Zeszyty Naukowe nr 14

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zeszyty Naukowe nr 14"

Transkrypt

1 Zeszyty Naukowe nr 14 POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE Kraków 2013 Adam Kotas Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Znaczenie ryzyka w procesie przejęć przedsiębiorstw 1. Wprowadzenie W dobie globalizacji, w sytuacji licznych zmian zachodzących w gospodarce i społeczeństwie, fuzje i przejęcia stale wpływają na funkcjonowanie przedsiębiorstw i życie ludzi w wielu krajach, są stałym procesem nie tylko gospodarek wysoko rozwiniętych, lecz także wielu rozwijających się. Zjawisko to obserwowane jest zarówno na rynkach krajowych, jak i w skali globalnej. Korzystny klimat ekonomiczny, wraz z optymistycznymi prognozami na przyszłość oraz coraz bardziej dogodnymi warunkami finansowania transakcji, przyczynia się do wzrostu działań przedsiębiorstw w zakresie fuzji i przejęć. Przedmiotem niniejszego opracowania są przejęcia jako inwestycje. Celem artykułu jest przedstawienie przejęć w aspekcie ryzyka, na podstawie analizy literatury przedmiotu. 2. Przejęcia jako element procesu konsolidacji Konsolidacja, w odniesieniu do różnych praktycznych aspektów funkcjonowania przedsiębiorstwa, daje możliwość wskazania kilku względnie odmiennych znaczeń tego pojęcia. Konsolidacja oznacza wszelkie działania służące wzmocnieniu dotychczasowego wewnętrznego potencjału rozwojowego przedsiębiorstwa, ale przede wszystkim świadome, celowe łączenie przedsiębiorstw w celu poszukiwania sposobności wzrostu zewnętrznego [Suszyński 2003, s. 197]. Wprawdzie to wyjaśnienie jest mało precyzyjne, jednakże często utożsamia się

2 88 Adam Kotas połączenia i konsolidację przedsiębiorstw. W innym, węższym rozumieniu konsolidacja przedsiębiorstw oznacza określony typ łączenia przedsiębiorstw sytuację, kiedy w miejsce dwóch łączących się podmiotów powstaje nowa, trzecia jednostka. Ta interpretacja konsolidacji bywa utożsamiana z fuzją przedsiębiorstw i jasno akcentuje prawne aspekty zagadnienia, uwzględniając utratę osobowości prawnej przez łączące się podmioty i powstanie nowego podmiotu prawnego. Kolejne rozumienie omawianego pojęcia nawiązuje do pokrewnego obszaru zjawisk, a mianowicie terminem konsolidacja określa się działania i przedsięwzięcia związane z fazą potransakcyjną, a więc z praktyczną integracją łączących się przedsiębiorstw. Integracja jest warunkiem powodzenia połączenia i przez to ważnym obszarem zarządzania przedsiębiorstwem na tym etapie zmian [Suszyński 2003, s ]. Mając na uwadze uniwersalne atrybuty współczesnego przedsiębiorstwa, można uznać, że główne płaszczyzny wyznaczające materię i zakres konsolidacji przedsiębiorstwa to [Suszyński 2003, s. 196]: 1) płaszczyzna ekonomiczna kwestie związane z własnością, przedmiotem działalności, rynkiem i zasobami przedsiębiorstwa, 2) płaszczyzna techniczno-organizacyjna funkcje, procesy oraz struktura przedsiębiorstw, 3) płaszczyzna socjologiczna (społeczna) ludzie, systemy, hierarchie wartości oraz kultura organizacyjna, 4) płaszczyzna legislacyjna reguły i formy prawne konsolidacji przedsiębiorstw. Cele konsolidacji przedsiębiorstw wynikają z logiki procesu gospodarczego i są dokładnie utrwalone w bieżących i oczekiwanych warunkach prowadzonej działalności. Bliższe określenie celów konsolidacji współczesnych przedsiębiorstw uzależnione jest od kwestii filozofii ich rozwoju wzrostu wewnętrznego bądź zewnętrznego. Wzrost wewnętrzny może być postrzegany jako działalność o charakterze organicznym, jego celem jest powiększenie dotychczasowego, własnego potencjału jako podstawy rozwoju przedsiębiorstwa. W odróżnieniu od wzrostu wewnętrznego, osiąganego przede wszystkim poprzez wtórne inwestycje rzeczowe, wzrost zewnętrzny opiera się na kooperacji z innymi podmiotami, zarówno w postaci luźnych form współpracy gospodarczej, jak i nabycia przedsiębiorstw (wzrost przez inwestycje kapitałowe). Przejęcia są więc specyficznymi inwestycjami, przeprowadza się je wtedy, kiedy działają podstawowe instrumenty rynku, chociaż może do nich dochodzić na rynkach bardziej, jak też mniej zaawansowanych. Każdy przypadek konsolidacji wymaga dogłębnego prześledzenia powyższych kwestii w wymiarze poznawczym, jak również w praktyce konsolidacji przedsiębiorstw. Praktyka rozwiniętej gospodarki rynkowej ukształtowała wiele form i przejawów złożonego procesu konsolidacji przedsiębiorstw.

3 Znaczenie ryzyka w procesie przejęć przedsiębiorstw Formy przejęć Przejęcia przedsiębiorstw mogą przybierać różne formy. Proces przejęcia przedsiębiorstwa znajduje zastosowanie do każdej formy transakcji, w której kontrola nad przedsiębiorstwem przechodzi od jednej osoby bądź grupy osób fizycznych lub prawnych do innej. Za punkt wyjścia przyjmuje się dwie podstawowe formy przejęć: kupno akcji (udziałów) oraz kupno składników majątkowych. Zasadnicza różnica między tymi dwiema formami polega na tym, że w wypadku bezpośredniego zakupu składników majątkowych nie występuje ryzyko przejęcia nieznanych zobowiązań. Inne istotne różnice mogą dotyczyć sposobu finansowania bądź też podatkowego potraktowania samej transakcji. Postanowienie o przejęciu przedsiębiorstwa przez kupno akcji bądź udziałów może być motywowane wymaganiami prywatyzacji, oszczędnościami na kosztach transakcji lub przepisami [Helin i Zorde 1998, s. 1]. Sprzedaż przedsiębiorstwa lub zorganizowanych części jego mienia może nastąpić głównie w następującym trybie: w drodze przetargu, na podstawie oferty, w wyniku zaproszenia do rokowań. Wybór pierwszej drogi sprzedaży przedsiębiorstwa polega na tym, że sprzedawca, podając niezbędne informacje o przedmiocie przyszłej umowy, zaprasza zainteresowanych do składania ofert zakupu. W wypadku sprzedaży przedsiębiorstwa na podstawie oferty sprzedający oświadcza wolę zawarcia umowy sprzedaży. Oświadczenie winno zawierać istotne postanowienia przyszłej umowy, czyli postanowienia określające strony i przedmiot umowy, jak również postanowienia o obowiązkach stron. Z uwagi na złożoność umowy sprzedaży przedsiębiorstw, która wymaga prowadzenia negocjacji co do ceny, warunków przejęcia przez kupującego zobowiązań, terminu zawarcia umowy, warunków zapłaty za przedmiot umowy, transakcje tego typu zawierane są zwykle w drodze zaproszenia do rokowań [Ostaszewski 2001, s. 3]. Do kolejnych form przejęć można zaliczyć: uzyskanie pełnomocnictwa, co oznacza, że grupa akcjonariuszy (udziałowców) lub jeden z nich uzyskuje większościowe prawo głosu na walnym zgromadzeniu w imieniu udzielających pełnomocnictwa; prywatyzację, polegającą na tym, że mała grupa inwestorów, w skład której wchodzą zwykle przedstawiciele kierownictwa danego przedsiębiorstwa oraz inwestorów zewnętrznych, wykupuje akcje notowane na giełdzie i wycofuje podmiot z obrotu publicznego, przejmując nad nim kontrolę. Jeżeli taka forma przejęcia opiera się na wspomaganiu finansowym w formie kredytu bankowego lub

4 90 Adam Kotas pożyczki, to określana jest mianem wykupu lewarowanego bądź wykupu wspomaganego dźwignią finansową (leveraged buyout LBO); dzierżawę z uprawnieniem do wykonywania praw wynikających z posiadania akcji (udziałów), a zwłaszcza praw do głosu na walnym zgromadzeniu wspólników w sprawach zasadniczych dla przedsiębiorstwa, w tym dotyczących polityki rozwojowej oraz podziału zysku; wspólne przedsięwzięcie, które polega na tym, że z wydzielonych przez parterów aktywów tworzy się wspólne przedsiębiorstwo, przy czym jeden z nich obejmuje pozycję akcjonariusza (udziałowcy) większościowego co do prawa głosu. Wspólną cechą wszystkich form przejęcia, w odróżnieniu od połączenia (fuzji bądź konsolidacji), jest to, że przejmowany podmiot nie traci podmiotowości prawnej. Zdarza się, że przejęcie stanowi fazę procesu pełnego zespolenia interesów za pomocą fuzji bądź konsolidacji. W ramach procesu przejęcia charakterystyczne jest to, że zespolenie następuje zwykle dzięki zastosowaniu metody zakupu, co ma znaczenie z punktu widzenia zasad rachunkowości, zwłaszcza konsekwencji podatkowych. Przejęcie po cenie wyższej od realnej wartości rynkowej nabywanego przedsiębiorstwa (po cenie uwzględniającej premię) oznacza, że premia uwzględniona jest w pozycji wartość firmy po stronie aktywów jednostki nabywającej i tym samym jako dochody przyszłych okresów po stronie pasywów. Przez odpisy amortyzacyjne wartości niematerialnej, jaka stanowi wartość firmy, podmiot przejmujący osiąga dodatkowe efekty w postaci tarczy podatkowej [Fuzje 1998, s. 20]. 4. Ryzyko jako atrybut inwestycji przejęcia Ryzyko to pojęcie znane i spotykane zarówno w języku potocznym, jak i w literaturze, a jego zdefiniowanie i klasyfikacja może powodować wiele rozbieżności. Trudno więc jednoznacznie określić, która z definicji jest tą właściwą i jedynie słuszną. Słowo ryzyko pochodzi od starowłoskiego risicore, oznaczającego odważyć się, od włoskiego risco, które tłumaczy się jako przedsięwzięcie, którego wynik jest nieznany lub niepewny, a także jako możliwość, że coś się uda [Zaleska 2007, s. 275]. Szukając definicji ryzyka, warto odwołać się do intuicyjnego rozumienia tego pojęcia. Ryzyko kojarzone jest głównie z zagrożeniem, niebezpieczeństwem, niepowodzeniem, możliwością niezrealizowania celu, możliwością nieuzyskania spodziewanych efektów założonych w chwili podejmowania decyzji. Składa się więc na nie wiele zmieniających się nieustannie czynników, dlatego też zarówno teoretycy, jak i praktycy nie są w stanie podać uniwersalnej i wyczerpującej defi-

