Przegląd i ocena portali internetowych udostępniających profesjonalną informacje o leku

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Przegląd i ocena portali internetowych udostępniających profesjonalną informacje o leku"

Transkrypt

1 Uniwersytet Jagielloński w Krakowie Collegium Medicum Wydział Farmaceutyczny Zakład Farmakokinetyki i Farmacji Fizycznej Przegląd i ocena portali internetowych udostępniających profesjonalną informacje o leku Przemysław Zemła Kraków 29

2 Spis treści.wstęp Internet jako najnowocześniejsze narzędzie informacji naukowej Najważniejsze fakty z historii Internetu WWW (World Wide Web) Internet dzisiaj Popularność Internetu w Polsce Język Internetu Połączenie komputera z Internetem ICANN Usługi internetowe Internet jako narzędzie przekazywania informacji o leku Płatne bazy danych przeznaczone dla profesjonalistów Bezpłatne komercyjne bazy danych przeznaczone dla ogółu społeczeństwa (w tym profesjonalistów) Bezpłatne serwisy internetowe przeznaczone dla konsumentów Bezpłatne bazy danych wspierane przez organy administracyjne lub instytucje naukowe Bezpłatne serwisy wspierane przez organizacje typu non-profit Źródła nieformalne Internetowa informacja o leku dla farmaceuty Cel i metodyka pracy Przegląd serwisów internetowych Komercyjne serwisy w języku angielskim Drugs.com (www.drugs.com) Rxlist (www.rxlist.com) Druglib.com (www.druglib.com) Komercyjne serwisy w języku polskim Centrum Informacji o Leku (leki-informacje.pl) Medycyna Praktyczna (www.mp.pl) MP Pharmindex (www.pharmindex.pl) Serwisy tworzone przez organy administracyjne FDA (www.fda.gov) - Food and Drug Administration EMEA (www.emea.europa.eu) National Library of Medicine (www.nlm.nih.gov) - NLM TOXNET (toxnet.nlm.nih.gov) Serwisy tworzone przez organizacje typu non-profit, fundacje lub programy uniwersyteckie PharmGKB (www.pharmgkb.org) DynaMed DrugBank (www.drugbank.ca) Wikipedia (www.wikipedia.org) Porównanie i ocena serwisów Kryteria oceny Omówienie wyników Ocena merytoryczna serwisów Ocena funkcjonalności serwisów Podsumowanie Bibliografia...3 2

3 7. Indeksy i spisy

4 .Wstęp.. Internet jako najnowocześniejsze narzędzie informacji naukowej.... Najważniejsze fakty z historii Internetu. Historia Internetu liczy już prawie 4 lat. Za dzień jego narodzin można uznać 29 września 969 roku, kiedy to na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles, zainstalowano w ramach eksperymentu finansowanego przez ARPA (Advanced Research Project Agency Agencja Zaawansowanych Badań) pierwsze węzły sieci ARPANET - bezpośredniego przodka dzisiejszego Internetu []. Eksperyment miał zbadać możliwość zbudowania sieci komputerowej bez wyróżnionego punktu centralnego, która mogłaby funkcjonować nawet pomimo uszkodzenia pewnej jej części. Wszystkie istniejące do tej pory sieci zarządzane były przez jeden główny komputer, którego awaria pozbawiała możliwości pracy całą sieć. Sieć ARPANET stosowała pierwotnie kilka różnych sposobów identyfikowania komputerów i dopiero prace Johna Postela, na początku lat 8. XX w. doprowadziły do ich unifikacji w postaci obecnie znanej : TCP/IP i DNS. TCP/IP odnosi się do nazwy dwóch protokołów: Transmission Control Protocol (Protokół kontroli transmisji) oraz Internet Protocol (Protokół Internetowy). Według TCP dane przesyłane w Internecie rozbijane są u nadawcy na tzw. pakiety i z powrotem składane w jedną całość u odbiorcy. IP to protokół definiujący sposób adresowania informacji. Dowolne dwa komputery używające TCP/IP mogą sprawnie się komunikować []. DNS (Domain Name System - system nazw domenowych) to system serwerów oraz protokół komunikacyjny zapewniający zamianę adresów znanych użytkownikom Internetu na adresy zrozumiałe dla urządzeń tworzących sieć komputerową. Dzięki wykorzystaniu DNS nazwa mnemoniczna, np. pl.wikipedia.org, może zostać zamieniona na odpowiadający jej adres IP, czyli []. W roku 983 termin Internet wszedł do powszechnego użytku. Projekt ARPANET porzucono w roku 989, a Internet przejęły uniwersytety i organizacje naukowe. Również osoby prywatne i instytucje komercyjne zaczęły dostrzegać korzyści płynące z wykorzystania Internetu. Wydany przez National Science Foundation (Narodową Fundację Naukową) zakaz używania Internetu do celów komercyjnych uniemożliwiał dalszy rozwój. Zakaz został cofnięty w 99 roku i wówczas udostępniono Internet szerszemu gronu użytkowników. Od tego czasu można go również używać do celów czysto komercyjnych takich jak reklama, czy sprzedaż []. 4

5 ..2. WWW (World Wide Web) W marcu 989 roku Tim Berners-Lee oraz Robert Cailliau złożyli do CERN-u projekt stworzenia sieci dokumentów hipertekstowych, który miał ułatwić im pracę, o nazwie World Wide Web. Rok później Tim Berners-Lee stworzył podstawy HTML i pierwszą stronę internetową, a w 992 roku powstała pierwsza graficzna przeglądarka internetowa. W 994 roku wydano pierwszą komercyjną przeglądarkę Netscape. Oprócz standardowego udostępniania stron WWW innym użytkownikom, dawała ona możliwość przesyłania danych bezpiecznym połączeniem szyfrowanym. Pozwoliło to na przesyłanie danych poufnych, co do dnia dzisiejszego stanowi siłę napędową Internetu. []..3. Internet dzisiaj Internet jest najdynamiczniej rozwijającym się medium, będąc jednocześnie najbogatszą, szeroko dostępną bazą danych. Dzisiejsi użytkownicy Internetu to wielomiliardowa społeczność, która ciągle się powiększa. Coraz częściej informacje drukowane odsyłają odbiorcę do informacji publikowanych w Internecie. Wykres. obrazuje w jak niezwykłym tempie nastąpił wzrost dostępu do Internetu. Wyk. : Liczba użytkowników Internetu przypadająca na mieszkańców w latach [2] 5

6 Lata 9. XX wieku to czas ogromnego wzrostu dostępności i popularności Internetu. Od 99 do 996 roku liczba użytkowników wzrastała o % rocznie. Rok 96. i 97. to czas określany mianem eksplozji Internetu - stał się on tak poważnym medium, że jego rozwój zaczął być obserwowany i w miarę możliwości unifikowany przez Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny [2]. Firma AMD szacuje, że w dniu 6 kwietnia 29 roku z Internetu korzystało 23,5% populacji ludzkiej, czyli ponad mld 586 mln osób. Według tych badań wzrost liczby użytkowników Internetu jest szybszy niż populacji, a w 25 roku już połowa ludzkości będzie miała dostęp do Internetu [3]...4. Popularność Internetu w Polsce Według najnowszych informacji organizacji Internet World Stats w Polsce 52%, czyli obywateli korzysta regularnie z Internetu (pod uwagę brane są osoby powyżej 2 roku życia, które korzystają z Internetu co najmniej raz w miesiącu). Dla porównania wartości te w Europie wahają się pomiędzy 83% (Finlandia), a 4,6% (Ukraina) [4]. Mimo gwałtownego rozwoju i powszechnego dostępu, Internet w Polsce wciąż boryka się z wieloma problemami. Najbardziej palące to brak powszechnego dostępu do łącz szerokopasmowych, wysoka cena połączeń internetowych oraz zestawów komputerowych [5]...5. Język Internetu Powszechnie za lingua franca Internetu uznawany jest język angielski. Dla 28.7% użytkowników jest to język ojczysty. Natomiast procent stron internetowych posiadających angielskojęzyczną wersję jest bardzo trudny do oszacowania i według różnych źródeł waha się między 5% a 8% [,4]. Drugim najpopularniejszym językiem Internetu jest mandaryński (2.3% użytkowników), następnie hiszpański (8.2%). Język polski nie jest wystarczająco popularny, by być ujętym w statystykach [4]...6. Połączenie komputera z Internetem Przyłączenie komputera do Internetu możliwe jest z wykorzystaniem wielu technologii. Typowe rozwiązania wykorzystują linie telefoniczne (modemy, cyfrowe linie ISDN, modemy ADSL), inne technologie przewodowe (transmisja przez sieci energetyczne, telewizję kablową) oraz bezprzewodowe (GPRS, łącza satelitarne, Wi-Fi, fale radiowe) []. Odbiorca indywidualny i biznesowy zazwyczaj korzysta z usług dostawcy internetowego, w celu połączenia się z Internetem. 6

