od 3 kg - 80 zł Przy seriach powyżej 3 kg zł Z opłat wymienionych w tej pozycji 8 zł przeznacza się dla Komisji Klinicznej, z pozostałości 3/5 jako dochód Państwowego Instytutu Farmaceutycznego i 2/5 jako dochód Państwowego Zakładu Badania Surowic. Za materiały zużyte do analizy i kontroli pochodnych arsenobenzolu, osobno od każdego kilograma - 20 zł

160 159 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Części kilograma w tym wypadku będą liczone za cały kilogram. Dla badań dokonywanych dla aptek i.t.p. w celu własnej kontroli dobroci leków i w razie okoliczności, zasługujących na szczególne uwzględnienie, może nastąpić obniżenie podanych w poz. I i III cen od 25% do 50%. 2. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednocześnie traci moc obowiązującą rozporządzenie w tym przedmiocie z dn. 23 maja 1924 r. (Monitor Polski Nr 118, poz. 341). Minister Spraw Wewnętrznych : (-) Ratajski Minister Skarbu : (-) W. Grabski MINISTERSTWO SPRAW WEWNĘTRZNYCH Generalna Dyrekcja Służby Zdrowia Nr Z. F. 320/25 Ceny detaliczne specyfików farmaceutycznych Warszawa, d. 13 lutego 1925 r. Okólnik Do Panów Wojewodów (oprócz Pana Wojewody śląskiego) Pana Delegata Rządu w Wilnie i Pana Komisarza Rządu na m. stoł. Warszawę W myśl 8 p. g rozporządzenia Ministra Zdrowia Publicznego z dn. 8 października 1921 r. (Dz. U. Nr 87, poz. 640) na etykiecie każdego specyfiku farmaceutycznego wytwórca powinien podać cenę detaliczną w obrocie krajowym w ten sposób, aby była ona widoczna dla nabywcy. Cena ta nie może przekraczać obowiązującej taksy aptekarskiej. Ze względu na zmienność dawniejszej waluty markowej przepis ten nie mógł być ściśle przestrzegany. Obecnie wobec zupełnej stabilizacji waluty polskiej i stałości taksy aptekarskiej przepis ten powinien być w całej pełni wprowadzony w życie; zapobiegnie to często zdarzającym się obecnie wypadkom pobierania przez sprzedawców wygórowanych cen za specyfiki farmaceutyczne zwłaszcza pochodzenia zagranicznego.

161 160 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Zechcą Panowie Wojewodowie (Pan Delegat, Pan Komisarz) wydać zarządzenie, aby wytwórcy specyfików farmaceutycznych i przedstawiciele fabryk zagranicznych na podległym obszarze zastosowali się do wymienionego powyżej przepisu i najdalej w ciągu 1 miesiąca od dnia wejścia w życie rozporządzenia o nowej taksie aptekarskiej, która w marcu bieżącego roku będzie ogłoszona, umieścili na etykietach specyfików farmaceutycznych cenę detaliczną w walucie polskiej oraz, aby apteki nie ekspediowały specyfików, których cena na etykiecie nie jest oznaczona i nie pobierały cen wyższych od oznaczonych na etykietach. Na razie do czasu wyczerpania zapasu poprzednio używanych etykiet cena specyfików może być umieszczona na etykietach dodatkowych lub odbita stemplem. Za Ministra: Woszczyński Generalny Dyrektor Służby Zdrowia Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych Z dnia 30 czerwca 1926 r. (Dz. U. Nr 70 z dnia 19 lipca 1926r.) o wyrobie i obrocie specyfików farmaceutycznych Na podstawie powyższego rozporządzenia Minister Spraw Wewnętrznych zarządził co następuje: 1. Wyrób specyfików farmaceutycznych, z wyjątkiem przewidzianych w 19, jest dozwolone tylko za uprzednim zezwoleniem Ministra Spraw Wewnętrznych. Zezwolenia na wyrób specyfików do użytku wyłącznie weterynaryjnego będą udzielane w porozumieniu z Ministrem rolnictwa i Dóbr Państwowych. 2. Za specyfiki farmaceutyczne uważa się przetwory lecznicze w dawkach lub formach lekarskich w opakowaniach, bądź przeznaczonych bezpośrednio spożywców, bądź używanych przez lekarzy i lekarzy weterynarii przy wykonywaniu ich zawodu, z wyjątkiem przetworów następujących: 1. preparatów organoterapeutycznych i seroterapeutycznych, szczepionek i innych preparatów bakteryjnych, o ile nie są one mieszaninami ze środkami leczniczemi innego rodzaju; 2. preparatów kosmetycznych, djetetycznych i odżywczych, o ile nie są im przypisywane własności lecznicze; 3. środków dozowanych (tabletek, pigulek, ampułek, itp.), zawierajacych tylko jeden środek działający, o ile nie noszą nazwy wyłącznie przez wytwórcę tego działającego środka używanej;

162 161 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku 4. tych przetworów leczniczych w dawkach lub formach lekarskich, w opakowaniach bezpośrednio dla konsumentów lub lekarzy przeznaczonych, które ze względu na ich rozpowszechnienie lub specjalną użyteczność zostały umieszczone w wykazie, ogłaszanym w dzienniku urzedowym. 3. Specyfik farmaceutyczny musi odpowiadać następującym warunkom: 1. powinien być pod względem składu lub postaci nowością, stanowiącą postęp w lecznictwie; 2. nie może posiadać składu podanego w krajowej lub obcokrajowej farmakopei, bądź w innych urzędowych przepisach; 3. nie może ulegać przy dłuższem przechowywaniu we właściwych warunkach zmianom chemicznym lub fizycznym; 4. powinien odpowiadać pod względem leczniczym celowi, jaki został wskazany przez wytwórcę. Włączenie dopuszczonego uprzednio do wyrobu i obrotu specyfiku farmaceutycznego do farmakopei lub innych urzędowych przepisów nie pociąga za sobą wygaśnięcia udzielonego zezwolenia. 4. Specyfiki farmaceutyczne mogą być wyrabiane tylko w aptekach, w fabrykach przeznaczonych do tegoż celu oddziałach fabryk chemicznych. 5. W celu uzyskania pozwolenia ( 1), należy wnieść do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych za pośrednictwem Państwowego Instytutu Farmaceutycznego w Warszawie należycie ostemplowane podanie. Do podania należy dołączyć: 1. dwie wystarczające próbki środka w takiem opakowaniu, w jakiem wytwórca zamierza wprowadzić go do obrotu; 2. po 3 egzemplarze wzorów etykiet; 3. przy specyfikach, które będą mogły być wydawane przez przepisy lekarza, po 3 egzemplarze wzorów druków reklamowych, o ile mają być one dołączone do opakowań; 4. deklaracje o wysokości ceny detalicznej w obrocie krajowym w walucie polskiej. O ile określenia tej ceny w chwili składania podania nie byłoby dla wytwórcy możliwe, winien on, w razie uzyskania zezwolenia na wyrób, zadeklarować tę cenę przed wypuszczeniem specyfiku do obrotu;