5 Znaczenie ryzyka w procesie przejęć przedsiębiorstw 91 nicji tego pojęcia. Zadanie to dodatkowo utrudnia jego szerokie rozpowszechnienie w rożnych dyscyplinach naukowych [Rogowski i Michalczewski 2005, s. 11]. Ryzyko wiąże się z każdym rodzajem działalności gospodarczej, jest jej atrybutem. Można je zdefiniować jako skumulowany efekt prawdopodobieństwa niepewnych zdarzeń, które mogą korzystnie lub niekorzystnie wpłynąć na realizację projektu [Pritchard 2002, s. 7]. Dokonujący się postęp nauki nie tylko nie pozwala na wykluczenie ryzyka z ludzkiej działalności, ale przeciwnie generuje nowe jego obszary. W przypadku projektów inwestycyjnych ryzyko jest na ogół rozumiane jako występowanie dającej się skwantyfikować możliwości zaistnienia sytuacji, w której rzeczywiste nakłady na projekt i rzeczywiste efekty inwestycji będą się odchylały od pierwotnie oszacowanych [Marcinek 2000, s. 9]. Wynikać może ono z niepewności co do przyszłych wartości mających wpływ na poziom efektywności inwestycji. Definiując ryzyko w ujęciu pejoratywnym, można je scharakteryzować jako niebezpieczeństwo nieosiągnięcia celu założonego przy podejmowaniu określonej decyzji gospodarczej. W działalności gospodarczej nieosiągnięcie zamierzonego celu może się wyrazić zarówno wystąpieniem straty, jak i uzyskaniem wyniku niższego od założonego, dlatego ryzyko jest często traktowane jako synonim lub konkretyzacja niepewności [Sierpińska i Jachna 2004, s. 387]. Termin ryzyko odnieść można do decyzji, a raczej do działania podjętego w jej wyniku. W teorii i praktyce dostrzec można dwa podejścia do ryzyka w aspekcie jego efektów. Z jednej strony ryzyko daje możliwość poniesienia szkody lub straty, traktowane jest jako zagrożenie niosące negatywne skutki. Natomiast z drugiej strony ryzyko daje możliwość wystąpienia efektu działania niezgodnego z oczekiwaniami, z uwzględnieniem zarówno odchylenia in plus, rodzącego miłe zaskoczenie, jak i in minus, będącego przykrą niespodzianką. W przedstawionej koncepcji ryzyko przedstawione jest z jednej strony jako zagrożenie, a z drugiej jako szansa [Jajuga i Jajuga 1996, s. 99]. Rozważając naturę ryzyka, należy wspomnieć o dwóch kluczowych terminach, a mianowicie zmienności (variability) i niepewności (uncertainty). Zmienność jest cechą systemu, co oznacza, że nie można jej zredukować przez pogłębianie wiedzy. Opisuje się ją za pomocą prawdopodobieństwa. Niepewność zaś wyraża poziom braku wiedzy badacza i może się zmniejszyć wskutek pogłębiania wiedzy o badanym obiekcie [Matkowski 2006, s. 15]. Niepewność można uznać za immanentną cechę otaczającej nas rzeczywistości, wynikającą z wielkiej liczby, złożoności i zmienności podmiotów, z zależności zachodzących między nimi i w ich otoczeniu oraz z ograniczonej możliwości kontrolowania przez ludzi czynników kształtujących realia. Zarzewiem niepewności jest wiec zatem środowisko zewnętrzne, w którym zachodzą procesy wymykające się precyzyj-

6 92 Adam Kotas nemu przewidywaniu i kontroli [Jajuga i Jajuga 1996, s. 98]. Terminy ryzyko i niepewność są często używane zamiennie, jednakże ich znaczenie jest różne. Niepewność jest niezbędnym warunkiem ryzyka [Bodie i Merton 2003, s. 364]. Ryzyko to złożona kategoria obejmująca kilka elementów. To one decydują o charakterze każdego rodzaju ryzyka. Wśród najważniejszych znajdują się trzy główne komponenty [Kerzner 1988, s. 869]: zdarzenie (opis okoliczności towarzyszących chwili, w której ryzyko występuje), prawdopodobieństwo zaistnienia tego zdarzenia (określa stopień uciążliwości efektów danego zdarzenia), dotkliwość wpływ tego zdarzenia (wielkość zagrożenia). Jak podaje K. Marcinek [2000, s. 83]: Prawdopodobieństwo wystąpienia danego niepożądanego zjawiska może być wysokie, lecz jego skutki nieduże (i odwrotnie). Ryzyko projektu rośnie wówczas, gdy wzrasta prawdopodobieństwo wystąpienia niekorzystnego zdarzenia lub gdy zwiększa się skala strat wywołanych tym zjawiskiem. Oba te czynniki mogą wystąpić równocześnie na wysokim poziomie, wpływając na znaczny poziom ryzyka projektu. Wyszczególnienie elementów ryzyka wskazuje dwa główne obszary zagadnień, które powinny być objęte analizą w procesie zarządzania ryzykiem. W większości projektów i w przypadku większości organizacji ustalenia dotyczące poziomu ryzyka nie budzą większego sprzeciwu, jeśli zmienne klasyfikowane są w poniższy sposób: niskie prawdopodobieństwo oraz niezbyt dotkliwe skutki oznaczają niskie ryzyko, wysokie prawdopodobieństwo oraz bardzo dotkliwe skutki oznaczają bardzo wysokie ryzyko, wysokie prawdopodobieństwo oraz niezbyt dotkliwe skutki oznaczają niskie ryzyko (ostatecznego powodzenia projektu). Trzeba jednak pamiętać, że gdy niskiemu prawdopodobieństwu towarzyszą bardzo dotkliwe skutki, określenie poziomu ryzyka staje się bardziej subiektywne. Projekt mający wiele umiarkowanych składników ryzyka można ocenić jako wysoce ryzykowny, podczas gdy ogólna ocena projektu o kilku intensywnych składnikach ryzyka może być niższa [Pritchard 2002, s. 8]. W innej koncepcji elementów ryzyka wyodrębnia się następujące komponenty [Marcinek 2000, s. 84]: prawdopodobieństwo wystąpienia niekorzystnego zjawiska wyrażonego w procentach, liczbę wyrażającą, ile razy dane zjawisko może zaistnieć, wyrażony liczbowo (1 5) wpływ/ konsekwencję wystąpienia danego zjawiska (niski wpływ = 1, wysoki wpływ = 5),

7 Znaczenie ryzyka w procesie przejęć przedsiębiorstw 93 wyrażone liczbowo (1 5) znaczenie (ważność) danego rodzaju ryzyka w stosunku do pozostałych jego rodzajów, wrażliwość projektu na dany rodzaj ryzyka jest ona iloczynem wartości konsekwencji wystąpienia danego rodzaju ryzyka i prawdopodobieństwa jego wystąpienia. Podstawowym elementem większości definicji ryzyka jest odwołanie do innego, w powszechnym odbiorze ogólniejszego określenia, jakim jest niepewność. O ryzyku mówi się wówczas, gdy przedsiębiorstwo potrafi zidentyfikować wszystkie czynniki zagrożenia, określić możliwe poziomy, na jakich mogą one wystąpić, jak również odpowiadające im prawdopodobieństwa. Pod pojęciem ryzyka rozumie się również możliwość wystąpienia zdarzeń niepożądanych z punktu widzenia ustalonych kryteriów. Podstawowymi atrybutami opisującymi ryzyko są: charakter przewidywanego zdarzenia, jego rozmiar oraz prawdopodobieństwo wystąpienia. Aby lepiej zrozumieć istotę ryzyka i sprawnie móc nim zarządzać, konieczne jest sklasyfikowanie poszczególnych rodzajów ryzyka. Istnieje wiele różnych systemów klasyfikacyjnych. Ważne, aby nie korzystać z jednego systemu, lecz wybrać rozwiązania, które odzwierciedlają potrzeby wynikające z rodzajów ryzyka obecnych w danej organizacji [Pritchard 2002, s. 9]. Ryzyko zawiera się w układzie wyznaczonym przez następujące stany niepewności: całkowite niepowodzenie oraz pełen sukces. Wszystkie rodzaje ryzyka mieszczą się w tym zakresie. Klasyfikacja jest próbą uporządkowania ryzyka w zależności od jego prawdopodobieństwa i skutków. To proces sortowania poszczególnych rodzajów ryzyka na podstawie prawdopodobieństwa oraz skutków. Tworzy on podstawy do analizy różnych rodzajów ryzyka [Pritchard 2002, s. 32]. Złożoność problematyki ryzyka inwestycji sprawia, że ryzyko można rozpatrywać na różnych płaszczyznach. Próbując więc dokonać klasyfikacji ryzyka związanego z projektami inwestycyjnymi, należy wziąć pod uwagę różne kryteria. Jednym z zasadniczych kryteriów klasyfikacyjnych jest stopień uniwersalności występowania odpowiedniej kategorii ryzyka. Według tego kryterium można wyróżnić: ryzyko o charakterze uniwersalnym, mogące wystąpić we wszystkich projektach inwestycyjnych, ale jego znaczenie może być zróżnicowane w zależności od poszczególnych projektów; do tej kategorii ryzyka można więc zaliczyć ryzyko ekonomiczne, prawne, przyrodnicze, polityczne czy społeczne, ale także ryzyko niekompetencji personelu; ryzyko specyficzne lub sektorowe występujące z większą częstotliwością na danym obszarze działalności gospodarczej;

8 94 Adam Kotas ryzyko charakterystyczne dla konkretnego projektu, przykładowo ryzyko wywołane miejscem realizacji projektu. Innym kryterium wyodrębnienia kategorii ryzyka jest czas jego występowania w cyklu życia projektu. Można tu wyróżnić ryzyko charakterystyczne dla danej fazy życia projektu oraz ryzyko obecne w całym okresie życia projektu. R.L. Kliem oraz I.S. Ludin [1997, s. 4 5] wyodrębnili również: ryzyko akceptowane (możliwe do tolerowania, niepowodujące wstrzymania realizacji projektu) i nieakceptowane (związane ze spowolnieniem lub wstrzymaniem procesu realizacji projektu); ryzyko krótkoterminowe (jego wpływ na realizację projektu jest natychmiastowy, a efekt wystąpienia negatywnych zdarzeń decydujący) oraz długoterminowe (dotyczy odległej przyszłości, ma charakter decydujący dla realizacji projektu); ryzyko pozytywne oraz negatywne może pomagać lub przeszkadzać we wdrażaniu projektu; ryzyko kontrolowane (menedżer projektu jest zdolny do panowania nad nim) i niekontrolowane; ryzyko wewnętrzne (dotyczy jedynie danego projektu inwestycyjnego i nie jest generowane przez zdarzenia występujące poza projektem) oraz zewnętrzne (wywodzi się spoza projektu i menedżer nie ma na nie wpływu). Rozróżniając odpowiednie kategorie ryzyka towarzyszącego projektom inwestycyjnym, należy uwzględnić występującą między nimi zależność, w tym m.in. zależność w sensie nadrzędności. Jedne kategorie mają charakter syntetyczny, inne zaś cząstkowy (analityczny). Tworzą one różnego rodzaju subkategorie ryzyka. W klasyfikacji ryzyka należy również pamiętać o podmiotowym aspekcie tego zagadnienia. Dotyczy on konsekwencji ryzyka dla danych podmiotów, to znaczy obciążenia ich danym ryzykiem. Istotnym problemem jest tutaj odmienne postrzeganie ryzyka przez różnych uczestników rynków projektu, ale również alokacja ryzyka wśród nich [Marcinek 2000, s ]. Wyżej wymienione klasyfikacje ryzyka to tylko niektóre z występujących w takcie realizacji projektów inwestycyjnych. Liczba klasyfikacji ryzyka może być o wiele większa, ponieważ problematyka ta jest bardzo rozległa. Trzeba podkreślić, że określone potrzeby, głównie związane z zarządzaniem ryzykiem, są przyczyną tworzenia innych klasyfikacji ryzyka projektów inwestycyjnych. Ryzyko towarzyszy każdemu procesowi na każdym kroku, zatem również przy jakichkolwiek inwestycjach [Surdel 2005, s. 8]. Przejęcie przedsiębiorstwa jest niezwykle skomplikowanym procesem i nie sposób zawsze przewidzieć wszystkich potencjalnych zagrożeń. Powodzenie procesu przejęcia jest często upatrywane w strategicznym dopasowaniu łączących się podmiotów, w zbież-

9 Znaczenie ryzyka w procesie przejęć przedsiębiorstw 95 nych kulturach przedsiębiorstw, ich organizacji i sposobach kierowania. Elementy te są istotne dla powodzenia całego przedsięwzięcia, jednakże nie wyczerpują obszarów potencjalnego ryzyka [Szczepankowski 2000, s. 150]. Warto przyjrzeć się kwestii rozumienia pojęcia powodzenia, sukcesu procesu przejęcia, a więc skuteczności tego typu inwestycji, a także niepowodzenia w tym wymiarze. Niepowodzenie transakcji rozumiane jest jako spadek wartości podmiotu w stosunku do jego wartości sprzed transakcji. Skuteczność transakcji przejęć uwarunkowana jest starannym przygotowaniem procesu, umiejętnym i sprawnym jego przeprowadzeniem, a co za tym idzie uniknięciem w jego trakcie błędów, które mogą być niezwykle kosztowne. Skuteczność transakcji fuzji i przejęć przyczynia się do wzrostu wartości łączących się podmiotów [Stradomski i Frąckowiak 2009, s. 20]. Trzeba jednak podkreślić, że nie istnieją obiektywne, jedynie słuszne i prawdziwe przesłanki decydujące o powodzeniu przejęcia [Rozwadowska 2012, s. 198], dlatego tak istotne jest ciągłe uczenie się przedsiębiorstw w tym zakresie. J.C. Hooke [2002], ekspert od transakcji fuzji i przejęć Banku Światowego, wymienia trzy podstawowe rodzaje ryzyka, które stoi przed nabywcami przedsiębiorstw: ryzyko operacyjne ma ono miejsce wówczas, gdy przejęte przedsiębiorstwo nie zachowuje się po integracji tak dobrze, jak się tego spodziewano; ryzyko przepłacenia dotyczy sytuacji, w której mimo że operacje związane z przejęciem są ekonomicznie poprawne, wysoka cena nabycia eliminuje szansę otrzymania satysfakcjonującego zwrotu z inwestycji; ryzyko finansowe istnieje w sytuacji, gdy przejęcie zostało sfinansowane z zaciągnięciem kredytu, a niemożliwe staje się jednoczesne finansowanie własnych operacji i obsługa długu. Ryzyko operacyjne odnosi się do szczególnych umiejętności przedsiębiorstwa dokonującego przejęcia zarządzania działalnością nabytej jednostki. Ten typ ryzyka występuje wtedy, gdy proces integracji funkcji w przedsiębiorstwach nie jest odpowiedni, nabytek pozostaje niezależną jednostką, wysysającą z nabywcy kapitał, doświadczenie menedżerów i inne zasoby, a dostarczającą mu prawdopodobnie nową linię produkcyjną, technologie i rynek zbytu. W takiej sytuacji większa część pracowników nabywanej jednostki pozostaje na swoich wcześniejszych stanowiskach. Proces motywowania tej grupy pracowników w trakcie przedstawiania nowej dla nich wizji bycia częścią większej organizacji jest zadaniem zawierającym wysokie ryzyko operacyjne. Ryzyko redukcji zatrudnienia powoduje, że niekooperatywni pracownicy zakłócają proces przejęcia między innymi poprzez skupianie się na poszukiwaniu nowej pracy, zamiast na priorytetowych celach wyznaczonych przez nabywcę.