7 Natomiast w wielu krajach instytucje państwowe, a w szczególności ośrodki akademickie połączone są w specjalnie im dedykowane, wysoko przepustowe sieci. Również Polska posiada taką sieć. PIONIER łączy 2 ośrodki akademickie, przy czym 9 z nich dysponuje połączeniem 2xGbit/s, a dwa tylko Gbit/s [6]. Należy zwrócić uwagę, że najszybsze łącze dostępne u największego komercyjnego dostawcy Internetu to 2Mbit/s, inni usługodawcy oferują prędkości do 6 Mbit/s. Ryc. : Graficzna symulacja sieci Pionier [6]. Sieć PIONIER jest podłączona do europejskiej sieci naukowej GEANT2. Graficzną symulację połączeń sieci PIONIER przedstawia Rycina. Na uwagę zasługuje fakt, że od kilku lat coraz większą popularność zdobywa tzw. Internet 7

8 mobilny, tzn. przeznaczony dla telefonów komórkowych, a nawet przenośnych konsol dla gier. Wiele serwisów, w tym te zajmujące się profesjonalną informacją o leku posiada mobilne wersje swoich stron...7. ICANN The Internet Corporation for Assigned Names and Numbers (ICANN Korporacja Internetowa nadająca Nazwy i Numery) jest powołaną przez rząd USA organizacją koordynującą przyznawanie unikalnych adresów IP i wysokopoziomowych nazw DNS w Internecie. Ujednolicony system nazywania, pozwalający na prawidłowe kierowanie ruchem w skali globalnej, jest konieczny do poprawnego działania Internetu. Siedziba główna ICANN znajduje się w Marina del Rey w Kalifornii, a organizacja jest nadzorowana przez międzynarodowy zarząd, którego członkowie wybierani są przez techniczne, biznesowe, akademickie i niekomercyjne kręgi użytkowników sieci. Ponieważ Internet jest siecią wielu dobrowolnie połączonych węzłów, nie ma jako takiego centrum zarządzania. Rola ICANN jest po prostu umowną konwencją, która nie musi być przestrzegana przez użytkowników [7]...8. Usługi internetowe Internet umożliwia dostęp do szerokiej gamy usług takich jak: WWW - World Wide Web hipertekstowy, multimedialny, sieciowy system informacyjny oparty na publicznie dostępnych, otwartych standardach. Pierwotnym i w chwili obecnej nadal podstawowym zadaniem WWW jest publikowanie informacji. WWW jest często błędnie utożsamiane z całym Internetem, w rzeczywistości stanowi tylko jedną z jego najpopularniejszych usług. W celu obejrzenia zawartości strony www należy posłużyć się programem komputerowym, który nazywamy przeglądarką internetową. Przeglądarka łączy się z serwerem internetowym, skąd pobiera pewien zbiór informacji. Strona internetowa może zostać wyświetlona, przeczytana przez program czytający, zapisana lub wydrukowana. Zawartość strony internetowej jest hipertekstem, co znaczy, że użytkownik oglądając stronę internetową może podążać za hiperłączami, które przenoszą go do innych stron internetowych w ramach tego samego serwera internetowego lub innych dostępnych w ramach sieci. transfer plików FTP, P2P. FTP to protokół kontaktu pomiędzy użytkownikiem (klientem), a serwerem pozwalający na dwukierunkowe przesyłanie plików. Natomiast P2P działa na innej zasadzie łączy dowolną liczbę komputerów w sieć, w której każdy może pełnić rolę zarówno klienta, jak i serwera. zdalne sterowanie wykonywanie działań na komputerze połączonym z Internetem za po8

9 mocą innego komputera, również będącego w sieci. poczta elektroniczna . Idea powstała w roku 965, a jej autorami byli Louis Pouzin, Glenda Schroeder i Pat Crisman. Usługa ta służyła wtedy jedynie do przesyłania wiadomości od jednego użytkownika danego komputera do innego użytkownika tej samej maszyny. Usługę polegającą na wysyłaniu wiadomości z jednego komputera do innego wymyślił w roku 97 Ray Tomlinson. On również wybrał (at) do rozdzielania nazwy użytkownika od nazwy maszyny. Istnieje rozszerzenie poczty elektronicznej, umożliwiające dołączanie do i danych innego typu w formie tzw. załączników. formy komunikacji - Usługi te umożliwiają porozumiewanie się przez Internet w czasie rzeczywistym. Wraz z rozwojem technologii przesyłu powstawały coraz ciekawsze i bogatsze w opcje możliwości: od prostych tekstowych programów typu IRC (Internet Relay Chat Internetowa Pogawędka), przez komunikatory wyposażone w książki adresowe, elementy graficzne, aż do programów pozwalających na rozmowy telefoniczne, czy teleobrazowe. 9

10 .2. Internet jako narzędzie przekazywania informacji o leku Internet jako największe medium wymiany myśli, w tym farmaceutycznej, stał się w ostatnich latach praktycznie niemierzalny i bardzo trudny do klasyfikacji. W niniejszym rozdziale podjęto próbę określenia podstawowych źródeł informacji o leku, do których dostęp może mieć standardowy użytkownik globalnej sieci..2.. Płatne bazy danych przeznaczone dla profesjonalistów Bazy danych tego typu traktować należy jako produkt handlowy. Istnieją liczne rodzaje tego typu baz danych: dedykowane lekarzom, farmaceutom, pielęgniarkom, ułatwiające zarządzanie informacjami, podpowiadające rozwiązania w praktyce klinicznej. Zawarta w nich wiedza stoi na bardzo wysokim poziomie, a co ważne, najpopularniejsze z nich posiadają również polska wersję językową. Dostęp do tego typu baz danych (np. wymaga opłaty. Zazwyczaj baza danych dostarczana jest do klienta na nośniku (CD, DVD), a po instalacji na komputerze możliwa jest jej aktualizacja poprzez Internet. Płatne bazy danych cechuje duża niezawodność, wiarygodność i aktualność informacji. Oczywistym czynnikiem ograniczającym dostęp publiczny są opłaty. Czołowym światowym producentem profesjonalnych medycznych baz danych jest firma Thomson Reuters. Jej flagowym produktem jest marka MICROMEDEX, tworząca rozwiązania użyteczne w praktyce klinicznej dla lekarzy, farmaceutów, pielęgniarek a także dla pracowników akademickich i bibliotekarzy medycznych [8]. Produktami o lekach są: Przeglądy leków: DRUGDEX - zawiera szczegółowe informacje o ponad 23 lekach, zaaprobowanych przez FDA oraz dostępnych poza rynkiem amerykańskim. Cechą wyróżniającą tę bazę danych jest opis zastosowania leków poza wskazaniem (off-label). DrugPoints - zawiera szczegółowe informacje o ponad 4 lekach zaaprobowanych przez FDA. PDR - przeznaczony głównie dla lekarzy serwis opisujący ponad 25 leków na receptę, uzupełniony o dodatki dotyczące leków bez recepty, suplementów diety oraz leków ocznych. Martindale elektroniczna wersja publikacji wydawnictwa Royal Pharmaceutical Society. Zawiera ponad 53 szczegółowych monografii leków.

