Ambasador. polskiej gospodarki. savoir vivre. Kariera międzynarodowa. Dyplomatyczny KWARTALNIK 06/12. UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO w Poznaniu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ambasador. polskiej gospodarki. savoir vivre. Kariera międzynarodowa. Dyplomatyczny KWARTALNIK 06/12. UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO w Poznaniu"

Transkrypt

1 KWARTALNIK 06/12 UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO w Poznaniu Dyplomatyczny savoir vivre Zasady precedencji i organizacji przyjęć Kariera międzynarodowa Jack Liczkowski Ambasador polskiej gospodarki Rozmowa z dr. Andrzejem Byrtem, Prezesem Międzynarodowych Targów Poznańskich, absolwentem Uniwersytetu Ekonomicznego

2 Dystans: 5 km Data: (piątek) Miejsce: Jezioro Maltańskie

3 WSTĘP 3 Wielce Szanowne Czytelniczki, nie mniej Szanowni Czytelnicy! Pozwalam sobie zwrócić się do Was w ten dyplomatyczny sposób nie bez powodów. Tak się bowiem złożyło, że za chwilę przystąpicie do lektury numeru, którego nicią przewodnią jest dyplomacja. Nie dajcie się przy tym zwieźć stereotypowi, że dyplomata to ktoś, kto potrafi powiedzieć w taki sposób spadaj, że odbiorca komunikatu poczuje ekscytację przed oczekującą go podróżą. Dyplomacja to coś znacznie ważniejszego od sztuczek werbalnych. To umiejętność znalezienia porozumienia i wydobywanie z innych ludzi tego co w nich najlepsze, to godne reprezentowanie swojego państwa, czasami w niezbyt godnych warunkach. Dyplomata wyróżnia się wieloma cechami, w tym ogładą, intelektem, wysoka kulturą osobistą, otwartością na innych. WYDAWCA: Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu ul. Niepodległości 10, Poznań REDAKCJA: Redaktor naczelny: dr Jacek Trębecki Sekretarz redakcji: Karolina Zagata Rada programowa: dr hab Szymon Cyfert, prof. nadzw. UEP, Dr hab. Małgorzata Doman, prof. nadzw. UEP, mgr inz. Przemysław Grzeszczak, mgr Joanna Juśkiewicz, prof. dr hab. Henryk Mruk, prof. zw. UEP, dr hab. Ewa Sikorska, prof. nadzw. UEP, prof. dr hab. Maciej Żukowski, prof. zw. UEP Zdjęcie na okładkę: PKN Orlen Zdjęcia: Archiwum UEP, Fotolia.pl Dyplomata to nietuzinkowa osoba. Dlatego z dumą prezentujemy sylwetki dyplomatów wywodzących się z naszej uczelni. Poczet otwiera jedna z najbardziej błyskotliwych i barwnych poznańskich postaci. Ci z Czytelników, którzy choć raz słyszeli czy mieli okazję spotkać się z ambasadorem Andrzejem Byrtem wiedzą o czym piszę. Ci którzy jeszcze nie mieli tej okazji, niech jak najszybciej skorzystają. Okazji nie powinno zabraknąć bo obecny Prezes Międzynarodowych Targów Poznańskich jest częstym gościem macierzystej uczelni. Prezentujemy również plejadę niezwykle kompetentnych konsulów honorowych. Mamy nadzieję, że udało nam się dobrze pokazać kulisy codziennej dyplomatycznej pracy, w której, oprócz rautów i przyjęć, są również spotkania z policją czy wizyty w zakładach karnych. Udało się również zaprosić naukowców biegłych w dyplomacji i jej zwyczajach, oraz praktyków, dla których umiejętność nawiązywania osobistych relacji stała się kluczem sukcesu biznesowego. Ale oprócz dyplomacji wysokiej, tej dotyczącej spraw międzynarodowych i gospodarki nie mniej ważna jest dyplomacja codzienna. To również jej mistrzom, niezmiennie wpajającym studentom podstawowe zasady zachowania się na Uczelni, w biurach Rektora, dziekanatach czy bibliotece dedykowany jest ten numer. Chyląc głowę przed trudem Pań z administracji życzę przyjemnej lektury i jak najwięcej satysfakcji z dobrze wykonanej, dyplomatycznej pracy. dr Jacek Trębecki Redaktor naczelny OPRACOWANIE: SKIVAK Custom Publishing ul. Głuchowska Poznań Dyrektor wydawniczy: Damian Nowak Project manager: Michał Cieślak Layout i skład: Paweł Chlebowski Korekta: Sylwia Kupczyk-Targosz Spis treści wywiad 04 Ambasador polskiej gospodarki dyplomacja 07 Dostępni całą dobę postaci 10 Kariera międzynarodowa 13 Wyjątkowe City savoir vivre 14 Tak bliscy, tak różni 16 Precedencja 18 O Arabach w przysłowiach 20 Czas na przyjęcie! 22 Celebrujmy posiłki 24 Z troską do książek 26 Dzień dobry, panie profesorze! praktyki 27 Staż dyplomatyczny z życia uczelni 28 Nastał czas na zmiany wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego 30 Nowości wydawnicze

4 4 WYWIAD Ambasador polskiej gospodarki O trudnej, ale fascynującej pracy dyplomaty, cechach ułatwiających pracę w tym zawodzie, dyplomacji gospodarczej rozmawiamy z drem Andrzejem Byrtem, prezesem Międzynarodowych Targów Poznańskich, dwukrotnym ambasadorem RP w RFN, byłym wiceministrem ds. współpracy gospodarczej z zagranicą, oraz wiceministrem spraw zagranicznych, absolwentem naszej Uczelni. ROZMAWIAŁ Michał Cieślak Jak należałoby się do Pana zgodnie ze zwyczajem zwracać? Panie prezesie, panie ambasadorze czy panie ministrze? To zależy od okoliczności. Dzisiaj z racji mojej funkcji panie prezesie, inaczej gdy mam wykłady na uczelni, inaczej gdy spotykam się z różnymi osobami, np. w Warszawie. Jestem jedynym poznaniakiem, na pewno jedynym żyjącym, który był dwukrotnie ambasadorem i do tego, zupełnie niespotykanie w historii Polski, dwa razy w tym samym kraju, w Niemczech. W Warszawie zagęszczenie szeroko rozumianych różnych byłych funkcjonariuszy na metr kwadratowy jest ponadproporcjonalnie duże ministrów, ambasadorów, prezesów. Gdy spotykam kolegów, byłych dyplomatów, witamy się, mówiąc panie ambasadorze. Koledzy z rządu mówią panie ministrze byłem dwa razy wiceministrem raz spraw zagranicznych, raz współpracy gospodarczej z zagranicą. Przez cztery lata na tym stanowisku przetrwałem pięć rządów. Odpowiadałem za wszystkie wielostronne negocjacje gospodarcze w latach Tam, gdzie źle postawionekropka czy przecinek decydowały o utracie spo-

5 WYWIAD 5 rych kwot, nikt specjalnie nie garnął się do brania na siebie takiej odpowiedzialności. To był intensywny czas toczyliśmy główne negocjacje będące przygotowaniem do rozmów o wejście do EWG. Nie mogliśmy wejść tak po prostu, wcześniej trzeba było być przyjętym do OECD, CE- FTA czy EFTA, wyrównać warunki konkurencyjne między państwami. Trzeba było od nowa ustalić wszystkie taryfy celne, całą listę kilkunastu tysięcy produktów, stąd nasze długie rozmowy z setkami urzędników odpowiedzialnych za dane sektory gospodarki. Znałem i znam teraz ze względu na Targi Poznańskie całą gopodarczą Polskę. To też przyczyniło się do tego, że ludzie zwracają się do mnie takim tytułem, na jakim stanowisku mieli okazję mnie spotkać. A kim się pan obecnie bardziej czuje dyplomatą, menedżerem, mówcą, liderem? Każdy ma swoją funkcję, którą wykonuje. Jeśli miałbym dokonywać gradacji, najpierw czuję się ojcem, od pewnego czasu i dziadkiem, mężem. Dzisiaj pełnię funkcję zarządczą jako prezes targów. Jak w każdej spółce postawiono przede mną zadanie podniesienia wartości przedsiębiorstwa. Naszym sukcesem jest więc dobre zaadresowanie imprezy targowej do dynamicznej lub rozwijającej się dziedziny gospodarki, oferta organizacji kongresu, trafienie z pakietem informacyjno-promocyjnym w potrzeby biznesu. To skutkuje naszym przychodem ze sprzedaży stoisk, organizacji kongresu czy sprzedanych ogłoszeń. Reprezentujemy również polskie firmy na targach za granicą i możemy zaproponować korzystne warunki wystawiania się na najważniejszych targach. W drugim tygodniu września otwieraliśmy stoiska dla polskich firm na największych targach lotniczych w tej części Europy, ILA w Berlinie, gdzie Polska jest gościem honorowym. Tu się przydają moje doświadczenia dyplomatyczne i znajomość rynku niemieckiego, jako ambasador poznałem wszystkich dyrektorów tamtejszych targów. Doświadczenia dyplomatyczne pomagają w obecnej pracy? Tak, pewnie czuję się w gospodarce, znam świat polityki. Polska placówka w Berlinie to największa polska ambasada na całym świecie, jeśli mówimy o stosunkach bilateralnych. Największą ambasadę mamy przy Unii Europejskiej w Brukseli, w której pracowałem sześć lat. Berlin z kolei był miejscem, do którego w czasie negocjacji najważniejszych umów polscy politycy przyjeżdżali najczęściej. Tam przez miesiąc miałem więcej wizyt niż ambasadorzy w Ameryce Południowej i Afryce przez cały rok. Trzeba wspomnieć też o doświadczeniach w sposobach reakcji czy zachowań. Esencją stosunków dyplomatycznych jest gospodarka. Nawet jeśli analizujemy sprawę, wydawałoby się, wyłącznie polityczną, trzeba sprawdzić jej podłoże gospodarcze. Jeśli mówimy o sukcesach dyplomatycznych Polski, to za nimi stoi silna polska gospodarka. Zostaliśmy zaliczeni przez administrację amerykańską w 1993r. do 10 krajów big emerging markets wielkich rynków wschodzących. W całej Europie tylko Polska otrzymała to miano. Jeśli chodzi o wielkość gospodarki w Europie, zajmujemy szóste miejsce, ale takiej dynamiki jak Polska w ostatnich kilkunastu latach nie osiągnął nikt. To zasługa i wielkości kraju, i silnego rynku wewnętrznego, który kompensuje szoki zewnętrzne. Dotąd udawało się nam to wykorzystać. Nie żałuje pan, że z dyplomacji przeszedł do biznesu? Nie, to wszystko jest ze sobą powiązane. Do dyplomacji trafiłem z targów, mnie zassano jako wiceszefa polskiej ambasady w Brukseli właśnie z myślą o tym, że Polska podejmie negocjacje z EWG. Zostałem zaproszony przez ówczesnego ministra handlu zagranicznego, Tadeusza Nestorowicza, jako osoba, która zna gospodarkę. Mówiłem płynnie czterema językami, pochodziłem z rodziny - jak wtedy mówiono - prywaciarzy z Poznania, byliśmy z żoną również założycielami prywatnej firmy, napisałem doktorat z konkurencyjności międzynarodowego handlu wyrobami przemysłowymi. To elementy, które komponowały się w odpowiednią całość. Po sześciu latach w Brukseli zostałem powołany na stanowisko wiceministra współpracy gospodarczej z zagranicą w miejsce Andrzeja Olechowskiego, który został ministrem finansów w rządzie Jana Olszewskiego. Tydzień po powołaniu wchodziła w życie umowa o stowarzyszeniu z EWG, a nadzorowałem część gospodarczą negocjacji. Te przypadki układały się w naturalną nić kariery. Spoiwem kolejnych etapów były z jednej strony doświadczenia targowe, gospodarcze, z drugiej doświadczenia zawodowe i rodzaj wykształcenia, ukończenie naszej dobrej i to mówię z głębokim przekonaniem Uczelni, wtedy Wyższej Szkoły Ekonomicznej. Występowałem na wszystkich ważniejszych uniwersytetach na świecie, towarzysząc prezydentowi Wałęsie, doradzając mu w sprawach gospodarczych. Rozmawiając z najważniejszymi politykami zajmującymi się gospodarką na świecie, ani razu nie czułem, że brakuje mi aparatu pojęciowego, intelektualnego do interpretacji świata. To zawdzięczam naszej Uczelni. Gospodarka i dyplomacja bardzo się zmieniają pod wpływem globalizacji, szybkiej komunikacji. Jak wyglądają obecnie relacje na tych płaszczyznach? Moi koledzy Szwajcarzy w Berlinie mówili, że przez to, że ich naród nie chce wejść do Unii Europejskiej, ambasada zamieniła się w biuro podróży dla członków rządu. Traktowano ich jak quantité négligeable - wielkość, którą można pominąć. Polski głos jest już słyszany w Europie, może ze względu na niską skalę zamożności nie możemy jeszcze w pełni wykorzystać członkostwa w jej instytucjach, ale decyzja o przystąpieniu do Unii była słuszna. Suaviter in modo, fortiter in re (łagodnie w sposobie, mocno w argumentacji) to jest istota dobrej dyplomacji. Nie mówimy teraz o dyplomacji kanonierek, dziś tworzymy koalicje, żeby zrealizować swoje cele. Cała uroda dyplomacji polega na tym, żeby odpowiednio wcześnie zawrzeć koalicję, poszukać wsparcia i w odpowiednim momencie działać. Polska jest według skali europejskiej silnym i stabilnym średnim państwem, politycznie i gospodarczo. Nie należymy do głównych graczy w Europie, ale liczą się z nami, jeśli jesteśmy przewidywalnym partnerem. Mógłby pan wskazać największe sukcesy i najtrudniejsze chwile na placówce w Berlinie? Przebywałem tam dwa razy: w latach i potem W pierwszym okresie ( ) były dwa ważne procesy: wejście Polski do NATO i negocjacje z UE. Komponenty do nich trzeba było ustalać z Niemcami, którzy często oponowali wobec naszych postulatów, np. blokując swobodę przepływu usług. To była też walka ze stereotypem Polski jako kraju biednego, z zacofanym rolnictwem, któremu np. nie należy dawać takich pieniędzy jak rolnikom z państw zachodnich. To również walka ze stereotypem, że Esencją stosunków dyplomatycznych jest gospodarka. Nawet jeśli analizujemy sprawę, wydawałoby się, wyłącznie polityczną, trzeba sprawdzić jej podłoże gospodarcze. Jeśli mówimy o sukcesach dyplomatycznych Polski, to za nimi stoi silna polska gospodarka. Zostaliśmy zaliczeni przez administrację amerykańską w 1993r. do 10 krajów big emerging markets wielkich rynków wschodzących. W całej Europie tylko Polska otrzymała to miano.