10 96 Adam Kotas Mniejsze ryzyko operacyjne ma miejsce wówczas, gdy nabywca przejmuje konkurenta, rozwija swoją linię produkcyjną lub poszerza udział rynkowy. Przy takich transakcjach przedsiębiorstwo przejmujące działa w znanej sobie dziedzinie. Największe ryzyko operacyjne dotyczy transakcji, w których nabywca ma tylko niewielką wiedzę na temat działalności przejmowanej firmy, gdyż może to spowodować nieodpowiednie decyzje zarządu. Przy tworzeniu planów transformacji bardzo często pojawia się problem oceny ryzyka bywa ono zawsze niedocenione. Organizacje i ludzie mają specyficzne, rożne osobowości. Odmienność kultury organizacji jest w stanie zniszczyć poakwizycyjną działalność równie dobrze, jak niewielkie doświadczenie nabywcy dotyczące działalności przejętego przedsiębiorstwa. Drugim podstawowym typem ryzyka towarzyszącemu transakcjom przejęć jest ryzyko przepłacenia. Jeśli koszt transakcji jest duży w porównaniu z wartością przedsiębiorstwa przejmującego, skutki zapłacenia zbyt wysokiej ceny mogą być dostrzegalne latami, a bilans firmy dokonującej przejęcia i jego wskaźnik zysku na akcję mogą już nigdy nie powrócić do dawnych, korzystnych wartości. Transakcje, w przypadku których następuje duże obniżenie zysku na akcję w roku następnym po dokonaniu transakcji, są przeważnie odrzucane z powodu negatywnej reakcji otoczenia. Transakcje, które powodują duży spadek wskaźnika EPS, wywołują jednocześnie spadek wartości akcji przedsiębiorstwa nabywającego, ponieważ inwestorzy cynicznie oceniają szanse na nadrobienie utraconych zysków w rozsądnym okresie. Dlatego też inwestorzy skupiają się na przejęciach powodujących mały spadek EPS lub takich, które nie wywołują spadku w ogóle. Szacunki EPS mają pewną wagę dla inwestorów, jednakże poprzez doświadczenie wielu transakcji, które się nie powiodły, inwestorzy zdają sobie sprawę z tego, że zdolni brokerzy inwestycyjni i personel mogą użyć prognoz do wykazania racjonalności każdego przejęcia. Wiele przejęć zakończyło się wielkim sukcesem, ale akcjonariusze nigdy nie odnieśli z tego korzyści, gdyż wskaźnik EPS i dywidendy dostępne dla akcjonariuszy zależą od ceny nabycia oraz innych sposobów finansowania. Kosztowne przejęcie kończy się większym zadłużeniem przedsiębiorstwa, większa ilością akcji na rynku oraz mniejszą wartością pozostających rezerw pieniężnych. Po uwzględnieniu zysków przejętego przedsiębiorstwa efekty wymienionych zmian obniżają wskaźnik EPS. Użycie dźwigni zwiększa zwrot z inwestycji, zarówno w dobrą, jak i w złą stronę. Często nabywcy używają dźwigni, aby zamaskować zmniejszenie EPS w wyniku drogiego przejęcia. Podmioty przejmujące używają efektu synergii w celu minimalizacji prognoz spadków wskaźników. Synergia uzasadnia transakcję, która w innym przypadku wymagałaby od udziałowców jednostki przejmującej zaakceptowania większego spadku EPS. Spadek jest pewny w sytuacji, gdy obietnice synergii i rozwoju są od początku niepewne. Zarządy korporacji ustanawiają limity spadku wskaźnika

11 Znaczenie ryzyka w procesie przejęć przedsiębiorstw 97 EPS, które mogą zaakceptować, ograniczając w ten sposób potencjalne dążenie do przepłacenia. Obok ryzyka operacyjnego i ryzyka przepłacenia potencjalne jednostki przejmujące rozważają również poziom dodatkowego ryzyka finansowego, będącego elementem transakcji. Ryzyko to wynika z wielkości długu użytego w celu sfinansowania transakcji oraz z wielkości długu przejmowanego przez nabywcę wraz z przejmowaną firmą. Finansowanie za pomocą długu zapewnia większy wzrost EPS niż za pomocą kapitału, ale ten typ finansowania ma również słabe strony. Jest ryzykowniejszy niż finansowanie kapitałem, ponieważ dług zwiększa zmienność zysków. Ryzyko niepowodzenia przejęcia przedsiębiorstwa pojawia się także w samym procesie. Ryzyko towarzyszące procesowi przejęcia podmiotu jest bardzo często związane ze zbyt optymistycznym oszacowaniem potencjału rynku, na którym funkcjonują jednostki [Szczepański i Szyszko 2007, s. 263]. Niepowodzenia przejęć mogą być zarówno racjonalne, jak i losowe wynikające z niekorzystnych zmian w otoczeniu. Kandydat do przejęcia jest analizowany zbyt pobieżnie, przeceniane są efekty synergiczne, jak również inne motywy. Nierzadko zdarza się, że po transakcji podmiot przejmujący dochodzi do wniosku, iż nie było to trafne posunięcie, i dalej próbuje dopiero co nabyty podmiot sprzedać, co zwykle powoduje jego straty [Zdrojewski 2007, s. 43]. Fuzja to nie złożenie deklaracji VAT i CIT, które można skorygować. To czynność rejestrowana przez sąd a więc nieodwracalna [Stawowska 2008, s. 48]. Już na samym początku procesu doboru kandydata popełniane są błędy i lekceważone niebezpieczeństwa. Powodami tych niedociągnięć może być: brak strategicznego planu przejęcia czy restrukturyzacji i integracji z przejmowaną jednostką, zbyt optymistyczna ocena potencjału rynkowego przejmowanego i przejmującego przedsiębiorstwa, przesadnie oceniane korzyści synergiczne po dokonaniu przejęcia okazuje się, że oszczędności kosztów czy poprawa sprawności działania jest trudna do zrealizowania lub też wymaga dłuższego, niż zakładano, czasu, zapłata za wysokiej ceny za przejmowane przedsiębiorstwo potrzeba zrealizowania transakcji powoduje wywindowanie ceny ponad jej racjonalny poziom, który znacznie przewyższa wartość nabywanej jednostki dla przejmującego, szacunki korzyści z fuzji lub przejęć pozbawione kosztów restrukturyzacji i integracji nabywanej spółki, zróżnicowanie kulturowe łączących się podmiotów, różnice te są trudno dostrzegalne z zewnątrz, a ich ujednolicenie jest długotrwałe i pochłania wysokie koszty,

12 98 Adam Kotas zakłócenie komunikacji z otoczeniem dostawcami, klientami, pracownikami co w efekcie prowadzi do utraty części wartości przez obie jednostki, niedostateczny zasób menedżerów, co prowadzi do trudności z jego wymianą. Nasuwa się więc wniosek, że istotnym elementem powodzenia procesu fuzji i przejęć jest poznanie kluczowych czynników sukcesu tego typu działań: upewnienie się, czy łączące się jednostki mają wspólny rdzeń tożsamości, daje to możliwość praktycznego wykorzystania możliwych do zaistnienia synergii, nabywca powinien być świadomy kompetencji wnoszonych do przejmowanej jednostki, a nie skupiać się jedynie na korzyściach osobistych, które pochodzą z nabywanego podmiotu, jednostka przejmująca powinna być zorientowana na produkty, rynki i klientów firmy przejmowanej, a nie tworzyć swojej strategii tylko na fundamencie własnej bazy rynkowej, jednostka od momentu połączenia powinna jak najszybciej zapewnić fachowy nadzór dla nabytego przedsiębiorstwa, jednostka nabywająca powinna w krótkim okresie dokonać kilku inwestycji silnie integrujących podmioty, niewskazane jest łączenie podmiotów na siłę, należy otwarcie i uczciwie komunikować menedżerom i pracownikom nabywanej jednostki cele podmiotu przejmującego. Przejęcie przedsiębiorstwa może istotnie doprowadzić do wzrostu wartości konsolidujących się podmiotów gospodarczych, pod warunkiem że oczekiwania założone przed przejęciem są racjonalne, oczekiwane korzyści realne, a nie iluzoryczne. Dla powodzenia transakcji fuzji lub przejęcia istotne jest zapewnienie zgodności założeń i planów ze sposobem ich realizacji [Szczepankowski 2000, s. 151]. Transakcja przejęcia jest w pewnym sensie kupowaniem w ciemno, nawet przy dołożeniu tzw. należytej staranności. Przejęty obcy podmiot, który po restrukturyzacji, tj. upodobnieniu do podmiotu przejmującego, w ekstremalnym przypadku może przestać istnieć. Dobrze to widać przy przejęciach podmiotów, których wartość leży wyłącznie lub prawie wyłącznie w ludziach [Zdrojewski 2007, s. 22]. Przejęcia nie należą do grupy inwestycji pozbawionych ryzyka. Przychody mogą być niższe, niż oczekiwano, a wydatki wyższe. Włączenie przejmowanego podmiotu w struktury działalności nabywcy może napotkać liczne problemy operacyjne. Oczekiwana wartość aktywów może być niższa. Ryzyko jest nieodzownym elementem rynku przejęć. Skuteczni nabywcy szacują ryzyko występujące w transakcji i decydują, czy stosunek ryzyko / zwrot jest odpowiedni dla nich. Ostrożna, dokładna i rzetelna ocena skutków możliwego przejęcia nie powinna