11 Index Nominum lista ponad preparatów ze 33 krajów świata (w tym z Polski) Thomson Clinical Xpert - baza danych przeznaczona na palmtopy. Zawiera informacje o ponad 4 leków. REPRORISK - specjalistyczna baza danych informacji o wpływie leków na wszelkiego rodzaju zagadnienia związane z rozrodczością człowieka. Narzędzia interaktywne: DRUG-REAX - narzędzie sprawdzania interakcji leków z lekami, chorobami, żywnością, alkoholem, wyrobami tytoniowymi oraz medycyną alternatywną. IDENTIDEX - narzędzie identyfikacji tabletek i kapsułek zawierające m.in. ponad 74 nazw w tym 44 zwyczajowych. NeoFax - system przeznaczony na palmtopy. Dotyczy wiedzy na temat dawek ponad 8 leków, które można zastosować u noworodków. Dosing calculators kalkulator poprawności przepisanych dawek. RED BOOK - lista preparatów dostępnych na amerykańskim rynku ze szczególnym zwróceniem uwagi na ich aktualne ceny. ReadyPrice - jak wyżej. KINETIDEX - program do wyliczania dawek najczęściej monitorowanych leków: wankomycyny, aminoglikozydów, teofiliny, digoksyny, oraz kwasu walproinowego. Medycyna alternatywna: AltMedDex - baza danych preparatów roślinnych, witamin, suplementów diety, tradycyjnych chińskich preparatów, akupunktury i innych. Zawiera informacje na temat dawkowania, farmakokinetyki oraz wskazania kliniczne. MICROMEDEX dostarcza ponadto wiele innych narzędzi przydatnych w pracy farmaceuty takich jak: zbiory formularzy, słowniki, bazy danych substancji trujących i toksycznych oraz narzędzia do tworzenia internetowych stron medycznych. Coraz większą popularnością cieszą się (również w Polsce) cyfrowe urządzenia przenośne zaopatrzone w tego typu bazy danych, a wykorzystywane w praktyce lekarskiej.

12 .2.2. Bezpłatne komercyjne bazy danych przeznaczone dla ogółu społeczeństwa (w tym profesjonalistów) Serwisy tego rodzaju należą do najpopularniejszych źródeł wiedzy o leku. Największe z nich (Drugs.com, Rxlist) zapewniają dostęp do wysokiej jakości informacji, wielu opcji pomocniczych, a co najważniejsze posiadają wysoko pozycjonowane strony. Oznacza to, że po wpisaniu w najpopularniejsze wyszukiwarki wielu zapytań z dziedzin medycznych wyświetlone zostaną wśród pierwszych wyników strony tych serwisów. Zasadę tę prezentuje Rycina 2, na której uwidoczniono 3 pierwsze wyniki zapytania o timolol w anglojęzycznej wyszukiwarce Google. Ryc. 2: Trzy pierwsze wyniki wyszukiwania zapytania timolol w wyszukiwarce Google Bezpłatne serwisy internetowe przeznaczone dla konsumentów Jest to najliczniejsza grupa stron o tematyce około medycznej obecna w Internecie. Większość została założona przez odpowiednie podmioty gospodarcze: apteki, firmy zajmujące się sprzedażą preparatów ziołowych i odżywek, dystrybutorów sprzętu medycznego. Zazwyczaj brak na nich informacji skierowanych do profesjonalistów,a przeznaczone dla konsumentów nie noszą znamion rzetelności (brak referencji, a nawet danych autorów) Bezpłatne bazy danych wspierane przez organy administracyjne lub instytucje naukowe Bazy danych tej grupy należą do najbardziej wiarygodnych. Stanowią punkt odniesienia dla wszelkich pozostałych obecnych w Internecie zbiorów informacji o leku. Najważniejszymi organa2

13 mi tego typu są FDA i EMEA Bezpłatne serwisy wspierane przez organizacje typu non-profit Serwisy tego typu gromadzą wiedzę, bez celu zarobkowego. Najważniejszą cechą takiej informacji jest jej wolność - oznacza to że może być dowolnie modyfikowana i wykorzystywana przez każdego użytkownika, bez ograniczeń prawnych. Czołowym przedstawicielem serwisów typu non-profit jest Wikipedia Źródła nieformalne Choć nie zawierają one naukowej informacji o leku, mogą być cennym źródłem wiedzy dla profesjonalistów. Udostępniają bowiem bezpośrednie relacje pacjentów na temat działania leków. Źródła nieformalne podzielić można na: Narzędzia komunikacji bezpośredniej: Fora internetowe, listy dyskusyjne, komunikatory Internet daje szerokie możliwości komunikacji międzyludzkiej. Źródłem wiedzy o leku w sieci może być więc również drugi człowiek. Sposoby te są głównie stosowane do przekazu nieformalnych treści, choć istnieją też oficjalne naukowe listy dyskusyjne. Największą zaletą takiej komunikacji jest personalizacja potrzeb użytkownika. Blogi, strony hobbystyczne i społecznościowe Tego typu serwisy rzadko dotyczą bezpośrednio leków. Znacznie częściej zakładane są przez osoby zainteresowane schorzeniami, właściwościami leczniczymi roślin, czy zdrowym trybem życia. 3

14 .3. Internetowa informacja o leku dla farmaceuty Obecne społeczeństwo nosi miano informacyjnego. To właśnie informacja stała się w ostatnich latach najcenniejszym i najbardziej poszukiwanym towarem. Aktualna i wiarygodna wiedza jest szczególnie potrzebna w dziedzinach nowoczesnych technologii, do których z pewnością zalicza się farmacja. Z drugiej strony największym, najbardziej dostępnym i najszybszym źródłem informacji jest Internet, którego główną wadą jest problem z ustaleniem rzetelności i aktualności prezentowanych treści. Lawinowy wzrost ilości informacji wymaga tworzenia specjalnych narzędzi umożliwiających gromadzenie, segregowanie i weryfikację wiedzy. Rolę tę spełniają medyczne serwisy internetowe przeznaczone dla: ogółu społeczeństwa, ogółu profesjonalistów opieki medycznej, specjalistów z danej dziedziny medycznej. Internetowa dostępność informacji może być pomocna dla farmaceutów każdej specjalizacji, zarówno aptekarza, jak i pracownika naukowego, a także dla studentów. Uzasadnione jest to przede wszystkim obszernością wymaganej od specjalisty wiedzy, niemożliwą do zapamiętania. Obecnie liczy się przede wszystkim umiejętność szybkiego zdobycia, analizy i wykorzystania informacji, w czym Internet odgrywa już dziś nieocenioną rolę. 4

15 2. Cel i metodyka pracy Współcześnie jednym z najważniejszych dóbr cywilizacji jest informacja. Jej tworzenie, wykorzystywanie, przetwarzanie, rozpowszechnianie, gromadzenie jest jedną z podstaw nowoczesnego modelu cywilizacyjnego. Internet jako najbardziej dynamiczne i kosmopolityczne medium odgrywa ogromną rolę w kształtowaniu społeczeństwa informacyjnego. Nie dziwi fakt, że również tematyka leku znalazła swoje miejsce w globalnej sieci. Celem pracy jest analiza, aktualnie oferowanej przez zaplecze internetowe, ogólnodostępnej, darmowej i profesjonalnej wiedzy farmaceutycznej. Praca została napisana z perspektywy polskiego użytkownika posiadającego komercyjny dostęp do Internetu. Do znalezienia adresów serwisów oraz związanych informacji wykorzystano wyszukiwarkę Google, ponieważ posiada ona ponad 9% polskiego rynku wyszukiwania [5]. Przy opisie serwisów uwzględniono i oceniono następujące parametry: przede wszystkim ilość i jakość informacji, wiarygodność informacji, ich autorstwo i referencje, estetykę i wygląd serwisu, łatwość obsługi serwisu i jego funkcjonalność, informacje i funkcje dodatkowe, daty aktualizacji. 5