163 162 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku 5. dokładny przepis z podaniem ilości każdego ze składników, sposób użycia i wskazanie zastosowania. Na żądanie Państwowego Instytutu Farmaceutycznego wytwórca winien przesłać na ręce dyrektora Instytutu lub jego zastępcy dokładny sposób przygotowania specyfiku; sposób ten stanowi tajemnicę urzędową. Również na żądanie Instytutu winien on dostarczyć taką ilość każdego ze składników, z których preparat jest sporządzony, aby wystarczyła do chemicznego zbadania w ilości nie mniejszej od tej, jaka została nadesłana do analizy. 6. Zezwolenia będą kolejno wciągane do rejestru, ogłaszanego w dzienniku urzędowym. Z chwilą umieszczenia specyfiku farmaceutycznego w rejestrze obrót jego jest dozwolony na całym obszarze Państwa. Specyfiki farmaceutyczne, zawierające składniki gwałtownie działające, a należące do kategorii środków, które apteki obowiązane są przechowywać w odosobnieniu, będą oznaczane w ogłoszonym wykazie jednym krzyżykiem (+), zawierające zaś składniki, należące do kategorji środków, które apteki obowiązane są przechowywać w zamknięciu dwoma krzyżykami (++). 7. Każdy specyfik farmaceutyczny musi być zaopatrzony w etykietę. Na etykiecie mają być podane: 1. nazwa preparatu, 2. nazwisko osoby (firma), której udzielono zezwolenie, oraz nazwa i adres laboratorium, 3. części składowe w ogólnej używanej nomenklaturze farmaceutycznej w sposób czytelny w języku łacińskim bez skróceń; jeżeli w skład specyfiku wchodzą środki silnie działające, należy podać ich ilości ciężarowe; 4. ogólny sposób użycia. Przy specyfikach, które mogą być wydawane jedynie z przepisu lekarza, umieszczanie na etykiecie sposobu użycia nie jest obowiązujące; 5. numer rejestru ( 6); 6. ewentualna uwaga, że specyfik może być wydawany jedynie z przepisu lekarza; 7. wyraźnie widoczna cena detaliczna w obrocie krajowym w walucie polskiej. Części etykiety wyszczególnione w pp. d i f winny być podane w języku polskim; również w języku polskim powinien być podany jeden tekst druków reklamowych, dołączonych do specyfików farmaceutycznych, które mogą być wydawane bez przepisu lekarza.

164 163 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Jeśli etykieta jest zbyt małych rozmiarów, to części jej wymienione w pp. c i d, mogą być umieszczone na oddzielnych drukach, przymocowanych w sposób trwały do bezpośredniego pakowania. 8. Wyznaczona przez wytwórcę cena detaliczna specyfiku farmaceutycznego nie może przekraczać ceny, obliczonej według obowiązującej taksy aptekarskiej. O każdej zmianie tej ceny wytwórca obowiązany jest w ciągu 7 dni zakomunikować Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Jeśli cena zakupu jednego lub kilku środków, wchodzących w skład specyfiku, jest wyższa od ceny, przyjętej za wyjściową do każdorazowo obowiązującej taksy aptekarskiej, cena detaliczna specyfiku może być wyższa od ceny, obliczonej według tej taksy, jednakowoż winna być przedstawiona do zatwierdzenia Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Również cena detaliczna specyfiku farmaceutycznego powinna być przedstawiona do zatwierdzenia Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, jeżeli do specyfiku wchodzą składniki, nieobjęte taksą aptekarską, a których ceny nie można ustalić na podstawie cenników lub faktur, albo jeżeli do przyrządzania specyfiku muszą być zastosowane czynności, nieobjęte przez tę taksę. 9. Cena detaliczna uwidoczniona przez wytwórcę w myśl 7 p.g., obowiązuje sprzedawcę detalicznego i może być przez niego podniesiona tylko w razie podniesienia tej ceny przez wytwórcę. W przypadkach, kiedy ogólne warunki ekonomiczne będą tego wymagać, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych może zwolnić na określony przeciąg czasu wytwórców specyfików farmaceutycznych od obowiązku umieszczania na etykietach cen detalicznych. W tym okresie wytwórcy, w razie zamierzonego podniesienia ceny, zadeklarowanej w myśl postanowień 5. p.d, winni o tem zawiadomić oprócz Ministerstwa Spraw wewnętrznych, również aptekarskie reprezentacje zawodowe. 10. Specyfiki farmaceutyczne mogą być wydawane bezpośrednio spożywcom wyłącznie z aptek. Te specyfiki farmaceutyczne, które mają zastosowanie nie tylko jako środki lecznicze, lecz również jako środki odżywcze lub kosmetyczne, a wymienione w osobnych wykazach, mogą być wydawane nie tylko z aptek, lecz również z tych zakładów handlowych, które posiadają prawo prowadzenia detalicznego handlu środkami leczniczemi, niezastrzeżonemi do sprzedaży wyłącznie w aptekach. W razie zastrzeżenia, że specyfik farmaceutyczny może być wydawany jedynie z przepisu lekarza, apteki obowiązane są przy wydawaniu ściśle do tego się stosować.

165 164 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Specyfiki farmaceutyczne oznaczone w wykazach jednym i dwoma krzyżykami, winny być wydawane przez apteki z zachowaniem przepisów o wydawaniu środków odpowiednich kategoryj. Apteki obowiązane są przechowywać specyfiki farmaceutyczne zależnie od ich składu, w sposób zabezpieczający je od zepsucia, a wskazany wymaganiami nauki. 11. Specyfiki farmaceutyczne, na których wyrób, względnie obrót handlowy uzyskano zezwolenie Ministra Spraw Wewnętrznych, wolno ogłaszać i publicznie reklamować wyłącznie w formie, zawierającej informacje, zgodnie z prawdą i nie wprowadzającej w błąd publiczności. 12. Specyfiki farmaceutyczne, które wolno wydawać tylko z przepisu lekarza, mogą być ogłaszane jedynie w fachowej prasie lekarskiej, weterynaryjnej i farmaceutycznej. 13. Do specyfików farmaceutycznych mogą być używane jedynie etykiety i druki reklamowe, zatwierdzone przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. 14. Specyfiki farmaceutyczne, wyrabiane poza granicami Państwa Polskiego, wolno wprowadzać do obrotu handlowego tylko po uprzednim uzyskaniu na to pozwolenia w trybie, przewidzianym w 5. i z zachowaniem wymogów Udzielone pozwolenie może być cofnięte: a) jeżeli zostanie stwierdzone, że specyfik farmaceutyczny nie jest przygotowany zgodnie z przepisem, złożonym przez wytwórcę przy podaniu o udzielenie pozwolenia na wyrób lub obrót, b) jeżeli już po udzieleniu zezwolenia zostanie ujawnione, że nie odpowiada on warunkowi, wymienionemu w 3 p.c, c) jeżeli w sposób niedozwolony został zareklamowany, d) jeżeli przy wyrobie i wprowadzeniu go do obiegu nie są przestrzegane przepisy niniejszego rozporządzenia, e) jeżeli za wycofaniem go z obrotu przemawiają poważne względy lecznicze. Pozwolenie może być również cofnięte w razie nieuiszczenia opłaty za analizę w terminie w 18 ustanowionym. Pozwolenie na obrót specyfiku, wyrabianego poza granicami Państwa Polskiego, może być cofnięte również w przypadku, kiedy obrót tego specyfiku został wzbroniony w kraju, w którym jest wytwarzany.