13 Znaczenie ryzyka w procesie przejęć przedsiębiorstw 99 powstrzymywać procesu zakupu. Powinna ona raczej dawać do zrozumienia potencjalnemu nabywcy i jego udziałowcom, że należy zgłosić ofertę [Hooke 2002, s. 53]. Istotnym aspektem ryzyka towarzyszącego przejęciom jest też brak zgody na transakcję po stronie podmiotu przejmowanego. O tym, jak ryzykownym procesem są przejęcia, może świadczyć też fakt, że oferta podmiotu przejmującego może zostać odrzucona przez podmiot będący obiektem przejęcia. Istnieje wiele sposobów definiowania wrogiej oferty. Oferta w zakresie przejęcia podmiotu jest wroga w sytuacji, gdy zostaje na wstępie odrzucona przez kierownictwo przejmowanej jednostki [Jenkinson i Mayer 1998, s. 6]. Definicja ta obejmuje wszystkie przypadki niechcianych ofert, gdyż nieznane są przypadki bezzwłocznego zaakceptowania oferty rywala przez zarząd podmiotu będącego celem przejęcia bez podejmowania co najmniej próby obrony. Dotyczy to również przypadku, gdy oferta zostaje początkowo odrzucona, ale w trakcie rozmów ostatecznie zostaje rekomendowana przez zarząd przejmowanej jednostki. W ostateczności kierownictwo podmiotu będącego celem przejęcia może być delikatnie zmuszone do przyjęcia oferty. W wielu przypadkach zarząd podmiotu będącego celem przejęcia nie zna potencjalnej oferty dopóty, dopóki nie zorientuje się, że inwestor wszedł w posiadanie znaczącego pakietu akcji danego podmiotu. Tylko w niewielu sytuacjach wrogie oferty są rezultatem załamania się negocjacji na temat pokojowego przejęcia. Zwykle ogłaszane są nieoczekiwanie. W wyniku wrogiego przejęcia następują nie tylko istotne zmiany własnościowe przedsiębiorstwa, ale zmianie ulega również zwykle kontrola nad jednostką. Pomimo istotnej roli zagrożenia wrogim przejęciem jako bodźca dla obecnych zarządów do bardziej efektywnego działania i do prowadzenia polityki będącej w interesie akcjonariuszy ich podmiotów, wrogie oferty mogą mieć o wiele większy wpływ na sposób, w jaki utrzymywane są wzajemne relacje w gospodarce. Gdy istnieje zagrożenie wrogim przejęciem, niemożliwe może być ustanawianie i utrzymywanie długookresowych stosunków opartych na zaufaniu, co może prowadzić do mniejszej efektywności. Dotyczy to stosunków zarówno między podmiotami, jak i między ich pracownikami. Każda analiza względnych korzyści systemu, w którym funkcjonują wrogie przejęcia, w porównaniu z innymi systemami sprawowania kontroli nad przedsiębiorstwem powinna brać pod uwagę korzyści i koszty z punktu widzenia różnych podmiotów. W przypadku wrogiego przejęcia wpływ zawyżenia udziału w rynku i zaplanowania odpowiednio większych przychodów ze sprzedaży może mieć poważne konsekwencje [Szczepański i Szyszko 2007, s. 263]. Zarządzający jednostką stanowiącą cel przejęcia powinni zdecydować, czy zaakceptować ofertę inwestora strategicznego jako przyjazną, czy też jej nie zaakceptować. Przyjęcie oferty przejęcia przez kierownictwo może wynikać z tego,

14 100 Adam Kotas że w efekcie tego typu transakcji jego pozycja na rynku znacznie się poprawi. Menedżerowie przejmowanej jednostki powinni wtedy uzyskać satysfakcjonujący ich zakres autonomii, ale również zachować swoje przywileje i kontrolę. W nagrodę za tę pewną uległość, wyrażającą się akceptacją logiki przejęcia oraz lojalnością w odniesieniu do rekomendowania transakcji akcjonariuszom, członkowie mogą wejść nawet w skład dyrekcji organizacji dokonującej przejęcia. Do innych motywów można zaliczyć uznanie oferty za najlepszą z opcji dostępnych w danej chwili dla jednostki stanowiącej cel przejęcia. W przeciwnym razie można mówić o wrogich przejęciach. W związku z tym istnieje wiele strategii obronnych, które stosuje się zarówno przed ogłoszeniem oferty przejęcia, jak i po tym ogłoszeniu. W każdym z tych rodzajów strategii wykorzystuje się szeroki wachlarz narzędzi. Strategie obrony stosowane przed ogłoszeniem oferty przejęcia można podzielić na decyzje wewnętrzne oraz działania zewnętrzne (tabela 1) [Szczepankowski 2000, s. 147]. Pierwsze z nich zmieniają wewnętrzną strukturę lub naturę działalności. Najpopularniejszym narzędziem w tej grupie jest zwiększanie efektywności operacyjnej, a także obniżka kosztów jednostki kandydata do przejęcia. Efektem tego typu działania jest zwiększanie wartości zysku netto, co prowadzi do wzrostu miernika zysku na jedną akcję. Powoduje to zwiększenie tempa wzrostu ceny rynkowej i ceny wewnętrznej akcji spółki, a co się z tym wiąże rośnie wartość całego przedsiębiorstwa. Inne ważne działanie obrony zewnętrznej polega na zmianie struktury własności w spółce do potencjalnego przejęcia. Najczęściej stosowanym środkiem jest tutaj zastosowanie koncepcji zatrutej pigułki (poison pill). Metoda ta polega na prawnym przyznaniu akcjonariuszom przejmowanej spółki praw do subskrybowania akcji własnej jednostki lub podmiotu dokonującego przejęcia z pewnym dyskontem. Celem tego rodzaju porozumień jest wzrost kosztu przejęcia, a także utrudnianie uzyskania kontroli przez oferenta. Instrumentem podobnym do zatrutej pigułki jest zapis o złotej akcji (golden share). Polega on na zabezpieczeniu danego akcjonariusza lub ich grupy przed efektami utraty kontroli nad jednostką. Tego typu narzędzie jest często stosowane w podmiotach o rodzinnym rodowodzie, gdy sukces rynkowy, pociągający za sobą upublicznienie i pozyskanie znacznej ilości środków z rynku kapitałowego, mógłby być powodem zepchnięcia założycieli do roli akcjonariuszy drugorzędnych. Jednak tego typu narzędzia mają raczej charakter statycznych i z reguły ich zadaniem jest odstraszenie potencjalnych inwestorów przed próbą przejęcia aniżeli realne zapobieganie takiej akcji. Istotną techniką obrony wewnętrznej przez wrogimi przejęciami jest metoda złotego parasola (golden parachute). To narzędzie, które polega na zmianie struktury czy też systemu motywacyjnego kierownictwa spółki, co w efekcie

15 Znaczenie ryzyka w procesie przejęć przedsiębiorstw 101 przejawia się w stabilizacji kadry menedżerskiej zainteresowanej połączeniem się z innym podmiotem. Rezultatem tej techniki jest opóźnienie uzyskania kontroli nad kandydatem do przejęcia, co generuje koszty przejęcia. Tabela 1. Strategie obrony przed wrogim przejęciem, przed ogłoszeniem oferty Działanie Zwiększenie efektywności operacyjnej i obniżenie kosztów Zastosowanie strategii restrukturyzacji, sprzedaż majątku Zmiana struktury własności, tzn. dwie klasy akcji, wysoki poziom zadłużenia, skupowanie własnych akcji, zatruta pigułka Zmiana struktury bądź systemu motywacyjnego kierownictwa, na przykład stabilne władze spółki, złoty spadochron Poparcie związków zawodowych i innych organizacji w przedsiębiorstwie Poparcie akcjonariuszy i inwestorów, na przykład przez wykorzystanie usług specjalistów od relacji z inwestorami w celu informowania na temat wyników spółki, perspektyw i prowadzonej polityki Informowanie analityków o strategii, polityce finansowej oraz programach inwestycyjnych Podjęcie zobowiązań społecznych, aby poprawić wizerunek w społeczeństwie Dokonanie strategicznych inwestycji obronnych, np. utworzenie joint venture z podobnymi spółkami Prowadzenie rejestru akcji w celu wychwycenia zwiększonych zakupów akcji, wymuszenie ujawnienia danych umożliwiających identyfikację nabywców Obrona wewnętrzna Rezultat Zwiększony EPS, wyższa cena akcji i wartość podmiotu Zwiększony EPS i wyższa wartość podmiotu. Utrudnione czyszczenie spółki z majątku przez oferenta Utrudniane pozyskanie kontroli przez oferenta. Limitowane możliwości wykupu z wykorzystaniem dźwigni finansowej (LBO) Opóźnione uzyskanie kontroli przez nabywcę, zwiększone koszty przejęcia Obrona zewnętrzna Sojusznicy przeciwko oferentowi Źródło: opracowanie własne na podstawie [Sudarsanam 1998, s. 202]. W sytuacji ogłoszenia oferty przejęcia zapewnia to lojalność i poparcie ze strony kluczowych akcjonariuszy Obniżone ryzyko niedoszacowania wartości akcji, zwiększone koszty przejęcia Napastnik spotyka się z wrogością ze strony społeczeństwa Blokada możliwość uzyskania kontroli przez napastnika Wczesne sygnały ostrzegające o pojawieniu się prawdopodobnych napastników Wiele jednostek broni się przed przejęciami, stosując także strategię struktury kapitałowej o dużym udziale zadłużenia. Wysoki stan długów może zniechęcić do przejęcia z wykorzystaniem metody dźwignie finansowej (leveraged buyout

16 102 Adam Kotas LBO), ponieważ możliwości sprzedaży aktywów do pozyskania gotówki na spłatę zadłużenia stają się wtedy ograniczone. Ponadto efektem wrogiego wykupu może być samo ogłoszenie koncepcji zlewarowanego wykupu jednostki przez jej zarząd (leveraged management buy-out LMBO), gdyż dotychczasowi menedżerowie będą znacznie bardziej przychylnie przyjęci przez dotychczasowych akcjonariuszy aniżeli niechciany inwestor zewnętrzny. Najbardziej kosztowną techniką wewnętrzną przeciwdziałania wrogiemu wykupowi jest rekapitalizacja jednostki (stock buyback and recapitalisation). Opiera się ona na ogłoszeniu kontrwezwania przez sam podmiot. Skup własnych akcji i ich późniejsze umorzenie ma na celu umocnienie pozycji kluczowych akcjonariuszy, a wykupienie tych, którzy nie czują się trwale związani z jednostką. Tego typu obrona jest jednak często formą powodującą wysokie zadłużenie jednostki. W przyszłości spółka taka może być wchłonięta przez inny podmiot za długi. Obrona zewnętrzna przed wrogimi przejęciami polega głównie na działaniach podejmowanych w celu zamiany sposobu postrzegania jednostki na zewnątrz, a także w celu uzyskania sygnałów ostrzegających przed potencjalnym wrogim inwestorem. Najczęściej stosuje się tutaj podtrzymywanie poparcia akcjonariuszy i inwestorów, przykładowo, przez korzystanie z usług specjalistów od relacji z inwestorami w celu informowania na temat wyników podmiotu, jego perspektyw i prowadzonej polityki. Wiele spółek dokonuje strategicznych inwestycji obronnych, przykładowo przez utworzenie joint-venture z podobnymi do siebie jednostkami, co tym samym blokuje możliwość uzyskania kontroli przez przejmującego [Szczepankowski 2000, s. 149]. Inną metodą obrony przed wrogimi przejęciami są narzędzia stosowane po ogłoszeniu oferty konsolidacji (tabela 2), które zwykle przyjmują postać technik finansowych. Wśród nich najbardziej znana jest metoda białego rycerza (white knight). Zaatakowana jednostka często nie jest w stanie skutecznie przeciwdziałać dobrze przygotowanemu wykupowi. Jedyną szansą na uniemożliwienie dopuszczenia niechcianego inwestora do jednostki staje się ogłoszenie konkurencyjnej oferty skierowanej do drobnych akcjonariuszy. Białym rycerzem staje się zwykle współpracująca z broniącą się jednostką instytucja finansowa lub bank, który na mocy szczegółowej umowy zobowiązuje się do ogłoszenia wezwania. W przypadku skutecznej obrony kontrolę nad podmiotem przejmuje właśnie biały rycerz. Technika Pacmana bazuje zaś na podjęciu przez wykupywaną jednostkę kontrakcji polegającej na kupowaniu istotnych pakietów akcji najeźdźcy. Jeśli sama operacja nie zmienia stanu rzeczy trwa wykup rosną szanse na to, że po jej zakończeniu pojawią się pewne bariery organizacyjno-finansowe, a w podmiotach sytuacja wróci praktycznie do stanu sprzed wykupu.