16 3. Przegląd serwisów internetowych Internet jest medium bardzo bogatym w dynamicznie zmieniającą się treść. Codziennie powstają i znikają setki stron internetowych, a ich zawartość ustawicznie podlega modyfikacji. Nie inaczej jest w przypadku portali zawierających informacje z dziedzin medycznych, w tym farmacji. Dlatego niniejszy przegląd jest próbą charakterystyki dla profesjonalnej informacji o leku. Strony internetowe zostały odpowiednio dobrane by uwzględnić takie czynniki jak popularność, dostępność, ilość i jakość wiedzy oraz polskojęzyczność. Opisano: Komercyjne serwisy w języku angielskim: Drugs.com Rxlist DrugLib Komercyjne serwisy w języku polskim: Centrum Informacji o Leku Medycyna Praktyczna Pharmindex Serwisy tworzone przez organy administracji: strona internetowa EMEA strona internetowa FDA strony NLM (DailyMed i TOXNET) Serwisy tworzone przez organizacje typu non-profit, fundacje lub programy uniwersyteckie: DynaMed, PharmGKB, DrugBank, Wikipedia. Ze względu na swoją specyfikę PharmGKB oraz DrugBank nazywane będą w tej pracy serwisami tematycznymi. Powyższy podział obowiązuje w całej pracy, zarówno w części przeglądowej, jak i analitycznej. 6

17 3.. Komercyjne serwisy w języku angielskim 3... Drugs.com (www.drugs.com) Serwis Drugs.com rozpoczął swoją działalność w Internecie w roku 2. Jest to darmowa baza danych zawierająca informacje o lekach, schorzeniach, suplementach i odżywkach, skierowana zarówno do profesjonalistów jak i do pacjentów. Twórcy Drugs.com stawiają sobie za cel stworzenie godnego zaufania internetowego źródła informacji o leku i schorzeniach. Deklarują niezależność, obiektywizm, przedstawianie wiedzy kompleksowej i aktualnej w postaci przejrzystej i łatwej w obsłudze strony www. Dostęp do wszystkich informacji nie wymaga opłat, serwis utrzymuje bowiem swoją działalność dzięki reklamom. Merytoryczną częścią serwisu zajmują się dyplomowani farmaceuci: Judith Stewart - University of Queensland Brisbane, Australia, Philip Thornton - Central Institute of Technology Wellington, Nowa Zelandia, Karen Wilson - Central Institute of Technology Wellington, Nowa Zelandia. Informacje o leku dostępne w serwisie są licencjonowane przez: Micromedex Physicians Desk Reference Cerner Multum Wolters Kluwer Health FDA Approved Product Labels The A.D.A.M. Illustrated Health Encyclopedia Stedman s Medical Dictionary North American Compendium s Veterinary Product Database New Drugs - PharmaLive & FDA News & Articles - HealthDay & PharmaLive Informacje o leku Drugs.com daje dostęp do informacji o ponad 24 tysiącach leków dostępnych na receptę, bez recepty oraz będących produktami pochodzenia naturalnego, suplementami diety lub odżywkami. Informacje dotyczące danego leku przedstawione są w następujących kategoriach stworzonych dla poszczególnych grup odbiorców: 7

18 concise (streszczenie) są to najważniejsze informacje przeznaczone dla pacjentów. Prostym językiem omówiono: do czego służy dany lek, uwagi na temat jego zażywania i konsultacji z lekarzem, a także działania niepożądane, skutki przedawkowania i niedodawkowania, interakcje z innymi lekami i pożywieniem. detailed (szczegółowy opis) - rozszerza informacje z powyższego podpunktu. med facts (informacje medyczne dla pacjenta) stanowi rozwinięcie informacji o profilu działania, zastosowaniu i skutkach ubocznych leku. advanced (zaawansowane) - najszersza dostępna w serwisie informacja o leku dla pacjenta. professional (profesjonalne) - informacje przeznaczone dla profesjonalistów. Na tę kategorię, ze względu na charakter niniejszej pracy, zostanie zwrócona największa uwaga. Informacje jakie może uzyskać profesjonalista na temat poszczególnych leków znacznie się różnią pod względem zawartości treściowej. Są one jednak pogrupowane w następujące kategorie tematyczne: pharmacodynamics (dane farmakodynamiczne) - opis mechanizmu działania, pharmacokinetics lub administration (dane farmakokinetyczne) dane dotyczące ADME, indications and usage (wskazania i zastosowania leku w terapii), contraindications (przeciwwskazania), dosage (dawkowanie), warnings (ostrzeżenia) - uwagi specjalne dotyczące szczególnego niebezpieczeństwa wynikającego z korzystania z leku, np. kancerogenności, precautions (środki ostrożności) - postępowanie, które należy wdrożyć w celu uniknięcia działań niepożądanych i niebezpieczeństwa spowodowanego korzystaniem z leku, pregnancy and breeding (zastosowanie leku u kobiet w ciąży i karmiących), adverse reactions (działania niepożądane), abuse and dependence (nadużywanie i uzależnienie), overdosage (przedawkowanie) - objawy, skutki i sposób postępowania, supplied (drogi podania oraz formulacje), interactions ( interakcje) - z innymi lekami, pożywieniem i alkoholem. 8

19 Ryc. 3: Opcje wyszukiwania informacji w serwisie Drugs.com Serwis Drugs.com oferuje dwa sposoby wyszukiwania informacji: przeglądarkę i wyszukiwarkę. Przeglądarka: Podstawowa przeglądarka dostępna z pozycji menu Drugs A to Z pozwala na przeglądanie leków według kolejności alfabetycznej. Użytkownik ma również możliwość alfabetycznego przeglądania spisu leku zawierającego jedynie wybrane informacje z grup: według klasy terapeutycznej, dla pacjentów, dla profesjonalistów, o produktach naturalnych. Należy zwrócić uwagę, że na liście znajdują się zarówno nazwy międzynarodowe jak i handlowe co znacznie ułatwia odnalezienie konkretnego leku. Przeglądarka jest szczególnie przydatna, gdy użytkownik nie jest pewien pisowni nazwy leku, bądź preparatu. W innym przypadku zaleca się korzystanie z wyszukiwarki, jako znacznie szybszego sposobu znajdowania informacji. Drugs.com na stronach przeglądarki i na stronie głównej zamieszcza rankingi leków. W zależności od podstrony leki wymienione są według najczęstszego wyszukiwania (ogólnie, według litery lub według grupy terapeutycznej), ostatniego wyszukiwania na stronie, ostatnio dodanych preparatów. Dla profesjonalistów jedynie ostatnia opcja przedstawia wymierną korzyść. Drugim typem przeglądarki, jest zestawienie leków w grupy przyporządkowane danej jednostce chorobowej. Jest to na razie wersja wstępna (tzw. beta), jednak już użyteczna. Leki zestawione są według rankingu użyteczności i zadowolenia (na lek głosują użytkownicy serwisu). Rankingi, choć oczywiście subiektywne i łatwo manipulowane, dają pewną wiedzę na temat popularności i tolerancji leku przez pacjentów. Co ciekawe, i niespotykane w innych serwisach, leki które stosowane są w danej chorobie, a nie mają do tego wskazań są uwzględnione z podpisem: [off label] (czyli poza wskazaniem). Ponadto oprócz listy leków, dana kategoria zawiera odnośniki do artykułów i porad na temat danej jednostki chorobowej. 9

