The World s Dental Newspaper Polish Edition. ISSN X LISTOPAD-GRUDZIEŃ 2009 CENA: 9,50 zł VOL. 7, NR 11+12

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "The World s Dental Newspaper Polish Edition. ISSN 1730-315X LISTOPAD-GRUDZIEŃ 2009 CENA: 9,50 zł VOL. 7, NR 11+12"

Transkrypt

1 DENTAL TRIBUNE The World s Dental Newspaper Polish Edition ISSN X LISTOPAD-GRUDZIEŃ 2009 CENA: 9,50 zł VOL. 7, NR Opinie Specjalista Lorne Lavine o marketingu szeptanym Strona 6 Praktyka Diagnostyka i leczenie nadwrażliwości zębiny Strona 9 Praktyka Wczesna diagnostyka chorób nowotworowych Strona 12 Postępowanie w związku z zakażeniami wirusem A(H1N1) zalecenia Ministerstwa Zdrowia Marzena Bojarczuk, Dental Tribune Polska W związku ze zwiększającą się liczbą zachorowań na zakażenia górnych dróg oddechowych, w tym na grypę A (H1N1), polskie Ministerstwo Zdrowia wydało zalecenia dotyczące postępowania w takich przypadkach. W zaleceniach rekomendowanych przez Ministra Zdrowia Ewę Kopacz i Krajowego Konsultanta w dziedzinie chorób zakaźnych dr. Andrzeja Horbana zawarto informacje nt. objawów zakażeń wirusem grypy, zalecenia dotyczące diagnostyki i leczenia antywirusowego. Objawy W większości przypadków choroba przebiega łagodnie i zastosowanie podstawowych leków obniżających gorączkę i zmniejszających dolegliwości ze strony układu mięśniowego jest wystarczające. Nie zaleca się stosowania kwasu acetylosalicylowego. Nieskomplikowane przypadki grypy mogą być diagnozowane na podstawie objawów klinicznych. Następujące objawy sugerują cięższy przebieg choroby: wysoka gorączka trwająca dłużej niż 3 dni, spłycenie oddechu lub uczucie duszności, obecność krwi w plwocinie, obniżenie ciśnienia krwi, znaczne osłabienie, zawroty głowy, odwodnienie, które może prowadzić do skąpomoczu i zapaści. Amerykańskie stowarzyszenie Consumer Healthcare Products Association opublikowało ostrzeżenie dotyczące stosowania kremów pod protezy zawierających cynk. Zdaniem tej Diagnostyka Dostępne paskowe testy przesiewowe charakteryzują siębardzo niską swoistością (10 70% z zależności od producenta), dlatego ich wyniki nie są w pełni miarodajne i należy je traktować z nieufnością. Osoby z cięższym przebiegiem infekcji grypopodobnej trzeba poddać diagnostyce genetycznej, a leczenie wdrożyć, nie czekając na wyniki testów. Leczenia antywirusowe Leczenie antywirusowe jest zalecane: osobom o zwiększonym ryzyku ciężkiego przebiegu choroby (np. kobiety w ciąży, noworodki i dzieci do 2 r.ż. oraz pacjenci z przewlekłymi chorobami, w tym chorobami płuc, a także chorzy poddawani przewlekłej sterydoterapii) należy stosować leczenie antywirusowe bezzwłocznie w przypadku umiarkowanego przebiegu choroby; osobom, u których stwierdza się ciężki lub pogarszający się przebieg choroby. Kobietom w ciąży zaleca się jak najszybciej kurację lekami antywirusowymi, niezależnie od przebiegu choroby (leki trzeba bardzo ostrożnie podawać do 3. miesiąca ciąży). Należy również leczyć lekami antywirusowymi niemowlęta i dzieci do 2 r.ż., zwłaszcza gdy mają inne choroby, a objawy grypowe narastają. Osoby z podejrzeniem zapalenia płuc powinny Przedawkowanie cynku zagraża zdrowiu! Nowe badanie przeprowadzone w Sahlgrenska Academy w Szwecji wykazało, że substancje o wysokich wartościach ph uszkadzają szkliwo w sposób, który zwykle wiązano wyłącznie z erozją wywoływaną przez kwasy. Badacze poddawali usunięte zęby działaniu kilku substancji o odczynie zasadowym, np. domowych preparatów odtłuszczających. Stwierdzili, że pod ich wpływem dochodzi do organizacji nadmierna ekspozycja na cynk zawarty w tych kremach może powodować niewyjaśnione uczucie osłabienia, utratę czucia i inne objawy ze strony układu nerwowego. DT Nie tylko kwasy szkodzą zębom szybkiego rozpuszczania substancji organicznych na powierzchni zębów. Oznacza to, że uszkodzeniu ulegają także organiczne składniki szkliwa, które staje się bardziej porowate. Zasadowe preparaty odtłuszczające stosowane są głównie w przemyśle spożywczym, m.in. do czyszczenia profesjonalnych kuchni. Są jednak także powszechnie wykorzystywane w branży samochodowej oraz do usuwania farby ze ścian i z innych powierzchni. DT być niezwłocznie leczone antybiotykami i lekami antywirusowymi. Leczenie antywirusowe nie jest zalecane osobom, które mają niepowikłany lub łagodny przebieg i nie są w żadnej z wymienionych grup ryzyka. DT Na podst. informacji MZ AD

2 2 Opinie DENTAL TRIBUNE Polish Edition Tkanki jamy ustnej zawierają cenne komórki macierzyste Wywiad z dr. Minoru Ueda z Japonii Dr Minoru Ueda Inżynieria tkankowa opiera się na założeniu, że istnieje możliwość regeneracji ludzkiego organizmu lub jego fragmentów przy użyciu komórek macierzystych. Poczynając od lat 80. XX w. na całym świecie wyhodowano wiele rodzajów tkanek i narządów, wykorzystując kultury żywych komórek. Redaktorzy Dental Tribune Asia Pacific oraz Worldental Daily (FDI) rozmawiali z dr. Minoru Ueda z Nagoya University w Japonii na temat najważniejszych strategii inżynierii tkankowej i możliwości ich wykorzystania w dziedzinie stomatologii. Inżynieria tkankowa stanowi stosunkowo nową technikę stosowaną w medycynie regeneracyjnej. W jaki sposób znalazła zastosowanie w stomatologii? Wydawca : Biuro w Polsce: Dental Tribune Polska Sp. z o.o. Al. Jerozolimskie 44, lok Warszawa Tel.: (22) Fax: (22) Published by Publisher Torsten Oemus Group Editor Daniel Zimmermann Managing Editor Jeannette Enders Product Manager Bernhard Moldenhauer Production Executive Gernot Meyer Ad Production Manager Marius Mezger Podstawowe zasady i strategie regeneracji tkanek mają charakter uniwersalny. Aby zregenerować dowolną tkankę, potrzebujemy komórek macierzystych, czynników wzrostu i matrycy. W dziedzinie stomatologii poczyniliśmy znaczny postęp w kwestii materiałów, co daje nam przewagę nad innymi obszarami medycyny. Zaczęliśmy od opracowania materiałów wysokiej jakości, a następnie poszerzyliśmy działania o stosowanie komórek macierzystych. Jakie są najważniejsze strategie inżynierii tkankowej opracowywane pod kątem zastosowań w stomatologii i na czym one polegają? Dla dentystów najważniejszą tkanką jest kość. Opracowujemy techniki inżynierii tkanki kostnej i wprowadzamy je do użytku klinicznego w dziedzinie implantologii. Drugim obszarem naszych zainteresowań jest nauka o komórkach macierzystych. Tkanki jamy ustnej zawierają cenne komórki macierzyste, które mogą być wykorzystywane w terapii chorób układowych, np. udaru mózgu lub zawału serca. Miazga zębów stanowi jedno z najważniejszych źródeł komórek w obrębie jamy ustnej. Jakie choroby jamy ustnej będą jako pierwsze mogły być leczone technikami inżynierii tkankowej? O wydawcy Zespół redakcyjny: Konsultacja naukowa: Prof. zw. dr hab. med. Leszek Kryst Redaktor naczelna: Magdalena Wojtkiewicz-Stępień Tłumacze: Ewa Aleksińska Marcin Aleksiński Ewa Ganowicz President/CEO Peter Witteczek Executive Vice President Finance Dan Wunderlich License Inquiries Jörg Warschat Accounting Manuela Hunger Marketing & Sales Services Nadine Parczyk Design Manager Franziska Dachsel Zanik kości wyrostka zębodołowego i ciężkie zapalenie przyzębia. Czy możliwa jest rekonstrukcja ubytków tkanek złożonych z komórek różnego rodzaju? Tak. Udało nam się zrekonstruować strukturę tkanek ludzkiego przyzębia, na które składają się cement, kość i więzadło ozębnej. Na świecie obowiązują różne regulacje prawne dotyczące badań z wykorzystaniem komórek macierzystych. Jak wygląda w tym zakresie sytuacja w Japonii, czym różni się od innych części świata i jaki ma wpływ na wspomniane badania? Możemy prowadzić badania podstawowe przy użyciu komórek zwierzęcych i ludzkich komórek macierzystych. Jednak badania z wykorzystaniem embrionalnych komórek macierzystych (embryonic stem cells ES) oraz indukowanych pluripotencjalnych komórek macierzystych (induced pluripotent stem cells ips) mogą być prowadzone jedynie pod kontrolą komisji bioetycznych poszczególnych uniwersytetów. Aby móc stosować ES lub ips, potrzebujemy specjalnej zgody naszego uniwersytetu i zgody rządu. Badania kliniczne prowadzone w oparciu o badania podstawowe także wymagają zgody uczelni i rządu. Redakcja i korekta tekstów: Marzena Bojarczuk Marketing i reklama: Grzegorz Rosiak, Tel.: (22) Informacje w sprawie prenumeraty: Dental Tribune Polska Sp. z o.o., Tel.: (22) Nakład: egz. Wydawca i redakcja nie ponoszą odpowiedzialności za treść reklam i ogłoszeń. Publikacja ta jest przeznaczona dla osób uprawnionych do wystawiania recept oraz osób prowadzących obrót produktami leczniczymi w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (Dz. U. Nr 126, poz. 1381, z późn. zmianami i rozporządzeniami). Redakcja Dental Tribune dokłada wszelkich starań, aby publikować artykuły kliniczne oraz informacje od producentów jak najrzetelniej. Nie możemy odpowiadać za informacje, podawane przez producentów. Wydawca nie odpowiada również za nazwy produktów oraz informacje o nich, podawane przez ogłoszeniodawców. Opinie przedstawiane przez autorów nie są stanowiskiem redakcji Dental Tribune. Dental Tribune makes every effort to report clinical information and manufacturer s DENTAL TRIBUNE The World s Dental Newspaper product news accurately, but cannot assume responsibility for the validity of product claims, or for typographical errors. The publishers also do not assume responsibility for product names or claims, or statements made by advertisers. Opinions expressed by authors are their own and may not reflect those of Dental Tribune International. Regional Offices Europe Nadine Parczyk Holbeinstr , Leipzig, Germany Tel.: Fax: Asia Pacific Tony Lo Room A, 26F, 389 King s Road North Point, Hong Kong Tel.: Fax: The Americas Anna Wlodarczyk 213 West 35 th Street, Suite 801 New York, NY Tel.: Fax: , Dental Tribune International GmbH. All rights reserved W porównaniu z innymi krajami, u nas bardzo trudno jest uzyskać taką zgodę. Dlatego w Japonii łatwo jest prowadzić badania podstawowe, a bardzo trudno podjąć badania kliniczne. Obecnie w dziedzinie stomatologii kosmetycznej trwa debata dotycząca tego, czy lekarze dentyści powinni być uprawnieni do podawania pacjentom komórek osteogennych ze wskazań innych niż stomatologiczne. Jaka jest Pana opinia na ten temat? Lekarze dentyści nie powinni mieć możliwości samodzielnego podawania jakichkolwiek komórek ze wskazań innych niż stomatologiczne. Jednak dentyści mogą wprowadzać komórki macierzyste w obrębie jamy ustnej i w okolicy szczękowo-twarzowej ze wskazań kosmetycznych, szczególnie w obszarze twarzy, ponieważ problemy kosmetyczne, np. zmarszczki nie są W obrębie jamy ustnej może występować ponad 40 różnych rodzajów nadżerek i owrzodzeń. Jeśli nadżerki mają charakter nawracający, ich pochodzenie jest zazwyczaj miejscowe stan ten określa się mianem aft przewlekle nawracających (recurrent aphthous stomatitis RAS). Owrzodzenia związane z obecnością chorób układowych zwykle utrzymują się przewlekle (właściwie są obecne przez cały czas) i najczęściej występują u osób w średnim i starszych wieku, choć nie jest to regułą. Jednorazowe epizody nadżerek, które nie utrzymują się długo ani nie nawracają mają zwykle pochodzenie wirusowe. Jedno utrzymujące się owrzodzenie należy traktować jako objaw nowotworu złośliwego do czasu wykluczenia tego podejrzenia. W przypadku obecności nadżerek lub owrzodzeń w jamie ustnej diagnozę stawia się na podstawie łącznej analizy wywiadu medycznego, obrazu klinicznego oraz wyników badań dodatkowych. W praktyce ogólnej podstawowe pytanie dotyczy utrzymywania się lub nawracania owrzodzenia czy nadżerki, momentu wystąpienia pierwszej zmiany oraz liczby, wielkości i położenia nadżerek. Odpowiedź na te proste pytania może ułatwić odróżnienie nadżerek świadczących o miejscowych zmianach w jamie ustnej od zmian stanem chorobowym. Struktura powierzchni wszczepu jest bardzo ważna, ale nie jest to główny czynnik wpływający na pobudzenie żywych komórek wokół implantu. Jaki będzie wpływ inżynierii tkankowej na pracę gabinetów stomatologicznych w ciągu najbliższych lat? Inżynieria tkankowa może doprowadzić do opracowania nowych metod leczenia chorób, które dotąd były nieuleczalne, np. ciężkiego zapalenia przyzębia lub zaniku wyrostka zębodołowego. Ponadto w gabinetach stomatologicznych będą powszechnie prowadzone zabiegi kosmetyczne w obrębie jamy ustnej i w okolicy szczękowo-twarzowej z wykorzystaniem metod inżynierii tkankowej. DT Wywiad opublikowano za zgodą FDI World Dental Federation. Zmiany na błonie śluzowej jamy ustnej co musi wiedzieć dentysta Stephen Challacombe, Wielka Brytania będących objawem chorób układowych. W wywiadzie medycznym często udaje się ustalić, że zmiany występują także w innych miejscach. Zdarza się jednak, że nadżerki w obrębie jamy ustnej stanowią pierwszy objaw choroby systemowej. Dotyczy to szczególnie chorób przewodu pokarmowego. Obecność innych objawów, takich jak np. wygładzony język, może świadczyć o niedoborach hematologicznych. Pierwszą decyzją, jaką należy podjąć jest stwierdzenie, czy istnieje konieczność leczenia i czy należy skierować pacjenta na konsultację do specjalisty. Lekarz musi podjąć tę decyzję w zależności od stopnia nasilenia zmian. Ogólna zasada mówi, że jeśli istnieje podejrzenie, że nadżerki stanowią odzwierciedlenie choroby systemowej, należy skierować pacjenta do specjalisty w celu dalszego badania. Większość przypadków RAS można leczyć w gabinecie lekarza ogólnego. Dobrym rozwiązaniem dla lekarza dentysty jest podjęcie próby terapii i skierowanie do specjalisty dopiero w sytuacji, kiedy to leczenie nie jest skuteczne (po 5-7 dniach). Każdy gabinet stomatologiczny powinien korzystać z regularnych konsultacji w klinice. Lekarz prowadzący konsultacje musi mieć możliwość przeprowadzenia

3 DENTAL TRIBUNE Polish Edition Opinie 3 W Göteborgu eksperci omawiają przyszłość implantologii I Sympozjum im. Brånemarka gromadzi w Szwecji ponad 200 lekarzy dentystów Dr Daniel van Steenberghe przemawia do delegatów podczas Sympozjum im. P-I Brånemarka (DTI/Fot.: Daniel Zimmermann). takich tematów, jak: jakość życia, ekonomia i etyka w odniesieniu do stomatologicznego leczenia odtwórczego. Sympozjum zgromadziło w Göteborgu ponad 250 naukowców i ekspertów w dziedzinie stomatologii z całego świata, w tym lekarzy z Australii, Chin i Indii. Spotkali się oni, aby omówić najnowsze trendy i osiągnięcia w dziedzinie stomatologii odtwórczej i chirurgii szczękowo-twarzowej, a także ostatnie udoskonalenia dotyczące obróbki powierzchniowej implantów, augmentacji kości oraz obrazowania i leczenia protetycznego opartego na technologii CAD/CAM. Przedstawiono również wyniki nowych badań, wykazujących obiecujący poziom satysfakcji pacjentów, u których zastosowano implanty stomatologiczne. Osteointegracja stanowiła największy przełom w dziedzinie odtwórczego leczenia stomatologicznego w XX wieku. Doprowadziła do tego, że przyjechali tu lekarze reprezentujący różne dziedziny stomatologii, którzy w przeciwnym razie nigdy by się nie spotkali powiedział dr Daniel van Steenberghe z Belgii, kierownik naukowy sympozjum. Celem tego spotkania jest zacieśnienie współpracy dla dobra naszych pacjentów dodał. Najnowsze dane wskazują, że światowy rynek implantów stomatologicznych w 2008 r. osiągnął wartość 700 mln dolarów amerykańskich. Eksperci są zdania, że wartość ta będzie prawdopodobnie dalej rosła ze względu na malejące koszty wykonawstwa i lepsze długoterminowe efekty kliniczne. DT Profesor Per-Ingvar Brånemark ze Szwecji wezwał dentystów z całego świata, aby na nowo przyjrzeli się potrzebom pacjentów. Podczas wyjątkowego wywiadu, udzielonego redaktorom Dental Tribune Asia Pacific w czasie I Sympozjum im. P-I Brånemarka, jakie odbyło się w Göteborgu powiedział, że pomimo rozwoju w dziedzinie stomatologii odtwórczej i chirurgii szczękowo-twarzowej, powinniśmy koncentrować się raczej na szukaniu prostych i przystępnych rozwiązań niż na zaspokajaniu komercyjnych zachcianek. 80-letni profesor Brånemark był pierwszym lekarzem, który w 1965 r. zaczął wszczepiać nowoczesne implanty stomatologiczne. Był on także odkrywcą zjawiska osteointegracji, co miało ogromny wpływ na rehabilitację protetyczną w stomatologii i na inne dziedziny medycyny, np. ortopedię. Sympozjum im. P-I Brånemarka, organizowane przy wsparciu potentata na rynku produktów stomatologicznych firmy Nobel Biocare, ma być pierwszym z serii interdyscyplinarnych spotkań, koncentrujących się wokół łatwe, pełno sukcesowe, tanie bezpośrednio od znanego niemieckiego producenta 74 AD Zainteresowanie turystyką medyczną spada i... rośnie Recesja ekonomiczna spowodowała spowolnienie tempa rozwoju turystyki medycznej i stomatologicznej o ok. 13,6% w 2009 r. w porównaniu do 2007 r. Mimo to, z nowego raportu opublikowanego w USA przez Deloitte Center for Health Solutions wynika, że ożywienie na rynku może sprzyjać zwiększeniu w 2010 r. dotychczasowego, 35% tempa rocznego wzrostu tego rodzaju turystyki. W ciągu ostatnich 2 lat doszło do znacznego spowolnienia turystyki medycznej w związku z faktem, że konsumenci odwlekali wykonywanie planowych zabiegów medycznych. Jednak jak wynika z raportu poprawa sytuacji ekonomicznej i reforma systemu opieki zdrowotnej w USA prawdopodobnie pobudzi ruch na rynku zabiegów planowych. Przewiduje się, że do końca 2009 r. w celu leczenia medycznego i stomatologicznego wyjedzie za granicę Amerykanów. DT 22 długości & Ø Vierkant Tulpenkopf 16 długości & Ø wywiadu medycznego i obejrzenia zmian albo rozmowy z dentystami na temat przypadków zgłaszających się pacjentów, poradnictwa w zakresie leczenia i podjęcia decyzji o konieczności skierowania pacjenta do specjalisty. Jeśli lekarz podejrzewa, że zmiana może mieć charakter nowotworu złośliwego, zawsze najlepszym rozwiązaniem jest skierowanie do specjalisty. Postawienie rozpoznania będzie łatwiejsze w oparciu o badania dodatkowe, np. biopsję, a także takie elementy badania klinicznego, jak badanie palpacyjne zmiany i okolicznych węzłów chłonnych. Niekiedy konieczny jest pośpiech, ale jednocześnie nie ma możliwości diagnozy na podstawie samego obrazu klinicznego bez uwzględnienia pozostałych czynników. Mogą się jednak zdarzyć sytuacje, w których skierowanie pacjenta do lekarza specjalisty może być utrudnione. W takim przypadku badanie kliniczne i rozmowa z lekarzem specjalistą mogą ułatwić stworzenie planu leczenia. Wiele chorób systemowych może dawać objawy na błonie śluzowej jamy ustnej. Często tam właśnie pojawiają się pierwsze objawy tych schorzeń. Dlatego każdy lekarz ogólnie praktykujący powinien umieć rozpoznać zmienioną patologicznie błonę śluzową, a następnie podjąć decyzję, czy stwierdzona zmiana ma charakter miejscowy, czy też może być objawem choroby układowej. Dokładne badanie tkanek miękkich powinno zawsze stanowić jeden z elementów wizyty stomatologicznej. DT Autor Prof. Stephen Challacombe jest kierownikiem Mucosal Biology and Disease Research Group w Dental Institute (King s College, Londyn, Wielka Brytania). Można skontaktować się z nim, pisząc na adres: Szkolenia, system & protetyka które zachwycają (R)EVOLUTION Bezplatne (3 godzinne) Champions szkolenie Dr. Armin Nedjat LIVE! Stomatolog, Specjalista Implantolog, Diplomate ICOI Wynalazca i MIMI referent (wszczepił ponad implantow!!!) Informacje techniczne (w języku polskim): Tel. +49 (0) Fax +49 (0) Terminy szkoleń praktycznych (lekarz z pacjętem): Szczecin (warunki zgłoszeń i dokładny przebieg szkolenia otrzymają państwo pod) Tel. +49 (0) Fax +49 (0) Proszę podać dokładny adres i nr. telefonu gratis fachowe DVD Informacje, zameldowanie, terminy: Terminy szkoleń bezpłatnych: Wrocław (19:00-22:00) Warszawa (19:00-22:00) Gdańsk (17:00-20:00) Poznań (19:00-22:00)