17 Znaczenie ryzyka w procesie przejęć przedsiębiorstw 103 Tabela 2. Metody obrony przed wrogim przejęciem po ogłoszeniu oferty przejęcia Sposoby obrony Pierwsza odpowiedź i list uprzedzający Dokumentacja obronna Sprawozdania / prognozy dotyczące zysków Obietnica wyższych przyszłych dywidend Przeszacowanie aktywów Kampania mająca na celu uzyskanie poparcia wśród akcjonariuszy Nacisk na władze Zaskarżenie do sądu Przejęcie innego przedsiębiorstwa lub wyprzedaż aktywów Związki zawodowe / pracownicy Odbiorcy / dostawcy Czerwony śledź (red herring) Reklama Opis i cel podejmowanych działań Zaatakowanie logiki przejęcia i oferowanej ceny; zalecenie akcjonariuszom odrzucenia oferty Uwypuklenie dotychczasowych wyników i perspektyw; ośmieszanie uzasadnienia oferty i oferowanej ceny, stanu finansów i dotychczasowych osiągnięć przejmującego Sprawozdania lub prognozy wykazujące wzrost zysków za ubiegły lub przyszły rok, w celu podważenia ceny oferowanej jako zbyt niskiej Wzrost dochodów akcjonariuszy; osłabienie oddziaływania obietnic wysokich stóp zwrotu składanych przez przejmującego Przeszacowanie wartości nieruchomości, wartości niematerialnych i prawnych; wykazanie, że cena ofertowa jest celowo zaniżona Poszukiwanie białego rycerza ; pozyskanie własnego funduszu emerytalnego lub programu emerytalnego; próba zablokowania kontroli Nacisk na władze regulacyjne lub antymonopolowe w celu zablokowania oferty Wymuszenie zastosowania ustawodawstwa antymonopolowego lub ujawnienia rzeczywistych akcjonariuszy Zakup przedsiębiorstwa w celu powiększenia przejmowanej spółki lub uczynienia jej nieodpowiednią dla oferenta; sprzedaż klejnotów koronnych ; zorganizowanie wykupu jednostki przez kierownictwo; zwiększenie kosztów przejęcia i dezorganizacja strategii przejęcia wypracowanej przez przejmującego Pozyskanie dla zwiększenia nacisku na władze antymonopolowe lub polityków oraz w celu zaatakowania planów oferenta dotyczących przejmowanej jednostki Pozyskanie w celu zwiększenia nacisku na władze antymonopolowe lub wykazanie, że relacje z odbiorcami / dostawcami będą zagrożone, jeśli oferent dokona przejęcia Atakowanie napastnika w nieistotnych sprawach Kampania w mediach w celu zdyskredytowania oferty Źródło: opracowanie własne na podstawie [Sudarsanam 1998, s. 204]. Nie można także wykluczyć zastosowania techniki określanej jako klejnoty koronne (clown jewel), która polega na przeprowadzeniu przez zarząd jednostki

18 104 Adam Kotas operacji zmieniającej wartość przedsiębiorstwa celu lub co najmniej jego atrakcyjność z punktu widzenia przejmującego. Może polegać to na pozbyciu się istotnych aktywów lub też na nabyciu nowych, które nie są istotne dla potencjalnego inwestora. Wśród potransakcyjnych technik na uwagę zasługuje na pewno greenmail. Technika ta polega na tym, że bezpośrednio po zakupie jednostki przez niechcianego inwestora dotychczasowi akcjonariusze wysyłają zieloną pocztę do inwestora, przyznając się do faktu, że przegapili moment, gdy jednostka była niedoszacowana przez rynek. Deklarują, że są w stanie odkupić akcje swojej byłej spółki po atrakcyjnej cenie. W innym ujęciu technika ta zbliża się do ukierunkowanego wykupu akcji, który opiera się na skupywaniu akcji od wybranej grupy akcjonariuszy, z reguły będących w trudnej sytuacji finansowej, za cenę wyższą niż bieżąca cena rynkowa, co powoduje naruszenie zasady równego traktowania wszystkich akcjonariuszy. Ostatnią ważną techniką obrony przed wrogimi przejęciami jest czerwony śledź (red herring). W metodzie tej spółka przejmowana przygotowuje nieoficjalny prospekt finansowy, który następnie rozsyłany jest to potencjalnych inwestorów celem zapewnienia ich udziału w nowej emisji akcji, którą ma zostać zakończone planowane przejęcie. Dokument ten zawiera wszystkie istotne informacje, które wcześniej nie były znane przejmującemu [Szczepankowski 2000, s. 150]. W miarę jak środki ochronne zaczęły być coraz częściej stosowane (bardzo wysokie progi wymagane do podjęcia decyzji na walnym zgromadzeniu, zwiększanie kompetencji organów zarządzających, emisje dodatkowych akcji), wzrosła wiedza akcjonariuszy niereprezentowanych w organach spółek o mechanizmach ich funkcjonowania i skutkach dla zawartości portfeli [Kowalczyk 2007, s. 17]. Skuteczność planowanego przejęcia zależy więc nie tyle od znajomości motywów, oceny skutków czy też szans tego procesu, ale także od uwzględnienia w planowaniu inwestycji tego typu odpowiednich narzędzi zabezpieczających inwestora przed barierami uniemożliwiającymi zakończenie transakcji obustronną korzyścią. 4. Przejęcia w dobie kryzysu gospodarczego Kryzys gospodarczy sprawia, że rynek przejęć zostaje mocno osłabiony. Przyczyn należy upatrywać przede wszystkim w niestabilności rynku, ogólnym stanie gospodarki i zaostrzeniu polityki kredytowej banków wobec przedsiębiorców. Należy jednak podkreślić, że z drugiej strony fakt, iż niejednokrotnie przejęcia to jedyna droga umożliwiająca przedsiębiorcy wygenerować przychód. Jednocze-

19 Znaczenie ryzyka w procesie przejęć przedsiębiorstw 105 śnie transakcja ta pozwala na oszczędności i minimalizację ponoszonych stałych wewnętrznych kosztów. Dotknięte kryzysem firmy tylko w niewielkiej części są w stanie w pełni stanąć na nogi. Dla wielu recesja okazuje się zabójcza. Dla takich podmiotów jedyną szansą na uniknięcie bankructwa czy też likwidacji jest pozyskanie nowego inwestora. Dlatego też w procesie przejęć upatruje się sposobu na restrukturyzację firmy. Można wskazać na kilka podstawowych błędów najczęściej popełnianych przez zainteresowane strony w okresie kryzysu. Jednym z najczęstszych błędów jest brak merytorycznego przygotowania przedsiębiorców do rozmów. Brak spójnej i przede wszystkim długofalowej strategii działania przedsiębiorstwa powoduje, że sami zainteresowani nie potrafią określić celu przedsięwzięcia. Często nie są w stanie udzielić odpowiedzi na pytania dotyczące otoczenia, konkurentów, marży nałożonych na produkty, przyszłości samych produktów. Ponadto sami zainteresowani częstokroć nie znają pełnego obrazu finansowego firm, które reprezentują, a także przyszłych partnerów. Wycena przedsiębiorstwa to bez wątpienia najtrudniejszy etap przeprowadzania skutecznej fuzji. Czynnikiem, którego nie wolno nie doceniać przy ustalaniu ceny, jest ego sprzedającego i kupującego, jak również różnice osobowości partnerów. Elementem, który niejednokrotnie prowadzi do zerwania transakcji, jest utrata kontroli, a tym samym realnej władzy właściciela w przejmowanym przedsiębiorstwie. Dlatego też kwestie własnościowe, strukturalne i bieżącej kontroli należy ustalić na wstępnych etapach procesu. Nie ma powrotu do świata sprzed kryzysu [Stiglitz 2010, s. 340], dlatego tak istotne jest dostosowanie się do nowych warunków działania. 5. Zakończenie Przejęcia należą do procesów cieszących się ogromnym zainteresowaniem i powodzeniem wśród współczesnych przedsiębiorstw. Wywierają one ogromny wpływ na konkurencyjność i rozwój nie tylko przedsiębiorstw, ale także sektorów, a nawet całej gospodarki. Jednocześnie należą do procesów trudnych i skomplikowanych, które w wielu przypadkach kończą się niepowodzeniem. Przejęcia są fascynującymi decyzjami menedżerskimi, ponieważ ryzyko takich transakcji jest bardzo wysokie. Pomimo ryzyka według najnowszych publikacji ich liczba znów rośnie, i to bardzo dynamicznie. Sprzyjający w ostatnich latach klimat ekonomiczny w połączeniu z optymistycznymi prognozami na przyszłość oraz korzystnymi warunkami finansowania transakcji przyczynił się do wzrostu aktywności jednostek w dziedzinie fuzji i przejęć na całym świecie. Od momentu rozszerzenia Unii Europejskiej coraz więcej zagranicznych inwestorów dostrzega także polskie firmy w kontekście fuzji i przejęć. Aktywność na rynku fuzji

20 106 Adam Kotas i przejęć zwiększyła się dwukrotnie w stosunku do poziomu z 2005 r. Sumaryczna wartość transakcji z 2004 r. została przekroczona ponad trzykrotnie [Gordziejewicz 2007, s. 34]. Jak napisał J.E. Stiglitz [2010, s. 73], w gospodarce, żeby stać w miejscu, trzeba biec. Decyzja o przeprowadzeniu transakcji wiąże się z wejściem na trudną ścieżkę rozwoju przedsiębiorstwa, której prawdopodobieństwo zwiększenia wartości dla akcjonariuszy jest stosunkowo niskie. Ryzyko jest atrybutem inwestycji przejęcia. Każda decyzja w przedsiębiorstwie powinna być poprzedzona analizą ryzyka. Efekty działalności jednostki zależą w dużej mierze od umiejętności i postaw menedżerów kierujących przedsięwzięciem, od ich świadomości dynamiki zmian. Literatura Bodie Z., Merton R. [2003], Finanse, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa. Fuzje i przejęcia przedsiębiorstw [1998], red. W. Frąckowiak, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa. Gordziejewicz T. [2007], Ryzyko i rekordy, CEO, 5 października. Helin A., Zorde K. [1998], Fuzje i przejęcia przedsiębiorstw, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa. Hooke J.C. [2002], Fuzje i przejęcia. Jak skutecznie przeprowadzić transakcję, K.E. Liber, Warszawa. Jajuga K., Jajuga T. [1996], Inwestycje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Jenkinson T., Mayer C. [1998], Wrogie przejęcia na rynku kapitałowym, K.E. Liber, Warszawa. Kerzner H. [1988], Project Management: A Systems Approach to Planning, Scheduling, and Controlling, John Wiley & Sons, New York. Kliem R.L., Ludin I.S. [1997], Reducing Project Risk, Gower Publishing Limited, Farnham. Kowalczyk M. [2007], Globalne fuzje mobilizują aktywność drobnych inwestorów, Parkiet, 17 czerwca. Marcinek K. [2000], Ryzyko projektów inwestycyjnych, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice. Matkowski P. [2006], Zarządzanie ryzykiem operacyjnym, Wolters Kluwer, Warszawa. Ostaszewski J. [2001], Zarządzanie finansami w spółce akcyjnej, Difin, Warszawa. Pritchard C.L. [2002], Zarządzanie ryzykiem w projektach, WIG-Pres, Warszawa. Rogowski W., Michalczewski A. [2005], Zarządzanie ryzykiem w projektach inwestycyjnych, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. Rozwadowska B. [2012], Fuzje i przejęcia. Dlaczego kończą się niepowodzeniem, Studio Emka, Warszawa. Sierpińska M., Jachna T. [2004], Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Rozdział l Fuzje i przejęcia w ujęciu ogólnogospodarczym. 1.1 STRUKTURA RYNKU KONTROLI A FUZJE l PRZEJĘCIA PRZEDSIĘBIORSTW (M.

Rozdział l Fuzje i przejęcia w ujęciu ogólnogospodarczym. 1.1 STRUKTURA RYNKU KONTROLI A FUZJE l PRZEJĘCIA PRZEDSIĘBIORSTW (M. Spis treści Wstęp Rozdział l Fuzje i przejęcia w ujęciu ogólnogospodarczym 1.1 STRUKTURA RYNKU KONTROLI A FUZJE l PRZEJĘCIA PRZEDSIĘBIORSTW (M. 1.1.1 Formy działań na rynku kontroli przedsiębiorstw 1.1.2

Bardziej szczegółowo

Znaczenie badania due diligence w transakcjach fuzji i przejęć 1 7. 0 4. 2 0 1 2

Znaczenie badania due diligence w transakcjach fuzji i przejęć 1 7. 0 4. 2 0 1 2 Znaczenie badania due diligence w transakcjach fuzji i przejęć D Z I E Ń M Ł O D E G O N A U K O W C A 1 7. 0 4. 2 0 1 2 E W A W R Ó B E L Istota badania due diligence Definicja Due diligence = należyta

Bardziej szczegółowo

Materiały uzupełniające do

Materiały uzupełniające do Dźwignia finansowa a ryzyko finansowe Przedsiębiorstwo korzystające z kapitału obcego jest narażone na ryzyko finansowe niepewność co do przyszłego poziomu zysku netto Materiały uzupełniające do wykładów

Bardziej szczegółowo

Optymalna forma spółki dla planowania sukcesji przekształcenia kapitałowe spółek rodzinnych

Optymalna forma spółki dla planowania sukcesji przekształcenia kapitałowe spółek rodzinnych Optymalna forma spółki dla planowania sukcesji przekształcenia kapitałowe spółek rodzinnych Dorota Szlachetko-Reiter Partner, Radca Prawny Tomasz Kucharski Partner kancelarii Kraków, 26 kwietnia 2011 1.