20 Wyszukiwarka W ręce użytkowników oddano również drugą opcję znajdowania informacji - wyszukiwarkę. Najprostszą opcją jest korzystanie z okienka wyszukiwarki znajdującego się w górnej części serwisu, na każdej stronie i podstronie. Do wyboru są dwa typy wyszukiwania: w serwisie - bardzo przydatny, pozwalający na łatwe i szybkie odnalezienie potrzebnych informacji w sieci internetowej - wyjątkowo nieprzydatny, ponieważ o wiele łatwiejsze i skuteczniejsze jest korzystanie z wyszukiwarek internetowych. Ponadto wyszukiwarka Drugs.com wśród uzyskanych wyników umieszcza reklamy leków, w postaci odnośników (linków), najczęściej zupełnie nie związanych z zapytaniem. Moduł wyszukiwania posiada opcje zaawansowane, dostępne po kliknięciu w odnośnik [Advanced search]. Wpisana fraza może być wyszukiwana według następujących reguł: wszystkie słowa razem muszą znaleźć się w wyniku (odrzuca wyniki w których nie ma wszystkich słów), każde słowo wyszukiwane jest oddzielnie (wyniki segregowane są wg ilości wspólnych z wynikiem słów), dokładnie wpisana fraza, jeżeli takiej nie ma w żadnym artykule, czy dokumencie, nie zostanie wyświetlony żaden wynik. Dodatkowo można wybrać następujące bazy danych w których szukana będzie dana fraza: Consumer Drug Documents informacje dla pacjenta; Medical Encyclopedia informacje o chorobach (6), zranieniach (64) (np. ukąszenia zwierząt), odżywkach (7), truciznach i to zarówno lekach (nie daje możliwości wyszukiwania nazw handlowych) jak i używanych w środkach czystości (3), ciekawostki (5), chirurgia (), objawy (3), badania (6); Professional Drug Documents informacje dla profesjonalistów; Medical Dictionary słownik pojęć medycznych; Drug Images wyszukiwarka zdjęć tabletek; Patient Care Guides informacje dla pacjenta; Drug Interactions - interakcje międzylekowe; 2

21 News Articles najnowsze artykuły; New Drug Approvals nowe leki; FDA Drug Alerts alerty FDA; Drugs Filed for Approval - informacje o lekach zaaprobowanych; Internet Results wyniki wyszukiwania w sieci; Clinical Trial Results wyniki badań klinicznych; Natural Products produkty pochodzenia naturalnego jak odżywki, suplementy diety. Istnieje ciekawa możliwość wyszukiwania fonetycznego (w języku angielskim) oraz wyszukiwania nazwy z wykorzystaniem operatora *. Pill Identifier (Funkcja rozpoznawania tabletek) Bardzo ciekawą i wyróżniającą serwis Drugs.com opcją, jest funkcja identyfikacji tabletek. Umożliwia rozpoznanie tabletki bądź kapsułki na podstawie dostępnych danych: nadruku na tabletce oraz jej kształtu i koloru. Jest to niezwykle przydatne narzędzie dla pacjentów, ale szczególnie dla farmaceutów, którzy mogą się spotkać w swej praktyce zawodowej z potrzebą ustalenia nazwy leku na podstawie wyglądu tabletki przyniesionej przez pacjenta. Niestety, nie jest to narzędzie przystosowane do polskiego rynku preparatów. Uzupełnieniem modułu rozpoznawania tabletek jest bardzo użyteczny i bogaty w pozycje spis nadruków/wytłoczeń na tabletkach i odpowiadających im preparatów. Należy zwrócić uwagę, że moduł działa w dwie strony, tzn. po wpisaniu nazwy preparatu w odpowiednim polu można wyszukać zdjęcie odpowiadającej mu tabletki. Poniższa rycina przedstawia przykładowy efekt działania Pill Identifier. 2

22 Ryc. 4: Wynik wyszukiwania wytłoczenia WATSON 54 Drug Interactions Checker (Moduł sprawdzania interakcji) Kolejny moduł umożliwia sprawdzenie interakcji międzylekowych, a także interakcji leków z pożywieniem i alkoholem. Narzędzie to jest proste w obsłudze, wystarczy wpisać nazwy sprawdzanych leków. Funkcja ta może być bardzo przydatna w pracy farmaceuty, szczególnie, gdy prowadzi on profesjonalną opiekę farmaceutyczną. News & Articles (Nowości i artykuły) Serwis Drugs.com poświęca wiele uwagi nowościom w szeroko rozumianej dziedzinie farmacji. Najnowsze informacje podzielone są na następujące kategorie: Latest Drug News (najnowsze informacje o lekach) zawiera obszerne i aktualne informacje z dziedziny medycyny, farmacji (w tym przemysłu farmaceutycznego), nowych leków, nowych zastosowań oraz wyników badań klinicznych oraz najnowsze alerty i broszury wielu organizacji przeznaczone zarówno dla pacjentów jak i dla profesjonalistów. Przykładowo tylko 4 kwietnia 29 opublikowano 4 nowych informacji z dziedziny medycyny i farmacji, w tym listę rozpoczynanych w USA badań klinicznych, z opisem i warunkami określającymi kto, kiedy i gdzie może się zgłosić by wziąć w nich udział; FDA Drug Alerts (alerty FDA ); New Drug Approvals (nowo wprowadzone leki) informacje o lekach nowo zaakceptowanych przez FDA; New Drug Applications (nowe wskazania do stosowania) informacje o nowych zastoso22

23 waniach leków zaakceptowanych przez FDA; Clinical Trial Results (wyniki badań klinicznych) odnośnik prowadzi do strony z wynikami badań z ostatniego miesiąca (tzn. 3 dni, nie miesiąca kalendarzowego). Dostępne jest również archiwum wyników badań klinicznych od grudnia 26 roku. Co ważne, lista badań klinicznych zawiera wyniki każdej fazy, a także obejmuje badania z całego świata (również z Polski); Medical Encyclopedia (Encyklopedia Medyczna) Zawiera rzetelną wiedzę na wiele tematów medycznych, natomiast nie są to nowości; News Feeds (krótkie informacje) najnowsze informacje w postaci kanału RSS. Funkcja obsługiwana przez najnowsze przeglądarki. Drugs.com zawiera również forum społecznościowe. Baza Drugs.com dostępna jest w Internecie dla telefonów komórkowych. Ponadto serwis zawiera oddzielną bazę danych o lekach stosowanych w weterynarii. Sposób przedstawienia i wyszukiwania wiedzy jest analogiczny w stosunku do bazy podstawowej. Reklamy Serwis Drugs.com jest firmą komercyjną. Zamieszczane są w nim reklamy w celach zarobkowych. Większość z nich ma tematykę około zdrowotną, jak odchudzanie czy walka z depresją. Niestety poziom reklam jest żenujący, wprowadzają one w błąd lub oferują nierealne efekty. Jest to oczywiście rolą reklamy, jednak serwis Drugs.com jest przez to o wiele mniej rzetelnym źródłem informacji. Często reklamy umieszczane są jako linki wśród znalezionej treści, lub są tak wkomponowane, że trudno odróżnić reklamę od bezstronnej wiedzy zamieszczonej w serwisie. Podsumowanie Serwis Drugs.com jest jednym z największych i najbardziej dopracowanych źródeł informacji o leku dostępnych za darmo w Internecie. Duży nacisk został położony na przyjazność i łatwość obsługi. Informacje przedstawione są w sposób czytelny i logiczny. Bardzo dobrze sprawdza się podział informacji na kategorie, dzięki czemu zarówno pacjenci, jak i profesjonaliści w prosty sposób mogą je odnaleźć. Informacje przeznaczone dla pacjenta są spójne, logiczne i konsekwentne. Wiedza skierowana do profesjonalistów również stoi na wysokim poziomie. Tym co wyróżnia Drugs.com jest dobrze wykonane usystematyzowanie wiedzy. Deklarowane w puncie 2 informacje dostępne są dla każdego leku w bazie, a sposób ich przedstawienia jest zawsze taki sam. 23