4 4 Opinie DENTAL TRIBUNE Polish Edition Nowe badania nie potwierdzają związku rtęci z autyzmem Naukowcy z University of California Davis orzekli, że poziom rtęci w organizmach dzieci autystycznych jest zbliżony do poziomu obserwowanego u dzieci zdrowych. Sugeruje to, że choroba ta jest prawdopodobnie wywołana przez szereg różnych czynników i nie można żadnemu z nich przypisać kluczowego znaczenia. Badacze stwierdzili, że poziom rtęci w organizmach dzieci autystycznych w wieku 2-5 lat był niższy niż u zdrowych dzieci. Wynika to z faktu, że dzieci z autyzmem jedzą mniej ryb, które są głównym źródłem rtęci we krwi. Po standaryzacji danych pod względem niższej konsumpcji ryb, stężenie rtęci we krwi dzieci autystycznych było zbliżone do poziomu tego związku u dzieci rozwijających się prawidłowo. Poziom rtęci u dzieci autystycznych mieścił się w krajowych normach. (DTI/Fot.: Lumena) Wyniki opublikowane w internetowym wydaniu czasopisma Environmental Health Perspectives pojawiły się w sytuacji, kiedy istnieje silne lobby zwolenników teorii, że rtęć zawarta w rybach, wypełnieniach stomatologicznych i szczepionkach oraz pochodząca z przemysłowych zanieczyszczeń jest czynnikiem odpowiedzialnym za rozwój autyzmu. Debata na ten temat stała się szczególnie burzliwa po oświadczeniu amerykańskich Centers for Disease Control and Prevention, zgodnie z którym autyzm występuje częściej niż wcześniej uważano i dotyczy 1 na 91 dzieci, w tym 1 na 58 chłopców. Czas porzucić teorię, że ten jeden czynnik wyjaśni, dlaczego autyzm dotyczy tak wielu dzieci powiedziała Irva Hertz- Picciotto, która prowadziła badanie. Autyzm jest tak złożonym problemem, o bardzo różnym stopniu ciężkości i objawach, że prawdopodobnie okaże się, że jego przyczyny są równie złożone czytamy w oświadczeniu. Autyzmem określa się całe spektrum problemów: od poważnego, głębokiego upośledzenia zdolności komunikacji i opóźnienia rozwoju umysłowego po stosunkowo łagodnie przebiegającą chorobę. Na badania nad autyzmem została przeznaczona znaczna część środków z 5 mld dolarów, jakimi prezydent Barack Obama chce wspomóc rozwój badań medycznych i naukowych w USA. Aktywiści zwrócili uwagę, że badanie przeprowadzone przez University of California nie miało na celu określenia, czy rtęć może powodować autyzm, ponieważ poziom rtęci we krwi mierzono już po rozpoznaniu autyzmu. Wyników tego badania nie można traktować jako potwierdzenie lub wykluczenie związku pomiędzy ekspozycją na rtęć a powstaniem lub stopniem nasilenia autyzmu powiedziała Sallie Bernard, dyrektor wykonawczy grupy wsparcia SafeMinds. Niektórzy rodzice uważają także, że potencjalną przyczynę autyzmu mogą stanowić szczepionki zawierające thimerosol konserwant na bazie rtęci, chociaż w licznych badaniach i raportach Institute of Medicine nie stwierdzono istnienia takiej zależności. Badacze z University of California Davis przebadali 452 dzieci, w tym 249 dzieci autystycznych, 60 dzieci z innymi zaburzeniami rozwojowymi, także z zespołem Downa oraz 143 dzieci bez żadnych zaburzeń. Analizowali też różne źródła rtęci, w tym ryby, aerozole do nosa, produkty do usuwania woskowiny z uszu, szczepionki i wypełnienia stomatologiczne z amalgamatu zawierającego rtęć. Badacze zajmujący się autyzmem uwzględniają wiele czynników środowiskowych, w tym domowe środki czystości, przeprowadzane leczenie, dietę, stosowane suplementy diety i przebyte infekcje. Inne przeprowadzone ostatnio badania przyniosły mocne dowody na to, że rozwój autyzmu ma wiele przyczyn genetycznych. Dotychczasowe wyniki sugerują, że dopóki nie uwzględnimy zarówno podatności genetycznej, jak i czynników środowiskowych, nie uzyskamy pełnego obrazu choroby powiedziała Hertz-Picciotto. Jednak tylko w nielicznych badaniach stosuje się takie wszechstronne podejście do problemu dodała. DT Red. Daniel Zimmermann, DTI AD

5 DENTAL TRIBUNE Polish Edition Opinie 5 Amerykanie oszczędzają na wizytach u dentysty Chociaż w dziedzinie ekonomii pojawiają się pierwsze oznaki powolnego wychodzenia z regresu, wielu konsumentów w USA nadal zmaga się z problemami finansowymi. Niektóre z nich mogą wywierać wpływ na stan zdrowia. Badanie przeprowadzone przez stowarzyszenie American Optometric Association (AOA) wykazało, że 36% Amerykanów ograniczyło liczbę wizyt u lekarzy ze względu na recesję. Kiedy spytano ankietowanych, do jakich lekarzy chodzą rzadziej, większość wskazała lekarzy dentystów (63%). Na kolejnych miejscach znaleźli się lekarze podstawowej opieki zdrowotnej (59%) i okuliści (52%). Tylko 8% spośród badanych nie stwierdza ograniczenia częstości korzystania z opieki medycznej. Coroczne badanie American Eye-Q prowadzone obecnie przez AOA po raz czwarty wykazało, że konsumenci bardziej martwią się możliwością utraty wzroku (43%) niż pamięci (32%) lub zdolności chodzenia (12%). STATIM Myśl o możliwości utraty wzroku jest dla ludzi czymś bardzo konkretnym. Być może dlatego oszczędzają raczej na wizytach u innych specjalistów powiedział członek Rady Naukowej Minnesota Optometric Association, dr Jill Hadler (Bright Eyes Vision Clinic, Otsego). Wiemy, że wiele chorób oczu i problemów związanych z widzeniem nie daje początkowo zauważalnych oznak, dlatego tak ważna jest wczesna diagnostyka i leczenie. Zachęcamy wszystkich do traktowania dbania o oczy i wzrok jako integralnej części ogólnej troski o stan zdrowia. Nie warto oszczędzać na żadnym aspekcie zdrowia! dodaje. Kolejne coroczne badanie American Eye-Q zostało wstępnie zaprojektowane i przeprowadzone przy współpracy z firmą analityczną Penn, Schoen & Berland Associates (PSB). W okresie r. PSB przeprowadziła drogą internetową badanie ankietowe na grupie Amerykanów powyżej 18. r.ż., co uznano za dostatecznie reprezentatywną grupę populacji USA. DT Red. Daniel Zimmermann, DTI AD Straumann wprowadza nowy materiał Lekarze dentyści w Europie mają już do dyspozycji Roxolid stop implantologiczny firmy Straumann. Materiał ten po premierze w Ameryce Północnej został zaprezentowany podczas 18. Dorocznego Spotkania European Association for Osseointegration (EAO) w Monako. Sterylizacja w tempie TURBO! Szybciej! Zaledwie po 8 minutach koƒcówki i kàtnice sà gotowe do ponownego u ycia. A to wszystko zgodnie ze wszystkimi normami. [ ] Skrócony proces sterylizacji stanowi doskona e uzupe nienie Twoich autoklawów STATIM oszcz dza energi Porowata powierzchnia implantu ze stopu Roxolid obraz ze skaningowego mikroskopu elektronowego (DTI/Fot. dzięki uprzejmości Institut Straumann AG). Zgodnie z wynikami najnowszych badań klinicznych, Roxolid łączy w sobie wysoką odporność na rozciąganie i zmęczenie z doskonałymi zdolnościami do osteointegracji. Ma on zwiększyć niezawodność leczenia, szczególnie w przypadku implantów o małej średnicy. Roxolid został przebadany w ramach jednego z największych programów badawczych w dziedzinie implantologii dentystycznej w ciągu ostatnich lat, obejmującego 60 ośrodków i ponad 300 pacjentów. Obecnie trwają 2 inne duże, wieloośrodkowe badania kliniczne. Przedstawiciele firmy ogłosili, że wydłużono program badań klinicznych w celu włączenia do niego prób ukierunkowanych na potrzebę przeprowadzania augmentacji kości i ocenę zachowania stopu Roxolid w przednim odcinku jamy ustnej oraz w wąskich przestrzeniach. Ponadto poszerzono zakres badań przedklinicznych, aby ocenić przebieg gojenia i przeprowadzić bezpośrednie porównanie z innymi stopami na bazie tytanu. Roxolid jest dostępny w postaci implantów o średnicy 3,3 mm na poziomie kości i tkanek miękkich. DT in sterylne Informacje dodatkowe: Logistyka medyczna Logmed tel./fax lub odwiedê stron internetowà pod adresem:

6 6 Opinie DENTAL TRIBUNE Polish Edition Marketing szeptany 2.0 jak zdobyć nowych pacjentów, dbając o wizerunek w Internecie? Lorne Lavine, USA W stomatologii ani ogromne środki wydane na reklamę, ani wymyślny marketing nie przewyższają znaczenia marketingu szeptanego opinii rozpowszechnianych przez zadowolonych pacjentów. Najważniejszym czynnikiem warunkującym powodzenie twojej praktyki jest to, co mówią o tobie twoi pacjenci. Szukając i wybierając gabinet dentystyczny, pacjenci coraz częściej korzystają z zasobów Internetu. Świadomość tego faktu i wykorzystywanie odpowiednich narzędzi pomoże w znacznym stopniu AD kształtować i utrzymać najwłaściwszy i najcenniejszy czynnik budujący twoją praktykę, tzn. doświadczenia i opinie twoich pacjentów, którzy będą dzielić się nimi z dziesiątkami potencjalnych klientów poszukujących nowego gabinetu stomatologicznego. To właśnie ty podejmujesz decyzję o tym, czy twój internetowy wizerunek będzie się opierał się na słabej podstawie przypadkowych dyskusji, czy stanie się twoim najważniejszym atutem narzędziem starannie zarządzanym i pielęgnowanym w celu uzyskania możliwie najlepszego zwrotu zainwestowanych środków. Powszechnie wiadomo, że zadowolony konsument podzieli się swoimi dobrymi doświadczeniami z kilkoma osobami, ale klient niezadowolony postawi sobie za punkt honoru, aby dowiedziały się o tym rzesze ludzi. Ty i twój personel jako osoby świadczące usługi jesteście marką. Sprzedajecie swoje umiejętności, wiedzę, doświadczenie, specjalizację, osobowość, godziny przyjęć i lokalizację. Wasza egzystencja i życie zależą od waszego wizerunku i opinii innych. Każdy z lekarzy dentystów pracuje nad tym, aby pacjenci mieli dobrą opinię na temat ich pracy i aby dzięki temu polecali ich swoim znajomym i rodzinie. Najbardziej korzystna opinia pomnożona przez setki lub nawet tysiące potencjalnych pacjentów w ten właśnie sposób ze świata marketingu szeptanego prowadzonego poza siecią przechodzimy do wyrafinowanego nowego świata marketingu opartego na opiniach internautów marketingu szeptanego 2.0. W świecie rosnącej popularności opinii publikowanych w Internecie konsumenci chcą tam znaleźć relacje klientów różnych placówek: restauracji, klubów fitness, a także gabinetów stomatologii kosmetycznej. W erze powszechności dostępu do Internetu, nastąpiła prawdziwa eksplozja świata dóbr i usług. Pojawienie się relacji miejscowych użytkowników to powrót do sąsiedzkiej zażyłości, a także sąsiedzkiej wymiany opinii. Możliwe, że już masz jakąś opinię w Internecie, chociaż możesz jeszcze nie zdawać sobie z tego sprawy. Konsumenci mogą opisywać i oceniać twój gabinet na różnych stronach i forach internetowych. Nie ma możliwości sprawdzenia, czy taki komentarz jest uzasadniony. Ci, którzy je piszą, mogli nigdy nie być w twoim gabinecie. Czy chcesz, czy nie w ten sposób konsumenci kreują twoją internetową reputację bez twojej wiedzy i zgody, poza jakąkolwiek twoją kontrolą. Dotychczas nie miałeś możliwości zarządzania tymi informacjami. Zdobywanie nowych pacjentów Prawdopodobnie wiesz, że największa i najpotężniejsza wyszukiwarka internetowa to Google. Obecnie 67% wszystkich zapytań internetowych zadawanych jest przy użyciu Google. Wyszukiwarka ta osiąga poziom 3,2 mld odwiedzin miesięcznie! Możesz zoptymalizować swoją witrynę internetową tak, aby jej adres był pokazywany na pierwszych miejscach listy wyników wyszukiwania, kiedy twoi potencjalni pacjenci będą szukać gabinetów stomatologicznych. Jeśli zdecydujesz się płacić za prezentację swojej oferty, możesz wybrać Google Adwords i płacić za każde kliknięcie ze strony Google do Twojej witryny. Im więcej zapłacisz za jedno wejście, tym wyżej twój gabinet będzie prezentowany w części linków sponsorowanych na stronie Google. miesiąc ponad (ok PLN). Właściciele twierdzą, że ten wydatek jest warty każdego pensa. Ta metoda jak każda reklama ma swoje ograniczenia i nie chodzi tylko o cenę. Reklama to autopromocja firmy. Dzisiejszy wytrawny konsument potrafi to rozpoznać i odpowiednio przefiltrować prezentowane informacje. Nawet wiodąca wyszukiwarka internetowa docenia ogromną siłę i znaczenie marketingu szeptanego. Firma Google poszerzyła ostatnio swoją ofertę, umożliwiając konsumentom wyszukiwanie i porównywanie za pośrednictwem Internetu oferty miejscowych usługodawców. Spróbuj znaleźć lekarza dentystę w swojej okolicy, wpisując w okienko wyszukiwania słowo dentysta i swój kod pocztowy (czasem zamiast kodu pocztowego lepiej wpisać nazwę miejscowości). Powyżej właściwych wyników wyszukiwania pojawi się lista kilku gabinetów stomatologicznych. Aby zobaczyć pełną listę, należy kliknąć hiperłącze Więcej wyników w pobliżu adresu.... Po rozwinięciu listy na prawo od każdego gabinetu znajduje się link do opinii na jego temat. To tam konsumenci mogą przeczytać to, co twoi pacjenci piszą na temat twojego gabinetu. Uruchamiając tę usługę, firma Google trafiła w sedno działania systemu poleceń: wspiera wymianę wrażeń pomiędzy konsumentami i wykorzystuje wiarygodność opinii pochodzących z tzw. pierwszej ręki. Jest to bezcenne coś, czego nie można kupić za żadną sumę wydawaną na reklamę. Buduj swoją reputację W jaki sposób, jako lekarz dentysta, możesz wykorzystać to nowe narzędzie do budowania i kreowania swojej reputacji w Internecie? Przede wszystkim pamiętaj, że nie jest to kwestia jednorazowej prezentacji gabinetu, ale proces długotrwałego wypracowywania i podtrzymywania swojej renomy. Najlepszym sposobem na osiągnięcie i utrzymanie pozycji w pierwszych 10 z wyświetlanych gabinetów jest bycie jedną z pierwszych osób dbających o popularność profilu swojej praktyki, a następnie zapewnienie ciągłego napływu istotnych opinii i informacji dotyczących jakości gabinetu. Możesz to zrobić biernie lub czynnie. Wiele gabinetów stomatologicznych płaci za każde kliknięcie więcej niż 4 (ok. 19 PLN), co daje tysiące wydawane miesięcznie na Adwords. Jeden ze znanych mi gabinetów wydaje na ten cel co Podejście bierne: możesz mieć nadzieję, że pacjenci odwiedzający twój gabinet posiadają dostateczną wiedzę i motywację, aby założyć konto w serwisie Google,