166 165 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku 16. Pozwolenia na wyrób i obrót w Państwie Polskim specyfików farmaceutycznych, udzielone przez b. Ministerstwo Zdrowia Publicznego i przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych przed wejściem w życie niniejszego rozporządzenia, zachowują swą moc. 17. Sprzedaż specyfików farmaceutycznych, które nie posiadają na swem opakowaniu uzyskanego w sposób przepisany numeru rejestracyjnego, jest wzbronione. 18. Zarejestrowane już specyfiki farmaceutyczne podlegają raz do roku kontrolnemu badaniu, dokonywanemu przez Państwowy Instytut Farmaceutyczny w Warszawie, który w tym celu pobiera w aptekach po jednej próbie każdego specyfiku. Za każdą pobraną próbę wytwórca, względnie przedstawiciel, posiadający główny skład specyfiku zagranicznego, obowiązany jest w ciągu 2-ch tygodni od czasu otrzymania odnośnego zawiadomienia Państwowego Instytutu Farmaceutycznego zwrócić zakładowi, z którego próba została pobrana, taką samą ilość tego preparatu. Za dokonane badania, wytwórca, względnie jego przedstawiciel, obowiązany jest wpłacić do jednej z kas państwowych w ciągu 2-ch tygodni od chwili otrzymania od Państwowego Instytutu farmaceutycznego zawiadomienia o pobraniu próby, opłatę w wysokości, ustanowionej przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, jednocześnie zawiadamiając o tem ten Instytut z oznaczeniem kasy, w której opłata została dokonana, oraz daty i liczby pokwitowania kasowego. 19. Apteki, które zamierzają wyrabiać domowe specyfiki farmaceutyczne, przeznaczone nie do ogólnego obrotu, lecz wyłącznie do sprzedaży w aptece wytwarzającej, mogą je wyrabiać nie inaczej, jak po uprzednim zgłoszeniu ich do właściwej władzy administracyjnej. Władza ta w ciągu dni 30 od chwili otrzymania zgłoszenia może wzbronić wyrobu i sprzedaży zgłoszonego specyfiku, jeżeli za tem przemawiają poważne względy lecznicze. Specyfiki domowe nie mogą zawierać substancyj, wydawanych z aptek tylko z przepisu lekarza i nie mogą być reklamowane poza pomieszczeniem apteki wytwarzającej. Do specyfików domowych mają zastosowanie postanowienia 2, 3 pp. c i d, 5 pp. a, b, c, d i e, 7 pp. a, b, c (ustęp pierwszy), d ustęp pierwszy i g, 8 ustęp pierwszy. Wyrób domowego specyfiku może być przez właściwą władzę administracyjną II instancji wstrzymany w przypadkach, przewidzianych w 15 pp. a, b, c, d i e.

167 166 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Kontrola specyfików domowych odbywa się podczas rewizji aptek. Zarządzający apteką jest obowiązany na żądanie rewidenta przedstawić przepis. Jeśli w celu stwierdzenia, czy preparat odpowiada przepisowi, będzie niezbędne dokonanie szczegółowego badania przez Państwowy Instytut Farmaceutyczny, wytwórca winien za to badanie uiścić opłatę, określoną zgodnie z 18 niniejszego rozporządzenia. 20. Za zgodne z niniejszym rozporządzeniem wprowadzanie do obrotu specyfiku farmaceutycznego jest odpowiedzialna osoba, na której imię zostało wydane zezwolenie. 21. Przekroczenie niniejszego rozporządzenia będzie karane w myśl obowiązujących postanowień karnych. 22. Rozporządzenie niniejsze obowiązuje z dniem ogłoszenia. Jednocześnie tracą moc obowiązującą rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego z dn. 8 października 1921 r. w przedmiocie wyrobu i obrotu specyfików farmaceutycznych (Dz. U. R. P. Nr 87, poz. 640) oraz rozporządzenia uzupełniające z dnia 10 sierpnia 1922 r. (Dz. U. R. P. Nr 74 poz. 672) i z dn. 30 października 1922 r. (Dz. U. R. P. Nr 101, poz. 929). Minister Spraw Wewnętrznych: (-) Młodzianowski

168 167 Historia produkcji leków i biopreparatów weterynaryjnych na ziemiach polskich do 1945 roku Dr n. wet. Jarosław Sobolewski Lekarz weterynarii, absolwent Wydziału Weterynaryjnego AR w Lublinie, doktorat z zakresu historii weterynarii obronił w roku 2006 na SGGW w Warszawie. Pracę doktorską przygotował pod kierunkiem prof. dr hab. Jana Tropiło. Był pracownikiem Państwowego Instytutu Weterynaryjnego Zakładu Fizjopatologii Rozrodu i Gruczołu Mlekowego w Bydgoszczy. Autor i współautor ponad 40 opracowań naukowych z zakresu fizjopatologii rozrodu, historii weterynarii oraz marketingu usług medycznych. W latach był redaktorem naczelnym Weterynaryjnych Zeszytów Historycznych. Sprawował również funkcję sekretarza bydgoskiego oddziału PTNW. Obecnie prowadzi portal dla lekarzy weterynarii venanet.pl. PATRONAT MEDIALNY

Opiniowanie Kandydatów na kierowników aptek lub hurtowni.

Opiniowanie Kandydatów na kierowników aptek lub hurtowni. Katowice 2008-12-17 Opiniowanie Kandydatów na kierowników aptek lub hurtowni. Opiniowanie Kandydatów na kierowników i wydawanie rękojmi należytego prowadzenia apteki lub hurtowni odbywa się w ŚIA według

Bardziej szczegółowo

Ustawa prawo farmaceutyczne

Ustawa prawo farmaceutyczne Ustawa prawo farmaceutyczne Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne. Ustawa opublikowana w Dzienniku Ustaw 2001 nr 126 poz. 1381. Tekst ujednolicony ustawy do pobrania w naszym dziale plików

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 6 września 2001 r.

USTAWA z dnia 6 września 2001 r. Kancelaria Sejmu s. 1/9 USTAWA z dnia 6 września 2001 r. Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2001 r. Nr 126, poz. 1382. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo farmaceutyczne, ustawę o wyrobach medycznych oraz

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 6 września 2001 r.

USTAWA. z dnia 6 września 2001 r. USTAWA z dnia 6 września 2001 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo farmaceutyczne, ustawę o wyrobach medycznych oraz ustawę o Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów

Bardziej szczegółowo

Obrót i stosowanie produktów leczniczych przez lekarzy weterynarii przy wykonywaniu praktyki lekarsko-weterynaryjnej

Obrót i stosowanie produktów leczniczych przez lekarzy weterynarii przy wykonywaniu praktyki lekarsko-weterynaryjnej Obrót i stosowanie produktów leczniczych przez lekarzy weterynarii przy wykonywaniu praktyki lekarsko-weterynaryjnej I. Zasady ogólne Obrót produktami leczniczymi jest obrotem cywilnoprawnym, polegającym

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 2008 r. w sprawie kontroli seryjnej wstępnej produktów leczniczych weterynaryjnych

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 2008 r. w sprawie kontroli seryjnej wstępnej produktów leczniczych weterynaryjnych Projekt 30.09.08 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 2008 r. w sprawie kontroli seryjnej wstępnej produktów leczniczych weterynaryjnych Na podstawie art. 65 ust. 10 ustawy z dnia 6 września 2001

Bardziej szczegółowo

USTAWA. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii

USTAWA. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii PROJEKT USTAWA z dnia o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii Art. 1. W ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. z 2018 r. poz. 1030, 1490, 1669) 1) po art. 33d dodaje

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

Aspekty prawne Farmacji Szpitalnej. mgr Ewa Steckiewicz- Bartnicka wojewódzki konsultant w dziedzinie Farmacji Szpitalnej

Aspekty prawne Farmacji Szpitalnej. mgr Ewa Steckiewicz- Bartnicka wojewódzki konsultant w dziedzinie Farmacji Szpitalnej Aspekty prawne Farmacji Szpitalnej mgr Ewa Steckiewicz- Bartnicka wojewódzki konsultant w dziedzinie Farmacji Szpitalnej Podstawy prawne Ustawa z dnia 6 września 2001r. - Prawo farmaceutyczne ( Dz.U.2016.2142

Bardziej szczegółowo

Genealogia żydowskich nazwisk rodowych. (Uwagi ogólne)

Genealogia żydowskich nazwisk rodowych. (Uwagi ogólne) Genealogia żydowskich nazwisk rodowych. (Uwagi ogólne) Genealogia żydowskich nazwisk rodowych w myśl przepisów o księgach stanu cywilnego (w tym metrykalnych) nie jest tak odległa jak by się początkowo

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN. ... w... zwany dalej... (Nazwa skrócona zakładu)

REGULAMIN. ... w... zwany dalej... (Nazwa skrócona zakładu) REGULAMIN... (Rodzaj zakładu leczniczego)... w... (Nazwa własna zakładu) (Miejscowość) Dział I. USTRÓJ I PODSTAWY DZIAŁANIA 1. (Pełna nazwa zakładu leczniczego dla zwierząt) zwany dalej... jest własnością...