Bardziej szczegółowo

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku dr Jacek Płocharz Warunki działania przedsiębiorstw! Na koniec 2003 roku działało w Polsce 3.581,6

Bardziej szczegółowo

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165 Finansowanie działalności przedsiebiorstwa przedsiębiorstw-definicja Przepływy pieniężne w przedsiębiorstwach Decyzje finansowe przedsiębiorstw Analiza finansowa Decyzje finansowe Krótkoterminowe np. utrzymanie

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU

ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU I. STRESZCZENIE to krótkie, zwięzłe i rzeczowe podsumowanie całego dokumentu, które powinno zawierać odpowiedzi na następujące tezy: Cel opracowania planu (np. założenie

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

FUZJE I PRZEJĘCIA, WYCENY

FUZJE I PRZEJĘCIA, WYCENY FUZJE I PRZEJĘCIA, WYCENY Staranne przygotowanie do procesu, realna ocena szans powodzenia i możliwości osiągnięcia stawianych w procesie celów oraz zaangażowanie doświadczonych ekspertów, zwiększają szanse

Bardziej szczegółowo

Z Jackiem Chwedorukiem, prezesem banku inwestycyjnego Rothschild Polska, rozmawia Justyna Piszczatowska.

Z Jackiem Chwedorukiem, prezesem banku inwestycyjnego Rothschild Polska, rozmawia Justyna Piszczatowska. Z Jackiem Chwedorukiem, prezesem banku inwestycyjnego Rothschild Polska, rozmawia Justyna Piszczatowska. Czy Pana zdaniem polskie spółki powinny się obawiać wrogich przejęć w najbliższym czasie? Uważam,

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Opracowała: Dr hab. Gabriela Łukasik, prof. WSBiF I. OGÓLNE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Cele przedmiotu:: - przedstawienie podstawowych teoretycznych zagadnień związanych

Bardziej szczegółowo

FINANSE PRZEDSIĘBIORSTWA 2

FINANSE PRZEDSIĘBIORSTWA 2 FINANSE PRZEDSIĘBIORSTWA 2 Wstęp Książka przedstawia wybrane kluczowe zagadnienia dotyczące finansowych aspektów funkcjonowania przedsiębiorstwa w obecnych, złożonych warunkach gospodarczych. Są to problemy

Bardziej szczegółowo

SKONSOLIDOWANY RAPORT ROCZNY ZA ROK OBROTOWY 2013

SKONSOLIDOWANY RAPORT ROCZNY ZA ROK OBROTOWY 2013 SKONSOLIDOWANY RAPORT ROCZNY ZA ROK OBROTOWY 2013 sporządzony zgodnie z 5 ust. 1 pkt 2 Załącznika nr 3 do Regulaminu Alternatywnego Systemu Obrotu Informacje Bieżące i Okresowe w Alternatywnym Systemie

Bardziej szczegółowo

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony.

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Jedną z metod sfinansowania biznesowego przedsięwzięcia jest skorzystanie z funduszy

Bardziej szczegółowo

W metodzie porównawczej wskaźniki porównywalnych firm, obecnych na giełdzie, są używane do obliczenia wartości akcji emitenta.

W metodzie porównawczej wskaźniki porównywalnych firm, obecnych na giełdzie, są używane do obliczenia wartości akcji emitenta. W metodzie porównawczej wskaźniki porównywalnych firm, obecnych na giełdzie, są używane do obliczenia wartości akcji emitenta. Wycena spółki, sporządzenie raportu z wyceny Metodą wyceny, która jest najczęściej

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie Zarządu z działalności Grupy Kapitałowej Genesis Energy Spółka Akcyjna

Sprawozdanie Zarządu z działalności Grupy Kapitałowej Genesis Energy Spółka Akcyjna Sprawozdanie Zarządu z działalności Grupy Kapitałowej Genesis Energy Spółka Akcyjna za okres 12 miesięcy 2014 roku zakończony 31 grudnia 2014 roku Wojciech Skiba Prezes Zarządu Warszawa, 29 czerwca 2015

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE RADY NADZORCZEJ GPM VINDEXUS S.A. ZA 2013 R.

SPRAWOZDANIE RADY NADZORCZEJ GPM VINDEXUS S.A. ZA 2013 R. Załącznik do uchwały nr 1/20/05/2014 SPRAWOZDANIE RADY NADZORCZEJ GPM VINDEXUS S.A. ZA 2013 R. Sprawozdanie z działalności Rady Nadzorczej Giełdy Praw Majątkowych Vindexus S.A. wraz z oceną pracy Rady

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Temat: Podstawy analizy finansowej.

Temat: Podstawy analizy finansowej. Przedmiot: Analiza ekonomiczna Temat: Podstawy analizy finansowej. Rola analizy finansowej w systemie analiz. Analiza finansowa jest ta częścią analizy ekonomicznej, która stanowi najwyższy stopień jej

Bardziej szczegółowo

Kalkulacja i zakres ujawnień dotyczących podatku dochodowego w sprawozdaniu finansowym sporządzonym zgodnie z MSSF.

Kalkulacja i zakres ujawnień dotyczących podatku dochodowego w sprawozdaniu finansowym sporządzonym zgodnie z MSSF. Kalkulacja i zakres ujawnień dotyczących podatku dochodowego w sprawozdaniu finansowym sporządzonym zgodnie z MSSF. Efektywna stopa podatkowa jest stosunkiem podatku wykazanego w sprawozdaniu finansowym

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08 Spis treści Wstęp 9 Rozdział 1. Wprowadzenie do zarządzania projektami 11 1.1. Istota projektu 11 1.2. Zarządzanie projektami 19 1.3. Cykl życia projektu 22 1.3.1. Cykl projektowo realizacyjny 22 1.3.2.

Bardziej szczegółowo

Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstw z branży 45.

Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstw z branży 45. Kamila Potasiak Justyna Frys Wroclaw University of Economics Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstw z branży 45. Słowa kluczowe: analiza finansowa, planowanie finansowe, prognoza

Bardziej szczegółowo

Rachunkowość kreatywna, czyli jak nie dać się oszukać

Rachunkowość kreatywna, czyli jak nie dać się oszukać Rachunkowość kreatywna, czyli jak nie dać się oszukać Piotr Rybicki Karpacz, 7 czerwca 2014r. godz. 9.00-10.00 1 Plan spotkania Wstęp Rachunkowość kreatywna definicja Parę słów o zysku netto Przykłady

Bardziej szczegółowo

Temat: System finansowy firmy

Temat: System finansowy firmy Temat: System finansowy firmy I. Zarządzanie finansami przedsiębiorstwa Przedsiębiorstwo powinno dysponować kapitałem umożliwiającym prowadzenie działalności gospodarczej. W początkowej fazie działalności

Bardziej szczegółowo

Analiza Ekonomiczna. 3. Analiza wskaźnikowa sprawozdań finansowych.

Analiza Ekonomiczna. 3. Analiza wskaźnikowa sprawozdań finansowych. Analiza Ekonomiczna. 3. Analiza wskaźnikowa sprawozdań finansowych. Rozwinięciem wstępnej analizy sprawozdań finansowych jest analiza wskaźnikowa. Jest ona odpowiednim narzędziem analizy finansowej przedsiębiorstwa,

Bardziej szczegółowo

Program ten przewiduje dopasowanie kluczowych elementów biznesu do zaistniałej sytuacji.

Program ten przewiduje dopasowanie kluczowych elementów biznesu do zaistniałej sytuacji. PROGRAMY 1. Program GROWTH- Stabilny i bezpieczny rozwój W wielu przypadkach zbyt dynamiczny wzrost firm jest dla nich dużym zagrożeniem. W kontekście małych i średnich firm, których obroty osiągają znaczne

Bardziej szczegółowo

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe Ekonomika Transportu każda zorganizowana postać podażowej strony rynku usług przemieszczania, mająca swoją nazwę i oferującą specyficzny produkt - usługę transportową Cechy: odrębność ekonomiczna odrębność

Bardziej szczegółowo

Operacje te powinny być ujęte następująco: Wniesienie przez wspólników wkładów pieniężnych:

Operacje te powinny być ujęte następująco: Wniesienie przez wspólników wkładów pieniężnych: Jedną z pierwszych operacji gospodarczych ujmowanych w księgach rachunkowych nowo tworzonej spółki jest ujęcie wniesionego aportem przedsiębiorstwa i jego elementów. Spółka z o.o. (także w organizacji)

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Plan połączenia wraz z dokumentami, o których mowa w art. 499 2 KSH stanowi załącznik do niniejszego raportu bieżącego.

Plan połączenia wraz z dokumentami, o których mowa w art. 499 2 KSH stanowi załącznik do niniejszego raportu bieżącego. FAM Grupa Kapitałowa S.A. 54-611 Wrocław, ul. Avicenny 16 Raport nr 33/2014 Tytuł: Plan połączenia ze spółkami zależnymi Data sporządzenia: 13.08.2014, 17:58 Treść raportu: Działając na podstawie 5 ust.

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Robert Machała - Praktyczne zarządzanie finansami firmy

Księgarnia PWN: Robert Machała - Praktyczne zarządzanie finansami firmy Księgarnia PWN: Robert Machała - Praktyczne zarządzanie finansami firmy Wstęp 1. do zarządzania finansami firmy 1.1. Zarządzanie firmą a budowanie jej wartości Obszary zarządzania przedsiębiorstwem Proces

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie Zarządu z działalności Grupy Kapitałowej Genesis Energy Spółka Akcyjna

Sprawozdanie Zarządu z działalności Grupy Kapitałowej Genesis Energy Spółka Akcyjna Sprawozdanie Zarządu z działalności Grupy Kapitałowej Genesis Energy Spółka Akcyjna za okres 12 miesięcy 2013 roku zakończony 31 grudnia 2013 roku Wojciech Skiba Prezes Zarządu Warszawa, 15 października

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zagadnienia opracowane na podstawie wniosków z analizy nadzorczej

Podstawowe zagadnienia opracowane na podstawie wniosków z analizy nadzorczej Stanowisko UKNF w sprawie dobrych praktyk w zakresie walutowych transakcji pochodnych - podstawowe zagadnienia opracowane na podstawie wniosków z analizy nadzorczej Zgromadzony w toku czynności nadzorczych

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Wprowadzenie istota zarządzania wiedzą Wiedza i informacja, ich jakość i aktualność stają się

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym OCENA EFEKTYWNOŚCI I FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WSPÓŁFINANSOWANYCH FUNDUSZAMI UNII EUROPEJSKIEJ Autor: Jacek Sierak, Remigiusz Górniak, Wstęp Jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

Raport kwartalny Wierzyciel S.A. I kwartał 2011r. (dane za okres 01-01-2011r. do 31-03-2011r.)

Raport kwartalny Wierzyciel S.A. I kwartał 2011r. (dane za okres 01-01-2011r. do 31-03-2011r.) Raport kwartalny Wierzyciel S.A. I kwartał 2011r. (dane za okres 01-01-2011r. do 31-03-2011r.) Mikołów, dnia 9 maja 2011 r. REGON: 278157364 RAPORT ZAWIERA: 1. PODSTAWOWE INFORMACJE O EMITENCIE 2. WYBRANE

Bardziej szczegółowo

I. Bilans w ujęciu syntetycznym

I. Bilans w ujęciu syntetycznym I. Bilans w ujęciu syntetycznym Bilans podstawowy element sprawozdania finansowego, sporządzanym na dany dzień. Informuje o sytuacji majątkowej i finansowej jednostki gospodarczej (struktura majątku oraz

Bardziej szczegółowo

W praktyce firma rozwija się dynamicznie, a mimo to wciąż odczuwa brak gotówki - na pokrycie zobowiązań lub na nowe inwestycje.