24 Mylące może być to, że informacje dla profesjonalistów podzielono w bazie danych na dwie graficznie nieoddzielone kategorie: dotycząca substancji leczniczej, dotyczącą preparatu. Ma to swoje uzasadnienie, ze względu na ogromne znaczenie formulacji dla działania terapeutycznego i właściwości substancji leczniczej. Powstaje jednak problem, ponieważ osoba szukająca informacji o preparacie handlowym może przegapić informacje zawarte w zakładce na temat substancji leczniczej. I odwrotnie, niejednokrotnie zakładka na temat preparatu leczniczego, zawiera bardzo szczegółowy opis, cenne wykresy i tabele, stanowiące rozwinięcie problemów jedynie zasygnalizowanych dla substancji leczniczej. Serwis jest aktualnym i rzetelnym źródłem najnowszych informacji, ma opracowaną wersję dla telefonów komórkowych (mobile) oraz część przeznaczoną na leki weterynaryjne. Bardzo pomocne moduły identyfikacji tabletek i sprawdzania interakcji między lekowych, są świetnym uzupełnieniem przedstawionej wiedzy. Podobnie jak Encyklopedia Medyczna, pozwalająca zapoznać się w przystępny sposób z wieloma problemami medycznymi. Niestety zasadniczym problemem z punku widzenia polskiego odbiorcy jest przeznaczenie serwisu na rynek amerykański, przez co wiele opcji (identyfikacja tabletek, część alertów FDA i inne) jest zupełnie nieprzydatna. Ponadto istnieją leki obecne na polskim rynku, których nie ma wśród amerykańskich preparatów i w serwisie z oczywistych względów brak o nich informacji. Znacznym utrudnieniem dla korzystających z serwisu są opisane we wcześniejszym podpunkcie reklamy. W ogólnej ocenie serwis Drugs.com wypada bardzo dobrze, co zostało również potwierdzone przez nadanie mu certyfikatu HON przez Fundację Health On The Net. 24

25 3..2. Rxlist (www.rxlist.com) Rxist jest internetowym serwisem zawierającym informacje o lekach i schorzeniach. Został założony przez farmaceutów w 995 roku, jako pierwsza tego typu baza danych. Twórcy Rxlist.com stawiają sobie za cel stworzenie źródła informacji godnego zaufania. Deklarują niezależność, obiektywizm, przedstawianie wiedzy kompleksowej i aktualnej w postaci przejrzystej i łatwej w obsłudze strony www. Zamieszczone dane oparte są na naukowych publikacjach. Ponadto Rxlist uaktualnia oferowaną wiedzę na podstawie takich źródeł jak FDA czy First Data Bank. Rxlist jest częścią WebMD Network. Jest to kompania komercyjna, osiągająca dochody między innymi dzięki sponsorom, którzy zamieszczają w serwisie reklamy. Mają one zawsze tematykę zdrowia lub stylu życia. Choć reklamy z pewnością nie niosą ze sobą wartościowej treści, pozwalają utrzymać serwis, a ponadto, w porównaniu do innych stron internetowych, są one dobrze wydzielone i nie nachalne (brak wyskakujących okienek, linki do reklam nie są mieszane wśród wyników wyszukiwania). Informacje o leku Rxlist nie podaje wielkości swojej bazy danych. Co więcej, nie informuje, że wśród listy leków znajdują się również, w żaden sposób oddzielone i nie uszeregowane, produkty pochodzenia naturalnego, suplementy diety i odżywki. Informacje na temat każdego leku podzielone są na następujące kategorie: Drug Description (Opis leku), Indication & Dosage (Wskazania i dawkowanie), Side Effects & Drug Interactions (Działania uboczne i interakcje), Warnings & Precaution (Ostrzeżenia i środki ostrożności), Overdose & Contraindication (Przedawkowanie i przeciwwskazania), Clinical Pharmacology (Farmakologia kliniczna), Patient Information (Informacje dla pacjenta), Consumer (Dane dla konsumentów). Na Rycinie 5 zamieszczono fragment karty leku dla Tylenolu, z zaznaczonymi narzędziami do nawigacji. 25

26 Ryc. 5: Przykładowa karta leku z zaznaczonymi narzędziami nawigacji Bliższa analiza danych zawartych w poszczególnych kategoriach dla różnych leków pozwala zauważyć różnice w sposobie i ilości przekazywanej informacji. Wyraźnie wskazuje na brak ujednolicenia i niekonsekwencję twórców serwisu. Przykładowe porównanie zawartości bazy dla paracetamolu, l-tyroksyny i miłożębu przedstawiono w Tabeli. 26

27 Tabela : Porównanie informacji zawartej w poszczególnych kategoriach dla paracetamlu, tyroksyny i miłożębu. Kategoria Drug Description Paracetamol właściwości fizykochemiczne (rozpuszczalność w wo-dzie, gorącej wodzie, alkoholu, chloroformie, glicerynie); L-Tyroksyna nazwa chemiczna; wzór chemiczny; grupa terapeutyczna; Miłożąb botaniczny opis drzewa; działanie farmakologiczne; informacje o rodzajach wyniki sprzedaży w preparatów zawierająlatach ; cych ten lek (mimo iż te informacje znajdują substancje czynne wzór chemiczny i struktusię prawidłowo w innej (lista); ralny; zakładce); masa atomowa; składniki formulacji; wygląd makroskopowy; brak odnośnika do biph i osmolarność płynbliografii; nych postaci leku; nazewnictwo międzynarodowe; bibliografia do powyższych danych; Indications Dosage & drogi podania (jedynie dla schorzenia w których standardowe dawkopreparatów marki Tylestosuje się lek; wanie dla dorosłych nol, dlatego nie wymiei dzieci; dawkowanie w przeliniono wszystkich dróg czeniu na kilog-ram bibliografia (niepropodania dla paracetamomasy ciała na dzień dla porcjonalna - ponad lu); dorosłych i dzieci, w 8 pozycji); dawkowanie dla dorotym noworodków; słych i dla dzieci bardzo dokładne, z uwzględnie- dawki i ich kolory dla preparatu THYROniem wagi i wieku dziectabs; ka; warunki przechowywania; warunki przechowywania; bibliografia; brak wskazań; 27

28 Side Effects & Drug Interactions brak informacji o działaniach niepożądanych; dokładny opis działań niepożądanych z rozróżnieniem wg ukła interakcje z lekami i alkodów; holem, bardzo dokładnie opisane, z bibliografią; interakcje z lekami, bardzo dokładnie opisane, bez bibliografii; dokładny opis działań niepożąda-nych z rozróżnie-niem wg układów; jedynie wzmianka o interakcjach z antykoagulantami; Warnings & bardzo dokładnie opisany bardzo dokładnie opi- ogólnikowe inforprecautions wpływ na układy nerwosany wpływ na układ macje na temat powy, pokarmowy, krwiononerwowy, pokarmowy, trzeby kontaktowaśny, rozrodczy, hemostakrwionośny, rozrodczy, nia się z lekarzem w zę, wątrobę, nerki; wydzielniczy, kostny; razie zauważonych objawów ubocznych informacje na temat sto- informacje na temat oraz uwagi o stososowania leku w czasie stosowania leku u osób waniu preparatu u ciąży i karmienia; starszych, z chorobami dzieci i u kobiet w wątroby i nerek; ciąży: informacje na temat stosowania leku u osób starszych, z chorobami wątroby i nerek; wpływ na badania krwi i moczu; wpływ na badania krwi i moczu; ocena kancerogenności; ocena kancerogenności; Overdosage & niezwykle dokładne infor- podstawowe informa- brak informacji na Contraindicamacje na temat przedawcje na temat przedawtemat przedawkowations kowania, ostrego i przekowania, jego objania; wlekłego, objawów, konwów i sposobu postę przeciwwskazania w sekwencji, sposobu popowania; przypadku nadwrażstępowania i pierwszej liwości i przyjmopomocy w przypadku za- Brak uwag na temat przedawkowania u wania antykoagulantrucia, szereg tabel i wydzieci i kobiet w ciąży; tów; kresów pozwalających ocenić poziom zatrucia, brak rozróżnienia między przedawkowaniem zatrucia u dorosłych, ostrym i przewlekłym; dzieci, kobiet w ciąży; brak informacji o przeciwwskazaniach; Clinical Phar- opis mechanizmu działamacology nia; podstawowe informacje o przeciwwskazaniach w razie nadwrażliwości na składniki leku opis mechanizmu dzia- cytaty z publikacji o łania; zastosowaniu i skuteczności, badania 28