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Skróty i oznaczenia Przedmowa...19

Spis treści. Skróty i oznaczenia Przedmowa...19 Skróty i oznaczenia...13 Przedmowa...19 I. Polska w średniowieczu (wieki XI XV)...25 1. Wprowadzenie...25 2. Prehistoria...26 3. Średniowiecze...27 4. Uniwersytety...29 5. Matematyka w Europie przed 1400

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN. ... w... (Nazwa własna zakładu) zwany dalej... (Nazwa skrócona zakładu) ul... nr działa na podstawie: (Nazwa skrócona zakładu)

REGULAMIN. ... w... (Nazwa własna zakładu) zwany dalej... (Nazwa skrócona zakładu) ul... nr działa na podstawie: (Nazwa skrócona zakładu) REGULAMIN... (Rodzaj zakładu leczniczego)... w... (Nazwa własna zakładu) (Miejscowość) Dział I. USTRÓJ I PODSTAWY DZIAŁANIA 1. (Pełna nazwa zakładu leczniczego dla zwierząt) zwany dalej... jest własnością...

Bardziej szczegółowo

MONARCHIA KAZIMIERZA WIELKIEGO ( )

MONARCHIA KAZIMIERZA WIELKIEGO ( ) Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Historii Państwa i Prawa Zakład Historii Administracji Studia Stacjonarne Administracji pierwszego stopnia Agata Jamróz MONARCHIA

Bardziej szczegółowo

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: TECHNIK FARMACEUTYCZNY

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: TECHNIK FARMACEUTYCZNY EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: TECHNIK FARMACEUTYCZNY Program Operacyjny Kapitał Ludzki Priorytet III Wysoka jakość systemu oświaty Działanie 3.4 Otwartość

Bardziej szczegółowo

Podstawowe warunki prowadzenia apteki Wydawanie produktów leczniczych

Podstawowe warunki prowadzenia apteki Wydawanie produktów leczniczych Prawo farmaceutyczne Podstawowe warunki prowadzenia apteki Wydawanie produktów leczniczych Joanna Garczyñska, Grzegorz enczyk (prawo@kamsoft.pl) Jak ju pisaliœmy na ³amach naszego czasopisma, z dniem 1

Bardziej szczegółowo

PLAN I RAMOWY PROGRAM PRAKTYK

PLAN I RAMOWY PROGRAM PRAKTYK SKK Sp. z o.o., 01-601 Warszawa, ul. Karmelicka 9, zarejestrowana w Sądzie Rejonowym dla miasta stołecznego Warszawy w Warszawie, XII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS 0000175786.

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIA KOGNITYWISTYKI

ZASTOSOWANIA KOGNITYWISTYKI ZASTOSOWANIA KOGNITYWISTYKI PODSUMOWANIE ANALIZY PUBLIKACJI Z ZAKRESU KOGNITYWISTYKI RODZIAŁY W KSIĄŻKACH NAPISANE PRZEZ POLSKICH AUTORÓW Kraków, 2 ANALIZA PUBLIKACJI Z ZAKRESU KOGNITYWISTYKI Rozdziały

Bardziej szczegółowo

POLSKIE TOWARZYSTWO FARMACEUTYCZNE ODDZIAŁ W ŁODZI. PROGRAM POSIEDZEŃ i SESJI NAUKOWO-SZKOLENIOWYCH

POLSKIE TOWARZYSTWO FARMACEUTYCZNE ODDZIAŁ W ŁODZI. PROGRAM POSIEDZEŃ i SESJI NAUKOWO-SZKOLENIOWYCH POLSKIE TOWARZYSTWO FARMACEUTYCZNE ODDZIAŁ W ŁODZI PROGRAM POSIEDZEŃ i SESJI NAUKOWO-SZKOLENIOWYCH 2012 Posiedzenia naukowo-szkoleniowe Sekcji Aptek i Sekcji Historii Farmacji Data: 14.02.2012 r. (wtorek),

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN. (Pełna nazwa zakładu leczniczego dla zwierząt)

REGULAMIN. (Pełna nazwa zakładu leczniczego dla zwierząt) REGULAMIN... (Rodzaj zakładu leczniczego)... w... (Nazwa własna zakładu) (Miejscowość) Dział I. USTRÓJ I PODSTAWY DZIAŁANIA 1.... (Pełna nazwa zakładu leczniczego dla zwierząt) zwany dalej... jest własnością...

Bardziej szczegółowo

S T A N O W I S K O U Z A S A D N I E N I E

S T A N O W I S K O U Z A S A D N I E N I E Warszawa, 29 maja 2013 r. S T A N O W I S K O Osoba pracująca w weterynaryjnym laboratorium diagnostycznym nie może używać tytułu zawodowego diagnosty laboratoryjnego, w rozumieniu ustawy z dnia 27 lipca

Bardziej szczegółowo

Sylabus A. INFORMACJE OGÓLNE

Sylabus A. INFORMACJE OGÓLNE Sylabus A. INFORMACJE OGÓLNE Nazwa Komentarz Nazwa Podstawy prawa zdrowia publicznego Kierunek studiów Zdrowie Publiczne Marketing i Zarządzanie Jednostka prowadząca Zakład Zdrowia Publicznego Kierownik

Bardziej szczegółowo

SUPLEMENTY DIETY A TWOJE ZDROWIE

SUPLEMENTY DIETY A TWOJE ZDROWIE SUPLEMENTY DIETY A TWOJE ZDROWIE KONIECZNIE MUSISZ O TYM WIEDZIEĆ!!! Suplement diety zgodnie z definicją zawartą w art. 3 ust. 3 pkt 39 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN...w... nazwa zakładu leczniczego +nazwa własna

REGULAMIN...w... nazwa zakładu leczniczego +nazwa własna REGULAMIN...w... nazwa zakładu leczniczego +nazwa własna miejscowość I. USTRÓJ I PODSTAWY DZIAŁANIA 1.... zwany dalej... nazwa zakładu leczniczego +nazwa własna nazwa skrócona jest własnością.... nazwa

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI 1. PRAWO FARMACEUTYCZNE, APTEKI, HURTOWNIE LEKÓW, WYTWARZANIE PRODUKTÓW LECZNICZYCH

SPIS TREŚCI 1. PRAWO FARMACEUTYCZNE, APTEKI, HURTOWNIE LEKÓW, WYTWARZANIE PRODUKTÓW LECZNICZYCH SPIS TREŚCI 1. PRAWO FARMACEUTYCZNE, APTEKI, HURTOWNIE LEKÓW, WYTWARZANIE PRODUKTÓW LECZNICZYCH Ustawa Prawo farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 r....9 Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wzoru