W praktyce firma rozwija się dynamicznie, a mimo to wciąż odczuwa brak gotówki - na pokrycie zobowiązań lub na nowe inwestycje. W praktyce firma rozwija się dynamicznie, a mimo to wciąż odczuwa brak gotówki - na pokrycie zobowiązań lub na nowe inwestycje. Dostarczanie środków pieniężnych dla przedsiębiorstwa jest jednym z największych

Bardziej szczegółowo

<1,0 1,0-1,2 1,2-2,0 >2,0

<1,0 1,0-1,2 1,2-2,0 >2,0 1. WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI WSKAŹNIK BIEŻĄCEJ PŁYNNOŚCI Pozostałe wskaźniki 2,0 Wskaźnik służy do oceny zdolności przedsiębiorstwa do regulowania krótkoterminowych zobowiązań. Do tego

Bardziej szczegółowo

Wycena przedsiębiorstwa. Bartłomiej Knichnicki b.knichnicki@volante.pl

Wycena przedsiębiorstwa. Bartłomiej Knichnicki b.knichnicki@volante.pl Wycena przedsiębiorstwa Bartłomiej Knichnicki b.knichnicki@volante.pl 1. Cel wyceny 2. Metody majątkowe 3. Metody dochodowe 4. Metody porównawcze Agenda Cel wyceny motywy wyceny Transakcje kupna-sprzedaży

Bardziej szczegółowo

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ZAŁĄCZNIK NR 2 MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Studia podyplomowe ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING Przedmioty OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Absolwent studiów podyplomowych - ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING:

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami a zarządzanie ryzykiem

Zarządzanie projektami a zarządzanie ryzykiem Ewa Szczepańska Zarządzanie projektami a zarządzanie ryzykiem Warszawa, dnia 9 kwietnia 2013 r. Agenda Definicje Wytyczne dla zarządzania projektami Wytyczne dla zarządzania ryzykiem Miejsce ryzyka w zarządzaniu

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja funduszy inwestycyjnych

Klasyfikacja funduszy inwestycyjnych Klasyfikacja funduszy inwestycyjnych Klasyfikacja funduszy inwestycyjnych opiera się na deklaracjach składanych przez towarzystwa funduszy inwestycyjnych. Kryterium decydującym o zaliczeniu do danej kategorii

Bardziej szczegółowo

W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym

W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym FINANSE PRZEDSIĘBIORSTW Marek 2011 Agenda - Zarządzanie kapitałem obrotowym Znaczenie kapitału obrotowego dla firmy Cykl gotówkowy Kapitał obrotowy brutto i netto.

Bardziej szczegółowo

Kupić, sprzedać, a może budować organicznie? O strategii budowania wartości firmy

Kupić, sprzedać, a może budować organicznie? O strategii budowania wartości firmy Kupić, sprzedać, a może budować organicznie? O strategii budowania wartości firmy Datapoint Wybrane transakcje (2010-2013) M&A Prywatyzacja Pozyskanie kapitału IPO IPO Publiczna emisja akcji Prywatna emisja

Bardziej szczegółowo

RAPORT ROCZNY SKONSOLIDOWANY 2014 za okres od 1 stycznia 2014 do 31 grudnia 2014 roku GRUPA HRC SA z siedzibą w Warszawie

RAPORT ROCZNY SKONSOLIDOWANY 2014 za okres od 1 stycznia 2014 do 31 grudnia 2014 roku GRUPA HRC SA z siedzibą w Warszawie RAPORT ROCZNY SKONSOLIDOWANY 2014 za okres od 1 stycznia 2014 do 31 grudnia 2014 roku GRUPA HRC SA z siedzibą w Warszawie Warszawa, dnia 26 czerwca 2015 r. 1 SPIS TREŚCI: 1. LIST ZARZĄDU DO AKCJONARIUSZY

Bardziej szczegółowo

Aneks Nr 1 do Prospektu Emisyjnego. PCC Rokita Spółka Akcyjna. zatwierdzonego przez Komisję Nadzoru Finansowego w dniu 7 maja 2014 roku

Aneks Nr 1 do Prospektu Emisyjnego. PCC Rokita Spółka Akcyjna. zatwierdzonego przez Komisję Nadzoru Finansowego w dniu 7 maja 2014 roku Aneks Nr 1 do Prospektu Emisyjnego PCC Rokita Spółka Akcyjna zatwierdzonego przez Komisję Nadzoru Finansowego w dniu 7 maja 2014 roku Niniejszy aneks został sporządzony w związku z opublikowaniem przez

Bardziej szczegółowo

Finanse dla niefinansistów

Finanse dla niefinansistów Finanse dla niefinansistów Może inny podtytuł? Wszystkie prawa zastrzeżone Racjonalne i świadome podejmowanie decyzji zarządczych, lepsze zarządzanie i wykorzystanie zasobów przedsiębiorstwa, zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

MINISTER INFRASTRUKTURY

MINISTER INFRASTRUKTURY KOMUNIKAT MINISTRA INFRASTRUKTURY 1) z dnia 04 stycznia 2010 r. w sprawie uzgodnienia standardu zawodowego rzeczoznawców majątkowych Wycena dla zabezpieczenia wierzytelności Na podstawie art. 175 ust.

Bardziej szczegółowo

Rozdział 2. Czynniki sukcesu i przyczyny porażek w zarządzaniu własną firmą Mirosław Haffer

Rozdział 2. Czynniki sukcesu i przyczyny porażek w zarządzaniu własną firmą Mirosław Haffer Założyć firmę i nie zbankrutować. Aspekty zarządcze. redakcja naukowa Sławomir Sojak Czytelnik przyszły przedsiębiorca znajdzie w książce omówienie najważniejszych aspektów zakładania i zarządzania rmą

Bardziej szczegółowo

Dlaczego nie stać nas na tanie rzeczy? Racjonalne korzystanie ze środków wspólnotowych.

Dlaczego nie stać nas na tanie rzeczy? Racjonalne korzystanie ze środków wspólnotowych. Konferencja Lokalne Grupy Rybackie szansą czy tylko nadzieją? Dlaczego nie stać nas na tanie rzeczy? Racjonalne korzystanie ze środków wspólnotowych. Gdańsk - Polfish czerwiec - 2011 r www.ngr.pila.pl

Bardziej szczegółowo

Autor: Agata Świderska

Autor: Agata Świderska Autor: Agata Świderska Optymalizacja wielokryterialna polega na znalezieniu optymalnego rozwiązania, które jest akceptowalne z punktu widzenia każdego kryterium Kryterium optymalizacyjne jest podstawowym

Bardziej szczegółowo

Czynniki kształtujące wynik finansowy

Czynniki kształtujące wynik finansowy Izabela Krzysiak Zarządzanie semestr III WYŻSZA SZKOŁA ZARZĄDZANIA I PRAWA im. Heleny Chodkowskiej w Warszawie Czynniki kształtujące wynik finansowy Czynniki kształtujące wynik finansowy Podejmując próbę

Bardziej szczegółowo

OPIS FUNDUSZY OF/ULM4/1/2012

OPIS FUNDUSZY OF/ULM4/1/2012 OPIS FUNDUSZY OF/ULM4/1/2012 Spis treści Opis Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego ING Perspektywa 2020 3 Opis Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego ING Perspektywa 2025 6 Opis Ubezpieczeniowego Funduszu

Bardziej szczegółowo

Oszczędzanie a inwestowanie..

Oszczędzanie a inwestowanie.. Oszczędzanie a inwestowanie.. Oszczędzanie to zabezpieczenie nadmiaru środków finansowych niewykorzystanych na bieżącą konsumpcję oraz czerpanie z tego tytułu korzyści w postaci odsetek. Jest to czynność

Bardziej szczegółowo

WPŁYWKIMSF 12 NA SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIA FINANSOWE WPŁYW KIMSF 12 NA SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIA FINANSOWE GRUPY KAPITAŁOWEJ STX AUTOSTRADY 1

WPŁYWKIMSF 12 NA SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIA FINANSOWE WPŁYW KIMSF 12 NA SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIA FINANSOWE GRUPY KAPITAŁOWEJ STX AUTOSTRADY 1 WPŁYWKIMSF 12 NA SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIA FINANSOWE GRUPYKAPITAŁOWEJSTX AUTOSTRADY Data dokumentu: 12 maja 2010 WPŁYW KIMSF 12 NA SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIA FINANSOWE GRUPY KAPITAŁOWEJ STX AUTOSTRADY

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 20. Walnego Zgromadzenia spółki pod firmą. InterRisk Towarzystwo Ubezpieczeń Spółka Akcyjna Vienna Insurance Group. z siedzibą w Warszawie

Uchwała nr 20. Walnego Zgromadzenia spółki pod firmą. InterRisk Towarzystwo Ubezpieczeń Spółka Akcyjna Vienna Insurance Group. z siedzibą w Warszawie Uchwała nr 20 Walnego Zgromadzenia spółki pod firmą InterRisk Towarzystwo Ubezpieczeń Spółka Akcyjna Vienna Insurance Group z siedzibą w Warszawie z dnia 22 kwietnia 2015 roku w sprawie stosowania Zasad

Bardziej szczegółowo

PRODUKTY STRUKTURYZOWANE

PRODUKTY STRUKTURYZOWANE PRODUKTY STRUKTURYZOWANE WYŁĄCZENIE ODPOWIEDZIALNOŚCI Niniejsza propozycja nie stanowi oferty w rozumieniu art. 66 Kodeksu cywilnego. Ma ona charakter wyłącznie informacyjny. Działając pod marką New World

Bardziej szczegółowo

WYCENA PRZEDSIĘBIORSTWA NAJISTOTNIEJSZE CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA WARTOŚĆ SPÓŁKI W METODZIE DCF. Marek Zieliński

WYCENA PRZEDSIĘBIORSTWA NAJISTOTNIEJSZE CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA WARTOŚĆ SPÓŁKI W METODZIE DCF. Marek Zieliński WYCENA PRZEDSIĘBIORSTWA NAJISTOTNIEJSZE CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA WARTOŚĆ SPÓŁKI W METODZIE DCF Marek Zieliński Wybór metody oszacowania wartości jednostki determinuje szereg czynników, w szczególności sytuacja

Bardziej szczegółowo

biuro pośrednictwa Jak założyć kredytowego ABC BIZNESU

biuro pośrednictwa Jak założyć kredytowego ABC BIZNESU Jak założyć biuro pośrednictwa kredytowego ABC BIZNESU Jak założyć biuro pośrednictwa kredytowego ABC BIZNESU Spis treści 2 Pomysł na firmę / 3 1. Klienci biura pośrednictwa kredytowego / 4 2. Cele i zasoby

Bardziej szczegółowo

OPIS FUNDUSZY OF/ULM3/1/2013

OPIS FUNDUSZY OF/ULM3/1/2013 OPIS FUNDUSZY OF/ULM3/1/2013 Spis treści Opis Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego ING Perspektywa 2020 3 Opis Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego ING Perspektywa 2025 6 Opis Ubezpieczeniowego Funduszu

Bardziej szczegółowo

Zasady ładu korporacyjnego w Banku Spółdzielczym w Sierpcu

Zasady ładu korporacyjnego w Banku Spółdzielczym w Sierpcu Załącznik do Uchwały nr 60/2014 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Sierpcu z dnia 01 grudnia 2014 roku Załącznik do Uchwały nr 20/2014 Zarządu Banku Spółdzielczego w Sierpcu z dnia 04 grudnia 2014

Bardziej szczegółowo

Polityka Informacyjna Domu Inwestycyjnego Investors S.A. w zakresie adekwatności kapitałowej

Polityka Informacyjna Domu Inwestycyjnego Investors S.A. w zakresie adekwatności kapitałowej Polityka Informacyjna Domu Inwestycyjnego Investors S.A. w zakresie adekwatności kapitałowej Warszawa, dnia 21 grudnia 2011 roku 1 Data powstania: Data zatwierdzenia: Data wejścia w życie: Właściciel:

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotów podstawowych

Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotów podstawowych Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotów podstawowych 1. Pojęcie i rodzaje benchmarkingu 2. Wady i zalety stosowania outsourcingu 3. Metoda zarządzania KAIZEN 4. Rynek pracy i bezrobocie 5. Polityka pieniężna

Bardziej szczegółowo

I. Zwięzła ocena sytuacji finansowej 4fun Media S.A.

I. Zwięzła ocena sytuacji finansowej 4fun Media S.A. SPRAWOZDANIE RADY NADZORCZEJ 4FUN MEDIA SPÓŁKA AKCYJNA Z OCENY SYTUACJI SPÓŁKI W ROKU 2014 WRAZ Z OCENĄ SYSTEMU KONTROLI WEWNĘTRZNEJ I SYSTEMU ZARZĄDZANIA ISTOTNYM RYZYKIEM Zgodnie z częścią III, punkt

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1. Modelowa prezentacja inwestorska wraz z pytaniami pomocniczymi ułatwiającymi Pomysłodawcy zestawianie informacji

Załącznik nr 1. Modelowa prezentacja inwestorska wraz z pytaniami pomocniczymi ułatwiającymi Pomysłodawcy zestawianie informacji Załącznik nr 1 Modelowa prezentacja inwestorska wraz z pytaniami pomocniczymi ułatwiającymi Pomysłodawcy zestawianie informacji Część 3 - Narzędzia służące rekrutacji i ocenie Pomysłodawców oraz pomysłów

Bardziej szczegółowo

RAPORT ROCZNY SPÓŁKI DORADCY24 S.A. ZA 2013 ROK

RAPORT ROCZNY SPÓŁKI DORADCY24 S.A. ZA 2013 ROK RAPORT ROCZNY SPÓŁKI DORADCY24 S.A. ZA 2013 ROK Autoryzowany Doradca Wrocław, 16 kwietnia 2014 r. SPIS TREŚCI RAPORTU ROCZNEGO Doradcy24 S.A. 1. LIST PREZESA ZARZĄDU... 3 2. WYBRANE DANE FINANSOWE Z BILANSU

Bardziej szczegółowo

JEDNOSTKOWY RAPORT ROCZNY ZA 2014 ROK CASPAR ASSET MANAGEMENT S.A.