7 DENTAL TRIBUNE Polish Edition Opinie 7 Konieczność ratowania zębów istotą debaty na temat implantologii Sierra Rendon, Dental Tribune Ameryka Stowarzyszenie American Association of Endodontists (AAE) wyraziło poważne zaniepokojenie ostatnimi zapewnieniami organizacji American Academy of Iplant Dentistry (AAID). Zdaniem grupy lekarzy endodontów pozycja lobby implantologicznego podtrzymuje mity dotyczące leczenia kanałowego zębów. Z komunikatu prasowego opublikowanego przez AAID we wrześniu br. wynika, że implanty są lepszym rozwiązaniem niż leczenie kanałowe z wielu powodów, w tym także pod względem wyższego wskaźnika powodzenia i niższych kosztów. Lekarze endodonci odnaleźć tam twój profil i zamieścić opinię. To wymaga czasu i wysiłku ze strony pacjenta, a także ze strony pracowników gabinetu, którzy muszą informować i zachęcać swoich klientów do podjęcia takich kroków. Nawet jeśli członkowie twojego zespołu zaangażują się w uświadamianie pacjentom istnienia możliwości umieszczania swoich opinii w Internecie, możesz tylko mieć nadzieję, że po powrocie do codziennych domowych i zawodowych obowiązków pacjenci będą nadal o tym pamiętać. Doświadczenie wskazuje, że podejście bierne pozwoli ci uzyskać 1-2 opinie co kilka miesięcy. Podejście czynne: obecnie jedyną możliwością zintegrowanego, aktywnego zarządzania własną reputacją w Internecie za pośrednictwem Google jest skorzystanie z oferty firmy internetowej, zajmującej się komunikacją z pacjentami. Firmy ta podpisują zwykle ze spółką Google porozumienia, dzięki którym gabinety stomatologiczne zyskują możliwości prostej rozbudowy swojego profilu, m.in. dzięki opcji bezpośredniego przesyłania danych pochodzących z ich własnych systemów komunikacji. W przypadku korzystania np. z systemu Demandforce każdy pacjent otrzyma od ciebie po każdej wizycie z podziękowaniami. Pacjent ma możliwość wypełnienia anonimowej ankiety na temat wizyty, a także napisania dostępnej publicznie opinii. Możesz czytać opinie na temat swojego gabinetu i odpowiadać na nie albo poprosić o usunięcie opinii, jeżeli nie spełnia ona standardowych wymogów. Po 7 dniach dane są automatycznie przesyłane do Google w celu uzupełnienia twojego profilu. Dzięki podejściu aktywnemu możesz zyskać dziesiątki opinii miesięcznie. Współpraca z wyspecjalizowanymi w tym zakresie firmami nie tylko zapewnia zarządzanie opiniami na temat twojego uważają, że twierdzenia te są nieprecyzyjne i mylące pacjentów. Wykazano, że wskaźnik powodzenia leczenia tymi dwoma metodami jest zbliżony powiedział dr Gerald N. Glickman, przewodniczący AAE. Ponadto wiele badań dowodzi, że po 8 latach zachowanych zostaje ok % zębów leczonych endodontycznie. W przypadku implantów, po podobnym czasie stwierdza się utrzymanie 85-90% wszczepów. AAID w swoim komunikacie prasowym zignorowało publikacje w czasopismach naukowych dodał Glickman. Zwrócił on także uwagę na twierdzenie, że chore zęby nie są gabinetu, np. w systemie Google, ale także umożliwia optymalizację twojego profilu poprzez zamieszczanie informacji dodatkowych takich, jak: specjalizacja, języki obce, współpraca z ubezpieczycielem i godziny pracy. Możesz także dodać do swojego profilu możliwość internetowej rejestracji wizyt. Nowa opcja dodawania opinii do systemu Google jest dostępna bez żadnych dodatkowych kosztów w ramach standardowej opłaty miesięcznej. Niezależnie od tego, czy wybierzesz bierny, czy aktywny sposób budowania swojego internetowego wizerunku, zachęcam do kontroli, czy krążące opinie dobrze charakteryzują twój gabinet i w ten sposób mu służą. Twoja reputacja internetowa to twoja sprawa, a ci, którzy szybko to sobie uświadomią, wyprzedzą konkurencję. Opinie internetowe dobre i złe pozostaną z nami. Satysfakcja pacjentów i wynikający z niej marketing szeptany staja się naszą codziennością. Co robisz, aby zadbać o swoją renomę w Internecie? Czy próbowałeś ostatnio wyszukać swój lub inny gabinet za pomocą Google? DT Autor Dr Lorne Lavine jest założycielem i prezesem Dental Technology Consultants firmy, która próbuje odpowiadać na potrzeby technologiczne lekarzy dentystów. Można się z nim skontaktować, pisząc na adres: warte ratowania, co jego zdaniem nie służy ani pacjentom, ani lekarzom dentystom. Czy pacjent, który złamał rękę, liczy na to, że lekarz wszczepi mu zamiast niej sztuczną? Dlaczego ci sami pacjenci mają wierzyć, że to, czego potrzebują, to sztuczny ząb wszczepiony do kości, skoro istnieje możliwość uratowania własnego zęba? pyta przewodniczący AAE. Dr Glickman podkreśla, że ratowanie zębów to nie stomatologiczny heroizm, ponieważ służy najlepszemu interesowi pacjentów, a lekarze endodonci z dumą się tym zajmują, zgodnie z wytycznymi American Dental Association, Principles of Ethics and Code of Professional Conduct. Dodaje, że twierdzenia, iż leczenie kanałowe jest droższe, są Przewodniczący AEE Gerald N. Glickman (DTI/Fot.: Daniel Zimmermann). bezpodstawne, ponieważ ostatnie badania wykazały, że własne zęby uratowane dzięki przeprowadzeniu leczenia kanałowego rzadko wymagają dalszego leczenia i zwykle udaje się je zachować na całe życie. Leczenie implantologiczne jest z kolei związane z częstszymi powikłaniami pozabiegowymi i dlatego prawdopodobnie oznacza ostatecznie większe obciążenie finansowe. Gerald N. Glickman przyznaje, że w niektórych przypadkach nie ma możliwości uratowania zęba. Rozsądnym rozwiązaniem jest wtedy leczenie implantologiczne. Wspomina przy tym, że lekarze specjalizujący się w leczeniu kanałowym posiadają doskonałe kwalifikacje, aby we współpracy z ogólnie praktykującym lekarzem dentystą rozróżnić takie przypadki, a każdy dentysta jest ze względów etycznych zobowiązany do informowania pacjentów o wszystkich dostępnych możliwościach terapeutycznych. W rzeczywistości całe to zamieszanie nie ma na celu wskazania, która z możliwości terapeutycznych jest lepsza, ale określenie, jakie postępowanie jest najlepsze dla danego pacjenta. A najlepszym postępowaniem zawsze jest takie, które ma na celu zachowanie własnych zębów powiedział. DT AD

8 Amadar Sp. z o.o. Ul. Âwi tokrzyska Warszawa Tel , Fax Przedstawiamy A-dec 300 A-dec 300 TM to kolejna, obok A-dec 500, propozycja jednego z najwi kszych producentów sprz tu stomatologicznego na Êwiecie. Unit A-dec 300 TM stanowi system àczàcy najistotniejsze funkcje w jedno kompleksowe, rozwiàzanie. Nowoczesny wyglàd unitu to harmonijne po àczenie stylu i funkcjonalnoêci. Jest to rozwiàzanie ergonomiczne, które charakteryzuje technologia przyjazna u ytkownikowi. Wybierajàc unit linii 300 dentysta ma pewnoêç, e b dzie pracowa na sprz cie marki A-DEC uznanej przez dziesiàtki tysi cy stomatologów na Êwiecie za najbardziej niezawodnà i ekonomicznà. a healthy NEW choice for dentistry Sprawdê dlaczego A-dec300 jest najlepszym wyborem dla Twojej praktyki. Odwiedê salony wystawowe Amadar lub wejdê na stron internetowà:

9 DENTAL TRIBUNE Polish Edition Praktyka 9 Diagnostyka i leczenie nadwrażliwości zębiny David G. Gillam, Wielka Brytania Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie lekarzom dentystom aktualnego stanu wiedzy na temat nadwrażliwości zębiny dokuczliwego problemu klinicznego, który jest przez wielu lekarzy lekceważony i często niediagnozowany w gabinetach dentystycznych. Rozpoznanie i rozpoznanie różnicowe Dane dostępne w piśmiennictwie wskazują, że istnieje liczna grupa osób, u których występuje podwyższone ryzyko wystąpienia problemów związanych z nadwrażliwością zębiny są to np. osoby zbyt intensywnie szczotkujące zęby, pacjenci poddawani leczeniu periodontologicznemu, chorzy cierpiący na bulimię, pacjenci z kserostomią, osoby spożywające duże ilości kwaśnych pokarmów i/lub napojów, osoby w starszym wieku dotknięte recesjami dziąseł oraz pacjenci żujący tytoń. Wywiad, badanie stomatologiczne i rozpoznanie Jedną z podstawowych trudności, jakie napotyka lekarz dentysta w czasie kontaktu z pacjentem cierpiącym z powodu bólu zęba jest fakt istnienia wielu przyczyn, które mogą wywoływać takie same objawy kliniczne jak nadwrażliwość zębiny. Przed postawieniem właściwego rozpoznania nadwrażliwości należy zatem wykluczyć inne możliwe problemy. Ważna jest także świadomość, że pacjenci cierpiący z powodu różnego rodzaju zaburzeń w obrębie jamy ustnej i twarzy, objawiających się bólem nacza, że nie może być leczenia bez diagnozy. Anglojęzyczni lekarze dentyści z pewnością pamiętają z czasów studiów różnego rodzaju akronimy, jak np. LOCATE czy SOCRATES, które mają im pomagać w zebraniu dostatecznych informacji na temat charakteru, lokalizacji, początku, czasu trwania, częstości nawrotów i stopnia nasilenia problemu, z jakim pacjent zgłasza się do gabinetu. Więcej informacji ułatwiających postawienie właściwego rozwiązania mogą przynieść dodatkowe pytania, dotyczące czynników nasilających lub łagodzących dolegliwości, a także poproszenie pacjenta o opisanie odczuwanego przez niego bólu (przydatne może być tutaj wykorzystanie deskryptorów słownych, np. zawartych w kwestionariuszu bólu McGill). Dobrą formą pytania o stopień Przed ostatecznym rozpoznaniem nadwrażliwości zębiny należy wykluczyć inne możliwe problemy by Dürr Dental 0209 (DTI/Fot.: Tjerrie Smit) obnażonej zębiny. Może to wywołać u pacjenta reakcję bólową, chociaż generalnie uznaje się, że w przypadku nadwrażliwości zębiny bardziej prawdopodobne jest wywołanie takiej reakcji poprzez dmuchnięcie zimnym powietrzem z dmuchawki stomatologicznej. Praktycznym sposobem, który lekarz dentysta może wykorzystać w procesie diagnostycznym jest naniesienie na daną powierzchnię lakieru (np. Duraphat) i ponowne przeprowadzenie testu z zimnym strumieniem powietrza. Jeśli reakcja pacjenta wskazuje na złagodzenie dyskomfortu, może to sugerować, że przyczyną problemu jest nadwrażliwość zębiny. Nie zwalnia to jednak lekarza z obowiązku zidentyfikowania i usunięcia w ramach postępowania terapeutycznego wszelkich czynników etiologicznych lub sprzyjających powstaniu choroby. Należy podkreślić, że postawienie diagnozy może nie być łatwe, ponieważ podobne objawy daje wiele różnych chorób. Należą do nich m.in. pęknięcie zęba, próchnica, odwracalne lub nieodwracalne zapalenie miazgi, złamanie zęba albo wypełnienia, nadwrażliwość pozabiegowa (związana z leczeniem odtwórczym, periodontologicznym lub wybielaniem) oraz atypowy ból twarzy. Te problemy także mogą wymagać dłuższego badania klinicznego (np. badania żywotności przy pomocy urządzeń specjalnych, chlorku etylu, zimna, opukiwania i zdjęć rtg). Sposobem przydatnym w zdiagnozowaniu zespołu pękniętego zęba jest zastosowanie diagnostycznego miejscowego znieczulenia nasiękowego albo znieczulenia przewodowego nerwu zębodołowego dolnego lub użycie techniki śledzenia zęba. Znaczenie definicji podanej przez Addy i wsp., wynikającej jednoznacznie z dokumentu kanadyjskiego konsensusu wiąże się z faktem, że zawiera ona bardzo przydatny kliniczny opis nadwrażliwości zębiny i podkreśla potrzebę wykluczenia innych postaci bólu lub nadwrażliwości zębów. AD lub nadwrażliwością zębów, mogą odczuwać różne dolegliwości fizyczne i psychiczne, często wpływające negatywnie na jakość życia. Mogą oni odczuwać desperację, bezradność i frustrację z tego powodu, że nie mogą zaufać lekarzowi dentyście w zakresie rozwiązania ich problemów. To z kolei może utrudniać skuteczne zebranie wywiadu na temat choroby. Dla postawienia właściwej diagnozy lekarz musi w pełni wykorzystać wszystkie swoje umiejętności, co pozwoli na stworzenie odpowiedniego planu leczenia. Wymaga to czasu, którego zawsze jest za mało w gabinecie pełnym zapisanych pacjentów, w którym lekarz chce uzyskać od pacjenta niezbędne informacje i musi być dobrym słuchaczem, wykazywać empatię i cierpliwość. Jednocześnie trzeba pamiętać, że nie należy podejmować żadnych nieodwracalnych procedur terapeutycznych dopóki nie zostanie postawione rozpoznanie ostateczne, a to oz- nasilenia bólu jest jego oznaczenie przez pacjenta w skali od 0 do 10 (od braku bólu po bardzo silny ból) na wizualnej skali analogowej lub po prostu wyrażenie go liczbą z zakresu od 0 do 10. Lekarz dentysta powinien pamiętać o systematycznym przeprowadzaniu tego etapu badania. Po zakończeniu badania podmiotowego należy przeprowadzić badanie przedmiotowe w celu zdiagnozowania aktualnych problemów, jakie mogą występować u pacjenta. Obejmuje ono dokładne i systematyczne badanie zewnątrzi wewnątrzustne tkanek miękkich (w tym badanie palpacyjne). Wzależności od sytuacji klinicznej można wykorzystywać różne metody dodatkowe, np. zdjęcia rtg lub testy żywotności, które mogą potwierdzić rozpoznanie kliniczne postawione na podstawie szczegółowego wywiadu. Delikatnie przesuwając zgłębnikiem po powierzchni policzkowej lub wargowej zębów, można zidentyfikować zlokalizowane obszary NIEZAWODNA OCHRONA W GABINECIE IPRACOWNIPROTETYCZNEJ Skuteczność w codziennych zadaniach wraz z Systemem Higieny Durr: Dezynfekcja, czyszczenie i pielęgnacja zgodnie z planem 4 kolory dla 4 obszarów stosowania Sprawdzona skuteczność przeciw bakteriom, prątkom, wirusom, grzybom Produkty wydajne, łatwe w stosowaniu o przyjemnym zapachu Nadzwyczajna delikatność dla skóry i wysoka kompatybilność materiałowa System Higieny Durr po prostu logiczne, po prostu pewne. Bartosz Sywula Agnieszka Gołębiewska Tel Tel Fax Więcej pod adresem

10 10 Praktyka DENTAL TRIBUNE Polish Edition Etiologia Charakter i czas trwania bólu Nasilenie bólu Czynniki wywołujące ból Czynniki znoszące ból Zjawiska towarzyszące Nadwrażliwość zębiny Ostry, kłujący, występuje pod Łagodny lub Ciepło, podmuch powietrza, Eliminacja bodźca Atrycja, erozja, wpływem działania bodźców umiarkowany dotyk, związki chemiczne, abrazja, abfrakcja zjawiska osmotyczne Odwracalne zapalenie Ostry, występuje pod Łagodny lub Ciepło, zimno, Eliminacja bodźca Próchnica, miazgi wpływem działania bodźców umiarkowany słodkie pokarmy wypełnienia Nieodwracalne zapalenie Ostry, pulsujący, Silny Gorąco, Zimno na h Głęboka próchnica miazgi przerywany/ciągły nagryzanie, leżenie późniejszych etapac Zespół pękniętego Ostry, przerywany Umiarkowany Nagryzanie, ból w momencie Uraz, parafunkcje zęba lub silny ustępowania nacisku Zapalenie tkanek Głęboki, ciągły, męczący Umiarkowany Nagryzanie Zaprzestanie Zaczerwienie w rzucie okołowierzchołkowych lub silny nagryzania/nacisku wierzchołka, obrzęk, ruchomość Ropień przyzębny Głęboki, ciągły ból Umiarkowany lub silny Nagryzanie Głębokie kieszonki, zaczerwienienie i obrzęk Zapalenie tkanek Ciągły Umiarkowany lub silny Nagryzanie Zaprzestanie Gorączka, złe samopoczucie, okołokoronowych nagryzania/nacisku odcisk zęba przeciwstawnego w obrębie tkanek miękkich Suchy zębodół Ciągły ból utrzymujący się przez Umiarkowany lub silny Płukanie Wypadnięcie skrzepu (ostre zapalenie 4-5 dni po ekstrakcji, obnażona kość kości wyrostka zębodołowego) Tab. 1: Diagnostyka różnicowa bólu zęba (zmodyfikowano na podstawie Aghabeigi). START Doradztwo i profilaktyka Ten aspekt procesu diagnostyczno-leczniczego jest często zupełnie pomijany. Nie można akceptować leczenia nadwrażliwości zębiny przez samo stosowanie pasty do zębów, założenie wypełnień lub przeszczepienie dziąsła bez poświęcenia odpowiedniej uwagi czynnikom etiologicznym i predysponującym, które doprowadziły do rozwoju choroby. Wykorzystanie kart do rejestracji diety pomaga zarówno pacjentowi, jak i lekarzowi zidentyfikować pokarmy i napoje sprzyjające powstawaniu nadżerek, co jest ważnym elementem tego procesu. Zalecenia powinny zatem opierać się na obserwacjach poczynionych na podstawie karty diety, szczególnie w zakresie działania erozyjnego składników diety. Lekarz może przekazać pacjentowi praktyczne informacje (np. przeprowadzając demonstrację albo polecając stosowne piśmiennictwo) na temat właściwej techniki szczotkowania (i typu szczoteczki), aby zapobiegać lub minimalizować uszkadzanie obnażonych powierzchni korzeni. Nie można lekceważyć znaczenia doradztwa w kwestii spożycia (a szczególnie częstości spożywania) kwaśnych owoców i napojów o niskim ph, zwłaszcza w odniesieniu do czasu ich spożywania i szczotkowania zębów, np. szczotkowanie zębów pastą znoszącą nadwrażliwość lub zawierającą fluor przed wypiciem soku może łagodzić jego działanie odwapniające na powierzchnię zębów. Z kolei ssanie kawałka grapefruita w przedniej części jamy ustnej może prowadzić do utraty tkanek zębów. Leczenie nadwrażliwości zębiny Ważne, aby lekarz dentysta nie tylko powielał działania, które okazały się skuteczne w innych Pacjent skarży się na przemijający ból zębów pod wpływem bodźców (uwaga 1) Tak przypadkach, ale zwrócił uwagę na specyficzne czynniki przyczynowe i predysponujące do wystąpienia problemu u konkretnego pacjenta. Dobór odpowiednich zabiegów lub produktów leczniczych powinien opierać się raczej na dogłębnym zrozumieniu doniesień naukowych opartych na faktach niż jedynie na informacjach na temat określonych produktów. Ocena publikowanych w piśmiennictwie wyników badań jest o tyle trudna, że w przypadku pacjentów z nadwrażliwością zębiny mamy do czynienia z bardzo silnym efektem placebo. Jak podkreślono w niniejszym artykule, każdy schemat leczenia pacjenta z nadwrażliwością zębiny (środkami dostępnymi bez recepty lub w gabinecie) powinien być oparty o właściwie postawione przez dentystę rozpoznanie. Lekarz powinien mieć świadomość, jakie inne problemy kliniczne mogą powodować podobne dolegliwości. Orchardson & Gillam (2006) Ryc. 1: Schemat blokowy przedstawiający sposób postępowania klinicznego w przypadku nadwrażliwości zębiny (zmodyfikowano za zgodą George Warman Publications, UK, Ltd.). Uwaga 1: Ból wywołany przez bodźce termiczne, podmuch powietrza, badanie zgłębnikiem, bodźce osmotyczne lub chemiczne, stwierdzony w trakcie badania klinicznego pacjenta. Uwaga 2: Do innych przyczyn bólu zębów należą: próchnica, złamanie zęba, zespół pękniętego zęba, złamane lub nieszczelne wypełnienia, zapalenie dziąseł, obecność rowków podniebienno-dziąsłowych, nadwrażliwość po założeniu wypełnienia oraz zapalenie miazgi. Uwaga 3: Lekarz może uzależniać sposób leczenia od stopnia nasilenia problemu, np. w przypadku zlokalizowanej lub bardzo nasilonej nadwrażliwości zębiny dentysta może preferować leczenie pacjenta metodą gabinetową. Uwaga 4: Zaleca się prowadzenie kontroli sytuacji w wybrany sposób. Częstość kontroli może jednak zależeć od preferencji pacjenta i lekarza oraz od innych okoliczności. Uwaga 5: Jeżeli po pierwszej wizycie kontrolnej utrzymuje się nadwrażliwość, lekarz może zadecydować o kontynuacji leczenia za pomocą produktów do stosowania domowego. Jeżeli nadwrażliwość jest bardziej nasilona, może być wskazane leczenie gabinetowe. Nie Nie ma potrzeby leczenia Diagnostyka różnicowa: czy jest możliwa identyfikacja Tak Rozpoznanie i odpowiednie źródła bólu (uwaga 2) leczenie Nie Potwierdź rozpoznanie nadwrażliwości zębiny Podejmij leczenie, uwzględniając wygodę i koszty (uwaga 3) 1. Porada dotycząca profilaktyki 2. Leczenie domowe (np. pasta do zębów znosząca nadwrażliwość) Ból utrzymuje się (uwaga 5) Brak dalszego leczenia Przypomnieć porady dotyczące pro- filaktyki, nadal kontrolować sytuację Kontynuuj poradnictwo dotyczące profilaktyki i stosowanie pasty do zębów znoszącej nadwrażliwość Kontrola (po 2-4 tygodniach uwaga 4) Leczenie w gabinecie: 1. Preparaty do stosowania powie- Kontrola rzchownego (np. fluorki, szczawiany) (uwaga 4) 2. Materiały adhezyjne Zweryfikować rozpoznanie nadwrażliwości zębiny Ból utrzymuje się Potwierdzona nadwrażliwość zębiny Ustąpienie bólu Ustąpienie bólu Niepotwierdzona nadwrażliwość zębiny Sposób leczenia musi być uzależniony od stopnia nasilenia choroby. Jeżeli problem dotyczy tylko poszczególnych zębów, w większości przypadków stosuje się profesjonalne leczenie w postaci aplikacji w gabinecie stomatologicznym systemów wiążących, żywic, materiałów do wypełnień (cementów glasjonomerowych) lub lakierów, które pozwalają na skuteczne zniesienie nadwrażliwości na okres 1-3 miesięcy, chociaż w niektórych sytuacjach leczeniem z wyboru może być ekstyrpacja miazgi lub nawet ekstrakcja zęba przyczynowego. Opisywano skuteczne znoszenie nadwrażliwości zębiny przy pomocy lasera, który zmienia powierzchnię korzenia, fizycznie zamykając kanaliki (tworzenie warstwy mazistej). Wg West wyniki badań klinicznych na temat tej metody są niejednoznaczne. Zanim zostanie ona uznana za skuteczną techniką terapeutyczną w nadwrażliwości zębiny, konieczne może być przeprowadzenie dodatkowych badań naukowych. Zalecano także wykonywanie zabiegów sterowanej regeneracji tkanek i zabiegów płatowych w celu zniesienia nadwrażliwości związanej z miejscowymi recesjami dziąseł. Nie jest to jednak metoda leczenia nadwrażliwości z wyboru. Ponadto, przeprowadzenie leczenia bez rozpoznania i eliminacji faktycznych czynników etiologicznych i predysponujących do rozwoju choroby może nie wystarczyć do trwałej eliminacji problemu. Po zabiegach periodontologicznych, jak np. skaling, oczyszczanie powierzchni korzeni i zabiegi chirurgiczne na przyzębiu może wystąpić problem krótkotrwałej nadwrażliwości zębiny. Można zalecać w tych przypadkach leczenie paliatywne, np. stosowanie lakierów (Duraphat), żywic itp., a także stosowanie znoszących nadwrażliwość past do zębów. Zaleca się także stosowanie past znoszących nadwrażliwość przed, w trakcie i po zakończeniu wybielania zębów. Jest to szczególnie ważne w przypadku pacjentów, którzy poddają się takiej terapii pomimo występowania nadwrażliwości zębiny w wywiadzie. W ciągu ostatniej dekady na rynku pojawiło się kilka nowych preparatów, które mają znosić nadwrażliwość zębów, np. Recaldent (CPPACP, GC America, Inc.), który jest połączeniem fosfopeptydów kazeiny (CPP) i amorficznego fosforanu wapnia (ACP). ACP stosuje się także do aplikacji w indywidualnych nakładkach w celu znoszenia nadwrażliwości zębiny w trakcie wybielania zębów. Opracowano produkty na bazie bioaktywnego i biokompatybilnego szkła, które w warunkach fizjologicznych indukują osteogenezę. Mogą one być skutecznymi materiałami do leczenia powierzchniowego, które teoretycznie mogą zamykać kanaliki zębinowe. NovaMin (na bazie fosforokrzemianu wapniowo-sodowego) to nowa formuła występująca w wielu produktach stomatologicznych do znoszenia nadwrażliwości zębiny, np. w paście profilaktycznej NuCare Prophy Paste (Sunstar Butler) i preparacie Oralief Therapy (NovaMin Technology, Inc.). Gillam opisuje nowy preparat Pro-Argin, oparty na połączeniu aminokwasu argininy i nierozpuszczalnego węglanu wapnia. Preparat ten jest dostępny w postaci pasty znoszącej nadwrażliwość do stosowania w gabinecie stomatologicznym oraz pasty do zębów dostępnej bez recepty dla pacjentów (8% argininy, węglan wapnia i ppm jonów fluorkowych w postaci monofluorofosforanu sodu). Ten nowy pomysł wydaje się być oparty na wynikach wcześniejszych badań Kleinberg. Sugerowano wcześniej, że w warunkach fizjologicznego ph dodatnio naładowana arginina połączona z węglanem wapnia łączy się z wykazującą ładunek ujemny powierzchnią zębiny. W ten sposób w otwartych (obnażonych) kanalikach zębinowych odkłada się warstwa mineralna bogata w wapń, skutecznie zatykająca kanaliki. Wstępne wyniki badań laboratoryjnych in vitro wydają się potwierdzać tę tezę badany produkt faktycznie zamyka kanaliki zębinowe, skutecznie blokuje przepływ płynów i jest odporny na działanie kwasów. Wyniki kolejnych badań klinicznych także potwierdzają skuteczne znoszenie nadwrażliwości. Badania kliniczne z dobrze dobraną grupą kontrolną ukierunkowane na uogólnioną nadwrażliwość obejmującą liczne zęby wykazały kliniczną skuteczność