6 6 WYWIAD ne, jak kość ogonowa w strukturze kostnej człowieka. W ewolucji straciła znaczenie, teraz przypomina o niej jedynie ból po upadku. W okresie międzywojennym oficjalnym strojem polskiego dyplomaty był mundur z szamerunkiem, do tego napoleoński pieróg na głowę z ozdobami. Obowiązkowo każdy dyplomata powinien mieć cylinder i frak. Dzisiaj to zanikło. W Niemczech podczas oficjalnych przyjęć u prezydenta na corocznym przyjęciu noworocznym oraz przy złożeniu listów uwierzytelniających na początku kadencji i przy pożegnaniu nosi się surdut, tzw. cutaway. To bardzo ładny ciemnoszary kostium z szarą kamizelką, do tego biała koszula z krawatem i sztuczkowe spodnie, ciemnoszare w czarny prążek i zwykłe buty, nie lakierki. Z tradycji pozostało jeszcze przedstawianie listów uwierzytelniających nowego ambasadora w państwie przyjmującym w języku francuskim. To wspomnienie czasów, gdy język francuski był językiem dyplomacji. Budynek polskiej ambasady w Berlinie Polacy stosują dumpingowe ceny i oszukują na pracach budowlanych. Niemcy zaraz po zmianie systemu stworzyli kontyngent, w ramach którego polskie firmy budowlane mogły realizować kontrakty. Potem, po protestach związków zawodowych, stopniowo się z tego kontyngentu wycofywali. W czasie negocjacji w sprawie przyjęcia do NATO objechałem połowę okręgów w Niemczech, robiąc rocznie po km samochodem, dyskutując z mieszkańcami, spotykając się z tzw. wypędzonymi z ziem przejętych przez Polskę po II wojnie światowej. W Niemczech nie było takiej obawy jak w USA, że Kongres może odrzucić nasze wejście do NATO, bardziej chodziło o to, żeby poparcie dla polskich starań było masowe. Przeżyłem chwile ogromnej satysfakcji, siedząc na galerii Bundestagu, kiedy niemiecki parlament przyjmował niemal jednogłośnie uchwałę o przyjęciu Polski, Czech i Węgier do NATO. Byłem jedynym ambasadorem z tych krajów i mogłem na miejscu podziękować kanclerzowi, przewodniczącemu parlamentu i opozycji. Ważnym momentem było też odkrycie, że prowadzone są przez Światowy Kongres Żydów negocjacje z Niemcami w sprawie odszkodowań dla pracowników przymusowych. Udało się pozyskać ich poparcie dla włączenia Polski do tych negocjacji. Wsparli nas lojalnie, nam udało się przy okazji dołączyć Czechów i mieszkańców krajów byłego ZSRR. Nie udało się natomiast do tej pory przywrócić właściwych stosunków między rządem w Berlinie a mniejszością polską w Niemczech. Niemcy nie chcą się zgodzić, by wszystkich Polaków przebywających w Niemczech uznać za mniejszość, gdyż, jak twierdzą, 90% z nich przybyło z własnego wyboru, wyłącznie w celach zarobkowych, korzystając z unijnej swobody przepływu osób. Rzeczywista mniejszość polska, stosunkowo nieduża, to potomkowie Polaków mieszkających w Republice Weimarskiej i III Rzeszy. Goering wydał dekret i zlikwidował mniejszość polską, zabierając cały jej majątek. Wielu przedstawicieli mniejszości zginęło w obozach koncentracyjnych. Niemcy uznali dekret Goeringa za nielegalny, ale statusu Polonii nie przywrócili. Mówimy o wielkiej polityce, negocjacjach, przystępowaniu do organizacji, umowach. A czy cała zewnętrzna otoczka dyplomacji ma jeszcze znaczenie? Znaczenie zewnętrznej otoczki tego, z czym kojarzy się ludziom dyplomacja jest marginal- Jakich rad mógłby pan udzielić studentom naszej Uczelni, którzy marzą o karierach dyplomatycznych? Na pewno nie powiem, jak mają sobie załatwić pracę w dyplomacji, do kogo zadzwonić (śmiech). Natomiast mnie przez cały czas pomagały dwie umiejętności: znajomość języków i zamiłowanie do matematyki i logiki. Zdając na handel międzynarodowy, mówiłem biegle po francusku (po klasie francuskiej w poznańskim Marcinku ), angielsku i rosyjsku. Matematykę uważałem za przedmiot bardzo użyteczny, szczególnie wyniesioną z nauki umiejętność właściwego strukturyzowania problemu, zbadanie wzajemnych powiązań. Dzięki znajomości języków w końcu lat 60. uczestniczyłem w negocjacjach o przyjęcie Polski do AIESEC. Tłumaczyłem książki z angielskiego i francuskiego. W 1972 roku wygrałem podwójnie studencką olimpiadę językową po francusku i angielsku osiągnąłem najlepszy wynik wśród studentów w Polsce. W nagrodę od Brytyjczyków dostałem dwa tygodnie wycieczki autokarowej przez Jugosławię, a Francuzi zafundowali mi miesiąc pobytu w Antibes, ośrodku ministerstwa spraw zagranicznych. Przy okazji od dyrektora ośrodka dostałem bilet na festiwal w Cannes. Jako jedyny dziennikarz z Polski napisałem wówczas korespondencję z Cannes dla Studenta. Poznałem wiele osobistości kina. Konieczna jest znajomość języków, zdolność logicznego myślenia, trochę szczęścia. Bardzo przydaje się umiejętność słuchania. Dyplomacja to sztuka słuchania oraz raportowania nabytej wiedzy do swojej stolicy. Dyplomata jest takim oficjalnym sprawozdawcą, któremu państwo przyjmujące powinno pomagać w wypełnianiu jego misji. Zgodnie z konwencją wiedeńską o stosunkach dyplomatycznych dyplomata ma godnie i skutecznie reprezentować swoje państwo oraz informować o tym, co dzieje się w państwie, do którego został wysłany.

7 DYPLOMACJA 7 Dostępni całą dobę W Wielkopolsce istnieje blisko 40 konsulatów, w których działania wypełniają konsulowie honorowi. Zostają wybrani przez kraj do pomocy jego obywatelom w regionie i wykonywania szeregu obowiązków. Zapytaliśmy konsulów absolwentów naszej Uczelni o specyfikę ich pracy. Izabela Ewa Kwiatkowska, konsul honorowy Republiki Austrii Często nie zdajemy sobie sprawy z tego co robią i jakie zadania mają konsulaty oraz z faktu, że większością konsulatów w Polsce kierują konsulowie honorowi. Słowo honorowy odnosi się nie do tego, że konsul ma pewne szczególne cechy osobowościowe jest honorowy tylko działa on w sposób honorowy. Państwo, które go wysłało, nie finansuje konsulatu. Wtenczas też oczekiwania w stosunku do takiego konsulatu muszą być ograniczone, dlatego że konsul finansuje działalność z własnych środków. Każdorazowo państwo, które powołuje konsula, powinno zastanowić się nad tym, jakie są najważniejsze zadania. Oczekuje się, żeby konsul pomagał obywatelom kraju, który go powołał. Niekiedy trzeba nieść pomoc w trudnych sytuacjach życiowych. Działam już 16 lat jako konsul, mogę podać liczne przykłady tego, że można cieszyć się z udzielonej pomocy. Bardzo dobrze jest, jeżeli może pomóc w nawiązaniu stosunków kulturalnych czy gospodarczych. W tej sferze wszystko zależy od tego, w jakim środowisku konsul pracuje. Współczesna dyplomacja związana z działaniem konsulów honorowych wykorzystuje to, że powołuje się osoby, które mogą skutecznie działać, pomóc krajowi, który ich powołał. Są tacy, którzy są bardziej skuteczni w sferze kultury, są tacy, którzy są bardziej skuteczni w sferze gospodarki. Dlatego, że działają oni za każdym razem w swoim naturalnym środowisku mówi Witold Abramowicz, konsul honorowy Węgier. Zakres pracy konsula honorowego tak naprawdę niewiele różni się od zadań zwykłego konsula. Jak wygląda to z punktu widzenia formalności i prawa? Konwencja wiedeńska nie przewiduje żadnych różnic pomiędzy konsulem a konsulem honorowym. Pracodawcą konsula etatowego jest państwo, a konsul honorowy oszczędza temu państwu wydatków. Jest wygodniejszy, ale czasami może mniej posłuszny. U nas niczego takiego nie było, cały czas byliśmy w bardzo zgodnym mariażu. Zmieniła się funkcja w czasie, dawniej nie było tylu inwestycji holenderskich w Polsce, tylu Holendrów, którzy tutaj przebywają. Na pewno skończył się czas działalności propagandowo-misyjnej. Europa jest jedna, sieć internetowa dostępna, konsulat mógłby wypełniać swoje zadania na odległość. Bardzo wiele tych dawniej niezbędnych funkcji, łącznie z promocją kraju, nie jest już tak istotna dla państw, które są bardzo dobrze posadowione w tych obcych dawniej krajach. Ta misja się wyczerpała. Są kraje, które się dopiero rozglądają. W Poznaniu jest prawie 40 konsulatów, to ogromna liczba. Poznań to najbardziej efektywne miasto, do którego każdy chce zapukać jako pierwszy tłumaczy dr Andrzej Gawroński, konsul honorowy Królestwa Niderlandów. Jak zostać konsulem? Z jednej strony trzeba spełniać bardzo wysokie wymagania, a z drugiej nie można w tym celu zrobić nic konkretnego: zgłosić się, ubiegać o to stanowisko czy przystąpić do egzaminu. Faktycznie, tego się nie da zrobić. Nie można aplikować na konsula. Trzeba zostać powołanym. Kiedy dany kraj szuka konsula wówczas składana jest propozycja konkretnej osobie. Osobie, która działa społecznie, jest aktywna i uznana w środowisku. To jest uhonorowanie dotychczasowych działań, duża nobilitacja, wyróżnienie. Przede wszystkim, żeby zostać konsulem, należy być osobą apolityczną, to jest priorytet numer jeden. Trzeba być niezależnym finansowo to jest priorytet numer dwa i trzeba być rozpoznawalnym w środowisku, w regionie, trzeba działać, mieć duszę społecznika. Powołania na konsula nie postrzegam jako sukcesu zawodowego, ale trak-

8 8 DYPLOMACJA Co może konsul? Wydawać by się mogło, że praca konsulów różnych państw jest do siebie podobna. Istnieją jednak pewne różnice w zakresie i natężeniu obowiązków między konsulatami poszczególnych krajów. Najlepiej przyjrzeć się osobno konsulatom państw Unii Europejskiej i urzędom innych państw. W Unii Europejskiej nie ma granic i konsulaty zajmują się zupełnie innymi rzeczami niż przed jej utworzeniem. Obecnie jest bardzo mało spraw związanych z wizami czy paszportami. Placówki zajmują się głównie kwestiami gospodarczymi, obywatelskimi oraz promocją kraju na różnych płaszczyznach. W moim przypadku to wszelka pomoc dla obywateli Austrii i oczywiście promocja kultury i turystyki. Praca konsulatu Urugwaju będzie różnić się od pracy konsulatu Austrii oraz konsulatów innych krajów europejskich. Firm austriackich oraz obywateli Republiki Austrii jest w Polsce bardzo dużo, natomiast obywateli Urugwaju w naszym kraju jest dwóch. tłumaczy konsul honorowy Republiki Austrii. Częstym błędem jest przekonanie, że w konsulacie można załatwić sprawy obywateli państwa, które przyjęło danego konsula. Jak jest naprawdę? Konsulaty powstały po to, żeby załatwiać sprawy osób fizycznych i prawnych w granicach dozwolonych przez prawo międzynarodowe, ale własnych obywateli. W moim przypadku Węgrów. Szczególnie istotne jest też to, aby konsulowie przeciwdziałali niewłaściwemu lub niezgodnemu z prawem traktowaniu obywateli i osób prawnych w kraju przyjmującym. Konsul powinien interweniować w sposób zdecydowany. Konsulaty powinny też pomagać w innych sprawach: rent, emerytur, spadków, egzekucji alimentów, spraw związanych z adopcją dzieci. Blok kwestii związanych z pomocą osobom prawnym to popieranie stosunków handlowych i gospodarczych. Tutaj instrukcje, które otrzymują konsulowie, odwołują się do Konwencji Wiedeńskiej z 1961 roku, w której mówi się, że konsulowie powinni zapoznać się z wszelkimi legalnymi sposobami i warunkami rozwoju życia handlowego oraz gospodarczego i przekazywać te informacje osobom prawnym z kraju, który je wysłał. Konsul jest zatem współczesnym agentem handlowym wyjaśnia Witold Abramowicz. Nieprzyjemne obowiązki Praca konsula to nie zawsze szczęśliwe zakończenia i uśmiechy na twarzach obywateli. O wielu obowiązkach woleliby zapomnieć, ale stanowią one nieodłączną część ich pracy. Niektóre sytuacje mogą mrozić krew w żyłach i przypominać film akcji. Nieprzyjemną stroną tej działalności jest pomoc w sytuacjach, kiedy obywatel kraju, który wysłał konsula, popełnił przestępstwo, jest podejrzany o przemyt, uwikłany w afery narkotykowe, podejmuje nielegalnie pracę, zostaje uwięziony i nie ma odpowiednich warunków w więzieniu, nie zna języka. Zdarzają się też wypadki samochodowe, ktoś umiera, jest kwestia pomocy w transporcie zwłok, poszukiwania osób zaginionych opowiada konsul honorowy Węgier. Praca konsula wymaga często wkroczenia w prywatne życie obywateli danego kraju. Są w małżeństwach spory o dziecko, wówczas uczestniczymy w sprawach sądowych, nieraz zachodzi konieczność pomocy również w charakterze tłumacza przysięgłego bądź biegłego lub złożenia wizyty w więzieniu, w kostnicy czy w szpitalu. Ja mam to szczęście, że obywatele Austrii nie stwarzają problemów. Z kolei niestety obywatele polscy bardzo często stwarzają problemy w Austrii. Ze względu na barierę językową często nie wiedzą, jak się poruszać na terenie Austrii, do kogo zwrócić i wówczas dzwonią do nas z pytaniem co zrobić. Często dzwonią rodziny na przykład uwięzionych lub aresztowanych. Nie musimy się tą sprawą zająć, bo nie dotyczy ona obywatela Austrii, ale nie odsyłamy tych osób z kwitkiem, przekazujemy pełną informację oraz wskazujemy, gdzie i do jakiej placówki powinni się zgłosić. Do nieprzyjemnych rzeczy należą też wizyty u prokuratora, w przypadku kiedy dwie firmy mają jakiś problem i trzeba pomóc lub pertraktować, albo dwie osoby obywatel Austrii i Polski lub dwóch Austriaków w Polsce. W Wielkopolsce jest ponad 160 austriackich firm, a nimi kierują czędr Andrzej Gawroński, konsul honorowy Królestwa Niderlandów tuję to bardziej w kategoriach docenienia tego, co do tej pory robiłam... mówi Izabela Ewa Kwiatkowska, konsul honorowy Austrii. Zwykły niezwykły dzień konsula Praca konsula honorowego to ogrom obowiązków i spraw do załatwienia. Konsulowie bardzo często łączą pracę zawodową z zadaniami konsularnymi, dlatego nie mają chwili odpoczynku. Są cały czas gotowi do działania. Mój telefon jest włączony 24h, bo jeżeli jest wypadek w nocy, to się ubieram i jadę. Niekiedy angażuję całą moją rodzinę do pewnych działań, na przykład kiedy są rozległe projekty kulturalne. Mamy dwóch pracowników konsularnych, którzy są również dyspozycyjni, kiedy ja nie mogę lub wykonuję równolegle inne czynności konsularne. Ponieważ tę funkcję wykonuje się społecznie, dlatego przy przyjmowaniu propozycji objęcia urzędu również rodzina musi mieć świadomość obowiązków oraz honorów jakie spadają na konsula. Rodzina wykazuje dużą wyrozumiałość dla całokształtu moich działań. Są bowiem okresy bardzo intensywnej pracy, kiedy otrzymuję wiele ważnych zaproszeń i często codziennie do późnych godzin wieczornych nie ma mnie w domu. Wówczas potrzeba tu dużego zrozumienia rodziny, która nie może robić z tego powodu wyrzutów. Są przykładowo zaproszenia na bardzo ważne spotkania lub od Pana Prezydenta, Wojewody czy Marszałka, czyli od osób którym się po prostu nie odmawia. opowiada Izabela Ewa Kwiatkowska. Z reguły każdy konsul ma ustalone godziny swojej działalności, kiedy każdy może przyjść do niego ze swoją sprawą. W zależności od tego, jakie było życzenie ambasady. Teraz ograniczyło się to do jednego dnia w tygodniu. To wystarcza. Oczywiście zdarzają się sytuacje awaryjne. Cały czas jestem na słuchawce. Gdy ktoś się zgubi, to konsul jest po to, by jednak pomagać w każdej mierze. Tak zaprzysięgaliśmy i zgodnie z Konwencją Wiedeńską takie są nasze zadania dodaje Andrzej Gawroński.