29 dane na temat wchłania- dane ADME; nia z postaci klasycznej i z postaci o przedłużonym uwalnianiu; kinetyki jedynie modelowe; dystrybucja; przechodzenie przez barierę krew-mózg; przenikanie przez barierę łożyskową; przenikanie do mleka; drogi metabolizmu; wydalanie (w tym procentowa zawartość metabolitów w moczu); zastosowanie w różnych rodzajach bólu i porównanie skuteczności do placebo i ibuprofenu; opis toksyczności ostrej i przewlekłej, dane dla wielu gatunków; bibliografia; Patient Information brak Consumer Przedstawia uproszczoną wersję wymienionych powyżej informacji, przeznaczonych dla osób bez wiedzy medycznej. dokładne informacje na podstawowe infortemat sposobu i czasu macje na temat konzażywania leku, konsultacji z lekarzem sultacji z lekarzem (z w razie wątpliwości uwzględnieniem najczęściej spotykanych powodów), sposób przechowywania; Rxlist pozwala wyszukiwać informacje za pomocą przeglądarki i wyszukiwarki leków. 29

30 Ryc. 6: Menu strony zawierające opcje wyszukiwarki i przeglądarki Przeglądarka Podstawowa przeglądarka dostępna z pozycji menu Drugs A to Z pozwala na przeglądanie leków według kolejności alfabetycznej. Należy zwrócić uwagę, że na liście znajdują się nazwy międzynarodowe i handlowe, ale tylko jednego producenta co znacznie utrudnia odnalezienie konkretnego leku. Dlatego przeglądarka jest narzędziem przydatnym, ale tylko do odnalezienia popularnych leków stosowanych w USA i Kanadzie. Jej przydatność dla polskiego odbiorcy nie jest duża. Wyszukiwarka Najprostszą opcją jest korzystanie z okienka wyszukiwarki znajdującego się w górnej części serwisu, na każdej stronie i podstronie. Moduł wyszukiwania nie obsługuje żadnych operatorów typu?, *, AND. Posiada funkcję podpowiedzi szukanego słowa (w razie źle wpisanej frazy), jednak jest ona bardzo nieskuteczna. Wyszukiwarka niestety nie jest narzędziem dopracowanym. O ile dobrze radzi sobie po wpisaniu dokładnej, bezbłędnej nazwy preparatu, o tyle wpisanie nazwy międzynarodowej skutkuje niejednokrotnie absurdalnymi wynikami. Przykładowo, zapytanie o ibuprofen daje w odpowiedzi wśród 5 pierwszych wyników preparat prosty ibuprofenu, 3 preparaty złożone oraz prosty preparat paracetamolu. W przypadku wpisania w polu wyszukiwarki potassium, błędy są poważniejsze. Wśród 5 pierwszych wyników znajdują się preparaty w których substancja czynna (antybiotyk, benzodiazepina) występuje w postaci soli potasu. Ważne jest, że wyszukiwarka, w przeciwieństwie do przeglądarki, odróżnia w wynikach leki od odżywek i suplementów. Przycisk [Advenced Search] znajdujący się obok okienka wyszukiwania, sugeruje możliwość zastosowania zaawansowanych opcji wyszukiwania, podobnie jak to ma miejsce w innych serwisach. Jest to jednak mylące. Prowadzi on bowiem do narzędzia rozpoznawania tabletek po nadruku, kształcie i kolorze. 3

31 Pill Identification (rozpoznawanie tabletek) Narzędzie to umożliwia rozpoznanie preparatu na podstawie dostępnych danych: nadruku na tabletce, kształtu i koloru. Jest przeznaczone dla pacjentów, ale szczególnie może służyć pomocą farmaceutom, którzy mogą się spotkać w swej pracy z potrzebą zidentyfikowania tabletki przynie- sionej przez pacjenta. Niestety, nie jest to narzędzie przystosowane do polskiego rynku preparatów. Co więcej, w wyniku wyszukiwania otrzymuje się listę preparatów, które są bliskie zadanym kryteriom, po czym należy przeszukać każdy odnośnik. Następnie, jeśli preparat występuje w postaci różnych form podania, należy wybrać odpowiednią, co może stanowić trudność. Kolejną czynnością jest wybranie odnośnika do zdjęć wszystkich dawek preparatu, nawet tych, które nie spełniają kryteriów początkowego wyszukiwania. Powyższa procedura jest żmudna, czasochłonna i nieefektywna, czyniąc identyfikator tabletek mało użytecznym. Przykładowy wynik działania narzędzia przedstawia Ryc. 7. Ryc. 7: Jeden z wyników zapytania " + yellow" Nowości Rxlist publikuje najnowsze doniesienia z dziedziny farmacji, szczególnie dotyczące nowych leków i nowych zastosowań. Informacje pochodzą ze strony WebMD, koncernu do którego należy Rxlist. Choć sama strona WebMB przeznaczona jest dla pacjentów, a nie dla profesjonalistów, przedstawiane artykuły i noty wydają się być cennym uzupełnieniem najnowszej wiedzy również dla profesjonalistów. Aktualizacje i nowe artykuły są również dostępne jako kanał RSS. Pozostałe Rxlist udostępnia pokazów zdjęciowych z komentarzami dotyczących różnorakich problemów około zdrowotnych: na temat schorzeń, stylu życia, rozwoju człowieka, zdrowego trybu życia. Jakkolwiek ciekawe, nie są to informacje przeznaczone dla profesjonalistów, mogą być jednak pomocne jako źródło prostych porad dla pacjentów. Ciekawym uzupełnieniem serwisu są zamieszczone informacje na temat schorzeń oraz słow3

32 nik pojęć medycznych, które pozwalają lepiej zrozumieć i przyswoić wiedzę na temat leku. Podsumowanie: Serwis Rxlist był pierwszą profesjonalną bazą danych o leku dostępną za darmo w Internecie. Duży nacisk został położony na przyjazność i łatwość obsługi. Informacje na temat leku zostały podzielone na logiczne kategorie. Autorom serwisu zabrakło jednak konsekwencji. Dla wielu preparatów w określonych zakładkach przypisano nieodpowiednie informacje, bądź ich jakość nie przystaje do miana profesjonalnych. Ponadto dla każdego leku opis wygląda inaczej, brak jest jasnych reguł i usystematyzowania wiedzy. Pomimo wielu błędów należy zwrócić uwagę, że większość leków została opisana prawidłowo, dla niektórych (np. preparat Tylenol, Taxol) można znaleźć bardzo dokładne informacje, łącznie z wynikami badań porównawczych kinetyki form klasycznych z tymi o przedłużonym uwalnianiu. Narzędzia wyszukiwania informacji: przeglądarka i wyszukiwarka stoją na zdecydowanie niższym poziomie niż oferowane przez podobne serwisy. Moduł identyfikacji tabletek, jest ciekawym uzupełnieniem, choć jest zdecydowanie trudniejszy w użyciu i bardziej zawodny, niż porównywalne narzędzie w serwisie Drugs.com. Znacznie korzystniej prezentują się informacje na temat schorzeń oraz słownik pojęć medycznych, które pozwalają lepiej zrozumieć i przyswoić wiedzę na temat leku. Niestety zasadniczym problemem z punku widzenia polskiego odbiorcy jest przeznaczenie serwisu na rynek amerykański, przez co wiele opcji (np. identyfikacja tabletek i wiele preparatów z listy) jest zupełnie nieprzydatnych. Ponadto istnieją leki obecne na polskim rynku, których nie ma wśród amerykańskich preparatów i w serwisie z oczywistych względów brak o nich informacji. Zasługą twórców serwisu jest bez wątpienia, pogodzenie funkcji zarobkowej serwisu z funkcją informacyjną. Reklamy są znacznie mniej uporczywe, lepiej wkomponowane i stoją na wyższym poziomie niż te zamieszczane na podobnych serwisach. W ogólnej ocenie serwis Rxlist.com wypada dość dobrze, co zostało również potwierdzone przez nadanie mu certyfikatu HON przez Fundację Health On The Net. 32