Bardziej szczegółowo

Ksiądz Jan Krzysztof Kluk

Ksiądz Jan Krzysztof Kluk Ksiądz Jan Krzysztof Kluk Ksiądz Jan Krzysztof Kluk urodził się 13 września 1739 roku w Ciechanowcu. Jego ojciec, Jan Adrian Kluk, który był budowniczym i architektem budowli sakralnych, został sprowadzony

Bardziej szczegółowo

BADANIE OPINII FARMACEUTÓW

BADANIE OPINII FARMACEUTÓW BADANIE OPINII FARMACEUTÓW NT. RECEPTURY APTECZNEJ NA ZLECENIE ZWIĄZKU PRACODAWCÓW APTECZNYCH PHARMANET POWÓD przeprowadzenia ankiety wśród farmaceutów Obecnie, w Polsce obowiązek wykonywania receptury

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia r. KRLW/03211/18/06. wg rozdzielnika

Warszawa, dnia r. KRLW/03211/18/06. wg rozdzielnika Warszawa, dnia 18.05.2006 r. KRLW/03211/18/06 wg rozdzielnika Niniejszym przedstawiam Państwu wyciąg z projektu rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalności 2007 (PKD 2007),

Bardziej szczegółowo

Samorząd gospodarczy. dr Karol Dąbrowski

Samorząd gospodarczy. dr Karol Dąbrowski Samorząd gospodarczy wykład nr 4 i 5: - instytucje samorządu gospodarczego na ziemiach polskich - zadania samorządu gospodarczego - geneza i ewolucja samorządu gospodarczego w Europie - modele izb handlowych

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 26 października 2011 r., III CZP 58/11

Uchwała z dnia 26 października 2011 r., III CZP 58/11 Uchwała z dnia 26 października 2011 r., III CZP 58/11 Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Jan Górowski Sędzia SN Wojciech Katner Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "B."

Bardziej szczegółowo

Działalnośd GlaxoSmithKline w Polsce. Krzysztof Kępioski Dyrektor Relacji Zewnętrznych

Działalnośd GlaxoSmithKline w Polsce. Krzysztof Kępioski Dyrektor Relacji Zewnętrznych Działalnośd GlaxoSmithKline w Polsce Krzysztof Kępioski Dyrektor Relacji Zewnętrznych GSK na świecie Globalna firma farmaceutyczna, działająca w blisko 100 krajach 96 tys. pracowników, w tym 12 tys. naukowców

Bardziej szczegółowo

Pierwsze badanie dla nowego leku przeprowadził (chociaż incydentalnie) chirurg Ambroise Pare w 1537.

Pierwsze badanie dla nowego leku przeprowadził (chociaż incydentalnie) chirurg Ambroise Pare w 1537. BADANIA KLINICZNE W myśl Ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857) badanie kliniczne zalicza się do eksperymentów medycznych. Ustawa wyróżnia dwa rodzaje eksperymentów

Bardziej szczegółowo

Komunikat Narodowego Funduszu Zdrowia w sprawie sprzedaży jednoskładnikowych oraz wieloskładnikowych surowców farmaceutycznych w aptekach

Komunikat Narodowego Funduszu Zdrowia w sprawie sprzedaży jednoskładnikowych oraz wieloskładnikowych surowców farmaceutycznych w aptekach Komunikat Narodowego Funduszu Zdrowia w sprawie sprzedaży jednoskładnikowych oraz wieloskładnikowych surowców farmaceutycznych w aptekach Narodowy Fundusz Zdrowia, zgodnie ze stanowiskiem Ministerstwa

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Wrocławski

Uniwersytet Wrocławski Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Historii Państwa i Prawa Zakład Historii Administracji Studia Stacjonarne Administracji pierwszego stopnia Anna Jaskóła SYTUACJA

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) Pasze lecznicze nieprzeznaczone do obrotu. Dz.U.2007.24.157 z dnia 2007.02.14 Status: Akt obowiązujący Wersja od: 14 lutego 2007 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 1 lutego 2007

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania legislacyjne i gospodarcze produkcji leków weterynaryjnych w Polsce w latach

Uwarunkowania legislacyjne i gospodarcze produkcji leków weterynaryjnych w Polsce w latach Uwarunkowania legislacyjne i gospodarcze produkcji leków weterynaryjnych w Polsce w latach 1918 1939 Jarosław Sobolewski z Centrum Weterynarii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu Legislative and

Bardziej szczegółowo

Nowe przepisy -Najważniejsze ryzyka

Nowe przepisy -Najważniejsze ryzyka Nowe przepisy -Najważniejsze ryzyka Mgr farm. Michał Byliniak USTAWA O PRZECIWDZIAŁANIU NARKOMANII 3 substancje zostały zaliczone do grupy IV-P, dla których recepty muszą być wystawiane zgodnie z Rozporządzeniem

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia r. PROJEKT 29.12.2004 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia...2004 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ustalenia cen urzędowych hurtowych i detalicznych na produkty lecznicze i wyroby medyczne Na

Bardziej szczegółowo

CURRICULUM VITAE. Akademia Rolniczo-Techniczna Olsztyn 1969-1972

CURRICULUM VITAE. Akademia Rolniczo-Techniczna Olsztyn 1969-1972 CURRICULUM VITAE 1. Nazwisko: ŁYSAKOWSKI 2. Imię: KRZYSZTOF 3. Data urodzin: 24 kwietnia 1949 4. Narodowość: polska 5. Stan cywilny: wdowiec 6. Wykształcenie: Uczelnia Tytuł: Akademia Rolniczo-Techniczna

Bardziej szczegółowo

W klasyfikacji zawodów i specjalności zawód farmaceuty jest pod kodem 2281.

W klasyfikacji zawodów i specjalności zawód farmaceuty jest pod kodem 2281. Wymagania Charakterystyka zawodu Możliwość zatrudnienia Prawo wykonywania zawodu farmaceuty Specjalizacja Wykaz specjalizacji farmaceutycznych Egzamin państwowy Zadania zawodowe W klasyfikacji zawodów

Bardziej szczegółowo

Światowa kariera fabryki z Krakowa

Światowa kariera fabryki z Krakowa Światowa kariera fabryki z Krakowa Patrycja Misterek Od 1931 roku w krajobraz Krakowa wpisana jest firma farmaceutyczna mieszcząca się przy ul. Mogilskiej 80 Wander, POLFA, PLIVA, a teraz TEVA. To z jednej

Bardziej szczegółowo

II. Zestawienie wykonanych kontroli w roku 2016.

II. Zestawienie wykonanych kontroli w roku 2016. II. Zestawienie wykonanych kontroli w roku 2016. L p. Placówki podlegające nadzorowi i kontroli Plan kontroli Wykonanie kontroli Rodzaj wg stanu na dzień 31.12.2016 Ogółem w tym plano wych Planowe Spraw

Bardziej szczegółowo

I.1.1. Technik farmaceutyczny 322[10]

I.1.1. Technik farmaceutyczny 322[10] I.1.1. Technik farmaceutyczny 322[10] Do egzaminu zostało zgłoszonych: 2920 Przystąpiło łącznie: 2831 przystąpiło: 2830 przystąpiło: 2827 ETAP PISEMNY ETAP PRAKTYCZNY zdało: 2762 (97,6%) zdało: 2442 (86,4%)

Bardziej szczegółowo

Marihuana leczy Bogdan Jot kategoria: KSIĄŻKI > Medycyna, zdrowie > Ziołolecznictwo