9 DYPLOMACJA 9 sto obywatele Austrii. Tak więc pracy mamy sporo - dodaje Izabela Ewa Kwiatkowska. Praca zawodowa a misja dyplomatyczna Konsulowie honorowi to bardzo często ludzie aktywni zawodowo, którzy muszą połączyć dwa rodzaje obowiązków. Jak im się to udaje? U każdego konsula wygląda to zapewne trochę inaczej, ale trudno mi sobie wyobrazić, żeby ktoś, kto odbija kartę zegarową, mógł zostać konsulem. Obowiązki konsularne pojawiają się w nocy, pojawiają się też w ciągu dnia, kiedy trzeba pracować. W związku z tym trzeba mieć możliwość elastycznego regulowania zarówno czasu pracy zawodowej, jak i obowiązków konsularnych. To łączenie jest też niekiedy trudne ze względu na to, że obszar działania konsularnego może być duży. Są w Polsce konsulowie honorowi powołani do obsługi całego kraju, są też inni takich jest znakomita większość których obszar działania obejmuje kilka województw, jak w moim przypadku, kiedy moje działania odnoszą się do zachodniej Polski. Są takie okresy, kiedy jest więcej obowiązków i są takie, kiedy jest ich mniej wyjaśnia Witold Abramowicz. Blaski i cienie ciężkiej pracy Nie ma wątpliwości, że praca konsula honorowego jest trudna i wymagająca. O spełnieniu i radości, jaką może dawać ten zawód, opowiada konsul honorowy Węgier: Znajduję się w bardzo miłym położeniu, gdyż relacje między Węgrami a Polakami są tradycyjnie doskonałe. Badania wskazują, że ponad połowa Polaków odnosi się z sympatią do Węgrów, natomiast jeśli spojrzeć na to, ilu Polaków spotkało Węgrów, to ten procent jest niższy. Jakie są korzenie naszej odwzajemnianej sympatii? Według mojej wiedzy oficjalne święto, które jest poświęcone przyjaźni jakiegoś kraju z Polską, dotyczy tylko przyjaźni polsko-węgierskiej. Przypada ono 23 marca i zawsze obchodzone jest z udziałem prezydentów. Jednego roku odbywa się na Węgrzech, następnego w Polsce. Jeśli wskazać korzenie naszej przyjaźni, na które wskazują prezydenci obu krajów, to fakt, że ród Jagiellonów wywodzi się od św. Jadwigi Andegaweńskiej. Jadwiga była od 1384 roku królem, nie królową, Polski. Wielu Polaków pamięta, że królem Polski był książę Siedmiogrodu Stefan Batory, wielu Węgrów pamięta, kim był dla nich Bem Apo (Ojczulek Bem), czyli generał Józef Bem. Polacy powinni pamiętać zachowanie Węgrów, kiedy armia polska uciekała w 1939 roku. Nasze uczestnictwo w II wojnie światowej, a także to, że część oficerów, czyli inteligencji, przeżyła i nie spotkał jej los tych, którzy zginęli w Katyniu, należy zawdzięczać Węgrom, dlatego że to oni pozwolili Polakom uciec do Francji i Wielkiej Brytanii. Z bliższej historii przypomnijmy 1956 rok. Mało ludzi pamięta, że ruchy w Budapeszcie były związane z solidarnością wobec czerwca 1956 roku w Poznaniu. Ten silny związek jest dokumentowany do dzisiaj. Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Węgierskiej pamiętają czasy, kiedy Węgrzy oddawali bezinteresownie krew dla Polaków, a potem Polacy dla Węgrów. To fenomen! Kiedy ktoś pyta o to, co daje mi największą satysfakcję, odpowiadam, że jest to reprezentowanie ktaju, któryy ma tak doskonały odbiór w Polsce. Podobnie Polacy są bardzo pozytywnie odbierani przez Węgrów. To jest największa korzyść z tego, że jestem konsulem. Choć w trakcie pracy konsula zdarza się na pewno wiele momentów satysfakcjonujących, nie można zapomnieć o jej gorszych stronach. Natłok codziennych obowiązków może w końcu stać się uciążliwy. Ścieżki kariery Ponieważ o stanowisko konsula nie da się w żaden sposób ubiegać, ciekawe okazują się koleje losu i okoliczności, w jakich nasi rozmówcy objęli to zaszczytne stanowisko. O swojej drodze do konsularnego sukcesu opowiada konsul honorowy Królestwa Niderlandów: Myślę że zawsze jest tak samo. Jeżeli kraj poszukuje swojego reprezentanta na odpowiedzialne stanowisko, to rozgląda się po pewnych elitach. 15 lat temu byłem szefem Wielkopolskiej Izby Przemysłowo-Handlowej, jednej z największych instytucji samorządu gospodarczego w Polsce, która współtworzyła kraj. Wyglądało wówczas na to, że reforma kraju pójdzie raczej w kierunku samorządu gospodarczego niż terytorialnego, że dużo więcej będą mieli do powiedzenia samorządowcy biznesowi. Kiedy zrezygnowałem z szefostwa w Izbie, zaproponowano mi może właśnie w związku z tymi pierwszymi działaniami w 1997 roku objęcie posady konsula honorowego. Andrzej Gawroński nie miał wcześniej oficjalnych związków z Królestwem Niderlandów. Tylko sportowe, ale nie aż tak oficjalne, żeby przerodziło się to w funkcję konsula. Mam bardzo dobre wspomnienia z wyjazdów koszykarskich do Utrechtu czy Maastricht, ale to też przez uczelnię. Ówczesna Akademia Ekonomiczna miała dobre kontakty zagraniczne i dla nas był to wyjazd do innego świata. Dało to ten szlif, który wykorzystuję w działalności konsularnej tłumaczy konsul honorowy Królestwa Niderlandów. Konsulat bez zmian Witold Abramowicz pełni funkcję honorowego konsula Węgier niemal 20 lat. Obydwa państwa przeszły mnóstwo reform i zmian. Zarówno Polska, jak i Węgry stały się członkami Unii Europejskiej. Wydawać by się mogło, że zmiany nastąpiły również w pracy konsulatu. Czy tak było? Właśnie sobie uzmysłowiłem, że gdy zostałem konsulem, nasze kraje nie należały do NATO i UE. Z punktu widzenia tego, co się działo w Europie, były krajami na obrzeżu. Teraz już nie jest poprawne politycznie mówienie, że to są nowe kraje członkowskie, to są już stare kraje. Zatem coś powinno się zmienić, ale muszę powiedzieć, że nie nie zmieniło się. Ruch między tymi dwoma krajami w czasie tych 20 lat praktycznie nie był ograniczany, nigdy nie mieliśmy wiz. Wydaje mi się, że istotne z punktu widzenia podróżowania i spotykania się jest generowanie okazji do tego, aby ludzie zechcieli do danego kraju przyjeżdżać. To jest jedno z interesujących zadań konsula: zachęcić do podróżowania na Węgry rozważa Witold Abramowicz. Szlif charakteru Kiedy pozna się już wszystkie tajemnice, blaski i cienie pracy konsula, można zastanowić się, czy warto nim zostać i pracować tak ciężko. Czy uda się osiągnąć satysfakcję i jakie korzyści da się wyciągnąć z tej pracy dla siebie? Ta przygoda szlifuje charakter. To znalezienie się w tysiącu nowych dla mnie i nierealizowanych wcześniej ról. Musimy jechać do więzienia i odwiedzić Holendrów, którzy zostali przyłapani na czymś to jest ciekawe! Co więcej, to na pewno nie osłabia prestiżu osobistego, jeżeli jest dobrze wykonywane i pracuje się na rzecz kraju, który ma swój prestiż i uznanie. Ten splendor niejako się udziela, tak samo, to, co dobrego zrobi konsul, też powinno być docenione i zazwyczaj jest. Za mojej kadencji zmieniało się po kolei czterech ambasadorów holenderskich w Polsce, z każdym miałem dobre relacje. Kilkukrotnie odwiedzaliśmy Hagę, spotykaliśmy się z królową. Nie da się ukryć, że to samo w sobie jest miłe podsumowuje dr Andrzej Gawroński, konsul honorowy Królestwa Niderlandów. Nie można aplikować na stanowisko konsula. Trzeba zostać powołanym. Kiedy dany kraj szuka konsula, wówczas składana jest propozycja konkretnej osobie. Osobie, która działa społecznie, jest aktywna i uznana w środowisku. To jest uhonorowanie dotychczasowych działań, duża nobilitacja, wyróżnienie. Przede wszystkim, żeby zostać konsulem, należy być osobą apolityczną, to jest priorytet numer jeden. Trzeba być niezależnym finansowo to jest priorytet numer dwa i trzeba być rozpoznawalnym w środowisku, w regionie, trzeba działać, mieć duszę społecznika.

10 10 POSTACI Kariera międzynarodowa Pracując w międzynarodowych korporacjach, okrążył Ziemię dwa razy. Wprowadzał sieć McDonald's do ZSRR, nowe chipsy w Tajlandii, przejmował poznańskie Amino, zarządzał wieloma firmami. Z Jackiem Liczkowskim, absolwentem naszej Uczelni i menedżerem, który zrobił światową karierę, rozmawiał dr Jan Polowczyk. Jack, znamy się już od 19 lat. Masz niezwykłe międzynarodowe doświadczenie biznesowe. Zostałeś menedżerem w Ameryce ponad 40 lat temu, kiedy w Polsce mało kto wierzył w powrót do wolnego świata. Jesteś absolwentem Wyższej Szkoły Ekonomicznej, czyli dzisiejszego Uniwersytetu Ekonomicznego Studia na WSE zacząłem w 1961 roku na towaroznawstwie, kiedy dziekanem był prof. dr hab. Lempke. Wybrałem towaroznawstwo dlatego, że miałem zainteresowania inżynieryjne, lubiłem coś zmajsterkować, coś zbudować, lubiłem też chemię, a także przygotowywanie posiłków. Wykłady w języku angielskim z handlu zagranicznego prowadzone przez prof. Jankowiaka bardzo przypadły mi do gustu. Pamiętam również prof. Wilczyńskiego, którego pół wieku temu uwielbiały wszystkie studentki, również moja koleżanka, o co byłem zazdrosny. Moim ulubionym przedmiotem było towaroznawstwo spożywcze. Wykładał je prof. Szeląg, a po jego nagłej śmierci dr Jerzy Krauze, wychowanek prof. Szeląga. Towaroznawstwo spożywcze przysłużyło się bardzo mojej karierze zawodowej. Znajomość produktu i sposobu jego wytwarzania jest moim zdaniem niezbędna do sukcesu w zarządzaniu przedsiębiorstwem. Dlatego też przez całe życie pozostałem wierny przemysłowi spożywczemu. Pracę magisterską napisałem pod kierunkiem prof. dr hab. Smoczkiewicz. Temat był zabawny: oznaczenie ilości testosteronu w jądrach kogucich. Chodziło o to, czy na dużych fermach kurzych byłaby opłacalna ekstrakcja testosteronu w celach far- maceutycznych. Niestety, kogut to nie mężczyzna. Prof. Smoczkiewicz miała wyjechać w styczniu 1966 roku z serią wykładów do Kanady i prosiła naszą grupę magistrantów, abyśmy część eksperymentalną pracy magisterskiej wykonali w przerwie wakacyjnej i zakończyli pracę przed Bożym Narodzeniem 1965 roku. W ten sposób zostałem magistrem w grudniu 1965 roku, a w styczniu 1966 roku wyjechałem autobusem Poznań Londyn do Wielkiej Brytanii. Tak zaczęła się moja przygoda dwukrotnego objechania kuli ziemskiej i pracy w wielu krajach. Z Wielkiej Brytanii pojechałeś do USA, gdzie pracowałeś dla największych koncernów, m.in. dla PepsiCo. Jak przebiegałą tam Twoja kariera? Moja kariera w Dallas zaczęła się od stanowiska Product Development Group Managera. Miałem pod sobą 3 czteroosobowe sekcje zajmujące się nowymi konceptami i wprowadzeniem ich w życie. Moją największą zasługą było wprowadzenie w 1980 roku okrągłych meksykańskich chipsów o nazwie Tostitos. Już w pierwszym roku sprzedaży ich wartość osiągnęła 140 mln USD, a w 1985 przekroczyła 200 mln USD. To było najbardziej efektywne wprowadzenie nowego produktu w historii Frito-Lay. Musiałeś dostać niezłą premię W owych czasach nie było spektakularnych premii i to chyba dlatego zaoferowano mi studia MBA na Uniwersytecie w Dallas, w Braniff Graduate School of Management. To był początek okresu, kiedy zaczęto masowo produkować zawodowych zarząd- ców przedsiębiorstw, często ludzi bez polotu, bez ducha, bez naturalnego przywództwa, co w końcu doprowadza do ruin biznesy, którymi zarządzają. Moim celem podczas studiów była chęć przyswojenia sobie narzędzi, które pozwoliłyby mi zarządzać przedsiębiorstwem w warunkach międzynarodowych. Dlatego też, gdy PepsiCo Foods Int. szukało dyrektora rozwoju rynków, zgłosiłem się na to stanowisko. Działając zgodnie z zasadą praca dla studiów, studia dla pracy, przygotowałem biznesplan dla rozwoju na Dalekim Wschodzie. Dzięki temu wyjechałem w 1982 roku do Tajlandii, aby poprowadzić JV (joint venture) oraz skoordynować stamtąd marketing na Taiwanie i w Korei. I co dalej? W marcu 1989 roku odebrałem telefon od Dona Utroska, partnera w firmie headhunterskiej Spencer Stuart z Chicago. Don spytał, czy byłbym zainteresowany wyjazdem do Moskwy, aby pomóc firmie McDonald s wejść na rynek ówczesnego Związku Radzieckiego. Moim zadaniem miało być przygotowanie zaplecza zaopatrzeniowego, tzn. miejscowej produkcji z miejscowych materiałów i własnej dystrybucji wszystkich komponentów pełnego menu restauracji McDonald s. Pomimo mojego doświadczenia ze start-upem z południowo-wschodniej Azji to zadanie wydawało się niewykonalne. Po otrzymaniu wsparcia od europejskich kontrahentów McDonald s, 1 maja 1989 roku, z okna Hotelu Mińsk obserwowałem pierwszomajową paradę czołgów przesuwającą się ulicą Gorkiego na plac Czerwony.

11 POSTACI 11 McDonald s Moscow była spółką McDonald s Canada i Rady Miasta Moskwy. W kwietniu 1989 roku, położono kamień węgielny na dwuhektarowym polu kukurydzianym w Solnciewie, przeznaczonym pod budowę fabryki i centrum dystrybucyjnego. Dziesięć miesięcy później centrum produkcyjno-dystrybucyjne zwane McComplex zaczęło produkcję wszystkich komponentów restauracyjnego menu z wyjątkiem syropu Coca-Coli. Pamiętam, latem 1989 roku byłem w ZSRR i uruchamianie restauracji McDonald s było głośnym wydarzeniem Pod jednym dachem, na powierzchni przeszło m 2 miałem 8 całkowicie różnych linii produkcyjnych: rozbiórka i przetwórstwo mięsa, oddział mleczny, sosy, przechowalnia i przetwórstwo ziemniaka, piekarnia, ciastkarnia, przygotowalnia sałat i warzyw, przetwórstwo sera oraz centrum dystrybucyjne na 2000 palet, podzielone na temperaturę pokojową, chłodziarkę i zamrażarkę, kafeteria, dział techniczny, kontrola jakości, rachunkowość, logistyka. 31 stycznia 1990 roku pierwsza restauracja McDonald s w Związku Radzieckim i jednocześnie największa na świecie, z miejscami na 700 osób, została otwarta. O ogromie włożonej pracy mógłbym napisać książkę. Powiem tylko: młodzi Rosjanie mieli wielki zapał do nauki i wielkie chęci sprostania zadaniom. Niestety, stara gwardia utrudniała pracę i stawiała przeszkody gdzie tylko mogła. A mogła dużo. A jak trafiłeś do CPC/Bestfoods? Zanim podjąłem pracę w McDonald s, a było to chyba w grudniu 1988 roku, zrobiłem ewaluacje wszystkich znanych amerykańskich firm spożywczych co do wielkości sprzedaży poza granicami USA. Okazało się, że mało znana z nazwy firma CPC miała blisko 60% dochodów pochodzących z Europy, Azji i Ameryki Południowej. Posiadała takie znaki towarowe, jak Knorr, Hellmann s i Bestfoods. Napisałem więc do Richarda Bergmana, wiceprezydenta zasobów ludzkich w CPC, o mojej wielkiej chęci pracy dla CPC. Ku mojej radości odpowiedział i zaprosił mnie do Englewood Cliffs, do głównej siedziby firmy, tuż po drugiej stronie rzeki Hudson oddzielającej Manhattan od stanu New Jersey. Siedziba CPC, szczególnie piętro zajmowane przez naczelny zarząd, przypominała biuro z czasów kolonialnych: gabinety wielkości m 2, ściany pokryte ciemnym egzotycznym drewnem i wbudowaną biblioteką, solidne polerowane meble, ogromne biurka, fotele, kanapy. Z Johnem Jordanem przypadliśmy sobie do gustu. Przed rozstaniem oznajmił, że w obecnej chwili nie ma w firmie odpowiedniej pozycji, ale będzie ze mną w kontakcie. I tak sześć miesięcy później, kiedy byłem już w Moskwie z McDonald s, John wysłał mi ofertę pracy w Korei jako General Manager. Odpowiedziałem: Szkoda, mam trzyletni kontrakt, do maja1992, z McDonald`s. Przypomnę się Tobie na początku 1992 roku. Zapamiętał? W kwietniu 1992 roku dostałem telefon od nieznanego mi wówczas Anthony'ego Simona, który zajmował stanowisko Senior Vice Prezydent CPC Europe. Zaprosił mnie na spotkanie do Brukseli, do europejskiej siedziby CPC. Pracę dla CPC zacząłem 1 czerwca 1992 roku i z rodziną zamieszkałem w Brukseli. Moim pierwszym zajęciem było zidentyfikowanie możliwości rozwoju w centralnej i wschodniej Europie. Na tym etapie zależało nam szczególnie na Polsce. Działały tam trzy firmy z byłego Zjednoczenia Państwowych Koncentratów Spożywczych Winiary w Kaliszu, Amino w Poznaniu i Delecta we Włocławku. Wiedzieliśmy też, że koncern Nestlé ma zamiary podobne do naszych. Odwiedziłem wszystkie zakłady oraz dodatkowo wybrałem nowo wybudowany i pusty budynek Pofamy w Poznaniu, gdyby przejęcie żadnej z trzech fabryk nie wyszło. Jestem poznaniakiem i pewnie dlatego forsowałem dwie opcje: Amino lub Pofama. Prezes Amino, Mieczysław Garstecki, w rozmowie wspomniał, że sztab Nestlé odwiedził Amino już przede mną. W tej sytuacji, nie czekając na pisemną zgodę Brukseli, zleciłem naszym prawnikom w Warszawie, aby szybko przygotowali list intencyjny na zakup pakietu akcji Amino. Wkrótce potem list ten znalazł się na biurku Ministra Przekształceń Własnościowych, pana Wiesława Kaczmarka. Po ocenie ofert, naszej i Nestle, ministerstwo, a także zarząd i związki zawodowe Amino wybrały naszą. To była jedna z pierwszych tak dużych inwestycji zagranicznych w Poznaniu. Proces przejmowania Amino był pod kontrolą Niemców, a CEO został Francuz Francuz umieścił siedzibę zarządu w Warszawie. I to był jego błąd. Powstały dwie firmy: CPC Polska (sprzedaż i marketing) w Warszawie oraz pozostawione bez strategii samo sobie CPC Amino (produkcja i logistyka). W międzyczasie CPC Szwajcaria zajęło się budowaniem rynku w Czechach i Słowacji, a CPC Austria na Węgrzech. Moim następnym celem było więc wejście na rynek rosyjski. Tu Bruksela naciskała na joint venture, a ja z moim doświadczeniem z McDonald s faworyzowałem green field. Wszystkie przedsiębiorstwa koncentratów spożywczych były tam bliskie ruiny. W największym moskiewskim kombinacie na hali produkcyjnej latały ptaki i robiły kupki do pojemników przygotowanych z wsadem do torebek. Żeby przekonać naszego prezydenta, Alaina Labergera, że nie ma sensu wchodzić w żadne układy ze zrujnowanymi kombinatami, Anthony Simon i ja zabraliśmy go do Moskwy. Alain spędził 3 dni w Moskwie i okolicach. Zarząd jakiegoś kombinatu, 150 km za Moskwą, uparł się, że po zwiedzaniu zakładu zabierze nas na piknik nad rzekę. Pojechaliśmy wrakiem autobusu po wyboistych polnych drogach na miejsce. Tam duże ognisko, śpiewająca Cyganka i gitarzysta, a w potoku chłodzące się dwie skrzynki (48 butelek) wódki. Alain, pomimo że wylewał większość kieliszków za siebie, wyleciał nazajutrz do Brukseli z ciężkim bólem głowy i już nigdy nie wrócił do Rosji. Następnego tygodnia, bez słowa sprzeciwu zgodził się na mój plan otwarcia oddziału sprzedaży i marketingu w Moskwie i na to, aby produkty dla Rosji przywozić z Amino, czyli z Poznania. W styczniu 1993 roku powróciłem do Moskwy, aby zwerbować pierwszych 10 przedstawicieli sprzedaży i wysłać ich do CPC Irlandia na szkolenie. W międzyczasie zorganizowałem małe biuro, zarejestrowaliśmy firmę, przygotowywaliśmy plany marketingowe i reklamę, i szukaliśmy dystrybutorów. Pozycjonowanie marki wyraziliśmy w sloganie: Knorr wkusien i skorr. W pierwszym roku wartość naszej sprzedaży osiągnęła 10 mln USD. W marcu 1994 roku Bruksela zażądała, aby jak najszybciej przyjechać. Dowiedziałem się, że zarząd jest niezadowolony z wyników CPC Polska. Zapytali, czy miałbym kogoś na swoje miejsce w Moskwie, a sam przejął Polskę. Na prima aprilis byłem już w Warszawie. W Polsce natychmiast zrobiłem dwie rzeczy: anulowałem wynajem biura w Warszawie i przygotowa-