11 DENTAL TRIBUNE Polish Edition Praktyka 11 dostępnych bez recepty past do zębów na bazie potasu (azotan, chlorek i cytrynian sodu) i strontu (stront, octan/fluorek strontu). Jednocześnie produkty te są łatwo dostępne dla pacjentów. Wg Orchardson i Gillam preparaty zawierające sole potasu (pasty do zębów, żele, roztwory i płyny do płukania) są powszechnie stosowane do leczenia nadwrażliwości zębiny. Ich skuteczność w znoszeniu nadwrażliwości była jednak kwestionowana. Lekarz dentysta powinien zalecić pacjentowi stosowanie preparatu dostępnego bez recepty przez 2-4 tygodni, a jeżeli po tym czasie nie dojdzie do całkowitego ustąpienia objawów, ponownie przeanalizować sytuację. Dalsze leczenie może mieć formę bardziej inwazyjną, np. obejmować założenie wypełnień. Do zalet produktów przeznaczonych do znoszenia nadwrażliwości dostępnych dla pacjentów bez recepty w porównaniu do wizyty u dentysty należą prostota ich stosowania i niski koszt. Z drugiej strony, tego typu produkty często są w stanie złagodzić dolegliwości dopiero po okresie 2-4 tygodni, a leczenie profesjonalne może przynieść natychmiastowe zniesienie odczuwanego przez pacjenta dyskomfortu. Lekarz, który chce skutecznie leczyć pacjentów dotkniętych tym trudnym problemem, nie może pomijać znaczenia strategii profilaktycznych ani identyfikacji i eliminacji czynników predysponujących w szczególności tych, które powodują erozję szkliwa (np. kwasów obecnych w diecie) tylko dodatkowe obciążenie dla lekarza i dla pacjenta. Podsumowanie Przeprowadzony przegląd dostępnego piśmiennictwa wskazuje jednoznacznie na dostępność wielu metod leczenia. Jednocześnie można stwierdzić, że nie ma jednego skutecznego preparatu znoszącego nadwrażliwość, który w pełni usuwałby dolegliwości nadwrażliwość zębiny ma charakter bardzo subiektywny i jest trudna do leczenia, niezależnie od dostępnych możliwości terapeutycznych. Lekarz, który chce skutecznie leczyć pacjentów dotkniętych tym trudnym problemem, nie może pomijać znaczenia strategii profilaktycznych ani identyfikacji i eliminacji czynników predysponujących w szczególności tych, które powodują erozję szkliwa (np. kwasów obecnych w diecie). DT Piśmiennictwo dostępne u wydawcy. AD Ciekawym podejściem do leczenia nadwrażliwości zębiny, które można zastosować w praktyce jest użycie produktów znoszących nadwrażliwość występujących w postaci past profilaktycznych, stosowanych w gabinecie dentystycznym, połączone ze stosowaniem wybranego produktu w warunkach domowych. Lekarz dentysta, który chce skuteczne leczyć nadwrażliwość zębiny, musi wiedzieć, że nie istnieje jedno rozwiązania dobre dla wszystkich pacjentów. Mamy raczej do czynienia z określonym wyborem produktów i metod terapeutycznych. Dlatego tak ważne jest, aby dentysta opierał własny sposób postępowania o szczegółowy wywiad i badanie, umożliwiające mu postawienie ostatecznego rozpoznania, a następnie opracowywał schemat terapii obejmujący usunięcie czynników przyczynowych i predysponujących, ale także wnikliwe monitorowanie stanu pacjenta po wstępnym leczeniu. Naukowcy zaproponowali jak dotąd wiele różnych schematów leczenia (Ryc. 1). Ważne jest jednak, aby sposób leczenia nadwrażliwości zębiny był dostosowany do codziennej pracy gabinetu, a nie stanowił Autor Gabor & Barbara 2009 For Registration & More Info: Contact Person in Athens: Lito Christophilopoulou , Nena Puga Tel.: website: Dr David G.

12 12 Praktyka DENTAL TRIBUNE Polish Edition Wczesna diagnostyka chorób nowotworowych Sara Gordon, USA 19-letni mężczyzna zgłosił się do swojego lekarza na początku listopada z powodu owrzodzenia na bocznej powierzchni języka. Nie palił tytoniu, nie pił alkoholu. Wydawało się, że nie należy do grupy ryzyka chorób nowotworowych. Lekarz dentysta podjął decyzję o kontroli zmiany przed końcem roku. Do tego czasu owrzodzenie powiększyło się. Kiedy wreszcie w styczniu przeprowadzono biopsję, badanie wykazało obecność inwazyjnego raka kolczystokomórkowego. Wg American Cancer Society co godzinę 1 z mieszkańców Ameryki umiera z powodu raka jamy ustnej i gardła. W 2008 r. choroba ta była w USAprzyczyną zgonów. Nie rozpoznany odpowiednio wcześnie nowotwór jamy ustnej powoduje ogromne zniszczenia w organizmie, ponieważ nawet jeśli chory przeżyje, często traci możliwość jedzenia, mówienia i odczuwania smaku. Lekarze dentyści często nie rozpoznają zmian nowotworowych do chwili, kiedy dochodzi już do jego inwazji w głąb tkanek, ponieważ objawy choroby mogą przypominać typowe zmiany pochodzenia urazowego, zakaźnego lub immunologicznego. Jeśli rak jamy ustnej zostanie odpowiednio wcześnie zdiagnozowany, może być całkowicie uleczalny. Rozpoznanie na etapie Ryc. 1 Ryc. 2 Ryc. 1: Biopsja nieregularnej białej zmiany wykazała umiarkowanie nasiloną dysplazję nabłonka. Ryc. 2: Duża czerwona zmiana okazała się rakiem kolczystokomórkowym. Boczna powierzchnia języka to najczęstsze miejsce występowania nowotworów jamy ustnej. dopiero rozwijającej się zmiany niekiedy umożliwia nawet niedopuszczenie do powstania raka. Badanie przesiewowe w kierunku chorób nowotworowych obejmuje badanie wzrokowe i palpacyjne szyi, owłosionej skóry głowy oraz twarzy, a także jamy ustnej i gardła. Ok. 2/3 wszystkich przypadków raka jamy ustnej rozpoczyna się na brzusznej lub bocznej powierzchni języka albo w dnie jamy ustnej. Do innych często zajętych miejsc należą okolica trójkąta zatrzonowcowego, łuki podniebienne, podniebienie miękkie i część ustna gardła. Lekarz dentysta powinien uważnie badać boczne powierzchnie języka, wysuwając go przez gazik, a także oceniać dno jamy ustnej, prosząc pacjenta o dotknięcie językiem do podniebienia. Powszechny problem stanowią pacjenci z silnym odruchem wymiotnym, jednak badanie tej trudnej okolicy jest najważniejszą czynnością, jaką należy wykonać. Lekarz powinien rutynowo u każdego pacjenta uciskać język i badać podniebienie miękkie i ustną część gardła. Nawet odruch wymiotny daje przez chwilę możliwość zobaczenia części ustnej gardła i podniebienia miękkiego. W ostatnich latach wzrosła częstość rozpoznawania raka kolczystokomórkowego podstawy języka i migdałków związanego z infekcją ludzkim wirusem brodawczaka (Human Papillomavirus HPV) u młodych pacjentów. Zjawisko to wiąże się z coraz częstszym występowaniem infekcji wirusem HPV u młodych dorosłych aktywnych seksualnie. Najważniejszymi czynnikami ryzyka raka jamy ustnej pozostaje mimo wszystko palenie tytoniu i picie alkoholu. Rak kolczystokomórkowy powierzchownej błony śluzowej stanowi ok. 90% złośliwych nowotworów w obrębie jamy ustnej i gardła. Zmiany przednowotworowe na błonie śluzowej mają często białe zabarwienie i lekko nierówną powierzchnię. Białe zmiany o nieznanym pochodzeniu określa się mianem leukoplakii. Zmiany podobne do przedstawionych na rycinie 1 wydają się nierówne, ponieważ proliferujący nabłonek fałduje się na powierzchni. Jednocześnie pogrubiona warstwa nabłonka maskuje czerwony kolor leżących poniżej naczyń krwionośnych. Zmiany nowotworowe tkanek powierzchownych (Ryc. 2) mają często kolor czerwony i są przerosłe. Czerwone zmiany o nieznanym pochodzeniu określa się mianem erytroplakii. Biopsja niewyjaśnionych zmian czerwonych częściej wykazuje obecność nowotworu złośliwego w porównaniu ze zmianami białymi. Dzieje się tak dlatego, że rosnący nowotwór złośliwy powoduje stan zapalny i uwalnianie cząsteczek stymulujących powstawanie nowych naczyń krwionośnych. Jednak zarówno zmiany czerwone, jak i białe mogą stano- Ryc. 3 Ryc. 4 Ryc. 5 Ryc. 3: Zmiana wyglądem przypomina liszaj płaski. Powstała po założeniu zamków ortodontycznych i zniknęła po zdjęciu aparatu. Takie zmiany określa się terminem lichenoid mucositis (zmiany lichenoidalne). Ryc. 4: Nierówną białą zmianę zaklasyfikowano początkowo jako liszaj płaski. Biopsja wykazała jednak obecność inwazyjnego raka kolczystokomórkowego. Ryc. 5: Mikrofotografia raka kolczystokomórkowego. Widoczne obszary, w których limfocyty atakują leżący powyżej dysplastyczny nabłonek, co daje efekt przypominający obraz mikroskopowy liszaja płaskiego. Tego typu reakcja immunologiczna na dysplazję może wyjaśniać, dlaczego niektóre przypadki są początkowo mylnie diagnozowane jako liszaj płaski, a dopiero potem okazują się rakiem kolczystokomórkowym. Ryc. 6 Ryc. 7 Ryc. 8 Ryc. 6: Brodawka zwykła to niewielka, łagodna wyrośl, która zwykle ma przebieg samoograniczający. Wywoływana jest przez niektóre typy wirusa HPV. Występuje częściej na skórze, jednak może rozprzestrzeniać się na błonę śluzową jamy ustnej na skutek bezpośredniego kontaktu. Ryc. 7: Kłykciny kończyste (brodawki weneryczne) są także wywoływane przez HPV. Mogą bujnie rozwijać się u osób poddawanych immunosupresji. Są to zmiany łagodne. Ryc. 8: Próbki pobierane podczas biopsji powinny mieć odpowiednią wielkość (co najmniej 3 mm). Należy je pobierać z reprezentatywnego obszaru zmiany (tkanki niezmienione, zmiana wraz z podścieliskiem). Lekarz dentysta powinien natychmiast umieścić materiał w 10% roztworze wodnym formaliny, a następnie przesłać go do histopatologa specjalizującego się w zmianach występujących w jamie ustnej w celu badania pod mikroskopem w zamkniętym naczyniu.

13 DENTAL TRIBUNE Polish Edition Praktyka 13 Technika Przykład nazwy handlowej Zasada działania Barwienie przyżyciowe błękitem toluidyny Orascan Wybarwia proliferujące komórki na niebiesko Odbijanie światła przez tkanki Vizilite Poprawia widoczność białych zmian Autofluorescencja tkanek Velscope Nieprawidłowe tkanki tracą zdolność zielonej autofluorescencji, wydają się być czarne Biopsja szczoteczkowa Oral CDx Próbka powierzchownych komórek nabłonkowych jest klasyfikowana jako pozytywna, negatywna lub atypowa. Tab. 1: Dostępne komercyjnie techniki wspomagające wykrywania nowotworów jamy ustnej. wić objaw nowotworu. Nowotwory złośliwe mogą powodować samoistny ból lub parestezje. Ogólna zasada mówi, że niewyjaśniona zmiana czerwona, biała albo wrzodziejąca, która utrzymuje się przez więcej niż 7 dni powinna być poddana biopsji. Przez lata trwała gorąca debata na temat charakteru przednowotworowego liszaja płaskiego i zmian lichenoidalnych. Obecnie wiadomo, że istnieje kilka różnych stanów chorobowych, objawiających się klinicznie w postaci typowego obrazu siateczki białych linii na czerwonym tle oraz wykazujących w badaniu mikroskopowym obecność gęstego nacieku z limfocytów T wzdłuż błony podstawnej. Prawdopodobnie ryzyko rozwoju raka kolczystokomórkowego jest różne dla różnych zmian o charakterze lichenoidalnym, np. reakcja lichenoidalna wywołana przez leki stanowi odpowiedź na preparaty stosowane ogólnoustrojowo i ustępuje po wycofaniu danego leku. Reakcja lichenoidalna może być także skutkiem kontaktu z materiałem uczulającym u osoby wrażliwej na dany alergen, np. metal (Ryc. 3). Może też powstawać z innych przyczyn. W piśmiennictwie można znaleźć wiele doniesień dotyczących rozwoju raka u pacjentów, u których postawiono wcześniej rozpoznanie liszaja płaskiego. Niektóre analizy retrospektywne wykazały jednak nieprawidłowość postawionego wcześniej na podstawie badania klinicznego lub nawet badania histopatologicznego rozpoznania liszaja płaskiego. Przypadki sugerujące transformację nowotworową zmian liszaja płaskiego (oral lichen planus OLP) mogą w rzeczywistości oznaczać czerwone i białe zmiany, które od początku miały charakter dysplastyczny, ale klinicznie i histopatologicznie przypominały OLP. Taką możliwość przedstawiono na rycinach 4 i 5. Zmiany brodawkujące, przypominające narośle, także mogą zmylić lekarza dentystę. Wiele chorób objawiających się w ten sposób jest wywołanych infekcją HPV. Do łagodnych zmian reprezentujących tę grupę należą brodawki zwykłe (Ryc. 6), które u większości pacjentów mają charakter samoograniczający się oraz kłykciny kończyste (brodawki weneryczne, Ryc. 7), które u pacjentów poddawanych immunosupresji mogą ulegać znacznemu rozprzestrzenianiu. Do tej grupy zaliczamy także zmiany przednowotworowe oraz nowotwory złośliwe. Leukoplakia brodawkująca (proliferative verrucous leukoplakia PVL) to wieloogniskowa choroba związana z powstawaniem brodawek, które w znaczącym odsetku ulegają ostatecznie przejściu w raka. Na rycinie 1 przedstawiono zmianę, która może być PVL. Rak brodawkujący przybiera postać dużej, brodawkowatej zmiany, która powoli nacieka inne tkanki i może ulec przemianie w raka kolczystokomórkowego. W ostatnich 10 latach na rynku pojawiło się kilka rozwiązań do stosowania przy fotelu pacjenta, które mają ułatwić lekarzom dentystom wczesne wykrywanie raka. Opierają się one na wybarwianiu błękitem toluidyny, odbijaniu światła przez tkanki, zjawisku fluorescencji oraz biopsji szczoteczkowej. Choć towarzyszą im atrakcyjne kampanie reklamowe, a same techniki są wygodne w stosowaniu, nie ma jak dotąd wyników rygorystycznych analiz grupy Cochrane, które mogłyby potwierdzić, że metody te ułatwiają lub w ogóle umożliwiają wczesne rozpoznawanie raka w populacji ogólnej. Nawet programy wzrokowego badania przesiewowego nie zostały poddane badaniom potwierdzającym ich przydatność w zmniejszaniu liczby osób umierających z powodu raka. Dlatego w tym zakresie konieczne są dalsze analizy. W tabeli 1 podsumowano dostępne obecnie na rynku technologie uzupełniające badanie przesiewowe w kierunku raka. Dentysta ma jednak do dyspozycji inne, bardzo przydatne narzędzie, tzn. biopsję, która jest nadal jedyną techniką pozwalającą na jednoznaczne rozpoznanie nowotworu jamy ustnej. W połączeniu ze szczegółowym wywiadem medycznym oraz dokładnym badaniem głowy i szyi, metoda ta pozwala lekarzowi z możliwie największą pewnością diagnozować zmiany w obrębie jamy ustnej. Dokładne rutynowe badanie każdego pacjenta pod kątem objawów nowotworu głowy i szyi oraz wykonywanie biopsji i badania histopatologicznego każdej potencjalnie podejrzanej zmiany, która utrzymuje się dłużej niż 10 dni może pozwolić dentystom ratować ludzkie życie Biopsja to pobranie tkanki od żyjącego człowieka w celach diagnostycznych. Niezależnie od tego, czy lekarz użyje skalpela, nożyczek chirurgicznych, czy nakłuwacza chirurgicznego, celem biopsji jest pobranie próbki materiału reprezentacyjnej dla całej zmiany i zabezpieczenie jej na czas transportu do laboratorium histopatologicznego (Ryc. 8). W laboratorium próbkę poddaje się obróbce na szkiełku i ocenia pod mikroskopem. Wynik badania histopatologicznego gotowy jest zwykle nie później niż w ciągu 7 dni. American Academy of Oral and Maxillofacial Pathology zaleca, aby wszystkie tkanki usuwane z jamy ustnej ze wskazań estetycznych lub czynnościowych były wysyłane do histopatologa specjalizującego się w obszarze jamy ustnej, tak jak tkanki pozyskane drogą biopsji chyba, że są wycinane w efekcie rutynowego zabiegu, takiego jak gingiwektomia. Badanie histopatologiczne jest zwykle refundowane przez płatnika. Tkanki pobrane przez dentystę mogą być także wysyłane do histopatologów nie specjalizujących się w obszarze jamy ustnej. Za specjalistę w tej dziedzinie uważa się lekarza, który po ukończeniu studiów stomatologicznych odbył co najmniej 3-letnie specjalistyczne szkolenie i bardzo dobrze orientuje się w chorobach błony śluzowej jamy ustnej. Dokładne rutynowe badanie każdego pacjenta pod kątem objawów nowotworu głowy i szyi oraz wykonywanie biopsji i badania histopatologicznego każdej potencjalnie podejrzanej zmiany, która utrzymuje się dłużej niż 10 dni może pozwolić dentystom ratować ludzkie życie. DT Piśmiennictwo dostępne u wydawcy. Autor Dr Sara Gordon jest adiunktem w College of Dentistry na University of Illinois w Chicago (USA). Można się z nią skontaktować, pisząc na adres: AD