JEDNOSTKOWY RAPORT ROCZNY ZA 2014 ROK CASPAR ASSET MANAGEMENT S.A. JEDNOSTKOWY RAPORT ROCZNY ZA 2014 ROK CASPAR ASSET MANAGEMENT S.A. Szanowni Państwo! Z przyjemnością przedstawiamy jednostkowy raport roczny Caspar Asset Management S.A. za 2014 rok. CASPAR ASSET MANAGEMENT

Bardziej szczegółowo

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Nauka o finansach Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski SPRAWOZDANIA FINANSOWE Wykład 3 Co to jest sprawozdanie finansowe? Sprawozdanie finansowe - wyniki finansowe przedsiębiorstwa przedstawione zgodnie

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania działalności gospodarczej

Źródła finansowania działalności gospodarczej Źródła finansowania działalności gospodarczej ŹRÓDŁA FINANSOWANIA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ ISTOTA FINANSOWANIA DZIAŁALNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTWA FINANSOWANIE polega na: pozyskiwaniu środków pieniężnych przez

Bardziej szczegółowo

Wzrost przychodów gotówkowych o 27% r/r Przychody gotówkowe i EBITDA skorygowana, mln złotych

Wzrost przychodów gotówkowych o 27% r/r Przychody gotówkowe i EBITDA skorygowana, mln złotych Wyniki 3Q 215 ZASTRZEŻENIA PRAWNE Niniejsza prezentacja została przygotowana przez spółkę Wirtualna Polska Holding S.A. z siedzibą w Warszawie na potrzeby omówienia wyników finansowych za Q3 215 r. Prezentacja

Bardziej szczegółowo

Biznesplan. Budowa biznesplanu

Biznesplan. Budowa biznesplanu BIZNESPLAN Biznesplan dokument zawierający ocenę opłacalności przedsięwzięcia gospodarczego [. Sporządzany na potrzeby wewnętrzne przedsiębiorstwa, jest także narzędziem komunikacji zewnętrznej m.in. w

Bardziej szczegółowo

Budowanie strategii przed debiutem na rynku NewConnect

Budowanie strategii przed debiutem na rynku NewConnect ekspert Klubu Przedsiębiorców i Ekspertów przy Polskim Towarzystwie Ekonomicznym ekspert CASE Doradcy Sp. z o.o. Budowanie strategii przed debiutem na rynku NewConnect P1 Plan prezentacji 1 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Czynniki sukcesu przy transakcjach fuzji i przejęć. Rynki Kapitałowe

Czynniki sukcesu przy transakcjach fuzji i przejęć. Rynki Kapitałowe Czynniki sukcesu przy transakcjach fuzji i przejęć Rynki Kapitałowe Warszawa, 24 września 2008 1 A. Bankowość Inwestycyjna BZWBK Obszar Rynków Kapitałowych B. Wybrane aspekty badania C. Wnioski i rekomendacje

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski Rynki finansowe., Książka stanowi kontynuację rozważań nad problematyką zawartą we wcześniejszych publikacjach autorów: Podstawy finansów i bankowości oraz Finanse i bankowość wydanych odpowiednio w 2005

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ STUDIA DRUGIEGO STOPNIA

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Finanse i Rachunkowość pytania podstawowe 1. Miernik dobrobytu alternatywne

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI Wskaźnik bieżącej płynności Informuje on, ile razy bieżące aktywa pokrywają bieżące zobowiązania firmy. Zmniejszenie wartości tak skonstruowanego wskaźnika poniżej

Bardziej szczegółowo

Kluczowe czynniki wartości firmy a jej rozwój

Kluczowe czynniki wartości firmy a jej rozwój Marek Jabłoński Adam Jabłoński Kluczowe czynniki wartości firmy a jej rozwój 1. Wstęp. Współcześni menedŝerowie zmagający się z rosnącą konkurencją oraz gwałtownym spadkiem cen, walcząc o przetrwanie szukają

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ RBS BANK (POLSKA) S.A. ZA ROK 2011

INFORMACJA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ RBS BANK (POLSKA) S.A. ZA ROK 2011 Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 40/2012 Zarządu RBS Bank (Polska) S.A. z dnia 1 sierpnia 2012 roku INFORMACJA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ RBS BANK (POLSKA) S.A. ZA ROK 2011 Dane według stanu na 31

Bardziej szczegółowo

Forma własności. własność mieszana

Forma własności. własność mieszana Lekcja 39. Temat: Klasyfikowanie przedsiębiorstw Temat w podręczniku: Klasyfikacja przedsiębiorstw Podmiotem gospodarczym jest każdy, niezależnie od jego formy organizacyjnej, aktywny uczestnik procesów

Bardziej szczegółowo

PLAN POŁĄCZENIA SPÓŁEK

PLAN POŁĄCZENIA SPÓŁEK PLAN POŁĄCZENIA SPÓŁEK Boryszew S.A. z siedzibą w Sochaczewie oraz Boryszew ERG S.A. z siedzibą w Sochaczewie i Nylonbor Spółka z o.o. z siedzibą w Sochaczewie 23 października 2013 roku PLAN POŁĄCZENIA

Bardziej szczegółowo

Rola banków w finansowaniu służby zdrowia na przykładzie Banku Gospodarstwa Krajowego

Rola banków w finansowaniu służby zdrowia na przykładzie Banku Gospodarstwa Krajowego Rola banków w finansowaniu służby zdrowia na przykładzie Banku Gospodarstwa Krajowego VII Ogólnopolska Konferencja Banku Gospodarstwa Krajowego Przyszłość finansów samorządów terytorialnych dochody, inwestycje,

Bardziej szczegółowo

W p r o w a d z e n i e d o s p r a w o z d a n i a f i n a n s o w e g o

W p r o w a d z e n i e d o s p r a w o z d a n i a f i n a n s o w e g o Załącznik nr 2 do ustawy z dnia Załącznik nr 5 ZAKRES INFORMACJI WYKAZYWANYCH W SPRAWOZDANIU FINANSOWYM, O KTÓRYM MOWA W ART. 45 USTAWY, DLA JEDNOSTEK MAŁYCH KORZYSTAJĄCYCH Z UPROSZCZEŃ ODNOSZĄCYCH SIĘ

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących. efektywności energetycznej

Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących. efektywności energetycznej Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących poprawie efektywności energetycznej Marek Zaborowski i Arkadiusz Węglarz KAPE S.A. Czym jest ESCO ESCO energy service company,

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

Co to są finanse przedsiębiorstwa?

Co to są finanse przedsiębiorstwa? Akademia Młodego Ekonomisty Finansowanie działalności przedsiębiorstwa Sposoby finansowania działalności przedsiębiorstwa Kornelia Bem - Kozieł Wyższa Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach 10 października

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ryzykiem w projektach informatycznych. Marcin Krysiński marcin@krysinski.eu

Zarządzanie ryzykiem w projektach informatycznych. Marcin Krysiński marcin@krysinski.eu Zarządzanie ryzykiem w projektach informatycznych Marcin Krysiński marcin@krysinski.eu O czym będziemy mówić? Zarządzanie ryzykiem Co to jest ryzyko Planowanie zarządzania ryzykiem Identyfikacja czynników

Bardziej szczegółowo

Prognoza sprawozdania finansowego spółki giełdowej Synthos S.A.

Prognoza sprawozdania finansowego spółki giełdowej Synthos S.A. Prognoza sprawozdania finansowego spółki giełdowej Synthos S.A. (Podstawą zaprezentowanego tutaj materiału jest praca przygotowana przez studentów na zaliczenie przedmiotu z WPD w roku akademickim 2012/2013)

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA. programowo-organizacyjne studiów podyplomowych RACHUNKOWOŚĆ

ZAŁOŻENIA. programowo-organizacyjne studiów podyplomowych RACHUNKOWOŚĆ ZAŁOŻENIA programowo-organizacyjne studiów podyplomowych RACHUNKOWOŚĆ 1 I. Cele przedsięwzięcia: Podniesienie ogólnych kwalifikacji osób zajmujących się oraz zamierzających profesjonalnie zająć się rachunkowością

Bardziej szczegółowo

SKRÓCONE SPRAWOZDANIE FINANSOWE

SKRÓCONE SPRAWOZDANIE FINANSOWE Do przeliczenia wybranych danych finansowych dotyczących rachunku wyników oraz rachunku przepływów przyjęto średnią arytmetyczną średnich kursów EURO z tabel NBP na ostatni dzień miesiąca w okresie od

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Zarządzanie Zestaw pytań do egzaminu

Bardziej szczegółowo

Wartość audytu wewnętrznego dla organizacji. Warszawa, 11.03.2013

Wartość audytu wewnętrznego dla organizacji. Warszawa, 11.03.2013 Wartość audytu wewnętrznego dla organizacji Warszawa, 11.03.2013 Informacje o Grupie MDDP Kim jesteśmy Jedna z największych polskich firm świadczących kompleksowe usługi doradcze 6 wyspecjalizowanych linii

Bardziej szczegółowo

Zasady zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Szczucinie

Zasady zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Szczucinie Zasady zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Szczucinie (będące częścią Polityki zgodności stanowiącej integralną część Polityk w zakresie zarządzania ryzykami w Banku Spółdzielczym w

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrotów... 11. Wstęp... 13. I. Restrukturyzacja spółek handlowych uwagi wprowadzające... 15

Spis treści. Wykaz skrotów... 11. Wstęp... 13. I. Restrukturyzacja spółek handlowych uwagi wprowadzające... 15 Wykaz skrotów.......................................................... 11 Wstęp.................................................................... 13 I. Restrukturyzacja spółek handlowych uwagi wprowadzające.........

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Inne krótkoterminowe aktywa finansowe - kontrakty forward.

Inne krótkoterminowe aktywa finansowe - kontrakty forward. DODATKOWE NOTY OBJAŚNIAJĄCE 1. Charakterystyka instrumentów finansowych Inne krótkoterminowe aktywa finansowe - kontrakty forward. kurs realizacji: 4,0374, kurs realizacji: 4,0374, kurs realizacji: 4,0374,

Bardziej szczegółowo

Raport z zakresu adekwatności kapitałowej Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w Zabłudowie według stanu na dzień 31.12.

Raport z zakresu adekwatności kapitałowej Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w Zabłudowie według stanu na dzień 31.12. Załącznik do Uchwały Nr 49/2014 Zarządu Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w Zabłudowie z dnia 10.07.2014r. Raport z zakresu adekwatności kapitałowej Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w

Bardziej szczegółowo

Pozostałe zmiany zawarte w projekcie mają charakter redakcyjny.

Pozostałe zmiany zawarte w projekcie mają charakter redakcyjny. UZASADNIENIE Jednym z największych wyzwań stojących przed rynkami finansowymi wobec ostatniego kryzysu finansowego (zapoczątkowanego tzw. kryzysem subprime na rynku amerykańskim) było zapewnienie płynności

Bardziej szczegółowo

Analiza finansowa. Wykład 2

Analiza finansowa. Wykład 2 Analiza finansowa Wykład 2 ANALIZA SYTUACJI MAJĄTKOWEJ K. Mazur, prof. UZ 2 Analiza majątku (aktywów) Aktywa są to "kontrolowane przez jednostkę zasoby majątkowe o wiarygodnie określonej wartości, powstałe

Bardziej szczegółowo