12 12 POSTACI łem listę kosztów bezpośrednich każdego produktu. Okazało się, że wszystkie makarony sprzedawaliśmy poniżej kosztów i to nie wliczając dużej energii potrzebnej do suszenia makaronu. Te dwa ruchy: przeniesienie biura z Warszawy do Poznania i zaprzestanie produkcji makaronu natychmiast uczyniły firmę dochodową. Z mojej perspektywy kluczowe było wtedy polepszenie komunikacji: to, że nowy szef mówił po polsku i że działy marketingu i sprzedaży były przy fabryce. Masz rację, dlatego od razu przystąpiłem do budowania nowego ducha firmy, co sprowadzało się do pokazania, że potrafimy zrobić prawie wszystko lepiej niż jakikolwiek cudzoziemiec. Naszym celem było osiągnięcie najlepszej efektywności pośród europejskich oddziałów Bestfoods, do czego doszliśmy około 1998 roku. W drugiej połowie lat 90. na rynku europejskim pojawiło się coraz więcej potraw gotowych do jedzenia: mrożonych i chłodzonych. Bestfoods zupełnie nie był obecny w tych dwóch kategoriach. Nasz zarząd, a także wielu innych europejskich dyrektorów generalnych alarmowali w Brukseli, że trzeba działać, bo stracimy rynek. Mój argument był prosty i powtarzałem go na zebraniach: If it is dry but instant, it is better than ready to eat (jeżeli produkt jest suchym proszkiem, ale typu instant, to jest lepszy od gotowego, bo nie wymaga lodówki). I tak powstał Gorący Kubek, zupy makaronowe Noodle, dania w kubku, co dało nam spektakularny wzrost. Wprowadzenie marki Hellmann's z majonezem i ketchupem jeszcze bardziej przyśpieszyło nasz następny cel, jakim było osiągnięcie czwartego miejsca pod względem sprzedaży w Europie. W październiku 1999 roku zostałem powołany do zarządu Bestfoods Europa. Byłem odpowiedzialny za Centralną Europę i Rosję, a funkcjonalnie za przewodzenie grupie kreowania popytu. Moim planem było utworzenie jednego back office dla centralnej Europy i Rosji oraz ośrodka innowacji. Te plany pokrzyżowało przejęcie Bestfoods przez koncern Unilever w grudniu 2000 roku. Przez następne sześć miesięcy poznawałem macierzowy system zarządzania (matrix) Unilevera. Ostatecznie postanowiłem opuścić firmę. Wróciliśmy z żoną z całym dobytkiem do Stanów. Po dwóch latach znudzeni życiem na Florydzie przyjechaliśmy z powrotem do Europy. Zamieszkaliśmy w Kopenhadze, ale wkrótce angielska firma Uniq zwróciła się do mnie z pytaniem, czy nie zechciałbym zostać CEO firmy Lisner w Poznaniu, przechodzącej zmiany organizacyjne. Zgodziłem się. I tak powróciłem po raz drugi do Poznania. Obecnie udzielam od czasu do czasu porad funduszom inwestycyjnym i jestem członkiem rady nadzorczej międzynarodowej firmy norweskiej, King Oscar A/S. Co uważasz po latach za sukces w biznesie. Jak do niego dojść? Sukces rodzi się przede wszystkim z wykonywania takiej pracy, którą się lubi. Praca wówczas zamienia się w przyjemność, w hobby, którym żyjemy. To po pierwsze. Po drugie, mniej więcej połową ludzi kieruje chęć władzy nad innymi, ale gdy to osiągną, to często stają się złymi pasterzami, nie dbającym o owce. To nie rodzi sukcesu, tylko z czasem przynosi klęskę. Dalej, jeżeli chodzi o sukces zawodowy (pomijając wolne zawody i własne, prywatne przedsiębiorstwa), to mamy wybór pracy w trzech umownych typach organizacji: wysoko zintegrowanej wertykalnej organizacji, wysoko zintegrowanej macierzowej organizacji i mało zintegrowanej lateralnej organizacji. Oczywiście, pomiędzy tymi trzema grupami są wszelkiego rodzaju mutacje. Z mojego doświadczenia wynika, że tym pierwszym typem organizacji była PepsiCo, drugim Unilever, a tym trzecim - Bestfoods. I teraz należy dopasować swoją osobowość do charakteru firmy. Jeżeli chce się władzy, a ma się przeciętny talent i dar polityka, to dobrym wyborem jest zintegrowana, wertykalna organizacja, jak np. PepsiCo. Jeżeli twoim celem jest spokojna praca, bez dużej odpowiedzialności, to najlepiej wybierz matrix. Jeżeli masz pomysły i jesteś przedsiębiorczy, to szukaj firmy takiej jak nie istniejąca już Bestfoods, która stworzy warunki do twórczej realizacji projektów. Często powtarzam studentom, że aby zostać skutecznym menedżerem, trzeba być dobrym psychologiem. Żeby zrozumieć swoją osobowość, swoje relatywne mocne strony, polecam szeroko już stosowany test Myers-Briggs. Mój typ jest I/ENTJ (Introvert/Extravert, Intuition, Thinking, Judging). Swoje sukcesy zawdzięczam temu, że robiłem to, co lubiłem i w pełni rozumiałem: pracowałem w branży spożywczej. A do tego w firmie, która dawała swobodę inicjatywie, tj. w Best-foods. Zawsze wysoko doceniałem wartość ludzi którzy ze mną pracowali. Nigdy nie ukradłem czyjegoś pomysłu, przeciwnie, swoje dobre pomysły podsuwałem innym współpracownikom, chwaląc ich potem za innowacyjność. W ten sposób zawsze osiągałem cele, nie wydając rozkazów. Poza tym mam trochę daru do tzw. lateral thinking. Dla mnie np. pojawienie się na rynku zupek chińskich było nie tyle zagrożeniem, co szansą na wykorzystanie technologii błyskawicznego makaronu do zrobienia typowo polskich zup i dań instant. Innowacja i jeszcze raz innowacja, to główna droga do sukcesu. Jeżeli w firmie brakuje innowatora i do tego jest zarządzana według standardowych szablonów, to czeka ją los takich znanych firm jak: Polaroid, Kodak, Xerox, HP, Ericsson etc. Jak oceniasz wpływ lokalnych kultur na funkcjonowanie biznesu? Ażeby otrzymać od Rosjan jakiekolwiek pozwolenie, to trzeba przygotować masę papierów, a do tego donację na jakiś cel lub po prostu łapówkę. Młoda kadra Rosjan, którą zwerbowałem czy to dla McDonald s, czy do Bestfoods, to entuzjastyczni Słowianie: nie dokończysz zdania a już wykonują zadanie. Tylko tyle, że często niewłaściwie, bo do końca nie wysłuchali. Azjaci, to zupełnie inni ludzie. W przypadku Chińczyków, mała znajomość angielskiego, powoduje dużo zaskoczeń ze względu na złe tłumaczenie. Ale są cierpliwi, chcą wszystko zrozumieć i gdy wszystkie szczegóły są omówione i wyjaśnione, ruszają do akcji. Podobnie Koreańczycy tylko tyle, że są bardziej agresywnie nastawieni. Z kolei Tajowie to ogromnie dumny naród. Trzeba się z nimi bardzo delikatnie obchodzić i wolno podsuwać naszą myśl, aby uznali ją za swoją i wyrazili zgodę na jej wykonanie. Jak na polecenie wykonania jakiegoś zadania usłyszysz tak, to nie koniecznie będzie one wykonane. Należy zmienić pytanie na: czy zobowiązujesz się wykonać takie a takie zadanie. Dwie podstawowe zasady powinny przyświecać każdemu menedżerowi pracującemu w warunkach międzynarodowych. Po pierwsze, należy szanować każdego człowieka: traktuj bliźniego swojego jak siebie samego. Po drugie, należy działać zgodnie ze starą rzymską maksymą: jak jesteś w Rzymie, żyj jak Rzymianin. Gdziekolwiek pracujesz, szanuj miejscową kulturę i obyczaje. Twój ojciec, profesor Jerzy Liczkowski był jednym z pierwszych doktorów Wyższej Szkoły Ekonomicznej. Jaki miał on wpływ na Twoje wybory życiowe? Miałem nadzieję że tego pytania nie zadasz. Ja byłem bardzo niezależny. Już w ogólniaku dwa razy starałem się uciec z PRL-u: pierwszy raz ochrona pogranicza złapała mnie z kolegą w strefie granicznej w pobliżu Łeby, drugi raz na kajaku złapali nas już na morzu. Największy wpływ ojca na mnie wiąże się z jego praktyką jogi buddyjskiej i codziennej medytacji. Stąd u mnie wzięło się zamiłowanie do filozofii i zainteresowanie religiami świata. Dr hab. Jan Polowczyk jest adiunktem w Katedrze Strategii i Polityki Konkurencyjności Międzynarodowej Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu. Przez kilkanaście lat pracował przedsiębiorstwach międzynarodowych i polskich na stanowiskach członka zarządu, menedżera i konsultanta. Właśnie ukazała się jego nowa książka Zarządzanie strategiczne w przedsiębiorstwie w ujęciu behawioralnym.

13 POSTACI 13 Wyjątkowe City O pracy w londyńskiej stolicy europejskich finansów i radach dla tych, którzy chcieliby tam pracować mówi Aneta Buchert, absolwentka naszej Uczelni. Czy jest wiele osób z Polski, które pracują w City? Istnieje grupa Polaków pracujących w City, ale jest ona stosunkowo mała, szczególnie w porównaniu do innych narodowości, które są tutaj reprezentowane bardzo licznie np. Francuzów. Co prawda Polaków w City jest więcej niż chociażby 10lat temu, jednak nadal jest nas relatywnie niewielu. Państwo się ze sobą kontaktują, mają wspólne spotkania? Z wieloma z tych osób utrzymujemy regularny kontakt i staramy się w miarę regularnie spotykać. Choć nie zawsze jest to łatwe, szczególnie ze względu na długie godziny pracy w City. Naturalne jest to, że gdy mieszka się za granica, szczególnie a zwłaszcza w tak wielokulturowym miejscu jak Londyn, nawiązuje się przyjaźnie z ludźmi z całego świata. Jednak jednocześnie przyjemnie jest spotkać się ze znajomymi z Polski, porozmawiać w rodzinnym języku. Na pewno nie jest to takie proste, żeby dostać pracę w City Jak osoba, która zajmuje się finansami i uważa, że jest w tym dobra, może znaleźć się w jednej z firm w Londynie? Firmy w City regularnie szukają zdolnych, dobrze wykształconych ludzi. Większość z nich ma mocno ustandaryzowane programy rekrutacji studentów i absolwentów. Programy te rozpoczynają się od szkolenia, na którym uczy się o rynkach finansowych i o samym City, ale też poznaje swoich rówieśników, z którymi często nawiązuje się przyjaźnie na lata. Czy polscy studenci po uczelniach ekonomicznych mają realne szanse zawalczyć o miejsce ze studentami z całego świata? Czy ich kwalifikacje wystarczają? Maja szanse, choć muszą być przygotowani do tego, że będą konkurować z najlepszymi studentami z elitarnych uczelni. Co do kwalifikacji potencjalnych kandydatów, naturalnie dyplom znanej uczelni i dobre oceny są podstawą. Poza tym, w różnych dziedzinach doceniane są różne cechy w niektórych ważniejsze są zdolności matematyczne, w innych umiejętności komunikacji międzyludzkiej w dużej mierze zależy to od stanowiska, o które się ktoś ubiega. Na co powinni zwrócić uwagę wykładowcy uczelni ekonomicznych, aby lepiej przygotować studentów? Myślę, że bardzo ważne jest budowanie marki uczelni na arenie międzynarodowej. To można zrobić tylko wspólnym wysiłkiem władz uczelni, wykładowców i studentów. Silnej marki nie buduje się z dnia na dzień, ale jeśli uda się ją zbudować, to będzie to z dużą korzyścią dla wszystkich zainteresowanych zarówno dla wykładowców jak i dla studentów. City jest światem w soczewce wiele kultur, narodowości, religii. Czym charakteryzuje się praca w takiej społeczności? Wielokulturowość City, jak i samego Londynu, w pewnym sensie stanowi o jego wyjątkowo- Fot. Dagmara Minkiewicz ści. Praca w takim środowisku pomaga zrozumieć inne kultury, nauczyć się nowych stylów pracy. Patrząc na aspekt bardziej przyziemny, pracując z ludźmi z całego świata można otrzymać rady na temat wyjazdów wakacyjnych do kraju z którego pochodzą, czy dowiedzieć się o ich narodowych zwyczajach czy potrawach. Czy ludzie podkreślają różnice np. narodowościowe, czy dominuje zunifikowany styl kulturowy związany z pracą? Jeśli chodzi o różnice narodowościowe, większość ludzi je podkreśla, są dumni ze swojego pochodzenia. Jest to szczególnie widoczne podczas dużych wydarzeń sportowych, wszyscy bardzo aktywnie dopingują swoje drużyny narodowe. Na przykład podczas parad sportowców już po olimpiadzie i paraolimpiadzie, ulice były pełne kibiców, szczególnie Brytyjczyków, którzy na ten czas przerwali pracę aby móc zobaczyć na żywo i podziękować sportowcom, których zmagania i sukcesy tak intensywnie śledzili podczas igrzysk. Co panią zaskoczyło, gdy rozpoczęła Pani pracę w City? Rzecz zupełnie trywialna widok ludzi w garniturach, stojących po pracy na chodniku przed pubem i popijających drinki - niezależnie od po-