14 14 Perspektywy DENTAL TRIBUNE Polish Edition Miniimplanty jako kluczowe rozwiązanie w gabinecie stomatologicznym część III Björn Ludwig, Bettina Glasl, Thomas Lietz, Jörg A. Lisson, Niemcy Ryc. 1a Ryc. 1b Ryc. 1c Ryc. 1a-c: Dystalizacja górnych zębów trzonowych. Doprzednie ustawienie zębów 16 i 26, widoczne przemieszczenie kłów (a). Aparat Walde Frog (FORESTADENT) przymocowany do 2 miniimplantów (b). Dystalizacja o ok. 6 mm po 3 miesiącach leczenia zapewniła dostateczną ilość miejsca dla wprowadzenia kłów na właściwe pozycje (c). Ryc. 2a Ryc. 2b Ryc. 2c Ryc. 2d Ryc. 2a-d: Dystalizacja górnych zębów bocznych. Miniimplanty wprowadzono w okolicy linii pośrodkowej (OrthoEasy, FORESTADENT) (a). Miniimplanty OrthoEasy z zamocowanymi łącznikami laboratoryjnymi (b). Aparat Frog zamontowano do łączników laboratoryjnych (c). Boczne zdjęcie rtg ukazujące idealne położenie miniimplantów, łączników laboratoryjnych i aparatu Frog (d). Poziome przemieszczenie zęba Brak miejsca w łuku to jedna z głównych przyczyn skośnego ustawienia zębów. Jednym ze sposobów rozwiązania tego problemu jest stworzenie niezbędnego miejsca. Z drugiej strony, przedwczesna utrata zębów lub inne zaburzenia anatomiczne mogą prowadzić do powstawania wolnych przestrzeni, które z różnych przyczyn należy zamknąć. Wcelu korekty poziomego przemieszczenia zębów można zastosować miniimplanty, które mają tę zaletę, że nie powodują niepożądanych efektów działania sił o przeciwnym do planowanego kierunku. Dystalizacja Przedstawiony przypadek (Ryc. 1a-c) dotyczy często spotykanego problemu: migracji zębów trzonowych w kierunku mezjalnym. Doprowadziło to do znacznego niedoboru miejsca w obszarze kłów. W takiej sytuacji istnieją 2 możliwości terapii: ekstrakcja Ryc. 3a Ryc. 3b Ryc. 3c lub dystalizacja. W prezentowanym przypadku możliwe było przeprowadzenie dystalizacji, a dzięki temu nie było konieczności usuwania zębów. Konwencjonalne techniki dystalizacji (poza użyciem rozwiązań typu aparat Headgear) wymagają oparcia na innych grupach zębów. Takie kotwienie Ryc. 3a-c: Mezjalizacja górnych zębów trzonowych. Miniimplanty wszczepione w okolicy linii pośrodkowej z łącznikami laboratoryjnymi (FORESTADENT) i śruba poprzeczna z zaczepem dla maski twarzowej Delaire a (a). Stan po ekspansji poprzecznej i powstaniu diastemy w linii pośrodkowej (b). Widok zewnątrzustnego aparatu z maską Delaire a (c). ma negatywne efekty reaktywne. W tym przypadku w sytuacji zastosowania konwencjonalnej metody dystalizacji istniało bardzo wysokie prawdopodobieństwo protruzji zębów przednich. Tego niekorzystnego efektu można uniknąć, stosując miniimplanty. Można je wszczepiać na powierzchni przedsionkowej lub jak w tym przypadku podniebiennej. Przedsionkowe umieszczenie miniimplantu (np. pomiędzy zębami przedtrzonowymi) zawsze wiąże się z ryzykiem ewentualnej interferencji z migracją zębów. W takiej sytuacji konieczne jest usunięcie miniimplantu i użycie w dalszym etapie konwencjonalnych metod kotwienia/blokowania (np. przy pomocy ligatury). W prezentowanym przypadku obecność pierwszych zębów trzonowych stanowiła przeciwwskazanie do umieszczenia miniimplantów w okolicy przedtrzonowców. Ryc. 4a Ryc. 4b Ryc. 4c Ryc. 4a-c: Zamykanie przestrzeni w odcinku górnych zębów przednich. Diagram ilustrujący zasadę kotwienia (a). Sytuacja początkowa: przyśrodkowe zęby sieczne utrzymano na miejscu przy pomocy łuku stalowego (19 x 25), przymocowanego do miniimplantu z dodatkowym momentem obrotowym przyłożonym do zębów (b). Po 9 miesiącach zakotwienie jest nadal stabilne (c). Ryc. 5a Ryc. 5b Ryc. 5c Ryc. 5a-c: Zamykanie przestrzeni w odcinku górnych zębów przednich. Retrakcja en masse z użyciem miniimplantów i aparatu Power Arm (FORESTADENT), przedstawionego w pozycji ściśniętej (a). Stan po usunięciu zęba przedtrzonowego, widoczny miniimplant OrthoEasy(b). W celu dodatkowej dystalizacji kła użyto jako źródła siły aparatu Power Arm (c). Wszczepienie 2 miniimplantów w okolicy linii pośrodkowej ma wiele zalet. Po pierwsze: miniimplanty zapewniają bardzo stabilne zakotwienie aparatu do dystalizacji, ponadto nie utrudniają przesuwania zębów w odcinku bocznym. Nawet po skutecznej dystalizacji zębów trzonowych można je stosować do stabilizacji uzyskanej sytuacji do czasu zakończenia terapii. Nie ma też ryzyka uszkodzenia innych zębów na skutek niekorzystnej sytuacji przestrzennej i/lub niewłaściwego osadzenia. Wadą połączenia, jakie musi być zapewnione pomiędzy stosowanym aparatem Walde Frog (FORESTA- DENT) i miniimplantami (Ryc. 1a-c) jest utrudnione oczyszczanie. Ze względu na pokrycie dużych powierzchni błony śluzowej istnieje ryzyko jej zapalenia (i rozwoju perimucositis). Jeśli w dalszym przebiegu djdzie do powstania periimplantitis, istnieje ryzyko przedwczesnej utraty miniimplantów. Możliwą alternatywą do stosowania w przyszłości mogą być

15 DENTAL TRIBUNE Polish Edition Perspektywy 15 łączniki laboratoryjne (Ryc. 2a-d), które nie zawierają tworzyw sztucznych i umożliwiają w pełni higieniczne połączenie aparatu z miniimplantami. Mezjalizacja Jedną z najbardziej problematycznych sytuacji w terapii ortodontycznej jest korekta ustawienia zębów polegająca na ich wysunięciu ku przodowi, szczególnie w obrębie szczęki. Mogłoby się wydawać, że dostępność miniimplantów oznacza możliwość całkowitej rezygnacji z konwencjonalnych aparatów. Jednak w zależności od sytuacji początkowej i charakteru niezbędnej korekty, może zaistnieć wskazanie do połączenia różnych metod. Jest to często sugerowane lub wręcz konieczne z przyczyn biomechanicznych, np. w wadach klasy III. W przypadku przedstawionym na rycinach 3a-c zastosowano wymuszoną ekspansję szwu podniebiennego w połączeniu z wysunięciem ku przodowi uzyskanym przy użyciu maski twarzowej Delaire a. Podparcie zapewnione przez 2 miniimplanty wprowadzone w okolicy linii pośrodkowej spowodowało, że siły wywierane w kierunku osiowym i poprzecznym były niemal całkowicie przenoszone na kości. Pozwoliło to w znacznym stopniu wyeliminować efekty uboczne ze strony zębów. Zamykanie przestrzeni Dzięki dostępności miniimplantów możliwe jest obecnie stosowanie nowych technik terapeutycznych, szczególnie w tych przypadkach, w których występują częściowe braki uzębienia w wyniku ekstrakcji kompensacyjnych oraz problem braku stabilności zębów wykorzystywanych jako podparcie. W tych przypadkach szczególnego znaczenia nabiera III prawo Newtona. Głównym problemem, z jakim należy się zmierzyć, dokonując wyboru strategii terapeutycznej jest minimalizacja sił o zwrocie przeciwnym do pożądanego. Ortodontyczne zamykanie przestrzeni w łuku zębowym przy użyciu miniimplantów jest szczególnie zalecane w przypadkach: braku możliwości zastosowania metod alternatywnych i/lub braku pewności co do ich skuteczności w danej sytuacji, konieczności uniknięcia nadmiernej liczby zamków ortodontycznych z przyczyn kosmetycznych lub czynnościowych, konieczności szybkiego ukończenia leczenia lub leczenia bez korekty ustawienia całego łuku zębowego, leczenia asymetrycznego związanego z ryzykiem przesunięcia linii pośrodkowej i możliwością prowadzenia ekstrakcji kompensacyjnych, potrzeby zapewnienia odpowiedniego wstępnego ustawienia zębów w ramach przygotowania do leczenia protetycznego. Warto zauważyć, że w przypadkach, w których proponujemy pacjentowi leczenie mające na celu zamknięcie przestrzeni, musimy go poinformować nie tylko o koszcie i ryzyku związanym z taką terapią, ale także o dostępnych rozwiązaniach alternatywnych, np. z wykorzystaniem mostów lub implantów. Wyróżniamy 3 typy zabiegów mających na celu zamknięcie przestrzeni. 1. Zamykanie przestrzeni w odcinku zębów przednich (np. w przypadku przemieszczenia bocznych zębów siecznych): Ryc. 6a Ryc. 6b Ryc. 6c Ryc. 6a-c: Zamykanie przestrzeni w odcinku górnych zębów bocznych. Sytuacja początkowa: zęby 25 i 27 wolne od próchnicy (a). Użycie miniimplantów (OrthoEasy) pozwala na przeprowadzenie niewidzialnego leczenia (b). Do przeprowadzenia mezjalizacji wystarczy tylko kilka elementów (c). Ryc. 7a Ryc. 7b Ryc. 7c Ryc. 7a-c: Ekstruzja pojedynczego zęba. Możliwa korekta położenia bocznego zęba siecznego, który uległ intruzji na skutek urazu (a). Miniimplant połączony w sposób pośredni z kłem oraz zastosowanie techniki cienkołukowej do ekstruzji zęba 22 (b). Stan po 3 miesiącach (c). Wskazaniem do ortodontycznego zamknięcia przestrzeni jest często wolna przestrzeń w odcinku zębów przednich, szczególnie na poziomie bocznych zębów siecznych. Do efektów niepożądanych konwencjonalnych metod terapii należą przesunięcie linii pośrodkowej i/lub nieprawidłowe pochylenie zębów przednich. Takich efektów można uniknąć, stosując do stabilizacji przyśrodkowych zębów siecznych miniimplanty (Ryc. 4a-c). Do stabilizacji zębów przednich można użyć sztywnego łuku stalowego o wymiarach co najmniej 0,48 mm x 0,64 mm (19 x 25), przymocowanego do 2 miniimplantów wszczepionych w linii pośrodkowej lub w jej sąsiedztwie. W ten sposób można zamknąć przestrzeń przy użyciu standardowych technik mechanicznych i aparatu zakładanego na powierzchnie przedsionkowe bez ryzyka zmiany pozycji zębów siecznych. 2. Retrakcja en masse lub retrakcja kłów (np. w przypadku braku zębów przedtrzonowych): Tego typu terapię także można wspomóc miniimplantami (Ryc. 5a-c). Wprzeciwieństwie do konwencjonalnych aparatów, nie mamy tu do czynienia z utratą kotwienia, ale raczej z poprawą warunków biomechanicznych dzięki korzystniejszemu ukierunkowaniu sił. Jeśli miniimplant i zaczep dla elementu aktywnego (sprężynki lub łańcuszka elastycznego) zostaną umieszczone na tym samym poziomie co środek oporu kłów, możliwe jest przesunięcie zęba (lub zębów). 3. Zamykanie przestrzeni w odcinku zębów trzonowych (np. zamiast leczenia protetycznego): Mimo postępu w dziedzinie profilaktyki, nie udało się jak dotąd całkowicie wyeliminować problemu przedwczesnej utraty pierwszych zębów trzonowych. Może w związku z tym zaistnieć potrzeba odpowiedniego leczenia szczególnie, jeśli sąsiadujące zęby są wolne od próchnicy (Ryc. 6a-c). Co powinniśmy zaproponować pacjentowi: implanty, mosty czy ortodontyczne zamknięcie przestrzeni? Uwzględniając faktyczne rokowanie długoterminowe w odniesieniu do zębów filarowych, zachowanie naturalnych zębów i możliwie najmniejszy wpływ na już obecne wypełnienia lub uzupełnienia, nie wydaje się, aby leczenie protetyczne było właściwym rozwiązaniem. Podstawowa Ryc. 8a Ryc. 8a, b: Ekstruzja jako metoda terapii zgryzu otwartego, powstałego na skutek wpychania języka z zaburzeniami w obrębie górnego łuku zębowego. Celem leczenia była ekstruzja przednich zębów szczęki przy użyciu miniimplantu wszczepionego do kości żuchwy (a). Stan po 12 miesiącach (b). Ryc. 9a Ryc. 9a, b: Wykorzystanie intruzji w celu zamknięcia zgryzu otwartego (wada kostna powikłana wpychaniem języka). Uzyskano intruzję zębów trzonowych przy użyciu śruby Titanol Uprighting Spring (FORESTADENT) (a). Stan po 6 miesiącach (b). zasada stomatologii odtwórczej najpierw usunąć tkanki, aby je potem odtworzyć często nie jest najlepszym wyjściem. Przyjmijmy, że podjęto decyzję o przesunięciu zęba 27 ku przodowi w celu kompensacji utraty zęba w naturalny sposób. Zakotwienie szkieletowe oznacza możliwość uniknięcia niepożądanych efektów ubocznych, jak obustronne zamykanie szpary. Przesuwanie mezjalne zębów wymaga użycia jedynie kilku elementów (zamków, sprężyn itp.). Leczenie jest niezauważalne dla otoczenia, a jednocześnie w porównaniu do przedstawionych rozwiązań alternatywnych jest opłacalne i zapewnia bardzo wysoki stopień zachowania własnych tkanek. Rokowanie w zakresie wieloletniego zachowania naturalnych zębów jest bardzo dobre. Pionowe przemieszczenie zęba Przemieszczenie zęba wzdłuż osi pionowej zawsze może stanowić problem kosmetyczny i/lub czynnościowy. Rozwiązaniem jest ekstruzja albo intruzja z zastosowaniem zakotwienia szkieletowego. Jest to technika bardzo prosta w użyciu i bardzo opłacalna pod względem finansowym. Ekstruzja Ekstruzję przy użyciu miniimplantów można stosować w odniesieniu do pojedynczych zębów (Ryc. 7a-c) lub Ryc. 8b Ryc. 9b ich grup (Ryc. 8a, b). Na skutek urazu doszło do intruzji zęba 22 (Ryc. 7a-c). W ciągu 3 miesięcy doprowadzono do powrotu zęba na miejsce, wykorzystując pośrednie zakotwienie zęba 23 na miniimplancie za pomocą aparatu cienkołukowego. W przypadku wady zgryzu związanej z widocznością języka i kości (Ryc. 8a, b) zdecydowano o ekspansji poprzecznej łuku i ekstruzji zębów przednich. Zastosowano gumowe wyciągi międzyszczękowe, zamocowane do miniimplantów w żuchwie. Gdyby połączono zamki z dolnymi przednimi zębami, doszłoby do niepożądanej ekstruzji tych zębów (każda siła powoduje działanie równej siły o przeciwnym zwrocie). Ze względu na mniejszą powierzchnię korzeni doszłoby do tego w znacznie krótszym czasie niż do przesunięcia przednich zębów szczęki. Zakotwienie w obrębie kości dolnego łuku zębowego zapobiegło powstaniu tego niekorzystnego efektu ubocznego. Intruzja Prezentowany przypadek zgryzu otwartego z wpychaniem języka w szparę pomiędzy zębami (Ryc. 9a, b) leczono poprzez intruzję zębów trzonowych i wynikającą z tego rotację szczęki w kierunku ogonowym. Miniimplanty umieszczono w I i IV kwadrancie pomiędzy kłami i pierwszymi zębami przedtrzonowymi. Do miniimplantu zamocowano sprężynę Titanol Uprighting Spring (FORESTADENT). Miniimplantusytuowano w takim miejscu, aby uzyskać efekt intruzji. Po 5 miesiącach leczenia uzyskano nawet pewną nadkorekcję położenia pierwszych zębów trzonowych po obu stronach, co doprowadziło do likwidacji zgryzu otwartego w przednim odcinku uzębienia. Wnioski Rozpoczęcie pracy z miniimplantami może wymagać od lekarza pokonania barier logistycznych i emocjonalnych, jednak wszechstronność ich zastosowania staje się widoczna dopiero wtedy, kiedy je stosujemy w praktyce. Miniimplanty w znacznym stopniu ułatwiają naszą codzienną pracę. Zwiększają skuteczność i wydajność stosowania wielu aparatów ortodontycznych, prowadząc do ogólnej poprawy jakości leczenia. DT Kontakt Dr Björn Ludwig Am Bahnhof 54, Traben-Trarbach, Niemcy Tel.: Faks: kieferorthopaedie-mosel.de