Marihuana leczy Bogdan Jot kategoria: KSIĄŻKI > Medycyna, zdrowie > Ziołolecznictwo Glinka Agency mail;sklep@multistore24.pl Zapraszamy do sklepu www.multistore24.pl Warszawa tel. +48 602 395 051 Marihuana leczy Bogdan Jot kategoria: KSIĄŻKI > Medycyna, zdrowie > Ziołolecznictwo Producent:

Bardziej szczegółowo

Sz. P. Minister Zdrowia Ewa Kopacz

Sz. P. Minister Zdrowia Ewa Kopacz Nasz znak: SIAKat-0119-2009 Katowice 2009-05-21 Sz. P. Minister Zdrowia Ewa Kopacz Dotyczy konieczności nowelizacji rozporządzeń dopuszczających leki do obrotu pozaaptecznego w związku z poszerzeniem listy

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI 1. PRAWO FARMACEUTYCZNE, APTEKI, HURTOWNIE LEKÓW, WYTWARZANIE PRODUKTÓW LECZNICZYCH

SPIS TREŚCI 1. PRAWO FARMACEUTYCZNE, APTEKI, HURTOWNIE LEKÓW, WYTWARZANIE PRODUKTÓW LECZNICZYCH SPIS TREŚCI 1. PRAWO FARMACEUTYCZNE, APTEKI, HURTOWNIE LEKÓW, WYTWARZANIE PRODUKTÓW LECZNICZYCH Ustawa Prawo farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 r....9 Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie sprowadzania

Bardziej szczegółowo

HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA

HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA Ćwiczenia sylabus Studia Stacjonarne Prawa Rok akademicki 2015/2016 Semestr letni Grupy: 11, 12 Kod przedmiotu: 23-PR-SM-R1-Hpip Prowadzący: mgr Marcin Husak Instytut Historii

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Adam Wrzosek organizator i Dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1920/ /1923

Prof. dr hab. Adam Wrzosek organizator i Dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1920/ /1923 Prof. dr hab. Adam Wrzosek organizator i Dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1920/1921 1922/1923 Lekarz, patolog, historyk medycyny i antropolog. Urodził się 6 V 1875 r. w Zagórzu

Bardziej szczegółowo

Sylabus- Farmacja praktyczna w aptece

Sylabus- Farmacja praktyczna w aptece Sylabus- Farmacja praktyczna w aptece 1. Metryczka Nazwa Wydziału Program kształcenia Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej Przedmiot obowiązkowy Kierunek: farmacja Poziom: jednolite

Bardziej szczegółowo

II. Zestawienie wykonanych kontroli w roku 2015.

II. Zestawienie wykonanych kontroli w roku 2015. II. Zestawienie wykonanych kontroli w roku 2015. Lp. Placówki podlegające nadzorowi i kontroli Plan kontroli Wykonanie kontroli Rodzaj wg stanu na dzień 31.12.2015 Ogółem w tym planowych Planowe Sprawdzające

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Ustawa o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych

Ustawa o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych Ustawa o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych Ustawa z dnia 11 marca 2004r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt. Dz.U. 2004 nr 69 poz. 625 Tekst

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce

Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce 1764-1989 Spis treści Do Czytelnika..... 11 Przedmowa....... 13 Rozdział 1. Geneza i charakterystyka ustroju administracyjnego państw

Bardziej szczegółowo

22. Międzynarodowy Kongres Ogólnopolskiego Systemu Ochrony Zdrowia "Innowacyjna Ochrona Zdrowia".

22. Międzynarodowy Kongres Ogólnopolskiego Systemu Ochrony Zdrowia Innowacyjna Ochrona Zdrowia. 22. Międzynarodowy Kongres Ogólnopolskiego Systemu Ochrony Zdrowia "Innowacyjna Ochrona Zdrowia". KATOWICE 4-5 KWIETNIA 2017 Radca Prawny Krystian Szulc Śląska Izba Aptekarska Prawne aspekty obrotu produktem

Bardziej szczegółowo

Selvita i BioCentrum laboratoria, które zachwycają

Selvita i BioCentrum laboratoria, które zachwycają Selvita i BioCentrum laboratoria, które zachwycają Dolina Biotechnologiczna złożyła wizytę w jednym z najbardziej nowoczesnych laboratoriów badawczych w Polsce kompleksie laboratoryjnym należącym do Selvity

Bardziej szczegółowo

Stan prawny na r. (zmiany - dział III, opis - dział IV)

Stan prawny na r. (zmiany - dział III, opis - dział IV) Wykaz aktów prawnych (wraz z hiperłączami do dokumentów źródłowych*) dotyczących m.in. aptek (ogólnodostępnych, szpitalnych, punktów aptecznych) oraz hurtowni farmaceutycznych Stan prawny na 01.11.2016r

Bardziej szczegółowo

LUBELSKI ZWIĄZEK LEKARZY RODZINNYCH - PRACODAWCÓW

LUBELSKI ZWIĄZEK LEKARZY RODZINNYCH - PRACODAWCÓW Zespół Opiniowania Aktów Prawnych Nadzór: Teresa Dobrzańska - Pielichowska RECEPTY 2013 Przygotował Tomasz Zieliński we współpracy z Markiem Sobolewskim LUBELSKI ZWIĄZEK LEKARZY RODZINNYCH - PRACODAWCÓW

Bardziej szczegółowo

RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE

RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE 2009 P A P I E R RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE 2009 P A P I E R Piotr Dobrołęcki współpraca: Tomasz Nowak, Daria Kaszyńska-Dobrołęcka BibliotekaAnaliz Warszawa 2009 Copyright by Piotr

Bardziej szczegółowo

Im starsze, tym lepsze?

Im starsze, tym lepsze? Im starsze, tym lepsze? Patrycja Misterek Czy zakład farmaceutyczny może być jak wino? Polpharma w tym roku kończy 78 lat, ale mimo wieku trzyma się bardzo dobrze. Przeszła okres od wytwarzania wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Jarosław Niebrzydowski Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Jarosław Niebrzydowski, 2012 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

Poradnik dla osób chcących poszerzyć wiedzę o pracy zmianowej.

Poradnik dla osób chcących poszerzyć wiedzę o pracy zmianowej. Aleksander Nowak PRACA ZMIANOWA Poradnik dla osób chcących poszerzyć wiedzę o pracy zmianowej. Copyright 2013 Aleksander Nowak ISBN: 978-83-272-3968-6 Poznań 2013 r. Wydanie I 2 Spis treści Od Autora...

Bardziej szczegółowo

A TLASACH ROŚLIN. Adriana Sobczak, Monika Gierej, Marzena Kopińska. Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie

A TLASACH ROŚLIN. Adriana Sobczak, Monika Gierej, Marzena Kopińska. Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie C ZAROWNICA OPOWIE O ZIELNIKACH, HERBARIACH, A TLASACH ROŚLIN I S EKRETNYCH MIKSTURACH. Adriana Sobczak, Monika Gierej, Marzena Kopińska Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie TABLICE

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY INSPEKTOR FARMACEUTYCZNY Zofia Ulz

GŁÓWNY INSPEKTOR FARMACEUTYCZNY Zofia Ulz GŁÓWNY INSPEKTOR FARMACEUTYCZNY Zofia Ulz Absolwentka wydziału farmaceutycznego Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, farmaceuta, specjalista pierwszego stopnia w dziedzinie farmacji aptecznej. Ukończyła

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 2 uzasadnienie zmian dotyczących reklamy aptek i reklamy produktów leczniczych.