14 14 POSTACI gody czy pory roku! Teraz patrzę na ten zwyczaj jako jeden z uroków City i nieodłączny element jego kultury. Jak wygląda codzienna praca w City? Praca różni się znacząco w zależności od dziedziny bankowości. Są role, które oferują bardziej ustabilizowane warunki i czas, tak zwany nine to five. Z kolei na stanowiskach związanych z rynkami finansowymi praca odpowiada godzinom otwarcia giełdy, co oznacza, między innymi, wczesne starty i większą intensywność pracy w ciągu dnia. A w typowych działach bankowości inwestycyjnej godziny pracy są praktycznie nieograniczone, standardem jest minimum godzin dziennie i praca w weekendy. Działania opierają się w dużej mierze na transakcjach i projektach, które bywają bardzo intensywne, ale za to często po zakończeniu, trafiają na pierwsze strony gazet finansowych. A Pani czym się konkretnie zajmuje? Doradzam firmom na temat pozyskiwania finansowania, w szczególności poprzez emisję obligacji i pomagam im te obligacje wyemitować. Ta praca wymaga dobrego zrozumienia potencjalnych emitentów, rynków finansowych i mechanizmów działania gospodarki i to czyni ją ciekawą. Czy społeczność pracująca w City czymś się wyróżnia na tle innych? Jeżeli chodzi o styl ludzi w City, to jest on bardziej formalny niż innych zawodach. Na ulicach City i Canary Wharf dwóch głównych dzielnic finansowych Londynu- widać dominację szarych, czarnych, granatowych kolorów. Bywają jednak dni, szczególnie piątki, gdy można przyjść do pracy ubranym mniej formalnie, np. w dżinsach, jeśli zapłaci się małą kwotę na rzecz organizacji charytatywnej. To bardzo dobry zwyczaj, który nawiązuje do popularnego tutaj zwyczaju zbierania pieniędzy na cele dobroczynne. Jak Pani planuje swoją karierę? Praca tutaj nauczyła mnie, że trudno jest planować do przodu, dlatego, że trudno jest przewidzieć jakie możliwości się pojawią. City na pewno jest dobrym startem kariery, a to co ludzie robią później, to bardzo indywidualna sprawa. Część osób kontynuuje karierę w City przez lata, a część odchodzi do innych firm lub zakłada własne. Co dla Pani jest w pracy najważniejsze? Pracując w City, można się bardzo wiele nauczyć o praktycznym funkcjonowaniu rynków finansowych i gospodarki czyli tematach, które mnie osobiście fascynują. Szczególnie ciekawym dla mnie doświadczeniem jest ostatnie pięć lat, gdy podczas trwania kryzysu można było obserwować jak testowane są teorie ekonomiczne i dogmaty rynkowe. Tak bliscy, tak różni TEKST dr hab. Małgorzata Bartosik-Purgat Różnice kulturowe bardzo często stanowią niewidzialną barierę w prowadzeniu działalności biznesowej na rynkach międzynarodowych. Znajomość cech innych narodów niewątpliwie ma ogromne znaczenie podczas współpracy z partnerami zagranicznymi. Bardzo często może ona uchronić przed urażeniem drugiej strony oraz pozwala zachowywać się zgodnie z międzykulturowym protokołem biznesowym w najlepszym znaczeniu tego słowa. Różnice w sposobach nawiązywania kontaktów biznesowych, zachowaniach czy dochodzeniu do celu odnajdujemy nawet pomiędzy krajami sąsiadującymi ze sobą, i wydawać by się mogło, podobnymi do siebie. Nic bardziej mylnego. Takie stwierdzenie jest słuszne w stosunku do Polski, Niemiec i Rosji, trzech sąsiadujących ze sobą krajów, a jakże odmiennych kulturowo. Opisując te trzy geograficznie bliskie nacje pod względem różnic kulturowych i ich wpływu na współpracę biznesową, nie jesteśmy w stanie przewidzieć każdej reakcji i zachowania, bowiem nie ma czystych modeli kulturowych, które przedstawiają cechy wszystkich członków należących do danej kultury. Niemiec, Polak i Rosjanin robią biznes Różnice pomiędzy Niemcami, Polską i Rosją w działaniach biznesowych można zauważyć już na początku nawiązywania kontaktów. Niemcy należą bowiem do kultur protransakcyjnych, Polska do umiarkowanie propartnerskich, a Rosja (w zależności od regionu) jest propartnerska. Niemiecka protransakcyjność polega na braku konieczności wypracowania relacji i dobrych stosunków na początku współpracy (ważniejsze są tutaj rekomendacje). Niemcy są otwarci na kontakty z nowymi firmami, wiele można załatwić, nie spotykając się osobiście i prowadząc rozmowy twarzą w twarz, wykorzystując do tego tylko telefon, , fax czy Skype. Polacy są gdzieś pośrodku tej klasyfikacji. Młodsi biznesmeni z Polski skłaniają się ku zachowaniom protransakcyjnym, z kolei starsze pokolenie jest nastawione na tworzenie dobrych relacji z partnerem biznesowym ( partner pierwszy, transakcja druga ). W Rosji pozytywne i szybkie załatwienie sprawy wymaga wypracowania kontaktów osobistych, ważne jest, aby wiedzieć, kto co może i od kogo to zależy Określeniem na takie powiązania jest rosyjskie słowo błat. Rosyjski wymiar propartnerskości różni się jednak od azjatyckiego, m.in. pod względem sposobu porozumiewania się (kultury azjatyckie należą do najbardziej propartnerskich kultur biznesu), rosyjscy biznesmeni często są szczerzy do bólu, mówią często to, co myślą, i myślą to, co mówią (w Azji wiele informacji musimy odczytać z kontekstu). Warto dodać, iż Niemcy należą do kultur powściągliwych, mówiących to, co istotne, w których elementy mowy niewerbalnej ograniczone są niemalże do minimum (ograniczona gestykulacja, zachowanie odpowiedniego dystansu przestrzennego, niski stopień dotyku oraz jednolity ton wypowiedzi). Z kolei Rosjanie są bardziej ekspresyjnym narodem (stosunkowo bliski dystans interpersonalny, częsty dotyk wśród ludzi dobrze się znających, stały kontakt wzrokowy), reagującym często emocjonalnie na określone informacje czy sytuacje. Wybuchy złości, zmienny (głośny lub cichy) ton wypowiedzi czy śmiech podczas rozmów negocjacyjnych to w wielu przypadkach rzecz normalna. W Niemczech takie zachowanie mogłoby zostać potraktowane jako mało profesjonalne. Polska wpisuje się w środek osi, na której jednym końcu znajdują się kultury ekspresyjne, a na drugim powściągliwe. Należy pamiętać również o tym, że w międzynarodowym towarzystwie nie można używać nadmiernej gestykulacji, ponieważ nieświadomie możemy ko-

15 SAVOIR VIVRE 15 goś obrazić. Ten sam gest często ma odmienną interpretację w innej kulturze. Na przykład znany w Polsce jako gest OK kółko uformowane z kciuka i palca wskazującego w Rosji jest gestem nieprzyzwoitym, którego należy unikać w towarzystwie biznesowym. Mamy czas... Innym obszarem wpływów kulturowych, a bardzo ważnym w biznesie międzynarodowym, jest stosunek do czasu. Niemcy są podawani jako jeden z najbardziej punktualnych i schematycznych narodów świata (należą do grupy kultur monochronicznych). Życie porządkowane jest tutaj za pomocą systemów klasyfikacyjnych, czyli harmonogramów opracowanych na podstawie czasu. Innymi słowy większość działań w życiu człowieka i firmy podlega planowaniu. Maksyma czas to pieniądz odgrywa tu zasadniczą rolę. Zgodnie z nią czas, który został poświęcony na negocjacje, powinien zwrócić się w formie korzystnego kontraktu. Polacy są znów klasyfikowani jako umiarkowanie monochroniczni, a odwołując się do różnicy pokoleń, należy stwierdzić, iż pokolenie młodszych biznesmenów przywiązuje do czasu większą wagę niż starsi koledzy. Z kolei w Rosji często można spotkać zachowania charakteryzujące wymiar przeciwległy, czyli polichroniczny. Ludzie kładą tu znacznie mniejszy nacisk na punktualność i nie mają obsesji na punkcie nieprzekraczalności terminów. Godzina rozpoczęcia negocjacji może przesunąć się o kilkanaście minut, nawet do kilku godzin (należy jednak podkreślić, iż Rosjanie starają się na spotkanie z zachodnim biznesmenem przyjść punktualnie). Jednak podczas spotkań często odbiega się od głównego tematu, należy być przygotowanym, że przedstawiciele rosyjscy często mogą robić kilka czynności w jednym czasie. Dłuższe są tutaj także tzw. rozmowy wstępne (pogawędki) mające na celu między innymi rozluźnenie atmosfery spotkań i budowanie relacji między partnerami biznesowymi. Niemiecka protransakcyjność polega na braku konieczności wypracowania relacji i dobrych stosunków na początku współpracy (ważniejsze są tutaj rekomendacje). Niemcy są otwarci na kontakty z nowymi firmami, wiele można załatwić, nie spotykając się osobiście i prowadząc rozmowy twarzą w twarz, tylko wykorzystując do tego telefon, , fax czy Skype. Dr hab. Małgorzata Bartosik-Purgat katedra handlu międzynarodowego Problematyka naukowa:?kulturowe uwarunkowania biznesu międzynarodowego, zachowania międzynarodowych konsumentów, etnocentryzm konsumencki. Jak rozmawiać? Podczas rozmów warto pamiętać, iż nie wszystkie tematy można poruszać wszędzie. Także wiedza o tym, że humor nie podróżuje i nie powinniśmy zaczynać rozmów biznesowych od żartów, nawet najbardziej śmiesznych dla nas, powinna towarzyszyć nam podczas spotkań z przedstawicielami odmiennych kultur. W Niemczech będziemy prawdopodobnie długo zwracać się do naszego partnera biznesowego, używając tytułów Herr lub Frau (w Niemczech duża część ludzi biznesu posiada stopnie naukowe, np. dr nie wolno o nich zapominać!). W Rosji również na początku używamy tytułu pan/pani oraz nazwiska (bez imienia), jednak po pewnym czasie będziemy mogli zwracać się do naszego kontrahenta po imieniu plus otczestwo (świadczy to o dobrych relacjach musimy jednak pamiętać, że to partner rosyjski proponuje przejście na ty ). W przypadku obydwu kultur nie poruszajmy tematu wojny, polityki oraz religii. Podsumowując krótkie rozważania na temat różnic kulturowych w biznesie, należy podkreślić, iż problemy opisane powyżej są tylko wierzchołkiem góry lodowej, która niekiedy doprowadza do nieporozumień, a nawet konfliktów między partnerami biznesowymi z różnych kręgów kulturowych. Podstawowe znaczenie ma obecnie coraz większa świadomość istnienia tych różnic wśród ludzi biznesu. Częste kontakty z odmiennymi kulturami, tolerancja, chęć nauki i poznawania nowych kultur to najlepsi nauczyciele w tym zakresie. Często wystarczy poznać kilka podstawowych reguł dotyczących prowadzenia biznesu, obowiązujących wśród członków określonej grupy kulturowej, by nie popełnić faux pas, które może być przyczyną niepowodzenia.

16 16 SAVOIR VIVRE Precedencja Z zasadą pierwszeństwa (osią protokołu dyplomatycznego) mamy do czynienia zarówno w kontaktach prywatnych, jak i oficjalnych, przy czym w sytuacjach oficjalnych jest ona z reguły ściślej określona i przestrzegana. TEKST prof. dr hab. Jerzy Schroeder Zasada ta znajduje zastosowanie między innymi w trakcie witania się i przedstawiania, wyznaczania miejsca honorowego i rozsadzania gości przy stole podczas posiłku czy negocjacji, rozmieszczania osób za stołem prezydialnym, w samochodzie, w ramach ustalania kolejności wystąpień, odegrania hymnów narodowych, wywieszania flag, podpisywania umów itd. Powszechnie znane są takie zasady, jak: gość przed gospodarzem, gość z zagranicy przed gościem z kraju, kobieta przed mężczyzną, starszy rangą przed młodszym rangą. Przy czym określenie kto przed kim nie zawsze jest proste i często wymaga indywidualnego potraktowania. Nierzadko odmiennie wygląda zastosowanie tej zasady w życiu prywatnym, a inaczej w relacjach oficjalnych. Na przykład w relacjach towarzyskich główną przesłanką decydującą o pierwszeństwie jest wiek i płeć, a w biznesie ranga i status. Sprawa polityczna Witając gości na oficjalnym dyplomatycznym przyjęciu, gospodarz przyjmując parę małżeńską, najpierw wita się z mężczyzną, a następnie z kobietą. Natomiast żegnając, postępuje jak w życiu prywatnym najpierw żegna się z kobietą, a następnie z mężczyzną. W sytuacjach oficjalnych decydować mogą potrzeby polityki danych państw. Warto tutaj przytoczyć przykład obchodów 60. rocznicy wyzwolenia obozu Auschwitz- -Birkenau, w których uczestniczyło 45 oficjalnych delegacji państwowych na najwyższym szczeblu. Według klasycznej zasady precedencji kolejność delegacji (i ich wystąpień) wyglądałaby następująco: 1) kierowane przez monarchów (według długości panowania), 2) prezydentów (długość pełnienia urzędu), 3) następców tronu, 4) wiceprezydentów, 5) szefów rządów itd. Delegacji Stanów Zjednoczonych przewodniczył wiceprezydent, co oznaczało według powyższej formuły zajęcie 31. miejsca. Stronie polskiej (a także amerykańskiej) zależało na uwidocznieniu rangi delegacji Stanów Zjednoczonych. W związku z tym przyjęto rozwiązanie, w którym o precedencji decydowała ranga państw, które odniosły zwycięstwo w drugiej wojnie światowej, a przedstawia się ona w Polsce następująco : 1. Rosja, 2. Stany Zjednoczone, 3. Wielka Brytania, 4. Francja. Pozwoliło to na umieszczenie amerykańskiej delegacji na drugim miejscu, za delegacją Rosji. Precedencja według krajów W wielu państwach istnieje oficjalnie ustalona precedencja stanowisk. Można tu wymienić Stany Zjednoczone, gdzie kolejność ta jest ustalana dla sytuacji oficjalnych, a listę precedencji ustala i zatwierdza prezydent tego kraju. Natomiast w odniesieniu do kolejności poszczególnych stanów (i ich przedstawicieli) decyduje data ich przystąpienia do Unii, gdzie listę otwiera stan Delaware, a kończą Hawaje. W Europie podobne listy precedencji istnieją m.in. w Niemczech, Rosji, Hiszpanii, Wielkiej Brytanii, we Francji i we Włoszech. W monarchiach otwierają je królowie lub królowe, gdzie jako ciekawostkę można podać stan rzeczy występujący w Wielkiej Brytanii: drugie miejsce, po królowej, zajmuje książę małżonek, ale wymagało to wydania przez królową Elżbietę specjalnego edyktu małżonek lub mał-

17 SAVOIR VIVRE 17 żonka panującego nie otrzymuje tego miejsca automatycznie. Lista precedencji mężczyzn obowiązująca w Wielkiej Brytanii w 1842 roku pewnie już nie funkcjonuje, ale warto nadmienić, że magistrzy prawa (o magistrach ekonomii lista ta nie wspomina) zajmowali na niej 57. miejsce. Obecnie obowiązującą precedencję w kościele katolickim zatwierdził w 1983 roku papież Jan Paweł II otwiera ją biskup Rzymu, a kończą (na 19. miejscu) minorzyści. Wielki dyplomata francuski Talleyrand znalazł się kiedyś na dość poślednim miejscu przy stole w czasie oficjalnego obiadu. Po przyjęciu gospodarz przepraszał go za nieporozumienie, z powodu którego nie dostał honorowego miejsca. - Nic nie szkodzi odparł zimno dyplomata. Miejsce honorowe jest zawsze tam, gdzie ja siedzę. przestrzegana. Natomiast w kulturach nieceremonialnych (np. Australia, Stany Zjednoczone, Szwecja) ceni się organizację egalitarną, gdzie zasady pierwszeństwa są bardziej uproszczone i przywiązuje się do nich mniejszą wagę. Należy też pamiętać, że czasy się zmieniają i zwyczaje przystosowują się do nowych warunków. Nie ma już dzisiaj The Golden Rule dobrego zachowania, która byłaby uniwersalna w każdej sytuacji. i w organizacjach W tworzeniu list precedencji państwa nie są wyjątkiem. Obowiązują one także w organizacjach międzynarodowych, takich jak np. Unia Europejska czy ONZ. W tej ostatniej organizacji to nie sekretarz generalny jest najważniejszy. W trakcie sesji ONZ pierwsze miejsce przypisane jest przewodniczącemu sesji, natomiast w przerwach między sesjami przewodniczącemu Rady Bezpieczeństwa. Sekretarz generalny zajmuje każdorazowo drugie miejsce. Mówiąc o organizacjach międzynarodowych, warto wspomnieć, że przy podpisywaniu umów wielostronnych przyjęto zasadę wymieniania nazw umawiających się państw w porządku alfabetycznym języka umowy. Ale nie w UE tutaj obowiązuje zasada umieszczania państw w miejscu odpowiadającym ich nazwie w oryginalnym języku narodowym (stąd np. Grecja zawsze występuje pod literą E). Pierwszeństwo po polsku Parę słów należy także powiedzieć o sytuacji, jaka występuje w tym względzie w Polsce. W naszym kraju nie ma oficjalnie ustalonej jednolitej precedencji stanowisk. Lista taka istniała za czasów PRL. Zmiany, jakie zaszły po roku 1989, sprawiły, że przestała ona istnieć. Pewną Przy podpisywaniu umów wielostronnych przyjęto zasadę wymieniania nazw umawiających się państw w porządku alfabetycznym języka umowy. Ale nie w UE tutaj obowiązuje zasada umieszczania państw w miejscu odpowiadającym ich nazwie w oryginalnym języku narodowym. próbę, w 1992 roku, w odniesieniu do najwyższych stanowisk podjęli minister Skubiszewski, profesor Ziółkowski (ówczesny szef kancelarii prezydenta) i premier Suchocka. Ich lista jest obecnie wykorzystywana, ale nie przystaje w pełni po uchwaleniu nowej konstytucji i reformach administracyjnych do istniejącej rzeczywistości. Niektóre zasady wynikają u nas z tradycji i kurtuazji. Na przykład w Polsce istnieje tradycja honorowego pierwszeństwa stanu duchownego przed świeckim. Na zakończenie należy podkreślić, że na zakres i przestrzeganie zasady precedencji wpływ, zwłaszcza w relacjach towarzyskich oraz biznesowych, wywierają uwarunkowania kulturowe, gdzie silne oddziaływuje stopień ceremonialności występujący w danych kulturach. Organizacja społeczeństw o kulturze ceremonialnej opiera się na wyraźnych hierarchiach, odzwierciedlających różnice w statusie społecznym i zakresie władzy (np. Indie, Japonia, Chiny, Włochy) i w nich zasada ta jest bardziej Prof.dr hab. Jerzy Schroeder, prof. zw. UEP W latach prorektor d. rozwoju uczelni i współpracy z zagranicą, Członek Rady Wydziału Gospodarki Mięzynarodowej, Kierownik Katedry Handlu Międzynarodowego, Redaktor Naczelny "Poznań University of Economics Review", Redaktor Naczelny Wydawnictwa Uczelnianego UEP Członek honorowy Wielkopolskiego Klubu Kapitału Problematyka naukowa: zarządzanie międzynarodowe, międzynarodowe badania marketingowe, protokół dypliomatyczny