16 EMS-SWISSQUALITY.COM 1+1=3 NOWY AIR-FLOW MASTER PIEZON PIASKOWANIE LIDER W PROFILAKTYCE - PIEZON BEZ BÓLU - > AIR-FLOW NISZCZY BIOFILM > - -

17 ENDO TRIBUNE The World s Endodontic Newspaper Polish Edition LISTOPAD-GRUDZIEŃ VOL. 2, NR 3 Praktyka System STAułatwia głębokie znieczulenie Strona 2 Praktyka Poszerzona preparacja odcinka wierzchołkowego Strona 4 Wydarzenia Konferencje, targi i kursy dla lekarzy dentystów Strona 8 Zawsze staraj się pozostawić naturalne zęby! Posuwamy się naprzód w kierunku zwiększania świadomości w zakresie endodoncji i ważnej roli, jaką ta dziedzina pełni w prowadzeniu leczenia, które jest praktycznie bezbolesne mówi dr Louis E. Rossman, prezes AAE Rossman przypomina dentystom, że implanty mogą być najlepszym rozwiązaniem dla wielu pacjentów, jednak długotrwałe korzyści wynikające z zachowania własnych zębów mogą przewyższać ich sztuczne odtwarzanie. Fred Michmershuizen Redaktor Naczelny magazynu Endo Tribune przeprowadził wywiad z dr. Louisem E. Rossmanem Prezesem Amerykańskiego Towarzystwa Endodontycznego (AAE). Rossman omówił inicjatywy AAE (American Association of Endodontists), które istotnie zwiększyły świadomość społeczną na temat endodoncji i znacznie poprawiły nastawienie pacjentów do leczenia kanałowego. Mówił również o potrzebie włączania endodontów do podejmowania decyzji dotyczących planu leczenia i podkreślił istotę zachowania własnych zębów pacjenta, gdy tylko taka możliwość istnieje. Na czym polega największe nieporozumienie w zakresie leczenia kanałowego i co robi Amerykańskie Towarzystwo Endodontyczne, aby je wyjaśnić? Najczęstsze błędne przekonanie dotyczy bólu związanego z leczeniem endodontycznym oraz strachu przed tym zabiegiem. Analizy wskazują, że 58% społeczeństwa denerwuje się lub boi leczenia endodontycznego. To znacznie więcej niż w przypadku jakiegokolwiek innego zabiegu stomatologicznego! Jest to szczególne wyzwanie dla naszego zawodu i specjalności. Od 2004 r. Amerykańskie Towarzystwo Endodontyczne skupia się na dementowaniu mitów i nieporozumień dotyczących leczenia endodontycznego poprzez swoją kampanię wizerunkową. Korzystając ze środków masowego przekazu, bezpośredniej komunikacji z dentystą ogólnym oraz informacji przekazywanych nauczycielom stomatologii i studentom, posuwamy się naprzód w kierunku podwyższania świadomości w zakresie endodoncji i ważnej roli, jaką dziedzina ta pełni w prowadzeniu praktycznie bezbolesnego leczenia, które Louis E. Rossman umożliwia uratowanie własnych zębów pacjenta. Jesteśmy jeszcze bardziej zmotywowani faktem, że obecność w mediach informacji na temat specjalności zwiększyła się o 360% od momentu rozpoczęcia kampanii, a 89% pacjentów, którzy mieli przeprowadzone leczenie kanałowe przez endodontę wróciłoby w celu przeprowadzenia kolejnego leczenia tego typu. Jaka jest rola dentysty ogólnego? Muszę podkreślić, że bardzo cenimy rolę, jaką odgrywa dentysta ogólny w procesie podejmowania decyzji przez pacjenta. Nasze badania wskazują, że 57% pacjentów polega na poradzie swojego dentysty podczas podejmowania decyzji, czy poddać się leczeniu kanałowemu, czy ekstrakcji. Dlatego AAE stawia sobie za cel bycie najbardziej wiarygodnym i najlepiej dostępnym dla dentysty ogólnego źródłem informacji na temat endodoncji. W rzeczywistości nie ma wystarczającej liczby endodontów, aby sprostać 15 mln zabiegów leczenia kanałowego, które są przeprowadzane w każdym roku. Ponieważ większość zabiegów leczenia kanałowego wykonywana jest przez dentystów ogólnych, dążymy do tego, aby zapewnić im dostęp do najnowszych doniesień klinicznych i źródeł informacji na temat endodoncji i oferujemy swoją pomoc jako partnerzy w zapewnieniu jak najlepszej opieki nad pacjentem. Formularz Oceny Trudności Przypadku Endodontycznego, stworzony przez AAE pozwala lekarzom praktykom ocenić swoje umiejętności i poziom komfortu prowadzenia zabiegu w różnych stopniach trudności przypadku. Pozwala łatwo określić moment, w którym działając w najlepszym interesie pacjenta, należy go skierować do endodonty. W szczególności zachęcamy wszystkich dentystów do współpracy z miejscowymi endodontami w celu zdobycia informacji na temat zagadnień i udoskonaleń w tej specjalności. Biorąc pod uwagę rosnące obecnie zainteresowanie implantami, jak widzi Pan przyszłości endodoncji? Nie ma wątpliwości, że implanty zębowe są obecnie uzasadnioną opcją leczniczą dla wielu osób, szczególnie dla pacjentów bezzębnych. Jednak jesteśmy coraz bardziej zaniepokojeni swobodą, z jaką wielu dentystów korzysta z implantów jako zamienników naturalnych zębów, które mogłyby być uratowane dzięki leczeniu endodontycznemu. Naszym celem jest podjęcie wszystkich możliwych prób zachowania naturalnego uzębienia. Nic nie wygląda, nie wywołuje takiego odczucia i nie funkcjonuje tak jak naturalny ząb. Badania konsumenckie przeprowadzone przez AAE wskazują, że pacjenci coraz częściej wolą mieć przeprowadzone leczenie kanałowe niż usunięty ząb i wprowadzony w to miejsce implant. Obecna debata wśród specjalistów w dziedzinie stomatologii dotycząca implantów podkreśla fakt, że badania kliniczne dotyczące powodzenia w implantologii odbywają się w ściśle kontrolowanych warunkach i wykorzystują definicję powodzenia, która jest dużo mniej restrykcyjna niż w podobnych badaniach dotyczących powodzenia leczenia endodontycznego. Te ostatnie są często prowadzone w warunkach odpowiadających gabinetowi i konsekwentnie mają równie wysoki stopień powodzenia. Tylko dlatego, że ekspert w dziedzinie implantologii wprowadza z sukcesem implant w badaniach wykonywanych w laboratorium nie oznacza, że implanty są tak skuteczne jak leczenie endodontyczne, ale zrozumienie tej różnicy wymaga wnikliwej oceny piśmiennictwa. Korzystając z informacji firm implantologicznych, stosujących agresywny marketing swoich produktów, czasami trudno dojść do obiektywnych wniosków. Z mojego punktu widzenia specjalność endodontyczna będzie w dalszym ciągu dobrze się rozwijać, niezależnie od pozycji implantów. Badania coraz częściej wskazują, że istotnie więcej implantów wymaga interwencji pooperacyjnej niż zębów po leczeniu endodontycznym powodując, że implanty stają się kłopotliwą i kosztowną metodą leczenia dla pacjenta, a dodatkowo opcją mniej trwałą w dłuższym przedziale czasowym. Kiedy dentysta zwróci uwagę w przyszłości na wyniki długoczasowe leczenia implantologicznego, stanie się oczywiste, że pełne spektrum leczenia endodontycznego, włączając w to zaawansowane techniki chirurgiczne, które mogą być sprawnie wykonane przez endodontę, jest zdecydowanie bardziej wiarygodnym i rozważnym wyborem dla znacznej większości pacjentów. Jakie są Pana zdaniem najtrudniejsze wyzwania, którym obecnie muszą sprostać endodonci i dentyści ogólni, prowadzący leczenie kanałowe? AD

18 2 Praktyka ENDO TRIBUNE Polish Edition Największym obecnie wyzwaniem dla osób, które zajmują się leczeniem endodontycznym jest przekonanie pacjenta o fakcie, że długoczasowe zalety wynikające z pozostawienia naturalnego uzębienia przewyższają sztuczne odpowiedniki przeświadczenie, że jeżeli zabieg endodontyczny jest konieczny, ząb będzie utrzymywał się po prawidłowej odbudowie przez dekady, a nawet do końca życia. Widoczny współcześnie trend zmierzający do wymiany zębów postrzegany jest jako rozwiązanie trwałe. Nawet jeżeli przyjmiemy, że stopień powodzenia może być identyczny w krótkim czasie, później mogą pojawić się dodatkowe problemy z implantami, np.: wyrzynanie się naturalnego zęba za implantem, który uległ kościozrostowi, czarne trójkąty, obluzowanie śruby, defekty dziąsła. Są to rzadko dyskutowane, ale rzeczywiste problemy. Bezsprzecznie nie dotyczą one naturalnych zębów. Czy to oznacza, że po ukończeniu odbudowy zęba stopień długofalowego powodzenia odbudowy naturalnych zębów jest większy? Czy istnieją kwestie etyczne związane z usuwaniem naturalnych zębów i czy to zyski są siłą napędową opieki stomatologicznej? Uczciwe rozważenie tych zagadnień może ponownie upewnić dentystów w przeświadczeniu, że ich zaangażowanie w zachowanie naturalnych zębów nie jest przestarzałą metodą leczenia, ale w rzeczywistości odpowiedzialną, sprawdzoną przez długi czas, udowodnioną badaniami klinicznymi decyzją leczniczą, która ma długofalowe zalety dla zdecydowanej większości pacjentów. Gdyby mógł Pan zmienić jedną rzecz w dzisiejszym sposobie uprawiania stomatologii, co by Pan wybrał? Chciałbym cofnąć się do czasów, w których powszechna była współpraca i funkcjonowaliśmy jako interdyscyplinarny zespół, w skład którego podczas planowania decyzji leczniczych wchodził endodonta. Specjaliści w porozumieniu z dentystą ogólnym oraz zajmującym się odbudową, powinni pracować razem dla dobra pacjenta. Endodonci są na pierwszej linii w ustalaniu prognozy dla zębów wiemy, co możemy uratować, ale również rozpoznajemy zęby, które nie nadają się już do leczenia. Pacjent czerpałby tylko korzyści z takiego postępowania. Co sprawia Panu najwięcej satysfakcji w pracy dla AAE? Zajmowanie pozycji Prezesa AAE jest przywilejem. To honor służyć każdemu z naszych członków. Podczas tego roku kadencji miałem do czynienia z osobami i organizacjami, które służą swoim wyborcom i stomatologii w doskonały sposób. Wykonujemy piękny zawód koncentrujący się na opiece nad pacjentem i jego zdrowiu oraz na eliminacji choroby. Była to rzadka okazja do pracy z członkami naszej organizacji, naszym biurem i personelem w Chicago. Życzę każdemu endodoncie, aby mógł doświadczyć tego, czego ja doświadczyłem w tym roku. Jednocześnie zachęcam każdego profesjonalistę w dziedzinie stomatologii do angażowania się i poświęcania swojego czasu organizacjom stomatologicznym i zawodowym, niezależnie od tego, czy działają one na poziomie lokalnym, czy krajowym. Ucz w szkole, stań się mentorem, pracuj jako wolontariusz dla komisji cokolwiek robisz, służysz swojej profesji, kolejnym pokoleniom dentystów oraz pacjentom, którzy są pod naszą opieką. ET ET Info Dr Louis E. Rossman otrzymał tytuł D.M.D. w 1975 r. i certyfikat endodonty w 1977 r. w University of Pennsylvania School of Dental Medicine. Prowadzi praktykę stomatologiczną w zakresie endodoncji w centrum Filadelfii i jest profesorem klinicznym endodoncji w University of Pennsylvania School of Dental Medicine. Jest honorowym przewodniczącym I.B. Bender Division of Endodontics w Albert Einstein Medical Center oraz pracuje jako docent kliniczny chirurgii i medycyny zarówno w Drexel University College of Medicine, jak i Thomas Jefferson University. Jest konsultantem w dziedzinie endodoncji w Szpitalu Dziecięcym w Filadelfii. Louis E. Rossman dużo publikuje, napisał wiele prac na temat endodoncji oraz przyczynił się do powstania wielu endodontycznych podręczników. Ponadto bardzo intensywnie prowadzi wykłady na całym świecie. Można się z nim skontaktować, pisząc na adres: System STAułatwia uzyskanie głębokiego znieczulenia Allen R. Helfer, USA Stres związany ze świadomością, że wykorzystaliśmy wszystkie znane sobie sposoby i nie osiągnęliśmy pożądanego efektu, występuje nie tylko na uczelniach stomatologicznych, ale w każdym gabinecie dentystycznym. System STA Kiedy mamy do czynienia z ostrym, przeszywającym bólem, z pewnością nie możemy odesłać pacjenta. 85% moich pacjentów to osoby kierowane przez ogólnie praktykujących lekarzy dentystów. Kierują oni pacjentów do naszego gabinetu, ponieważ jesteśmy specjalistami, którzy mogą pochwalic się sukcesami w zakresie znoszenia bólu. Wielu endodontów, którzy zwykle pracują, lecząc pojedyncze zęby, w szczególny sposób docenia zalety systemu STA firmy Milestone Scientific. Skoro większość moich pacjentów trafia do mnie z polecenia, muszę nie tylko zaspokoić ich oczekiwania, ale także co równie ważne oczekiwania lekarzy, którzy ich do mnie kierują. Pacjent trafia do mnie tylko na krótkotrwałe leczenie, ale z lekarzem kierującym do mnie pacjentów wiąże mnie długotrwały związek. Jeśli ważne jest dla nas kreowanie wizerunku gabinetu, musimy pamiętać, że to pacjenci w znacznej mierze tworzą ten wizerunek nie tylko wobec lekarza, który ich skierował, ale także poprzez tzw. marketing szeptany i pocztę pantoflową. Dlatego tak ważne jest to, co z wizyty zapamięta pacjent. W taki sposób buduje się markę gabinetu poświęcając w danym momencie całą uwagę temu jednemu pacjentowi. Uważam, że od pierwszego wrażenia pacjenta zależy 90% jego zaufania do lekarza. Przed rozpoczęciem nauki zabiegów endodontycznych, uczę moich studentów odpowiedniego traktowania pacjentów. Mogę bez trudu nauczyć, jak czyścić, opracowywać i wypełniać kanały, ale nie mogę nauczyć wrażliwości i empatii. Po postawieniu rozpoznania i ustaleniu zęba przyczynowego, można rozpocząć pracę. Kolejny moment interakcji z pacjentem to procedura znieczulania. Większość pacjentów bardziej boi się igły niż samego zabiegu, dlatego dla lekarza jest to bardzo istotny etap. Być może jest to pierwszy i ostatni raz, kiedy widzimy tego pacjenta, dlatego jego pierwsze wrażenie ma znaczenie kluczowe szczególnie, jeśli wiemy, że swoje doświadczenia (i dobre, i złe) pacjent przekaże lekarzowi, który go do nas skierował. Zajmuję się endodoncją od ponad 40 lat. Uczę w szkołach stomatologicznych i prowadzę na całym świecie wykłady na temat bezstresowej i przewidywalnej endodoncji. Najczęściej zadawane mi pytanie brzmi: Jak mogę uzyskać głębokie znieczulenie tak, aby móc otworzyć ząb? Jeszcze kilka lat temu nie znałem odpowiedzi na to pytanie. Dzisiaj zabiegi leczenia kanałowego są bezstresowe zarówno dla mnie, jak i dla moich pacjentów dzięki urządzeniu do sterowanej komputerowo aplikacji środków miejscowo znieczulających (Computer Controlled Local Anesthesia Delivery System CCLAD, firmy Milestone Scientific), nazywanego Systemem STA. Wykonywane przy pomocy tego systemu znieczulenia są bardziej komfortowe, przewidywalne i dokładne. Moje doświadczenia wskazują, że sposób podawania znieczulenia warunkuje wiarę pa-

19 ENDO TRIBUNE Polish Edition Praktyka 3 Dr Eugene R. Casagrande uważa, że system STA to doskonałe rozwiązanie dla pacjenta, lekarza i gabinetu. Kolejna ważna korzyść dotyczy stosowania koferdamu. Czasami zdarza się, że klamra od koferdamu uciska dziąsło, wywołując dyskomfort u pacjenta. Dzięki całkowitemu znieczuleniu dziąseł, zakładanie koferdamu i klamry jest dla pacjenta zupełnie bezbolesne. Ułatwia to znacznie przeprowadzenie zabiegu bez stresu i z większą wydajnością. Endo Tribune.ai :55:21 Zakup Systemu STA do naszego gabinetu w ogromny sposób wpłynął pozytywnie na moją codzienną praktykę. Mogę teraz zajmować się swoja pracą bez strachu i napięcia, jakie odczuwałem w minionych latach. Zauważyłem także, że obecnie inni lekarze kierują do mnie pacjentów ze względu na stosowaną technikę znieczulania. System STA firmy Milestone Scientific pozwala lekarzom dentystom na wolne i bezbolesne podawanie znieczulenia. Jego zalety to m.in.: możliwość wykonywania już wraz z pierwszym wkłuciem przewidywalnego znieczulenia śródwięzadłowego dzięki systemowi dodatniego sprzężenia zwrotnego DPS, brak znieczulenia okolicznych struktur dzięki możliwości znieczulenia śródwięzadłowego, ergonomia i lekkość, lepsza tolerancja przez pacjentów w porównaniu do tradycyjnych rozwiązań, możliwość pracy z końcówką wielkości pilnika endodontycznego, co ułatwia dotarcie do najtrudniejszych okolic, 4 wygodne rozmiary końcówek umożliwiające przeprowadzenie dowolnego typu znieczulenia. ET ET Kontakt Z dr. Helferem można się skontaktować, pisząc na adres: cjenta w umiejętności i zdolności lekarza dentysty. Przez całe lata pracy wykonywałem blokady nerwu zębodołowego dolnego, ale z całą pewnością nie jest to metoda niezawodna. Wykonując znieczulenie, trzeba po prostu trafić w dziesiątkę. U niektórych pacjentów występują wszystkie objawy znieczulenia, ale wystarczy dotknąć zęba wiertłem, a pacjent czuje ból. Próbujemy więc znieczulać ponownie. AD Nauczono nas, że w celu zmniejszenia dyskomfortu należy podczas wykonywania znieczulenia przewodowego nerwu zębodołowego dolnego powoli podawać środek znieczulający, ale nie jest to łatwe. Wolną, bezbolesną aplikację można łatwo uzyskać, stosując sterowane komputerowo urządzenie do miejscowej iniekcji środków znieczulających System STA firmy Milestone Scientific. System ten rozwiązuje problem poprzez precyzyjną kontrolę prędkości wypływu środka znieczulającego, a dzięki temu możliwe jest podawanie preparatu poniżej progu bólu pacjenta. Technologia ta wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego (dynamiczną kontrolę ciśnienia), informując lekarza w czasie rzeczywistym sygnałem wizualnym i dźwiękowym, czy końcówka igły znajduje się w obrębie więzadła ozębnej, co z kolei ma znaczenie dla właściwego przeprowadzenia znieczulenia śródwięzadłowego. System STA informuje także, czy igła nie przemieściła się podczas iniekcji, zapewniając dokładność aplikacji. Dodatkową zaletą tej techniki jest głębokie znieczulenie jednego zęba bez powodowania zdrętwienia warg, języka lub innych zębów pacjenta. Wykorzystuję System STA w swojej praktyce do podawania wszystkich tradycyjnych znieczuleń, ale także jako narzędzie diagnostyczne jeśli np. nie jestem w stanie zidentyfikować zęba, który powoduje ostre dolegliwości bólowe, znieczulam podejrzany ząb śródwięzadłowo. Jeśli ból mija wiem, że to właśnie jest ząb przyczynowy. Jeżeli podejrzewam, że źródłem bólu może być ząb 26 (pierwszy górny prawy trzonowiec) albo 25 (drugi górny prawy przedtrzonowiec), używam Systemu STA do znieczulenia zęba trzonowego. Jeśli ból ustąpi wiem, że to ten ząb powodował dolegliwości. Jeżeli nie, zębem przyczynowym jest ząb 25. System STA to doskonałe narzędzie diagnostyczne w tego typu trudnych przypadkach.