Załącznik Nr 2 uzasadnienie zmian dotyczących reklamy aptek i reklamy produktów leczniczych. Załącznik Nr 2 uzasadnienie zmian dotyczących reklamy aptek i reklamy produktów leczniczych. Uzasadnienie do art. 57 a. Prowadzenie w aptekach, punktach aptecznych oraz placówkach obrotu pozaaptecznego

Bardziej szczegółowo

Izba Gospodarcza Właścicieli Punktów Aptecznych i Aptek. Związek Zawodowy Techników Farmaceutycznych RP

Izba Gospodarcza Właścicieli Punktów Aptecznych i Aptek. Związek Zawodowy Techników Farmaceutycznych RP Izba Gospodarcza Właścicieli Punktów Aptecznych i Aptek Związek Zawodowy Techników Farmaceutycznych RP Toruń / Łódź dnia 18.10.2011r TF/18/10/11/GW Szanowni Państwo! "Gazeta Wrocławska" ul. św. Antoniego

Bardziej szczegółowo

Procedura dotycząca postępowania administracyjnego w sprawie udzielenia zezwolenia na prowadzenie apteki ogólnodostępnej.

Procedura dotycząca postępowania administracyjnego w sprawie udzielenia zezwolenia na prowadzenie apteki ogólnodostępnej. Procedura dotycząca postępowania administracyjnego w sprawie udzielenia zezwolenia na prowadzenie apteki ogólnodostępnej. Podstawy prawne - Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne /tekst

Bardziej szczegółowo

Założenia projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia sprzedaży żywności przez rolników

Założenia projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia sprzedaży żywności przez rolników Założenia projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia sprzedaży żywności przez rolników MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Warszawa 24.08.2016 r. Organy administracji publicznej zaangażowane

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY FARMAKOLOGII OGÓLNEJ I WYBRANE ZAGADNIENIA Z ZAKRESU FARMAKOTERAPII BÓLU

ELEMENTY FARMAKOLOGII OGÓLNEJ I WYBRANE ZAGADNIENIA Z ZAKRESU FARMAKOTERAPII BÓLU Barbara FILIPEK Gabriel NOWAK Jacek SAPA Włodzimierz OPOKA Marek BEDNARSKI Małgorzata ZYGMUNT ELEMENTY FARMAKOLOGII OGÓLNEJ I WYBRANE ZAGADNIENIA Z ZAKRESU FARMAKOTERAPII BÓLU Copyright by Barbara Filipek,

Bardziej szczegółowo

Biologia, biochemia. Fitokosmetyka i fitoterapia. 2 ECTS F-2-P-FF-13 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS: stacjonarne w/ćw

Biologia, biochemia. Fitokosmetyka i fitoterapia. 2 ECTS F-2-P-FF-13 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS: stacjonarne w/ćw Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające / wymagania wstępne: Nazwa modułu (przedmiot lub grupa przedmiotów): Koordynator, osoby

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

TECHNIKUM NR 19 TECHNIK ANALITYK

TECHNIKUM NR 19 TECHNIK ANALITYK TECHNIK ANALITYK laboratoria przemysłowe laboratoria rolnicze laboratoria przemysłu spożywczego laboratoria kliniczne, naukowobadawcze, kryminalistyczne. kierunek studiów, m.in..: farmacja, chemia analityka

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI 1. PRAWO FARMACEUTYCZNE, APTEKI, HURTOWNIE LEKÓW, WYTWARZANIE PRODUKTÓW LECZNICZYCH

SPIS TREŚCI 1. PRAWO FARMACEUTYCZNE, APTEKI, HURTOWNIE LEKÓW, WYTWARZANIE PRODUKTÓW LECZNICZYCH SPIS TREŚCI 1. PRAWO FARMACEUTYCZNE, APTEKI, HURTOWNIE LEKÓW, WYTWARZANIE PRODUKTÓW LECZNICZYCH Ustawa Prawo farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 r....9 Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie sprowadzania

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 17 listopada 2015 r. Poz OBWIESZCZENIE. z dnia 28 października 2015 r.

Warszawa, dnia 17 listopada 2015 r. Poz OBWIESZCZENIE. z dnia 28 października 2015 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 17 listopada 2015 r. Poz. 1889 OBWIESZCZENIE ministra zdrowia z dnia 28 października 2015 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WIEDZA O PRAWACH PACJENTA BS/70/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2001

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WIEDZA O PRAWACH PACJENTA BS/70/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2001 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Leki narkotyczne i psychotropowe. Piecza i obowiązki kierownika. Wojewódzki Inspektorat Farmaceutyczny w Warszawie październik 2016 r.

Leki narkotyczne i psychotropowe. Piecza i obowiązki kierownika. Wojewódzki Inspektorat Farmaceutyczny w Warszawie październik 2016 r. Leki narkotyczne i psychotropowe. Piecza i obowiązki kierownika. Wojewódzki Inspektorat Farmaceutyczny w Warszawie październik 2016 r. Ustawa Prawo farmaceutyczne z dnia 6 września 2001r., t. j. Dz. U.

Bardziej szczegółowo

1. Osoby wydające produkty lecznicze w placówkach obrotu pozaaptecznego muszą posiadać kwalifikacje:

1. Osoby wydające produkty lecznicze w placówkach obrotu pozaaptecznego muszą posiadać kwalifikacje: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 10 stycznia 2003 r. w sprawie kwalifikacji osób wydających produkty lecznicze w placówkach obrotu pozaaptecznego, a także wymogów, jakim powinien odpowiadać lokal

Bardziej szczegółowo

I nforma c j e ogólne ZIOŁOLECZNICTWO

I nforma c j e ogólne ZIOŁOLECZNICTWO Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr /2012 S YL AB US MODUŁ U (PRZEDMIOTU) I nforma c j e ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa

Bardziej szczegółowo

IO3 - The Total Business Plants materiały szkoleniowe

IO3 - The Total Business Plants materiały szkoleniowe Numer projektu: 2016-1-EL01-KA202-023491 IO3 - The Total Business Plants materiały szkoleniowe Moduł nr.3 Zapewnienie jakości produktu końcowego (rośliny lecznicze) 2 Zapewnienie jakości produktu końcowego

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE. Opakowanie produktu leczniego zgodne z Rejestrem Produktów Leczniczych Dopuszczonych do Obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

UZASADNIENIE. Opakowanie produktu leczniego zgodne z Rejestrem Produktów Leczniczych Dopuszczonych do Obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej UZASADNIENIE Rozporządzenie w sprawie wykazu cen urzędowych hurtowych i detalicznych produktów leczniczych i wyrobów medycznych stanowi wykonanie upoważnienia ustawowego zawartego w art. 5 ust. 4 ustawy

Bardziej szczegółowo

Wydział: Prawo i Administracja. Administracja

Wydział: Prawo i Administracja. Administracja Wydział: Prawo i Administracja Nazwa kierunku kształcenia: Administracja Rodzaj przedmiotu: podstawowy Opiekun: prof. dr hab. Marian Kallas Poziom studiów (I lub II stopnia): I stopnia Tryb studiów: Niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas HISTORIA USTROJU POLSKI Autor: Marian Kallas Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Powstanie Polski i zmiany terytorialno-administracyjne

Bardziej szczegółowo

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami.

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Każda substancja chemiczna oddziałująca na organizmy żywe może być zdefiniowana jako środek farmakologiczny (ang.

Bardziej szczegółowo

Ustawa refundacyjna najważniejsze zmiany z punktu widzenia aptekarza

Ustawa refundacyjna najważniejsze zmiany z punktu widzenia aptekarza Ustawa refundacyjna najważniejsze zmiany z punktu widzenia aptekarza Poniżej opisałem najważniejsze z punktu apteki zmiany jakie wprowadza ustawa o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia

Bardziej szczegółowo

Często interpretuję i przybliżam aptekarzom przepisy dotyczące ich pracy m. in. w zakresie realizacji recept na leki refundowane.