18 18 SAVOIR VIVRE O Arabach w przysłowiach Jedno z powiedzeń mówi: Gdyś w Rzymie, czyń jak Rzymianie. Czy więc cudzoziemiec w kraju arabskim może zrobić coś równie niemądrego, jak zatańczyć w stylu disco do melodycznie recytowanego w radiu Koranu? Jak się okazuje, może i nie będzie to się wiązało z żadnymi konsekwencjami. Dla mediów świat arabski to synonim fundamentalizmu i niebezpieczeństwa, dla mnie tolerancji, gościnności i... niezbyt umiejętnej organizacji czasu. TEKST Ewelina Brania Popełnianie kulturowych wpadek jest nieodłącznym elementem poznawania każdego kraju. Żywiołowa koleżanka z Brazylii, która podczas pobytu w Omanie pomyliła Koran z arabską piosenką, z pewnością nie popełniłaby podobnego błędu, gdyby znała podstawy języka arabskiego. Arabowie jednak, mając świadomość odmienności swojej kultury, łatwo wybaczają cudzoziemcom nawet najcięższe przewinienia, jeśli wynikają one z braku wiedzy, a nie ze złej woli. Gość w dom, Allah w dom Arabowie z chęcią przyjmują turystów z zagranicy, dokonując redefinicji pojęcia gościnność. Ich serdeczność i hojność może zaskakiwać cudzoziemców. Kiedy znajomy Hindus zgubił drogę na pustyni, przypadkowy beduin nie tylko pomógł mu wrócić na szlak, ale także zaprosił na kawę do swojego domu. Po wypiciu kawy zmusił nowo poznanego cudzoziemca do zjedzenia wspólnej kolacji, a ponieważ ta zakończyła się wieczorną porą, zaproponował nocleg. Kolejnym zaskakującym faktem jest to, że w Arabii na komplementach można dosłownie zarobić, dlatego też należy racjonalizować ich ilość. Chwaląc Arabce bransoletkę, którą właśnie ma na ręce, można się spodziewać, że natychmiast ją zdejmie i podaruje, nie przyjmując naszej odmowy. W myśl zasady zastaw się, a postaw się Arabowie suto zastawiają stoły dla gości. Zawsze należy pamiętać o tym, aby jeść tylko prawą ręką, gdyż lewa uważana jest za nieczystą i przeznaczona jest jedynie do czynności sanitarnych. Pozostawienie resztek posiłku na talerzu jest postrzegane jako wyraz bogactwa gospodarza, który zdołał nasycić gości. Jak cię widzą, tak cię piszą Kultura arabska jest kulturą dotykową, ale dotyczy to tylko osób tej samej płci. Nie powinien

19 SAVOIR VIVRE 19 nikogo zdziwić widok dwóch mężczyzn arabskiego pochodzenia trzymających się za ręce na ulicy, czy mieszkańców Bliskiego Wschodu witających się poprzez czułe zetknięcie czubków nosów. Mężczyzna natomiast nie powinien nigdy podawać ręki kobiecie, jeśli to ona jako pierwsza nie wyciągnęła dłoni do powitania. Istnieją jednak bardziej konserwatywni muzułmanie, którzy wstrzymują się od jakiegokolwiek kontaktu poprzez dotyk z osobą odmiennej płci. Szacunek, jakim Arabowie darzą kobiety, można zauważyć także w bankach i urzędach. Nawet jeśli w kolejce czeka od rana stu petentów płci męskiej, kobieta zostaje obsłużona natychmiast. Pomimo że w większości krajów arabskich od cudzoziemek nie wymaga się zakładania hijabu (chusty zakrywającej włosy), należy pamiętać, że w tej kulturze ubiór kobiety wskazuje na to, w jakim stopniu szanuje ona samą siebie i swoje ciało. Krótka spódniczka jest bezpośrednio rozumiana jako próba manifestapozytywne stosunki personalne czy biznesowe z arabską społecznością, powinno się skupić się na najstarszych osobach w danym środowisku. Arabowie wyżej cenią wiek, mądrość i pochodzenie niż rzeczywiste osiągnięcia, przy czym szczególne znaczenie ma ostatnie z wymienionych. Niektórzy z nich mimo sukcesu finansowego potrafią poświęcić ogromne sumy pieniędzy na odkrycie swojego drzewa genealogicznego i pokrewieństwa z jakąś poważaną w przeszłości osobą. Co masz zrobić dziś, zrób jutro Arabowie uważani są za dobrych negocjatorów, podczas gdy powinni być określeni mianem trudnych negocjatorów. Należą do kultur polichronicznych, w których czas jest pojęciem abstrakcyjnym. Wskazane jest informowanie ich o spotkaniach biznesowych na nie więcej niż tydzień przed wydarzeniem, gdyż uzyskanie potwierdzenia przybycia we wcześniejszym terminie nie jest możliwe. Cudzoziemiec zainteresowany rozpoczęciem współpracy z Arabami powinien się także uzbroić w cierpliwość. Nawet godzinne spóźnienia Arabów nie są niczym nadzwyczajnym. Podczas pierwszego spotkania biznesowego Arabowie chcą zazwyczaj poznać bliżej osobę, z którą mają robić interesy, aby najpierw zbudować zaufanie. Przy przyjmowaniu na siebie zobowiązań często wypowiadają formułkę Insha Allah Jeśli Allah pozwoli co jest w rzeczywistości arabskim synonimem słowa nie a nie obietnicą dołożenia wszelkich starań do wypełnienia zadania. Arabowie zdają się wielu Polakom kulturowo odlegli od zachowań Europejczyków, jednak przy bliższym ich poznaniu okazuje, że nie taki diabeł straszny, jak go media malują. Ich życzliwość, przywiązanie do wartości rodzinnych i spokojny tryb życia sprawiły, że państwa arabskie stały się drugim domem dla ponad 6 tysięcy Polaków. cji liberalnych poglądów, dlatego też powoduje nachalne zaczepki mniej konserwatywnych Arabów. Wystarczy jednak zakryć ramiona, dekolt i kolana, aby odpędzić się od niechcianych adoratorów. Bez matki nie ma chatki Pomimo faktu, że kultura arabska jest oparta na patriarchacie, matkę traktuje się z ogromnym szacunkiem i nieposłuszeństwo jej nakazom jest bardzo źle postrzegane. Zgodnie z przekazami prorok islamu Muhammed powiedział, że niebo znajduje się u stóp matki. Chcąc nawiązać Chcąc nawiązać pozytywne stosunki personalne czy biznesowe z arabską społecznością, powinno się skupić się na najstarszych osobach w danym środowisku. Arabowie wyżej cenią wiek, mądrość i pochodzenie niż rzeczywiste osiągnięcia, przy czym szczególne znaczenie ma ostatnie z wymienionych. Niektórzy z nich mimo sukcesu finansowego potrafią poświęcić ogromne sumy pieniędzy na odkrycie swojego drzewa genealogicznego i pokrewieństwa z jakąś poważaną w przeszłości osobą.

20 20 SAVOIR VIVRE Czas na przyjęcie! TEKST dr hab. Agnieszka Niezgoda W sferze biznesowej spotkania połączone z korzystaniem z atrakcji kulinarnych organizowane są w celu uhonorowania ważnych osób, nawiązania kontaktów, a także po to, by w trakcie negocjacji, gdy na przykład dojdzie do usztywnienia stanowisk, przełamać impas, wykorzystując swobodniejszą atmosferę, jaka panuje przy posiłku. Biesiadowanie towarzyszyło życiu społecznemu od najdawniejszych czasów. Obecnie spędzanie czasu przy stole z przyjaciółmi lub rodziną należy również do ulubionych zajęć. W ten sposób najczęściej czci się ważne osoby i świętuje wydarzenia. Przyjęcia umożliwiają okazanie gościnności, wymianę poglądów, zawarcie nowych znajomości i utrwalenie przyjacielskich stosunków. Siedzimy czy stoimy? Formy przyjęć prywatnych mogą znacznie różnić się w zależności od kręgu kulturowego. W sferze biznesowej, a przede wszystkim dyplomatycznej ustaliły się formy o charakterze międzynarodowym. Wymienić tu należy: przyjęcia odbywające się na siedząco : śniadania (organizowane około południa), obiady (według tradycji angielskiej organizowane wieczorem), obiady bufetowe oraz tzw. kawy i herbatki (mają z zasady charakter bardziej prywatny niż oficjalny); przyjęcia odbywające się na stojąco : coctaile, przyjęcia bufetowe, lampki wina i aperitify. Przyjęcia na siedząco mają charakter bardziej osobisty. Przyjęcia oficjalne zawsze organizowane są z obsługą kelnerską, obiad ma wyższą rangę od śniadania, a przyjęcie bufetowe od coctailu. Sposób organizacji przyjęcia może podkreślić wyjątkowość wydarzenia. Zarówno goście, jak też gospodarze mogą okazać szacunek i podkreślić rangę przyjęcia poprzez staranny ubiór. Jeśli na zaproszeniu nie napisano wyraźnie, jaki strój obowiązuje, przyjęte jest, że goście powinni przybyć w stroju wizytowym. Jak zorganizować? Organizacja przyjęcia wymaga ustalenia następujących kwestii: dobór formy, miejsca i pory przyjęcia, dobór i liczba gości, forma zaproszenia (ważną kwestią jest, czy zaprasza się małżonków gości), dobór menu. Jeżeli organizatorzy przyjęcia planują zaproszenie ważnych (i zajętych) osób, należy uzgodnić termin, zanim roześle się zaproszenia innym gościom. Miejsce organizacji przyjęcia może podkreślić lub zniweczyć jego uroczysty charakter. Czasami, aby przyjęcie zostało zapamiętane, organizowane jest w miejscach nietypowych. Z kolei dla gości, którzy chcą poznać kulturę kraju odwiedzanego, warto zorganizować przyjęcie w miejscu typowym, ukazującym kulturę lokalną. Jeżeli goście zagraniczni podejmowani są kilkakrotnie, or-

GOTOWI DO KARIERY. na Wydziale Gospodarki Międzynarodowej

GOTOWI DO KARIERY. na Wydziale Gospodarki Międzynarodowej GOTOWI DO KARIERY na Wydziale Gospodarki Międzynarodowej 1. KANDYDACI Masz otwarty umysł? Rynek Polski to dla Ciebie za mało i chcesz swobodnie poruszać się po gospodarce zglobalizowanego świata, odnosząc

Bardziej szczegółowo

Paweł Gurgul. Wojciech Gurgul

Paweł Gurgul. Wojciech Gurgul Paweł Gurgul Założyciel i Członek Zarządu PGS Software SA Absolwent PWr inżynieria oprogramowania Programista -> Project Manager - > Sprzedawca -> Zarząd 25 lat doświadczenia w IT. Z tego 20 w firmach

Bardziej szczegółowo

SPECJALNOŚĆ Przedsiębiorstwo i dyplomacja gospodarcza w Europie (Business and economic diplomacy in Europe)

SPECJALNOŚĆ Przedsiębiorstwo i dyplomacja gospodarcza w Europie (Business and economic diplomacy in Europe) Przyjdź i przekonaj się, że droga do sukcesu jest krótsza niż Ci się wydaje! SPECJALNOŚĆ Przedsiębiorstwo i dyplomacja gospodarcza w Europie (Business and economic diplomacy in Europe) Bachelor s degree

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy...

Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy... Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy... 4 Elementy, które zaskoczyły Ukraińców po przyjeździe do Polski... 4

Bardziej szczegółowo

Raport WSB 2014 www.wsb.pl

Raport WSB 2014 www.wsb.pl Studenci, Absolwenci, Pracodawcy. Raport WSB 2014 www.wsb.pl WPROWADZENIE prof. dr hab. Marian Noga Dyrektor Instytutu Współpracy z Biznesem WSB we Wrocławiu Z przyjemnością oddaję w Państwa ręce pierwszy

Bardziej szczegółowo

Organizatorzy spotkania informacyjnego dla przedsiębiorców z woj. opolskiego. Środki na rozwój eksportu dla Twojego przedsiębiorstwa

Organizatorzy spotkania informacyjnego dla przedsiębiorców z woj. opolskiego. Środki na rozwój eksportu dla Twojego przedsiębiorstwa Organizatorzy spotkania informacyjnego dla przedsiębiorców z woj. opolskiego Środki na rozwój eksportu dla Twojego przedsiębiorstwa Fundacja została założona w 2010r. we Wrocławiu w celu: promocji przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie projektu

Podsumowanie projektu Podsumowanie projektu ESF01-2013 1 PL1 LEO01 37042 Uczniowie z Malborka wybierają zawody z przyszłością Prezentacja: Michalina Mościszko Projekt: Staże i praktyki zagraniczne dla osób kształcących się

Bardziej szczegółowo

Stipje Ltd - The European Marketing Force

Stipje Ltd - The European Marketing Force Sprawozdanie z wyjazdu na praktyki Erasmus Stipje Ltd - The European Marketing Force 01.07 27.09.2013r Toulouse, Francja Stipje Ltd to organizacja zajmująca się badaniami rynkowymi, promocją oraz budowaniem

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Wzór formularza: Ankieta do wstępnej oceny motywacji pomysłodawców do komercjalizacji

Załącznik nr 6. Wzór formularza: Ankieta do wstępnej oceny motywacji pomysłodawców do komercjalizacji Załącznik nr 6 Wzór formularza: Ankieta do wstępnej oceny motywacji pomysłodawców do komercjalizacji Część 3 - Narzędzia służące rekrutacji i ocenie Pomysłodawców oraz pomysłów przeznaczone dla ośrodków

Bardziej szczegółowo

W Mordorze na Domaniewskiej. Raport TNS Polska. W Mordorze na Domaniewskiej

W Mordorze na Domaniewskiej. Raport TNS Polska. W Mordorze na Domaniewskiej Raport TNS Polska Gdzie, z kim i po co rozmawialiśmy? Mordor na Domaniewskiej to biurowe zagłębie na warszawskim Mokotowie. Popularność tego miejsca urasta już do rangi symbolu pracy korporacyjnej. Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z POBYTU NA PRAKTYKACH ZAGRANICZNYCH W FIRMIE RAMBOLL W HELSINKACH W RAMACH PROGRAMU ERASMUS

SPRAWOZDANIE Z POBYTU NA PRAKTYKACH ZAGRANICZNYCH W FIRMIE RAMBOLL W HELSINKACH W RAMACH PROGRAMU ERASMUS SPRAWOZDANIE Z POBYTU NA PRAKTYKACH ZAGRANICZNYCH W FIRMIE RAMBOLL W HELSINKACH W RAMACH PROGRAMU ERASMUS Magdalena Proc Wydział Inżynierii Środowiska 09-12.2010 HELSINKI Praktykę studencką z programu

Bardziej szczegółowo

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku.