20 4 Praktyka ENDO TRIBUNE Polish Edition Poszerzona preparacja odcinka wierzchołkowego uzasadnienie kliniczne i metody Richard E. Mounce, USAi Gary D. Glassman, Kanada Jedno z najczęściej zadawanych pytań z dziedziny endodoncji, jakie słyszymy podczas wykładów dla ogólnie praktykujących lekarzy dentystów dotyczy wątpliwości dotyczących idealnej średnicy preparacji w okolicy wierzchołkowej (MAD). Lekarze chcą wiedzieć, w którym momencie można uznać, że kanał został prawidłowo opracowany i przystąpić do jego wypełniania. Ponadto mają oni wątpliwości co do tego, w jaki sposób różne warunki anatomiczne modyfikują preferowaną średnicę preparacji w okolicy wierzchołkowej, tzn. czy kanał policzkowy w pierwszym górnym zębie przedtrzonowym należy opracować do takiego samego rozmiaru co kanał dystalny w dolnym zębie trzonowym. Celem niniejszego artykułu jest udzielenie odpowiedzi na te pytania poprzez zaprezentowanie wygodnej do zastosowania klinicznego, opartej na piśmiennictwie metody poszerzonej preparacji odcinka wierzchołkowego. Ryc. 2: Zestaw dużych pilników Twisted File. Idealna średnica głównego pilnika do preparacji okolicy wierzchołkowej wynika z uwzględnienia: zaleceń zawartych w piśmiennictwie endodontycznym, potrzeby unikania działań jatrogennych podczas poszerzania odcinka wierzchołkowego, posiadania technicznych możliwości przewidywalnego i bezpiecznego poszerzania odcinka wierzchołkowego. Zalecenia zawarte w piśmiennictwie endodontycznym Odpowiednio przeprowadzone poszerzenie preparacji w odcinku wierzchołkowym oznacza okrężnie usuniętą zębinę w okolicy przewężenia światła kanału na poziomie otworu wierzchołkowego. Poszerzenie preparacji w odcinku wierzchołkowym zapewnia bardziej obfite płukanie, lepsze usuwanie resztek i lepsze dopasowanie ćwieka głównego w porównaniu do nieposzerzonego kanału. W piśmiennictwie endodontycznym podaje się niemal jednogłośnie, że większa średnica preparacji wierzchołkowej zapewnia uzyskanie bardziej czystego kanału. Autorzy nie spotkali się z ani jednym doniesieniem, z którego wynikałoby, że mniejsza średnica preparacji wierzchołkowej zapewnia uzyskanie lepiej oczyszczonych kanałów. Unikanie działań jatrogennych podczas poszerzania odcinka wierzchołkowego Zanim przejdziemy do prezentacji konkretnych metod poszerzania odcinka wierzchołkowego kanału, przyjrzyjmy się kilku praktycznym zasadom, pomysłom i uwagom, co da nam ogólną wiedzę na temat skutecznego szerokiego opracowywania części przywierzchołkowej. Opracowany ostatecznie kanał powinien swoim kształtem Ryc. 3: Zestaw małych pilników Twisted File. Ryc. 1: Pilniki Twisted File (SybronEndo). przypominać zwężający się lej. Przewężenie wierzchołkowe powinno znajdować się w niezmienionym położeniu i wielkości, tzn. powinno pozostać nienaruszone. Przewężenie wierzchołkowe stanowi naturalną barierę, zapobiegającą przepychaniu bakterii, tkanek miazgi, płynów do płukania, uszczelniacza i materiału wypełniającego. Kanał powinien zachować swoje początkowe położenie i powinien być powiększony tylko w takim stopniu, jak opisano w niniejszym artykule. Stopień zwężania się ścian i średnica części wierzchołkowej powinny mieć odpowiednią wartość, zapewniającą optymalne warunki hydrauliczne podczas płukania i wypełniania kanału. Dążąc do osiągnięcia tego celu, trzeba uwzględnić konieczność unikania działań jatrogennych. Należy zaznaczyć, że technicznie jest możliwe i bardzo pożądane jednoczesne poszerzenie odcinka wierzchołkowego i zachowanie naturalnego położenia i rozmiarów przewężenia wierzchołkowego. Duża średnica odcinka wierzchołkowego oznacza poszerzenie kanału w kierunku wierzchołkowym aż do poziomu przewężenia wierzchołkowego (i zachowanie początkowego położenia i rozmiarów przewężenia) bez przechodzenia poza punkt, w którym kanał korzeniowy ma najmniejszą średnicę (w miejscu, gdzie wychodzi na zewnątrz korzenia). Mechaniczne poszerzanie kanału należy traktować jako jeden ze sposobów jego oczyszczania. Zapewnienie optymalnego efektu przeciwbakteryjnego wymaga stosowania jednocześnie z opracowywaniem mechanicznym preparatów do płukania niszczących mikroorganizmy. W piśmiennictwie endodontycznym jednoznacznie podaje się, że płukanie jest niezbędne dla zmniejszenia liczby bakterii do poziomu, jaki nie jest możliwy do osiągnięcia tylko poprzez preparację. Optymalna metoda irygacji obejmuje stosowanie podgrzanego płynu, usunięcie warstwy mazistej, naprzemienne stosowanie roztworu EDTA i preparatu o działaniu ściśle przeciwbakteryjnym, aktywację przy pomocy ultradźwięków oraz stosowanie dostatecznej objętości i stężenia, a także odpowiednio częstą wymianę płynów dezynfekujących. Należy zapewnić prostoliniowy dostęp do kanałów. Powinna istnieć możliwość wprowadzenia do kanałów wszystkich pilników, maszynowych narzędzi niklowo-tytanowych i ręcznych pilników K bez ich wyginania się na ścianach ubytku w części koronowej zęba. Pozostawienie ścian ubytku utrudniających wprowadzenie niklowotytanowych narzędzi maszynowych może utrudniać zabieg poszerzania kanałów i zwiększa ryzyko różnego rodzaju efektów jatrogennych. Przed rozpoczęciem formowania kanału należy zawsze usunąć trójkątny nawis zębiny na poziomie ujść kanałów (i szyjki zęba). Przez cały czas zabiegu opracowywania kanałów należy utrzymywać drożność kanałów. Utrata drożności to oznaka efektów jatrogennych i pogorszonego przebiegu oczyszczania i formowania kanałów. Drożność można kontrolować, stosując jak najczęściej cienkie ręczne pilniki, które wykazują największą możliwą wydajność i skuteczność. Ręczne pilniki typu K należy wstępnie wyginać i wprowadzać do kanału w kierunku zgodnym z oczekiwanym zakrzywieniem kanału. Optymalną krzywą wygięcia ręcznych pilników można uzyskać, stosując kleszcze EndoBender (Sybron- Endo). Ręczne pilniki typu K można przyciąć na długość odpowiednią do sytuacji klinicznej jeśli narzędzie jest zbyt długie, może ulegać blokowaniu, zginaniu albo wyginaniu i wymagać wymiany. Pilnik typu K, który nie jest dostosowany do określonego kanału, nie pozwala na uzyskanie odpowiedniego nacisku, niezbędnego dla pokonania zwapnień i poprzecznych półek. Wstępnie wygięte i docięte pilniki ręczne pozwalają na wydajniejsze udrażnianie kanałów w porównaniu do narzędzi dłuższych i nie wygiętych i umożliwiają pracę ruchem oscylacyjnym. Kiedy pilnik ręczny typu K osiągnie szacowaną lub faktyczną długość roboczą, stosujemy łącznik na kątnicę M4 Safety Handpiece (SybronEndo; Ryc. 4). Praca ruchem oscylacyjnym przy użyciu M4 jest bezpieczna, wydajna i oszczędza zarówno czas, jak i nasze ręce. Trudno jest złamać pilnik, stosując tę metodę. Jeśli końcówka ręcznego pilnika typu K nie przekracza odległości 1-2 mm od przewężenia wierzchołkowego, a rozmiar pilnika nie przekracza ISO 10, praktycznie nie zdarza się zjawisko prostowania krzywizny kanałów (tzw. transportacji). Końcówka M4 powoduje ruch ręcznego pilnika Kerra o 30 w kierunku zgodnym z ruchem wskazówek zegara i 30 w kierunku przeciwnym. Końcówka ta nie jest przeznaczona do przesuwania ręcznego pilnika K wzdłuż kanału w celu jego udrażniania ani do przechodzenia przez zwapnienia. Ręczny pilnik Kerra wprowadza się na poziom przewężenia wierzchołkowego ręcznie po wstępnym dogięciu i przycięciu narzędzia. Klinicznie przeprowadza się leczenie w ten sposób, że wprowadza się cienki ręczny pilnik K na oszacowaną lub faktyczną długość roboczą, a następnie

Zanik kości wyrostka zębodołowego i ciężkie zapalenie przyzębia.

Zanik kości wyrostka zębodołowego i ciężkie zapalenie przyzębia. 2 Opinie DENTAL TRIBUNE Polish Edition Tkanki jamy ustnej zawierają cenne komórki macierzyste Wywiad z dr. Minoru Ueda z Japonii Dr Minoru Ueda Inżynieria tkankowa opiera się na założeniu, że istnieje

Bardziej szczegółowo

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA Stomatologia zachowawcza- zajmuje się metodami zachowania naturalnych właściwości zębów, które zostały utracone na skutek działania bodźców zewnętrznych. Najgroźniejszym z nich

Bardziej szczegółowo

Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu

Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu Wnioski naukowe Uwzględniając sprawozdanie oceniające PRAC w sprawie okresowych raportów o bezpieczeństwie (PSUR) dotyczących

Bardziej szczegółowo

Ryzyko próchnicy? Nadwrażliwość zębów? Choroby dziąseł? Profilaktyka u dzieci. Co może dać Ci profilaktyczne dbanie o zęby?

Ryzyko próchnicy? Nadwrażliwość zębów? Choroby dziąseł? Profilaktyka u dzieci. Co może dać Ci profilaktyczne dbanie o zęby? 3M ESPE Skuteczna ochrona jamy ustnej Ryzyko próchnicy? Choroby dziąseł? Nadwrażliwość zębów? Profilaktyka u dzieci Co może dać Ci profilaktyczne dbanie o zęby? Drogi Pacjencie, Czy odczuwasz ból podczas

Bardziej szczegółowo

KOMPETENCJE WYMAGANE DO WYKONYWANIA ZAWODU LEKARZA DENTYSTY W UNII EUROPEJSKIEJ

KOMPETENCJE WYMAGANE DO WYKONYWANIA ZAWODU LEKARZA DENTYSTY W UNII EUROPEJSKIEJ MAJ 2009 REZOLUCJA RADY EUROPEJSKICH LEKARZY DENTYSTÓW (CED) KOMPETENCJE WYMAGANE DO WYKONYWANIA ZAWODU LEKARZA DENTYSTY W UNII EUROPEJSKIEJ WPROWADZENIE Lekarz dentysta jest podstawowym świadczeniodawcą

Bardziej szczegółowo

Zachowaj zęby na więcej niż 20 lat z Straumann Emdogain

Zachowaj zęby na więcej niż 20 lat z Straumann Emdogain Informacja dla pacjenta na temat leczenia chorób przyzębia Zachowaj zęby na więcej niż 20 lat z Straumann Emdogain Ponad 2 miliony leczonych pacjentów Co wiesz na temat choroby dziąseł i przyzębia? Choroby

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

Informacje dla pacjenta. Piękny uśmiech przez całe życie.

Informacje dla pacjenta. Piękny uśmiech przez całe życie. Informacje dla pacjenta Piękny uśmiech przez całe życie. Nowoczesna profilaktyka. Piękny uśmiech przez całe życie. Profesjonalne czyszczenie zębów. Wystarczy wygodnie usiąść. Teraz możesz się szeroko uśmiechać.

Bardziej szczegółowo

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc Terapia vectorowa bezbolesny powrót przyzębia do zdrowia W terapii tej wykorzystujemy najlepszą dostępną technologię Vector Paro, która gwarantuje delikatne i bezbolesne leczenie przyczynowe oraz podtrzymujące,

Bardziej szczegółowo

2 RAMOWY PROGRAM STAŻU PODYPLOMOWEGO LEKARZA DENTYSTY

2 RAMOWY PROGRAM STAŻU PODYPLOMOWEGO LEKARZA DENTYSTY Załącznik nr 2 RAMOWY PROGRAM STAŻU PODYPLOMOWEGO LEKARZA DENTYSTY Cel stażu: pogłębienie wiedzy teoretycznej oraz doskonalenie i utrwalenie praktycznych umiejętności z zakresu promocji zdrowia oraz zapobiegania,

Bardziej szczegółowo

Konsultant Krajowy w Dziedzinie Periodontologii Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Warszawski Uniwersytet Medyczny

Konsultant Krajowy w Dziedzinie Periodontologii Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Warszawski Uniwersytet Medyczny Konsultant Krajowy w Dziedzinie Periodontologii Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Warszawski Uniwersytet Medyczny Warszawa sluzowki@wum.edu.pl ul. Miodowa 18, 00-246 tel/fax: (22) 502-20-36; e-mail:

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK PRAKTYK PRAKTYCZNE NAUCZANIE KLINICZNE KIERUNEK LEKARSKO-DENTYSTYCZNY

DZIENNIK PRAKTYK PRAKTYCZNE NAUCZANIE KLINICZNE KIERUNEK LEKARSKO-DENTYSTYCZNY DZIENNIK PRKTYK PRKTYCZNE NUCZNIE KLINICZNE KIERUNEK LEKRSKO-DENTYSTYCZNY DZIENNIK PRKTYK kierunek lekarsko-dentystyczny Imię i nazwisko studenta PESEL Numer albumu zdjęcie Nazwa uczelni Data wystawienia

Bardziej szczegółowo

Przeziębienia - badanie ankietowe dotyczące zagadnień związanych z infekcjami sezonowymi.

Przeziębienia - badanie ankietowe dotyczące zagadnień związanych z infekcjami sezonowymi. Raport z badania ankietowego Przeziębienia - badanie ankietowe dotyczące zagadnień związanych z infekcjami sezonowymi. Strona 1/32 Spis treści Komentarz autora..................................................

Bardziej szczegółowo

Badania predyspozycji dziedzicznych do nowotworów złośliwych

Badania predyspozycji dziedzicznych do nowotworów złośliwych Badania predyspozycji dziedzicznych do nowotworów złośliwych Onkologiczne Poradnictwo Genetyczne Profilaktyka, diagnostyka i leczenie Postęp, jaki dokonuje się w genetyce, ujawnia coraz większy udział

Bardziej szczegółowo

Profesjonalny system wybielający. biały uśmiech. w godzinę. system aktywowany światłem - Numer 1 na świecie

Profesjonalny system wybielający. biały uśmiech. w godzinę. system aktywowany światłem - Numer 1 na świecie Profesjonalny system wybielający biały uśmiech w godzinę system aktywowany światłem - Numer 1 na świecie Profesjonalny system wybielający Czy chcesz zoom`ować? System wybielania w gabinecie ZOOM! jest

Bardziej szczegółowo

Profesjonalny system wybielający. biały uśmiech. w godzinę. system aktywowany światłem - Numer 1 na świecie

Profesjonalny system wybielający. biały uśmiech. w godzinę. system aktywowany światłem - Numer 1 na świecie Profesjonalny system wybielający biały uśmiech w godzinę system aktywowany światłem - Numer 1 na świecie Profesjonalny system wybielający Czy chcesz zoom`ować? System wybielania w gabinecie ZOOM! jest

Bardziej szczegółowo

DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE

DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE DLACZEGO DRUGA OPINIA MEDYCZNA? Coraz częściej pacjenci oraz ich rodziny poszukują informacji o przyczynach chorób oraz sposobach ich leczenia w różnych źródłach.

Bardziej szczegółowo

NZOZ CENTRUM UŚMIECHU www.centrum-usmiechu.pl WYBIELANIE ZĘBÓW

NZOZ CENTRUM UŚMIECHU www.centrum-usmiechu.pl WYBIELANIE ZĘBÓW WYBIELANIE ZĘBÓW bezpieczna metoda pełna opieka PRZYCZYNY PRZEBARWIEŃ ZĘBÓW Stosowanie antybiotyków z grupy tetracyklin Przedawkowanie fluoru Niektóre choroby ogólnoustrojowe (choroby endokrynologiczne,

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu, typ przedmiotu (podstawowy, kierunkowy) Stomatologia dziecięca i profilaktyka stomatologiczna

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Ramowy program zajęć praktycznych dla kierunku lekarsko-dentystycznego. 1. Cel praktycznego nauczania

Ramowy program zajęć praktycznych dla kierunku lekarsko-dentystycznego. 1. Cel praktycznego nauczania Załącznik nr 2 Ramowy program zajęć praktycznych dla kierunku lekarsko-dentystycznego 1. Cel praktycznego nauczania Celem praktycznego nauczania jest pogłębienie wiedzy teoretycznej oraz doskonalenie i

Bardziej szczegółowo

Powiedz tak. pięknym zębom! zdrowym, r Viv

Powiedz tak. pięknym zębom! zdrowym, r Viv Powiedz tak zdrowym, pięknym zębom! ade r Viv en d a i-kids Ivoclar Vivadent Pediatric Dental Solutions Lakier z fluorem mocna i trwała ochrona zębów Zdrowe, piękne zęby na całe życie Dlaczego zdrowie

Bardziej szczegółowo

PRESSPACK. Dr B A R O N. Dr Baron Centrum Stomatologii Estetycznej ul. Kościuszki 30/2, 45-062 Opole tel.: 77 453 65 90 mail: rejestracja@drbaron.

PRESSPACK. Dr B A R O N. Dr Baron Centrum Stomatologii Estetycznej ul. Kościuszki 30/2, 45-062 Opole tel.: 77 453 65 90 mail: rejestracja@drbaron. Dr B A R O N CENTRUM ST OMA T O L OGII ESTET Y CZN E J PRESSPACK Dr Baron Centrum Stomatologii Estetycznej ul. Kościuszki 30/2, 45-062 Opole tel.: 77 453 65 90 mail: rejestracja@drbaron.pl www.drbaron.pl

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAPOBIEGANIA PRÓCHNICY DLA DZIECI W WIEKU SZKOLNYM

PROGRAM ZAPOBIEGANIA PRÓCHNICY DLA DZIECI W WIEKU SZKOLNYM Załącznik nr 1 do Umowy Nr z dnia 2011 roku PROGRAM ZAPOBIEGANIA PRÓCHNICY DLA DZIECI W WIEKU SZKOLNYM Łódź, listopad 2009 roku Wprowadzenie Program zapobiegania próchnicy dla dzieci w wieku szkolnym powstał

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL

PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL WAŻNE INFORMACJE DOTYCZĄCE BEZPIECZEŃSTWA: INSTANYL, AEROZOL DO NOSA LEK STOSOWANY W LECZENIU PRZEBIJAJĄCEGO BÓLU NOWOTWOROWEGO Szanowny Farmaceuto, Należy

Bardziej szczegółowo

Poprawa zdrowia układu mięśniowo-szkieletowego w Europie

Poprawa zdrowia układu mięśniowo-szkieletowego w Europie Poprawa zdrowia układu mięśniowo-szkieletowego w Europie Raport dotyczący zaleceń Zapewnianie optymalnej opieki nad osobami cierpiącymi na chorobę zwyrodnieniową stawów i reumatoidalne zapalenie stawów

Bardziej szczegółowo

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B?