Często interpretuję i przybliżam aptekarzom przepisy dotyczące ich pracy m. in. w zakresie realizacji recept na leki refundowane. Śląska Izba Aptekarska, 40-637 Katowice ul. Kryniczna 15 tel.: +48 (32) 6089760, fax: 48 (32) 6089769, kom. 668220354, email: katowice@oia.pl www.katowice.oia.pl Sz.P. Agnieszka Pachciarz Prezes Narodowego

Bardziej szczegółowo

HISTORIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ DŁUGOTERMINOWEGO KREDYTU HIPOTECZNEGO W POLSCE

HISTORIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ DŁUGOTERMINOWEGO KREDYTU HIPOTECZNEGO W POLSCE ADAMPBETRASIK / Przy współpracy Andrzeja Laskowskiego HISTORIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ DŁUGOTERMINOWEGO KREDYTU HIPOTECZNEGO W POLSCE TWIGGER WARSZAWA 2001 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów 9 Słowo wstępne 11 Wprowadzenie,

Bardziej szczegółowo

dr hab. n. farm. AGNIESZKA SKOWRON

dr hab. n. farm. AGNIESZKA SKOWRON UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI COLLEGIUM MEDICUM WYDZIAŁ FARMACEUTYCZNY ZAKŁAD FARMACJI SPOŁECZNEJ dr hab. n. farm. AGNIESZKA SKOWRON KATOWICE, 24 KWIETNIA 2018R. SESJA B: FARMACEUCI W KOORDYNOWANEJ I PERSONALIZOWANEJ

Bardziej szczegółowo

FARMAKOLOGIA Z TOKSYKOLOGIĄ 2/3 ĆWICZENIA / SEMINARIA KIERUNEK LEKARSKI ROK III SEMESTR V

FARMAKOLOGIA Z TOKSYKOLOGIĄ 2/3 ĆWICZENIA / SEMINARIA KIERUNEK LEKARSKI ROK III SEMESTR V FARMAKOLOGIA Z TOKSYKOLOGIĄ 2/3 ĆWICZENIA / SEMINARIA KIERUNEK LEKARSKI ROK III SEMESTR V (10h wykłady, 30h seminaria, 20h ćwiczenia; czas trwania zajęć 5 x 45 min, 10 grup ćwiczeniowych, 5 grup seminaryjnych)

Bardziej szczegółowo

,, FARMACJA SZPITALNA, STARE PROBLEMY I NOWE WYZWANIA

,, FARMACJA SZPITALNA, STARE PROBLEMY I NOWE WYZWANIA ,, FARMACJA SZPITALNA, STARE PROBLEMY I NOWE WYZWANIA dr n. farm. Beata Kocięcka KATOWICE 2017 Definicja apteki szpitalnej APTEKA SZPITALNA jest placówką ochrony zdrowia publicznego, w której osoby uprawnione

Bardziej szczegółowo

U S T A W A z dnia 2007 r. o zmianie ustawy Prawo farmaceutyczne oraz o zmianie niektórych innych ustaw 1)

U S T A W A z dnia 2007 r. o zmianie ustawy Prawo farmaceutyczne oraz o zmianie niektórych innych ustaw 1) PROJEKT 26.01.07r. U S T A W A z dnia 2007 r. o zmianie ustawy Prawo farmaceutyczne oraz o zmianie niektórych innych ustaw 1) Art. 1. W ustawie z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (Dz. U. z

Bardziej szczegółowo

Regulamin odbywania praktyk wakacyjnych na kierunku Farmacja Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Regulamin odbywania praktyk wakacyjnych na kierunku Farmacja Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Regulamin odbywania praktyk wakacyjnych na kierunku Farmacja Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1. Wymiar praktyk zawodowych określają: Postanowienia ogólne: a) Rozporządzenie Ministra

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI. z dnia r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI. z dnia r. P r o j e k t K r a j o w e j R a d y L e k a r s k o - W e t e r y n a r y j n e j z d n i a 02-02- 2012 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI z dnia r. w sprawie trybu i szczegółowych zasad

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13 Spis treści Do Czytelnika.............................................. 11 Przedmowa................................................ 13 Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część

Bardziej szczegółowo

Założenia projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia sprzedaży żywności przez rolników

Założenia projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia sprzedaży żywności przez rolników Założenia projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia sprzedaży żywności przez rolników MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Warszawa 27.07.2016 r. Organy administracji publicznej zaangażowane

Bardziej szczegółowo

II. ZASADY SPRAWOWANIA NADZORU NAD OBROTEM DETALICZNYM I STOSOWANIEM PRODUKTÓW LECZNICZYCH

II. ZASADY SPRAWOWANIA NADZORU NAD OBROTEM DETALICZNYM I STOSOWANIEM PRODUKTÓW LECZNICZYCH INSTRUKCJA GŁÓWNEGO LEKARZA WETERYNARII GIWpuf-700/018/04 z dnia 14 czerwca 2004 r. w sprawie ujednolicenia trybu przeprowadzania kontroli obrotu detalicznego i stosowania produktów leczniczych przez lekarzy

Bardziej szczegółowo

Tadeusz Jakubowski, Anna Kowalska. Struktura nadzoru weterynaryjnego w Unii Europejskiej

Tadeusz Jakubowski, Anna Kowalska. Struktura nadzoru weterynaryjnego w Unii Europejskiej Tadeusz Jakubowski, Anna Kowalska Struktura nadzoru weterynaryjnego w Unii Europejskiej Od wielu lat prowadzona jest w naszym środowisku dyskusja o zasadach funkcjonowania nadzoru weterynaryjnego w zakresie

Bardziej szczegółowo

Prawo własności przemysłowej. Prawa patentowe i prawa z tym związane - I

Prawo własności przemysłowej. Prawa patentowe i prawa z tym związane - I Prawo własności przemysłowej Prawa patentowe i prawa z tym związane - I Historia 1474 ustanowiono ustawę wenecką, twórca uzyskiwał 10-cio letnią ochronę na nowy i twórczy pomysł, dotyczący urządzenia,

Bardziej szczegółowo

AGENDA PLAN WPROWADZENIE

AGENDA PLAN WPROWADZENIE REALIZACJA CELÓW KOMERCYJNYCH A SPOŁECZNA MISJA APTEKI OGÓLNODOSTĘPNEJ - KONFLIKT POMIĘDZY ETYKĄ A BIZNESEM JAKO ŹRÓDŁO WYSTĘPOWANIA ZJAWISK PATOLOGICZNYCH NA APTECZNYM RYNKU FARMACEUTYCZNYM dr inż. Konrad

Bardziej szczegółowo

Kolebka. polskich antybiotyków

Kolebka. polskich antybiotyków Kolebka polskich antybiotyków Polfa Tarchomin S.A. obchodzi w tym roku 190. rocznicę powstania. Zakład, który rozpoczął działalność w 1823 roku jako Fabryka Płodów Chemicznych, w swojej historii produkował

Bardziej szczegółowo

PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. 13/t. 11

PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. 13/t. 11 200 31992R1768 2.7.1992 DZIENNIK URZĘDOWY WSPÓLNOT EUROPEJSKICH L182/1 ROZPORZĄDZENIE RADY (EWG) NR 1768/92 z dnia 18 czerwca 1992 r. dotyczące stworzenia dodatkowego świadectwa ochronnego dla produktów

Bardziej szczegółowo