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku. Opieka zdrowotna przyjazna dziecku - Dzieci i młodzież: powiedz nam co myślisz! Rada Europy jest międzynarodową organizacją, którą tworzy 47 krajów członkowskich. Jej działania obejmują 150 milionów dzieci

Bardziej szczegółowo

WYNIKI ANKIETY EWALUCYJNEJ DLA UCZNIÓW NA TEMAT REALIZACJI PROJEKTU COMENIUS W ZESPOLE SZKÓŁ IM. PIOTRA WYSOCKIEGO

WYNIKI ANKIETY EWALUCYJNEJ DLA UCZNIÓW NA TEMAT REALIZACJI PROJEKTU COMENIUS W ZESPOLE SZKÓŁ IM. PIOTRA WYSOCKIEGO WYNIKI ANKIETY EWALUCYJNEJ DLA UCZNIÓW NA TEMAT REALIZACJI PROJEKTU COMENIUS W ZESPOLE SZKÓŁ IM. PIOTRA WYSOCKIEGO 1. Czy byłeś zaangażowany w projekt? Tak 100% Nie 2. Co skłoniło Cię do wzięcia udziału

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LEARNIT KOBIETY W IT EMANUELA (IT) Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

Reguły koordynacji w tej kwestii opierają się głównie na 3 zasadach:

Reguły koordynacji w tej kwestii opierają się głównie na 3 zasadach: Dolnośląski Wojewódzki Urząd Pracy radzi: Polskie i europejskie zasiłki dla bezrobotnych Od czasu wejścia Polski do Unii Europejskiej Polacy mogą bez problemu podróżować, osiedlać się i podejmować legalną

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

Twoje prawa obywatelskie

Twoje prawa obywatelskie Twoje prawa obywatelskie Dostęp do praw i sprawiedliwości dla osób z niepełnosprawnością intelektualną Inclusion Europe Raport Austria Anglia Belgia Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia

Bardziej szczegółowo

Jacy są, skąd przyjechali, co planują? - wyniki badania studentów z Ukrainy w UMCS

Jacy są, skąd przyjechali, co planują? - wyniki badania studentów z Ukrainy w UMCS Jacy są, skąd przyjechali, co planują? - wyniki badania studentów z Ukrainy w UMCS prof. dr hab. Stanisław Michałowski Rektor UMCS Cel badań oraz charakterystyka respondentów 1. Badania miały na celu poznanie:

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Informator ETS na rok akademicki 2009/2010 STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE www.ka.edu.pl Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE

Bardziej szczegółowo

Przewodnik odwiedzającego Akademickie Targi Pracy

Przewodnik odwiedzającego Akademickie Targi Pracy Przewodnik odwiedzającego Akademickie Targi Pracy Studencie i Absolwencie! Witamy na Akademickich Targach Pracy 2016. Każdy z Was na pewno słyszał o tym corocznym wydarzeniu, niemniej pragniemy Wam o nim

Bardziej szczegółowo

Szanowni Państwo, Koordynator Festiwalu BOSS

Szanowni Państwo, Koordynator Festiwalu BOSS Szanowni Państwo, w imieniu Fundacji Studenckie Forum Business Centre Club zwracamy się do Państwa z ofertą współpracy przy projekcie Festiwal BOSS. Mamy nadzieję, że poniższa oferta będzie dla Państwa

Bardziej szczegółowo

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

Working holiday Kreta 2013

Working holiday Kreta 2013 Working holiday Kreta 2013 Drogi studencie, jeżeli kiedykolwiek zastanawiałeś się nad pracą za granicą, która pozwoli Ci w zdobyciu doświadczenia i rozwoju Twoich umiejętności społecznych, a także przyniesie

Bardziej szczegółowo

GreenEvo Akcelerator Zielonych Technologii Ministerstwa Środowiska

GreenEvo Akcelerator Zielonych Technologii Ministerstwa Środowiska GreenEvo Akcelerator Zielonych Technologii Ministerstwa Środowiska zaproszenie do udziału w V edycji konkursu (2014) www.greenevo.gov.pl GreenEvo Akcelerator Zielonych Technologii (2009-2013) Piąty rok

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Czy na polskim biobiznesie można zarobić?

Czy na polskim biobiznesie można zarobić? Czy na polskim biobiznesie można zarobić? Prezentujemy nasz wywiad z Rolandem Kozlowskim, założycielem firmy Life Science Biznes Consulting, pomysłodawcą i organizatorem First Central European Life Science

Bardziej szczegółowo

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Zdaję się na to Was. I zawsze się udaje. Specjalista w dziedzinie konstrukcji metalowych, Harry Schmidt, w rozmowie o terminach i planowaniu. Liczą się

Bardziej szczegółowo

Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją?

Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją? Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją? test, BONUS SPECJALNY dla czytelniczek i klientek Inkubatora Kobiecych Pasji Autorka testu: Grażyna Białopiotrowicz Jaki jest poziom Twojej

Bardziej szczegółowo

Działania WPHI Berlin na rzecz polskich przedsiębiorców

Działania WPHI Berlin na rzecz polskich przedsiębiorców Działania WPHI Berlin na rzecz polskich przedsiębiorców Wydział Promocji Handlu i Inwestycji Ambasady RP w Berlinie Jan Masalski Radca Poznań, 11.12.2014 Porównanie potencjału obu krajów Wyszczególnienie

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI

EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI Prowadzący - dr Sylwia Szymańska - trener FPL Każda sytuacja wywołuje emocje

Bardziej szczegółowo

NARZĘDZIA BEZPIECZNEGO ROZWOJU EKSPORTU

NARZĘDZIA BEZPIECZNEGO ROZWOJU EKSPORTU NARZĘDZIA BEZPIECZNEGO ROZWOJU EKSPORTU 1 POLSKI EKSPORT ROŚNIE W SIŁĘ Główne kierunki eksportu polskich przedsiębiorców: Nowe trendy Chiny Afryka Północna Irlandia 26,10% 6,40% 6,30% Źródło: Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

PROJEKT GREECE EXPERIENCE 2015!

PROJEKT GREECE EXPERIENCE 2015! ETW,Poland Ul. Europejska 5b/3 71-069 Szczecin www.etw.org.pl e-mail: etw@etw.org.pl Tel. +48 606 199 860 PROJEKT GREECE EXPERIENCE 2015! Kim jesteśmy? Poznajmy się :) Od dziewięciu lat Centrum Edukacyjne

Bardziej szczegółowo

GreenEvo Akcelerator Zielonych Technologii Ministerstwa Środowiska

GreenEvo Akcelerator Zielonych Technologii Ministerstwa Środowiska GreenEvo Akcelerator Zielonych Technologii Ministerstwa Środowiska zaproszenie do udziału w VI edycji konkursu (2015) www.greenevo.gov.pl GreenEvo Akcelerator Zielonych Technologii (2009-2014) Szósty rok

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 1989 Nr 35 poz. 195 USTAWA. z dnia 30 maja 1989 r. o izbach gospodarczych

Dz.U. 1989 Nr 35 poz. 195 USTAWA. z dnia 30 maja 1989 r. o izbach gospodarczych Kancelaria Sejmu s. 1/7 Dz.U. 1989 Nr 35 poz. 195 USTAWA Opracowano na podstawie: t.j. z 2009 r. Nr 84, poz. 710, z 2014 r. poz. 1662. z dnia 30 maja 1989 r. o izbach gospodarczych Art. 1. Przedsiębiorcy

Bardziej szczegółowo

Sprzedaż: żmudna praca dla wytrwałych czy droga do kariery? Badanie dotyczące postrzegania zawodu sprzedawcy (w Polsce).

Sprzedaż: żmudna praca dla wytrwałych czy droga do kariery? Badanie dotyczące postrzegania zawodu sprzedawcy (w Polsce). Sprzedaż: żmudna praca dla wytrwałych czy droga do kariery? Badanie dotyczące postrzegania zawodu sprzedawcy (w Polsce). Od kilkunastu lat, kiedy Polska znalazła się w warunkach wolnorynkowych, liczba

Bardziej szczegółowo

RAPORT PODSUMOWUJĄCY KAMPANIĘ ŚWIADOMOŚCIOWĄ OPINII STUDENTÓW ZREALIZOWANY W RAMACH KAMPANII ŚWIADOMOŚCIOWEJ. #jestemygrekiem. nie jestem leniem.

RAPORT PODSUMOWUJĄCY KAMPANIĘ ŚWIADOMOŚCIOWĄ OPINII STUDENTÓW ZREALIZOWANY W RAMACH KAMPANII ŚWIADOMOŚCIOWEJ. #jestemygrekiem. nie jestem leniem. RAPORT PODSUMOWUJĄCY RAPORT Z BADANIA KAMPANIĘ ŚWIADOMOŚCIOWĄ OPINII STUDENTÓW #JESTEM YGREKIEM. #jestemygrekiem. nie jestem leniem. NIE JESTEM LENIEM. ZREALIZOWANY W RAMACH KAMPANII ŚWIADOMOŚCIOWEJ MECENASI

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRAKTYKACH Z AIESEC

PRZEWODNIK PO PRAKTYKACH Z AIESEC PRZEWODNIK PO PRAKTYKACH Z AIESEC Praktyki z AIESEC dają niepowtarzalną możliwość zdobycia doświadczenia zawodowego nie tylko studentom, ale także absolwentom uczelni wyższych. Praktyki AIESEC łączą przyjemne

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z wyjazdu HORSENS DANIA

Sprawozdanie z wyjazdu HORSENS DANIA Sprawozdanie z wyjazdu HORSENS DANIA W Horsens spędziłem jeden semestr, wyjechałem tam z moimi kolegami z uczelni można powiedzieć że przez to było nam łatwiej z wieloma sprawami. Pierwsza rzeczą jaką

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA KOMPETENCJI KLUCZOWYCH PROGRAM ROZWOJU UCZNIÓW SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH POLSKI WSCHODNIEJ PROJEKT REALIZOWANY PRZEZ:

AKADEMIA KOMPETENCJI KLUCZOWYCH PROGRAM ROZWOJU UCZNIÓW SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH POLSKI WSCHODNIEJ PROJEKT REALIZOWANY PRZEZ: AKADEMIA KOMPETENCJI KLUCZOWYCH PROGRAM ROZWOJU UCZNIÓW SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH POLSKI WSCHODNIEJ PROJEKT REALIZOWANY PRZEZ: Bezpłatne zajęcia dodatkowe w Twojej szkole dowiedz się więcej!!!! Projekt

Bardziej szczegółowo

RODZINA JEST NAJWAŻNIEJSZA

RODZINA JEST NAJWAŻNIEJSZA JESTEŚMY RODZINNĄ FIRMĄ Z WIELOMA TRADYCJAMI RODZINA JEST NAJWAŻNIEJSZA 15 lat działalności na polskim rynku. Wieloletnie doświadczenie i wiedza to nasza przewaga konkurencyjna. Otwartość na nowe rynki

Bardziej szczegółowo

RAPORT KOGO POSZUKUJĄ PRACODAWCY?

RAPORT KOGO POSZUKUJĄ PRACODAWCY? RAPORT KOGO POSZUKUJĄ PRACODAWCY? II PÓŁROCZE 2012 2 ANALIZA OFERT PRACY OPUBLIKOWAWANYCH W SERWISIE MONSTERPOLSKA.PL W II PÓŁROCZU 2012 MONSTERPOLSKA.PL Firma Monster Worldwide Polska Sp. z o.o. (dawniej

Bardziej szczegółowo

Raport miesiąca - Współczesna emigracja Polaków

Raport miesiąca - Współczesna emigracja Polaków Raport miesiąca - Współczesna emigracja Polaków Tematem wrześniowych badao Zielonej linii była współczesna emigracja Polaków. Postanowiliśmy poznad jej zasięg, kierunki oraz przyczyny wyjazdów. Zapytaliśmy

Bardziej szczegółowo

Marketing (dla) innowacji. Witamina czy lekarstwo? Maciej Strzębicki

Marketing (dla) innowacji. Witamina czy lekarstwo? Maciej Strzębicki Marketing (dla) innowacji. Witamina czy lekarstwo? Maciej Strzębicki Marketing (dla) innowacji Witamina czy lekarstwo? Warszawa 16 listopada 2011 Maciej Strzębicki Czym jest marketing innowacji? Cykl życia

Bardziej szczegółowo

Sześciolatki w pierwszej klasie to nie jedyna zmiana wynikająca z reformy. - Obecnie obowiązek przedszkolny dzieci mogą realizować zarówno w

Sześciolatki w pierwszej klasie to nie jedyna zmiana wynikająca z reformy. - Obecnie obowiązek przedszkolny dzieci mogą realizować zarówno w Nie macie prawa! Rząd 5 marca 2015 r. po raz kolejny pokazał Polakom, że nie mają prawa decydować o kwestiach dotyczących ich dzieci. Tego dnia koalicja PO-PSL już w pierwszym czytaniu odrzuciła obywatelski

Bardziej szczegółowo

Analiza ankiety ewaluacyjnej dla uczniów dotyczącej wyjazdów kulturowo-językowych organizowanych przez SSP 10 i SG 27 STO

Analiza ankiety ewaluacyjnej dla uczniów dotyczącej wyjazdów kulturowo-językowych organizowanych przez SSP 10 i SG 27 STO Analiza ankiety ewaluacyjnej dla uczniów dotyczącej wyjazdów kulturowo-językowych organizowanych przez SSP 10 i SG 27 STO I. Wprowadzenie Ankieta została przeprowadzona w styczniu 2015 r. i obejmowała

Bardziej szczegółowo

Co ja będę robił w tej firmie na początku? Marek, 23 lata, Uniwersytet Śląski w Katowicach. Od kiedy firma jest na rynku?

Co ja będę robił w tej firmie na początku? Marek, 23 lata, Uniwersytet Śląski w Katowicach. Od kiedy firma jest na rynku? Pytania Odpowiedzi Co ja będę robił w tej firmie na początku? Marek, 23 lata, Uniwersytet W trakcie praktyk zajmiemy się pełnym wdrożeniem pracownika do firmy. Poznacie firmę, nauczycie się wykonywać analizę

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA Specjalność międzynarodowe stosunki ekonomiczne skierowana jest do osób, które pragną aktywnie działać na rynkach międzynarodowych,

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Rzeszowski

Uniwersytet Rzeszowski Erasmus Extended Erasmus University Charter (2007-2013) 67307-IC-1-2007-1-PL-ERASMUS-EUCX-1 Erasmus code: PL RZESZOW02 Universita Degli Studi Di L'Aquila Agnieszka (studentka WF) 1. Czy było organizowane

Bardziej szczegółowo

TRAVEL COACHING. WYSPY KANARYJSKIE

TRAVEL COACHING. WYSPY KANARYJSKIE Będąc szczęśliwym jesteś niemal jak słońce emanujesz wewnętrznym ciepłem i energią. Blask, który się z Ciebie emanuje ma moc oświetlenia wszystkich ścieżek, którymi chcesz pójść. Czasami jednak boisz się

Bardziej szczegółowo

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Wiele osób marzy o własnym biznesie... Ale często brak im odwagi na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Procedura ubiegania się o wizy krajowe i wizy Schengen

Procedura ubiegania się o wizy krajowe i wizy Schengen Procedura ubiegania się o wizy krajowe i wizy Schengen Podstawowy zestaw dokumentów niezbędny do uzyskania wizy: wypełniony i podpisany wniosek wizowy: wniosek o wydanie wizy krajowej (pobierz wniosek

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Gazecie Krakowskiej

Wizyta w Gazecie Krakowskiej Wizyta w Gazecie Krakowskiej fotoreportaż 15.04.2013 byliśmy w Gazecie Krakowskiej w Nowym Sączu. Dowiedzieliśmy, się jak ciężka i wymagająca jest praca dziennikarza. Opowiedzieli nam o tym pan Paweł Szeliga

Bardziej szczegółowo

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1)

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) Turysta: Dzień dobry! Kobieta: Dzień dobry panu. Słucham? Turysta: Jestem pierwszy raz w Krakowie i nie mam noclegu. Czy mogłaby mi Pani polecić jakiś hotel?

Bardziej szczegółowo

Serdecznie zachęcamy studentów PB do wyjazdów w ramach zagranicznych praktyk ERASMUS 2013/2014

Serdecznie zachęcamy studentów PB do wyjazdów w ramach zagranicznych praktyk ERASMUS 2013/2014 Serdecznie zachęcamy studentów PB do wyjazdów w ramach zagranicznych praktyk ERASMUS 2013/2014 w skrócie: - praktyka może trwać 3 miesiące; - student musi być oficjalnie zakwalifikowanym na kierunku studiów

Bardziej szczegółowo

Pakiet Promocyjny dedykowanych kursów e-learningowych dla polskich piłkarzy

Pakiet Promocyjny dedykowanych kursów e-learningowych dla polskich piłkarzy Pakiet Promocyjny dedykowanych kursów e-learningowych dla polskich piłkarzy PARTNER O WSZiC WSZiC to uczelnia, której przewodnią ideą jest hasło Profesjonalizm w sporcie. Poprzez nasze działania staramy

Bardziej szczegółowo

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Co to są prawa?....3 Co to jest dobro dziecka?....4 Co to jest ochrona przed dyskryminacją?....5 Co to jest ochrona?....6 Co to jest sąd?...7 Co to jest

Bardziej szczegółowo

FILM - SALON SPRZEDAŻY TELEFONÓW KOMÓRKOWYCH (A2 / B1 )

FILM - SALON SPRZEDAŻY TELEFONÓW KOMÓRKOWYCH (A2 / B1 ) FILM - SALON SPRZEDAŻY TELEFONÓW KOMÓRKOWYCH (A2 / B1 ) Klient: Dzień dobry panu! Pracownik: Dzień dobry! W czym mogę pomóc? Klient: Pierwsza sprawa: jestem Włochem i nie zawsze jestem pewny, czy wszystko

Bardziej szczegółowo

Jeśli uważasz, że franczyza jest dla Ciebie szansą na udany biznes i chcesz zostać franczyzobiorcą, przeczytaj informacje w artykule.