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Co to jest? Wirus zapalenia wątroby typu B (HBW) powoduje zakażenie wątroby mogące prowadzić do poważnej choroby tego organu. Wątroba jest bardzo ważnym

Bardziej szczegółowo

Próchnica zębów. Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku

Próchnica zębów. Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku Rodzaje zębów Zęby (łac. dens ząb, l.mn. dentes) złożone, twarde twory anatomiczne w jamie ustnej. Stanowią element układu trawienia i służą do rozdrabniania

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA Data wypełnienia: FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA NAZWISKO i IMIĘ PESEL ADRES TELEFON Nazwisko i imię opiekuna/osoby upoważnionej do kontaktu: Telefon osoby upoważnionej do kontaktu: ROZPOZNANIE LEKARSKIE

Bardziej szczegółowo

Badanie: Badanie stomatologiczne

Badanie: Badanie stomatologiczne Badanie: Badanie stomatologiczne Lek.dent. Katarzyna Zawadzka Gabinet stomatologiczny Gratis Konsultacja protetyczna (wliczona w cenę leczenia) Konsultacja implantologiczna (wliczona w cenę leczenia) 100

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

Jak prawdziwe zęby Zalety implantów dentystycznych

Jak prawdziwe zęby Zalety implantów dentystycznych Jak prawdziwe zęby Zalety implantów dentystycznych Opcje zastępowania zębów implantami dentystycznymi Dobra inwestycja, która będzie procentować przez całe moje życie Kent Hanson, lat 60 Implanty dentystyczne

Bardziej szczegółowo

Poradnia Immunologiczna

Poradnia Immunologiczna Poradnia Immunologiczna Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Uprzejmie informujemy, że w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

O MNIE. Warszawa (22) 883 24 24 Łódź - (42) 688 35 53

O MNIE. Warszawa (22) 883 24 24 Łódź - (42) 688 35 53 O MNIE Nazywam się Jacek Popiński. Jestem lekarzem dentystą, absolwentem Wojskowej Akademii Medycznej w Łodzi. Uzyskałem I i II stopień specjalizacji w dziedzinie chirurgia stomatologiczna (kolejno w 1995

Bardziej szczegółowo

Praca w zespole stomatologicznym. Zespół stomatologiczny. ...aktywny udział asysty oszczędza do 40% czasu zabiegu... PRACA W ZESPOLE STOMATOLOGICZNYM

Praca w zespole stomatologicznym. Zespół stomatologiczny. ...aktywny udział asysty oszczędza do 40% czasu zabiegu... PRACA W ZESPOLE STOMATOLOGICZNYM ...aktywny udział asysty oszczędza do 40% czasu zabiegu... PRACA W ZESPOLE STOMATOLOGICZNYM Monika Łukomska Szymańska ( Dzieniakowski, Biskupski, Mazur ) Praca w zespole stomatologicznym Skład zespołu

Bardziej szczegółowo

MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE

MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE Organizm człowieka jest zbudowany z narządów i tkanek. Czasem mogą być uszkodzone od urodzenia (np. w skutek wad genetycznych), częściej w ciągu życia może dojść do poważnego

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

WIZYTA u DENTYSTY a Medical Card

WIZYTA u DENTYSTY a Medical Card Kilka ważnych informacji : WIZYTA u DENTYSTY a Medical Card Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania Wyłącznie Full Medical Card uprawnia w Irlandii do bezpłatnego dostępu do niektórych usług stomatologicznych.

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ Charakterystyka problemu zdrowotnego Alergia uznawana jest za chorobę cywilizacyjną XX wieku. W wielu obserwacjach

Bardziej szczegółowo

POWIKŁANIA. Personal solutions for everyday life.

POWIKŁANIA. Personal solutions for everyday life. POWIKŁANIA Personal solutions for everyday life. Powikłania Cukrzyca występuje u osób, w przypadku których organizm nie potrafi sam kontrolować poziomu glukozy we krwi (określanego również jako poziom

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw 4 Poz. 1462

Dziennik Ustaw 4 Poz. 1462 Dziennik Ustaw 4 Poz. 1462 Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2013 r. (poz. 1462) Załącznik nr 1 Wykaz świadczeń ogólnostomatologicznych oraz warunki ich realizacji Wykaz

Bardziej szczegółowo

Silna kość dla pięknych zębów

Silna kość dla pięknych zębów INFORMACJA DLA PACJENTA Rekonstrukcja kości z zastosowaniem preparatów Bio-Oss oraz Bio-Gide Silna kość dla pięknych zębów 1 Spis treści Uśmiech to najlepszy sposób na pokazanie własnych zębów 3 Jakie

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw 12 Poz. r 2 1462

Dziennik Ustaw 12 Poz. r 2 1462 Dziennik Ustaw 12 Poz. r 2 1462 Załącznik nr 2 Wykaz świadczeń ogólnostomatologicznych dla dzieci i młodzieży do ukończenia 18. roku życia oraz warunki ich realizacji Tabela nr 1 Wykaz świadczeń ogólnostomatologicznych

Bardziej szczegółowo

Jak naturalne zęby. Zalety implantów dentystycznych. www.jaknaturalnezeby.pl

Jak naturalne zęby. Zalety implantów dentystycznych. www.jaknaturalnezeby.pl Jak naturalne zęby Zalety implantów dentystycznych www.jaknaturalnezeby.pl Dobra inwestycja, która będzie procentować przez całe moje życie Opcje zastępowania zębów implantami dentystycznymi Kent Hanson,

Bardziej szczegółowo

Osteopatia w rehabilitacji i praktyce lekarza specjalisty

Osteopatia w rehabilitacji i praktyce lekarza specjalisty PREZENTUJE OSTEOPATIA www.przychodniamorska.pl SKRÓT MERYTORYCZNY WYKŁADU SPOTKANIA EDUKACYJNEGO PT. Osteopatia w rehabilitacji i praktyce lekarza specjalisty Prowadzący wykład: mgr Tomasz Lewandowski

Bardziej szczegółowo

Spis treści Spis treści. Słowo wstępne. Podziękowania Autorzy. 1 Ocena pacjenta w wieku rozwojowym 1

Spis treści Spis treści. Słowo wstępne. Podziękowania Autorzy. 1 Ocena pacjenta w wieku rozwojowym 1 v Słowo wstępne Przedmowa Podziękowania Autorzy xi xiii xiv xv 1 Ocena pacjenta w wieku rozwojowym 1 Co to jest stomatologia dziecięca? 1 Badanie pacjenta 2 Ostateczne rozpoznanie 7 Szacowanie ryzyka choroby

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe warunki konkursu ofert na świadczenia zdrowotne z zakresu: I. Stomatologia zachowawcza dla dzieci i młodzieży z gminy Polkowice

Szczegółowe warunki konkursu ofert na świadczenia zdrowotne z zakresu: I. Stomatologia zachowawcza dla dzieci i młodzieży z gminy Polkowice Szczegółowe warunki konkursu ofert na świadczenia zdrowotne z zakresu: I. Stomatologia zachowawcza dla dzieci i młodzieży z gminy Polkowice 1. CEL PROGRAMU: Walka z próchnicą u dzieci i młodzieży szkolnej

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

SERIA PRODUKTÓW TIENS DO HIGIENY JAMY USTNEJ. Zdrowe zęby, wspaniały uśmiech!

SERIA PRODUKTÓW TIENS DO HIGIENY JAMY USTNEJ. Zdrowe zęby, wspaniały uśmiech! SERIA PRODUKTÓW TIENS DO HIGIENY JAMY USTNEJ Zdrowe zęby, wspaniały uśmiech! Znaczenie opieki stomatologicznej Światowy Dzień Zdrowia Jamy Ustnej 12 września Zęby mają wpływ na: Rozdrabnianie pokarmu Poprawność

Bardziej szczegółowo

Jak naturalne zęby. Zalety implantów dentystycznych. www.jaknaturalnezeby.pl

Jak naturalne zęby. Zalety implantów dentystycznych. www.jaknaturalnezeby.pl Jak naturalne zęby Zalety implantów dentystycznych www.jaknaturalnezeby.pl Wstęp Opcje zastępowania zębów implantami dentystycznymi Dobra inwestycja, która będzie procentować przez całe moje życie Kent

Bardziej szczegółowo

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ DLA STUDENTÓW III ROKU ODDZIAŁU STOMATOLOGII SEMESTR VI (LETNI) 1. Zapoznanie z organizacją Katedry, w szczególności z organizacją Zakładu Chirurgii Stomatologicznej. Powiązania chirurgii stomatologicznej

Bardziej szczegółowo

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG -Czym jest HIV? -HIV jest wirusem. Jego nazwa pochodzi od: H human I immunodeficiency ludzki upośledzenia odporności V virus wirus -To czym

Bardziej szczegółowo

your smear test results

your smear test results Wyniki badania cytologicznego your smear test results Informacje szczegółowe explained POLISH Twój ostatni wynik badania cytologicznego wykazał pewne nieprawidłowości. Niniejsza ulotka wyjaśnia, co oznacza

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw 34 Poz 1462. Wykaz świadczeń chirurgii stomatologicznej i periodontologii. Kod świadczenia według

Dziennik Ustaw 34 Poz 1462. Wykaz świadczeń chirurgii stomatologicznej i periodontologii. Kod świadczenia według Dziennik Ustaw 34 Poz 1462 nr 5 Załącznik nr 5 Wykaz świadczeń chirurgii stomatologicznej i periodontologii oraz warunki ich realizacji Wykaz świadczeń chirurgii stomatologicznej i periodontologii Tabela

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA1) z dnia 12 stycznia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA1) z dnia 12 stycznia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 16 Elektronicznie podpisany przez Grzegorz Paczowski Data: 2011.01.24 16:06:54 +01'00' 1274 Poz. 77 77 v.p l ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA1) z dnia 12 stycznia 2011 r. zmieniające rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej, Piekary Śląskie 41-940 ul. Bytomska 62, Tel. 032 3934 299

Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej, Piekary Śląskie 41-940 ul. Bytomska 62, Tel. 032 3934 299 Konsultant Krajowy w dz. Pielęgniarstwa dr n. biol. Grażyna Kruk- Kupiec Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej, Piekary Śląskie 41-940 ul. Bytomska 62, Tel. 032 3934 299 Piekary Śląskie

Bardziej szczegółowo

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2013 Aneks 2 Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Opracowano we współpracy z dr.

Bardziej szczegółowo

Wykład 2. Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

Wykład 2. Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Wykład 2 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska proces, w którym ludzie uczą się dbać o zdrowie własne i zdrowie społeczeństwa, w którym żyją jest nieodłącznym i komplementarnym elementem promocji zdrowia

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum)

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum) ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum) Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona ważne informacje

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY RAKA JELITA GRUBEGO BYWAJĄ CZĘSTO UKRYTE

WCZESNE OBJAWY RAKA JELITA GRUBEGO BYWAJĄ CZĘSTO UKRYTE WCZESNE OBJAWY RAKA JELITA GRUBEGO BYWAJĄ CZĘSTO UKRYTE SPOŚRÓD CHORYCH NA RAKA JELITA GRUBEGO UDAJE SIĘ POKONAĆ CHOROBĘ POD WARUNKIEM JEJ WCZESNEGO WYKRYCIA. Rak jelita grubego jest trzecim najczęściej

Bardziej szczegółowo

Problemy stomatologiczne polskich dzieci i młodzieży propozycje działań do rozważenia

Problemy stomatologiczne polskich dzieci i młodzieży propozycje działań do rozważenia Problemy stomatologiczne polskich dzieci i młodzieży propozycje działań do rozważenia Posiedzenie Plenarne Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia Warszawa 15.12.2010r. prof.. dr hab.. Barbara Adamowicz-Klepalska

Bardziej szczegółowo

Co to jest termografia?

Co to jest termografia? Co to jest termografia? Słowo Termografia Pochodzi od dwóch słów "termo" czyli ciepło i "grafia" rysować, opisywać więc termografia to opisywanie przy pomocy temperatury zmian zachodzących w naszym organiźmie

Bardziej szczegółowo

Seria do pielęgnacji jamy ustnej TIENS

Seria do pielęgnacji jamy ustnej TIENS [bbbbbbbkkk [bbbbbbbkkk Zdrowe zęby, wspaniały uśmiech Seria do pielęgnacji jamy ustnej TIENS R&D Center Product Management Dept. Znaczenie opieki stomatologicznej Czy wiesz kiedy jest dzień zdrowych zębów?

Bardziej szczegółowo

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO w dniach 12.09.2014 13.09.2014 Data Godziny Osoba prowadząca Miejsce realizacji zajęć Forma zajęć Liczba godz. 12.09.14 (piątek ) 9.00-12.45

Bardziej szczegółowo

Standardy Grupy ds. Zdrowia. Spotkanie ogólnopolskie partnerów projektu Standardy w Pomocy Warszawa, 27 września 2011

Standardy Grupy ds. Zdrowia. Spotkanie ogólnopolskie partnerów projektu Standardy w Pomocy Warszawa, 27 września 2011 Standardy Grupy ds. Zdrowia Spotkanie ogólnopolskie partnerów projektu Standardy w Pomocy Warszawa, 27 września 2011 Cel główny Cel główny: optymalny stan zdrowia osób bezdomnych (świadczeniobiorców) utrzymanie

Bardziej szczegółowo

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU Dla stomatologów, foniatrów, laryngologów, okulistów i fizjoterapeutów WERSJA 2014.2 20 godzin akademickich zrealizowanych

Bardziej szczegółowo

Powodzenie leczenia kanałowego definiują najczęściej

Powodzenie leczenia kanałowego definiują najczęściej ENDODONCJA W PRAKTYCE CBCT w diagnostyce powikłań jatrogennych i przyczyn niepowodzeń terapeutycznych CBCT in the diagnosis of iatrogenic complications and causes of therapeutic failures lek. dent. Monika

Bardziej szczegółowo

Sylabus na rok 2014-2015

Sylabus na rok 2014-2015 Sylabus na rok 04-05 () Nazwa przedmiotu Propedeutyka stomatologiczna w pracy położnej () Nazwa jednostki prowadzącej Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego przedmiot Katedra: Położnictwa (3) Kod

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

Kilka słów na temat trucizn nas otaczających

Kilka słów na temat trucizn nas otaczających Kilka słów na temat trucizn nas otaczających Tlumaczenie Aleksandra Maciejewska Co jadłeś dzisiaj na śniadanie? Czy miałeś miskę owoców lub inne zdrowe jedzenie? Ludzie stają się bardziej świadomi tego,

Bardziej szczegółowo

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce.

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce. Astma oskrzelowa Astma jest przewlekłym procesem zapalnym dróg oddechowych, w którym biorą udział liczne komórki, a przede wszystkim : mastocyty ( komórki tuczne ), eozynofile i limfocyty T. U osób podatnych

Bardziej szczegółowo

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Załącznik do uchwały nr 80/2014 r. z dnia 28.05.2014r. II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki II.1. Tabela odniesień efektów kierunkowych

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny Choroba Parkinsona najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia egzemplarz bezpłatny Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak Wydawnictwo w całości powstało dzięki wsparciu firmy Lundbeck Poland Sp.

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Stomatologia. Chirurgia szczękowa

Stomatologia. Chirurgia szczękowa WU Stomatologia. Chirurgia szczękowa WU 1-49 Wydawnictwa informacyjne i ogólne WU 50-95 Etyka. Praktyka zawodowa i personel. Dokumentacja WU 100-113.7 Anatomia. Fizjologia. Higiena WU 140-166 Choroby.

Bardziej szczegółowo

DEKA SMARTLIPO - LASER LIPOLISI - ADIPOCYTOLIZA LASEROWA IMIĘ I NAZWISKO PACJENTA. Osoba kontaktowa TEL. TEL. KOM.

DEKA SMARTLIPO - LASER LIPOLISI - ADIPOCYTOLIZA LASEROWA IMIĘ I NAZWISKO PACJENTA. Osoba kontaktowa TEL. TEL. KOM. DEKA SMARTLIPO - LASER LIPOLISI - ADIPOCYTOLIZA LASEROWA IMIĘ I NAZWISKO PACJENTA Data urodzenia Wiek Waga kg Wzrost cm Leczony obszar.. Wymiary dotyczące obszaru- obwód.. Osoba kontaktowa Zawód ADRES

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 25 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

30. DWULETNIA OBSERWACJI WYNIKÓW PROFILAKTYKI I LECZENIA OSTEOPOROZY. PROGRAM POMOST

30. DWULETNIA OBSERWACJI WYNIKÓW PROFILAKTYKI I LECZENIA OSTEOPOROZY. PROGRAM POMOST 30. DWULETNIA OBSERWACJI WYNIKÓW PROFILAKTYKI I LECZENIA OSTEOPOROZY. PROGRAM POMOST Przedlacki J, Księżopolska-Orłowska K, Grodzki A, Sikorska-Siudek K, Bartuszek T, Bartuszek D, Świrski A, Musiał J,

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów

Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów W 2014 roku, z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Stomatologii Dziecięcej i firmy Colgate powołany został Polski Oddział Sojuszu

Bardziej szczegółowo

WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM

WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM Przedstawiamy badanie w kierunku raka jamy ustnej zamieszczone na stronach Państwowego Instytutu Dentystycznego i Twarzowo-Czaszkowego

Bardziej szczegółowo

Opieka i medycyna paliatywna

Opieka i medycyna paliatywna Lek. med. Katarzyna Scholz Opieka i medycyna paliatywna Informator dla chorych i ich rodzin Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Drodzy Pacjenci, Rodziny.

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi systemu wsparcia decyzji terapeutycznej AsystentMD - bezpieczny wybór leków

Instrukcja obsługi systemu wsparcia decyzji terapeutycznej AsystentMD - bezpieczny wybór leków Instrukcja obsługi systemu wsparcia decyzji terapeutycznej AsystentMD - bezpieczny wybór leków Informacja o aplikacji AsystentMD ma na celu wsparcie lekarza w codziennym procesie podejmowania decyzji terapeutycznej.

Bardziej szczegółowo

NIE NARAŻAJ SWOJEGO ZDROWIA! STOP PRZEDSTAWIAMY RECEPTĘ NA SKUTECZNĄ PROFILAKTYKĘ

NIE NARAŻAJ SWOJEGO ZDROWIA! STOP PRZEDSTAWIAMY RECEPTĘ NA SKUTECZNĄ PROFILAKTYKĘ NIE NARAŻAJ SWOJEGO ZDROWIA! POWIEDZ grypie STOP PRZEDSTAWIAMY RECEPTĘ NA SKUTECZNĄ PROFILAKTYKĘ Jedną z najpowszechniej występujących i wciąż niedocenianych chorób jest grypa, choroba, która w sezonie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 19 czerwca 2013 r. Poz. 696 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 6 czerwca 2013 r.

Warszawa, dnia 19 czerwca 2013 r. Poz. 696 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 6 czerwca 2013 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 19 czerwca 2013 r. Poz. 696 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 6 czerwca 2013 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu

Bardziej szczegółowo

Optymalizacja kampanii Google AdWords w Super-Pharm

Optymalizacja kampanii Google AdWords w Super-Pharm Optymalizacja kampanii Google AdWords w Super-Pharm Optymalizacja kampanii Google AdWords w Super-Pharm +68% więcej odwiedzin przy tym samym budżecie O Super-Pharm Firma Super-Pharm Poland Sp. z o.o. to

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon Omówienie rozpowszechnienia choroby Deksametazonu sodu fosforan w postaci roztworu do wstrzykiwań stosowany jest

Bardziej szczegółowo

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu, typ przedmiotu (podstawowy, kierunkowy) Stomatologia dziecięca i profilaktyka stomatologiczna

Bardziej szczegółowo

Ionolux. Ionolux ŚWIATŁOUTWARDZALNY, SZKŁO-JONOMEROWY MATERIAŁ DO WYPEŁNIEŃ

Ionolux. Ionolux ŚWIATŁOUTWARDZALNY, SZKŁO-JONOMEROWY MATERIAŁ DO WYPEŁNIEŃ Ionolux ŚWIATŁOUTWARDZALNY, SZKŁO-JONOMEROWY MATERIAŁ DO WYPEŁNIEŃ SZKŁO-JONOMEROWE MATERIAŁY FIRMY VOCO SPRAWDZONE PRODUKTY POMAGAJĄCE W CODZIENNEJ PRACY Z PACJENTAMI Przez ponad dwie dekady firma VOCO

Bardziej szczegółowo