Jeśli uważasz, że franczyza jest dla Ciebie szansą na udany biznes i chcesz zostać franczyzobiorcą, przeczytaj informacje w artykule. Jeśli uważasz, że franczyza jest dla Ciebie szansą na udany biznes i chcesz zostać franczyzobiorcą, przeczytaj informacje w artykule. Europejskie statystyki dowodzą, że prowadzenie działalności w ramach

Bardziej szczegółowo

Zasady i warunki wyjazdu na praktykę zagraniczną.

Zasady i warunki wyjazdu na praktykę zagraniczną. Jan Kowalik iaestedoc@gmail.com http://www.iaeste.polsl.pl Zasady i warunki wyjazdu na praktykę zagraniczną. Jakie praktyki oferuje IAESTE? Płatne praktyki zagraniczne!!! Okres trwania: Od 6 do 12 tygodni

Bardziej szczegółowo

Twoje prawa obywatelskie

Twoje prawa obywatelskie Twoje prawa obywatelskie Osoba niepełnosprawna w obliczu prawa Inclusion Europe Raport Austria Anglia Belgia Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Grecja Hiszpania Holandia Islandia

Bardziej szczegółowo

Friedrichshafen 2014. Wjazd pełen miłych niespodzianek

Friedrichshafen 2014. Wjazd pełen miłych niespodzianek Friedrichshafen 2014 Wjazd pełen miłych niespodzianek Do piątku wieczora nie wiedziałem jeszcze czy pojadę, ale udało mi się wrócić na firmę, więc po powrocie do domu szybkie pakowanie i rano o 6.15 wyjazd.

Bardziej szczegółowo

Profesjonalne CV oto podstawy dobrego życiorysu

Profesjonalne CV oto podstawy dobrego życiorysu Profesjonalne CV oto podstawy dobrego życiorysu Czy zastanawiałeś się nad tym, jak powinno wyglądać profesjonalne CV? Przeczytałeś masę poradników dostępnych w internecie i nadal nie wiesz, jak zabrać

Bardziej szczegółowo

JAK CZYTAĆ WYKRESY I DANE STATYSTYCZNE PRZYKŁADY ZADAŃ

JAK CZYTAĆ WYKRESY I DANE STATYSTYCZNE PRZYKŁADY ZADAŃ JAK CZYTAĆ WYKRESY I DANE STATYSTYCZNE PRZYKŁADY ZADAŃ 1. Polityk roku 2003 w Polsce i na Świecie. Badanie CBOS 1. Wyjaśnij kim są poszczególne osoby wymienione w sondażu; 2. Jakie wydarzenia sprawiły,

Bardziej szczegółowo

Jak zdobyć atrakcyjną pracę?

Jak zdobyć atrakcyjną pracę? Jak zdobyć atrakcyjną pracę? Cena szkolenia: za darmo Często spotykam kobiety, które mają swoje marzenia, mnóstwo pomysłów, energii i chęci realizacji swoich aspiracji w życiu zawodowym. Niestety w zderzeniu

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

2A. Który z tych wzorów jest dla P. najważniejszy? [ANKIETER : zapytać tylko o te kategorie, na które

2A. Który z tych wzorów jest dla P. najważniejszy? [ANKIETER : zapytać tylko o te kategorie, na które 1. Gdyby miał P. urządzać mieszkanie, to czy byłoby dla P. wzorem [ANKIETER odczytuje wszystkie opcje, respondent przy każdej z nich odpowiada tak/nie, rotacja] 1.1 To, jak wyglądają mieszkania w serialach,

Bardziej szczegółowo

Przewodnik odwiedzającego Akademickie Targi Pracy

Przewodnik odwiedzającego Akademickie Targi Pracy Przewodnik odwiedzającego Akademickie Targi Pracy Studencie i Absolwencie! Witamy na Akademickich Targach Pracy 2015. Każdy z Was na pewno słyszał o tym corocznym wydarzeniu, niemniej pragniemy Wam o nim

Bardziej szczegółowo

Zmieniaj świat słowami karta pracy grupa 1/A

Zmieniaj świat słowami karta pracy grupa 1/A Zmieniaj świat słowami karta pracy grupa 1/A Przekonaj kolegę do wspólnego wyjścia do kina w czwartek wieczorem. Kolega lubi filmy akcji, a namawiasz go na wspólne obejrzenie kolejnej części jego ulubionego

Bardziej szczegółowo

Zapewne wasz trzylatek właśnie rozpocznie lub rozpoczął edukację przedszkolną, która wiąże się z pewnymi trudnościami dodatkowymi emocjami.

Zapewne wasz trzylatek właśnie rozpocznie lub rozpoczął edukację przedszkolną, która wiąże się z pewnymi trudnościami dodatkowymi emocjami. Współczesne przedszkola są otwarte na potrzeby rodziców i dzieci, dlatego też podejmują wiele inicjatyw i działań własnych, których celem jest podnoszenie jakości pracy placówki, a co za tym idzie podniesienie

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Innowacyjny na skalę światową system kart rabatowych

Innowacyjny na skalę światową system kart rabatowych Innowacyjny na skalę światową system kart rabatowych Każdy ma prawo do rabatu Prowadzenie biznesu bez reklamy jest jak puszczanie oka do dziewczyny po ciemku. Prowadzenie biznesu bez reklamy jest jak puszczanie

Bardziej szczegółowo

Strategie wspó³zawodnictwa

Strategie wspó³zawodnictwa Strategie wspó³zawodnictwa W MESE można opracować trzy podstawowe strategie: 1) niskich cen (dużej ilości), 2) wysokich cen, 3) średnich cen. STRATEGIA NISKICH CEN (DUŻEJ ILOŚCI) Strategia ta wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

Umowa o Współpracy w ramach Klastra FOSS4G

Umowa o Współpracy w ramach Klastra FOSS4G Umowa o Współpracy w ramach Klastra FOSS4G zawarta w dniu [...] 2015 r. w Spółką z ograniczoną odpowiedzialnością non-profit przez FOSS4G CLUSTER z siedzibą w Łodzi, zarejestrowaną w Krajowym Rejestrze

Bardziej szczegółowo

MBA Zarządzanie Strategiczne. Politechnika Gdańska oferuje i zaprasza do uczestnictwa w programie MBA: Zarządzanie Strategiczne.

MBA Zarządzanie Strategiczne. Politechnika Gdańska oferuje i zaprasza do uczestnictwa w programie MBA: Zarządzanie Strategiczne. Zaproszenie na studia MBA MBA Zarządzanie Strategiczne Politechnika Gdańska oferuje i zaprasza do uczestnictwa w programie MBA: Zarządzanie Strategiczne. Prowadzony w języku angielskim Program MBA Politechniki

Bardziej szczegółowo

BIAŁORUŚ BIULETYN ELEKTRONICZNY 08 / LISTOPAD 2013

BIAŁORUŚ BIULETYN ELEKTRONICZNY 08 / LISTOPAD 2013 BIAŁORUŚ BIULETYN ELEKTRONICZNY STOSUNKI POLSKO-BIAŁORUSKIE Białoruś jest ważnym partnerem dla Polski ze względu na jej bliskie sąsiedztwo i wspólną historię. Dlatego Polska, również w ramach Unii Europejskiej,

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

UE DLA PROMOCJI TURYSTYKI nowa perspektywa budżetowa 2014-2020, koncepcja projektów Polskiej Organizacji Turystycznej.

UE DLA PROMOCJI TURYSTYKI nowa perspektywa budżetowa 2014-2020, koncepcja projektów Polskiej Organizacji Turystycznej. UE DLA PROMOCJI TURYSTYKI nowa perspektywa budżetowa 2014-2020, koncepcja projektów Polskiej Organizacji Turystycznej. Piotr Tatara Polska Organizacja Turystyczna 9 maja 2013 roku Projekty systemowe Polskiej

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Informacja o badaniu Pomimo trudnej sytuacji na rynku pracy, zarówno polskie jak i międzynarodowe przedsiębiorstwa coraz częściej dostrzegają

Bardziej szczegółowo

W Poznaniu odbędzie się konferencja władz lokalnych

W Poznaniu odbędzie się konferencja władz lokalnych W Poznaniu odbędzie się konferencja władz lokalnych 04.03.2011 Poznań zorganizuje 8 września inauguracyjne posiedzenie Stałej Konferencji Władz Lokalnych i Regionalnych Komitetu Regionów na rzecz Partnerstwa

Bardziej szczegółowo

Spis treści WPROWADZENIE JAK POWSTAŁA TA KSIĄŻKA... 15 SŁOWO O KSIĄŻCE... 17 WSTĘP... 21 I RYNEK... 25

Spis treści WPROWADZENIE JAK POWSTAŁA TA KSIĄŻKA... 15 SŁOWO O KSIĄŻCE... 17 WSTĘP... 21 I RYNEK... 25 Sylwetka Autora Spis treści WPROWADZENIE JAK POWSTAŁA TA KSIĄŻKA... 15 SŁOWO O KSIĄŻCE... 17 WSTĘP... 21 I RYNEK... 25 1. W jakiej rzeczywistości przyszło nam świadczyć usługi prawne?... 27 2. Jak wygląda

Bardziej szczegółowo

Irlandzki eksport towarów spożywczych w 2014 r. osiągnął 10,5 mld EUR 2015-01-19 13:21:19

Irlandzki eksport towarów spożywczych w 2014 r. osiągnął 10,5 mld EUR 2015-01-19 13:21:19 Irlandzki eksport towarów spożywczych w 2014 r. osiągnął 10,5 mld EUR 2015-01-19 13:21:19 2 Według wstępnych danych agencji Bord Bia irlandzki eksport żywności i napojów w 2014 r. osiągnął wartość 10,5

Bardziej szczegółowo

IMIGRANCI ABSOLWENCI W OCZACH PRACODAWCÓW

IMIGRANCI ABSOLWENCI W OCZACH PRACODAWCÓW IMIGRANCI ABSOLWENCI W OCZACH PRACODAWCÓW Elżbieta Świdrowska 27 marca 2015, Warszawa Projekt zrealizowany dzięki współfinansowaniu przez Europejski Fundusz Obywateli Państw Trzecich i budżet państwa BADANIA

Bardziej szczegółowo

Jak bezrobotny może wyjechać na Wolontariat Europejski? Prześledźmy to na przykładzie:

Jak bezrobotny może wyjechać na Wolontariat Europejski? Prześledźmy to na przykładzie: Prześledźmy to na przykładzie: Basia ma 26 lat, skończyła studia pedagogiczne na Uniwersytecie w Szczecinie. Niestety, po zakończeniu studiów nie udało się jej znaleźć pracy. Zdecydowała się wrócić do

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Badanie strategicznych strategicznych branż bran w M a Małopolsce branże IT i B&R Krakó ków, 1 8 gru n a 2008 r.

Badanie strategicznych strategicznych branż bran w M a Małopolsce branże IT i B&R Krakó ków, 1 8 gru n a 2008 r. wmałopolsce branże IT i B&R Kraków, 18 grudnia 2008 r. CEL BADANIA: uzyskanie informacji na temat sytuacji przedsiębiorstw oraz na temat zapotrzebowania na kadry wśród podmiotów gospodarczych działających

Bardziej szczegółowo

Zaczynasz studia i chcesz jak najwięcej z nich wynieść?

Zaczynasz studia i chcesz jak najwięcej z nich wynieść? Zaczynasz studia i chcesz jak najwięcej z nich wynieść? Studiujesz zagadnienia związane z bibliotekarstwem lub informacją naukową i szukasz pomysłu na rozwój zawodowy? Szykujesz się do obrony pracy magisterskiej

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z KURSU METODYCZNO- JĘZYKOWEGO W WIELKIEJ BRYTANII

SPRAWOZDANIE Z KURSU METODYCZNO- JĘZYKOWEGO W WIELKIEJ BRYTANII SPRAWOZDANIE Z KURSU METODYCZNO- JĘZYKOWEGO W WIELKIEJ BRYTANII W dniach 24 lipca- 6 sierpnia 2011r. uczestniczyłam w kursie metodycznojęzykowym pt. Teachers of English Course w ramach programu Comenius-

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA FIRMY BATES SUPPORT

PREZENTACJA FIRMY BATES SUPPORT PREZENTACJA FIRMY BATES SUPPORT - zarządzanie sprzedażą -reorganizacja i restrukturyzacja przedsiębiorstw - szkolenia i konsultacje - windykacja należności -ochrona pracodawcy w ramach Kodeksu Pracy Bogdan

Bardziej szczegółowo

Czynniki decydujące o zatrudnieniu studenta lub absolwenta

Czynniki decydujące o zatrudnieniu studenta lub absolwenta Badanie pracodawców Czynniki decydujące o zatrudnieniu studenta lub absolwenta O badaniu Badanie pracodawców zostało przeprowadzone w maju 2011 roku przez AIESEC POLSKA i. Opinie pracodawców uzyskano podczas

Bardziej szczegółowo

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej.

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. 34-letnia Emilia Zielińska w dniu 11 kwietnia 2014 otrzymała nowe życie - nerkę

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 WARSZAWA, MAJ 95

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 WARSZAWA, MAJ 95 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Partnerski Projekt Szkół Comenius: Pilzno i Praga, 18 24. 03. 2012. Podsumowanie ewaluacji - wszystkie szkoły partnerskie

Partnerski Projekt Szkół Comenius: Pilzno i Praga, 18 24. 03. 2012. Podsumowanie ewaluacji - wszystkie szkoły partnerskie ARKUSZ EWALUACJI UCZNIA Partnerski Projekt Szkół Comenius: Pilzno i Praga, 18 24. 03. 2012 Podsumowanie ewaluacji - wszystkie szkoły partnerskie 1. Zawartość merytoryczną (naukową, poznawczą) programu

Bardziej szczegółowo

R1. W jakim przedziale zatrudnienia znajduje się Pana(i) firma? 10-49 osób... 50-249 osób...

R1. W jakim przedziale zatrudnienia znajduje się Pana(i) firma? 10-49 osób... 50-249 osób... Zapraszamy Państwa do wzięcia udziału w badaniu dotyczącym rynku pracy małych i średnich przedsiębiorstw na Dolnym Śląsku. Naszym zamierzeniem jest poznanie Państwa opinii na temat koncepcji społecznej

Bardziej szczegółowo

Przemiana nauczycieli: W jaki sposób wspierać nauczycieli w pracy nad zmianą praktyki? dr John M. Fischer Uniwersytet Stanowy Bowling Green Ohio, USA

Przemiana nauczycieli: W jaki sposób wspierać nauczycieli w pracy nad zmianą praktyki? dr John M. Fischer Uniwersytet Stanowy Bowling Green Ohio, USA Przemiana nauczycieli: W jaki sposób wspierać nauczycieli w pracy nad zmianą praktyki? dr John M. Fischer Uniwersytet Stanowy Bowling Green Ohio, USA Jak wspieramy samodzielną refleksję i rozwój u nauczycieli?

Bardziej szczegółowo

Uczelniane zasady rekrutacji studentów wyjeżdżających na praktyki w ramach programu Erasmus+ w roku akademickim 2014/2015

Uczelniane zasady rekrutacji studentów wyjeżdżających na praktyki w ramach programu Erasmus+ w roku akademickim 2014/2015 Uczelniane zasady rekrutacji studentów wyjeżdżających na praktyki w ramach programu Erasmus+ w roku akademickim 2014/2015 Zasady i warunki wyjazdu 1 1. Wyjazdy studentów na praktyki w ramach programu Erasmus+

Bardziej szczegółowo

Biuletyn nr 07/2015. Sierpień to miesiąc poświęcony pomocy humanitarnej w Europejskim Roku na Rzecz Rozwoju.

Biuletyn nr 07/2015. Sierpień to miesiąc poświęcony pomocy humanitarnej w Europejskim Roku na Rzecz Rozwoju. Biuletyn nr 07/2015 Sierpień to miesiąc poświęcony pomocy humanitarnej w Europejskim Roku na Rzecz Rozwoju. W Rwandzie żyje 20 tysięcy niewidomych dzieci. Tylko 1,5% spośród nich ma możliwość nauki w szkołach

Bardziej szczegółowo

Partnerski Projekt Szkół Comenius, Münster i Bremerhaven, 3-8 X 2011. Podsumowanie ewaluacji - wszystkie szkoły partnerskie

Partnerski Projekt Szkół Comenius, Münster i Bremerhaven, 3-8 X 2011. Podsumowanie ewaluacji - wszystkie szkoły partnerskie ARKUSZ EWALUACJI UCZNIA Partnerski Projekt Szkół Comenius, Münster i Bremerhaven, 3-8 X 2011 Podsumowanie ewaluacji - wszystkie szkoły partnerskie 1. Zawartość merytoryczną (naukową, poznawczą) programu

Bardziej szczegółowo