33 3..3. Druglib.com (www.druglib.com) DrugLib (Drug Information Portal) jest internetowym serwisem zawierającym informacje o lekach. Został założony w 26 roku, a opiekę merytoryczną nad nim sprawują: doktor nauk medycznych Vitaly Rogalsky oraz doktor biochemii Igor Todorov. Ich celem jest stworzenie godnego zaufania źródła aktualnej wiedzy o leku dla profesjonalistów oraz pacjentów. DrugLib jest serwisem komercyjnym, osiąga część dochodu dzięki sponsorom, którzy zamieszczają w serwisie reklamy. Nie zawsze ich tematyka jest związana z ochroną zdrowia, natomiast są wyraźnie oddzielone od treści informacyjnych i nie są nachalne brak wyskakujących okienek, linki do reklam nie są mieszane wśród wyników wyszukiwania. Informacje o leku Serwis daje dostęp do informacji o lekach dostępnych na receptę oraz bez recepty. Nie zawiera danych na temat suplementów diety czy schorzeń. Należy zwrócić uwagę, że informacje na temat substancji czynnych nie są identyczne z informacjami dotyczącymi proparatów zawierających te substancje. Informacje dotyczące danej substancji czynnej przedstawione są w następujących kategoriach: Basic Profile/Key Facts (Podstawowe informacje/kluczowe fakty): Drug Category (Kategoria leku) przyporządkowanie leku do kategorii terapeutycznej, chemicznej; Dosage Forms (Postaci leku); Indications (Wskazania do stosowania) jednozdaniowy opis głównych zastosowań leku; Pharmacology (Farmakologia) ogólny opis działania leku, efektów jego stosowania, popularności użycia w terapii; Mechanism of Action (Mechanizm działania); Absorption (Wchłanianie) czas i procent wchłoniętej dawki; Toxicity (Toksyczność) dane toksykologiczne dla ludzi (mechanizm toksyczności i dawka) i zwierząt (LD5). Niestety dla wielu substancji brak informacji w tym podpunkcie; Biotransformation/Drug Metabolism (Biotransformacja/Metabolizm leku) drogi metaboliczne. Dla części substancji opis ograniczony do lakonicznych określeń typu 33

34 wątrobowy. Contraindications (Przeciwwskazania do stosowania) lista najważniejszych czynników ograniczających użycie leku ; Drug Interactions (Interakcje) najważniejsze interakcje z lekami, pożywieniem i alkoholem. Zawiera jedynie uwagi na temat ryzyka interakcji i jej efektu, bez oceny istotności. Chemisty and Biological Activity (Chemizm i aktywność biologiczna) Chemical Formula (Wzór chemiczny) Chemical Name (Nazwa chemiczna) Chemical Structure (Wzór strukturalny 2D) Molecular Weight (Masa molowa) Physical State (Stan skupienia) Melting Point (Temperatura topnienia) Water Solubility (Rozpuszczalność w wodzie) Isoelectric Point (Punkt izoelektryczny) Organisms Affected (Gatunki u których stosuje się lek) Phase Metabolising Enzyme (Enzym metabolizujący I fazy) Primary Drug Target (Główny cel terapeutyczny leku) Brands / Synonyms (Nazwy handlowe/synonimy) Informacje dotyczące preparatu przedstawione są w następujących kategoriach: Summary (Streszczenie) - najważniejsze informacje na temat dostępności preparatu, jego produkcji oraz zastosowania. Zawiera również liczne wypisy z prac naukowych na temat substancji czynnej oraz wiadomości na temat aktualnych i zakończonych badań klinicznych. Description and Clinical Pharmacology (Opis oraz kliniczna farmakologia) Description (Opis) najważniejsze informacje pozwalające wyróżnić preparat: skład, nazwa, producent, a w niektórych przypadkach również makroskopowy opis substancji czynnej. Clinical Pharmacology (Farmakologia kliniczna) podpunkt ten ma różną zawartość w zależności od opisywanego preparatu, jednak zasadniczo zawiera następujące informacje: mechanizm działania, farmakokinetyka (dane ADME), farmakodynamika (rozszerza informacje z punktu mechanizm działania o wpływ dawki). 34

35 Clinical Studies (Badania kliniczne) streszczenia najistotniejszych badań klinicznych przeprowadzonych nad substancją czynną. Animal Toxicology (Toksyczność u zwierząt) objawy toksyczności u zwierząt oraz LD5 (dane te dostępne są dla niewielu preparatów). Indications and Dosage (Wskazania i dawkowanie) zawiera dodatkowo instrukcje na temat stosowania preparatu, szczególnie przydatną w wypadku inhalatorów, ampułkostrzykawek i innych złożonych postaci leku. Warnings and Precautions (Ostrzeżenia i środki ostrożności) podzielone na ogólne, które można odnieść do wszystkich leków lub do grupy terapeutycznej i szczegółowe, dotyczące specyficznych efektów i zagrożeń dla poszczególnych grup pacjentów (kobiet w ciąży, karmiących, osób z chorobami wątroby i nerek, dzieci i osób starszych). Side Effects and Adverse Reactions (Efekty uboczne i działania niepożądane) - Informacje zawarte w tym podpunkcie różnią się jakościowo pomiędzy konkretnymi preparatami. Wśród danych można znaleźć: działania niepożądane (czasem podzielone według układów), uzależnienie, wyniki badań klinicznych oraz relacjonowane pojedyncze przypadki niebezpiecznych działań niepożądanych. Drug Interactions, Overdosage and Contraindications (Interakcje, przedawkowanie, przeciwwskazania). Other Rx Information (Pozostałe informacje o leku na receptę) bibliografia publikacji dla danej substancji czynnej (większość preparatów nie posiada tych danych. Active Ingredients (Substancja czynna) odnośnik do informacji o substancji czynnej. Adverse Event Reports (Raporty z przypadków działań niepożądanych) dane tożsame z przypadkami opisanymi w podpunkcie Side Effects and Adverse Reactions. User Ratings / Review (Głosowania pacjentów, przeglądy) zestawienie wyników ankiet na temat leku u pacjentów. Ponadto wydzielono specjalną kategorię News (nowości) zawierającą odnośniki do najnowszych informacji o preparacie, które pojawiają się w mediach (zasadniczo w Internecie), wypisy z publikacji na temat substancji czynnej i aktualnych badań klinicznych. Informacje te są więc wyeksponowaną częścią wiedzy zawartej we wcześniejszych podpunktach. 35

36 Wyszukiwanie informacji Serwis oferuje przeglądarkę i wyszukiwarkę jako narzędzia wyszukiwania informacji: Przeglądarka Ryc. 8: Menu serwisu DrugLib. Menu przeglądarki daje dostęp do następujących list: Drugs by Name (Leki według nazwy) zawiera alfabetyczne listy preparatów według ich nazw handlowych. Drugs by Condition (Leki według schorzenia) zawiera alfabetyczne listy chorób do których przypisane są leki. Drugs by Category (Leki według kategorii) zawiera alfabetyczne listy kategorii terapeutycznych leków do których przypisane są odpowiadające leki. Wydzielono specjalną listę najczęściej przeglądanych kategorii. Most searched (Najczęściej szukane) - lista 2 najczęściej szukanych preparatów. Ratings/Reviews (Rankingi/Przeglądy) zawiera te same alfabetyczne listy leków co podpunkt Drugs by Name, z tą różnicą, że otwiera informacje o leku na zakładce User Ratings/Reviews. Active Ingred's (Substancja czynna) - zawiera alfabetyczne listy substancji czynnych zawartych w opisywanych preparatach. Alerts (Alerty) jest to alfabetyczna lista kilkudziesięciu preparatów i substancji czynnych dla których serwis zawiera informacje o uwagach wskazanych przez FDA. Adverse Events (Przypadki działań niepożądanych) - zawiera te same alfabetyczne listy leków co podpunkt Drugs by Name, z tą różnicą, że otwiera informacje o leku na zakładce Adverse Event Reports. Wyszukiwarka W ręce użytkowników oddano również drugą opcję znajdowania informacji - wyszukiwarkę. Pole wyszukiwarki znajduje się w górnej części serwisu, na każdej jego stronie i podstronie. Narzędzie to spełnia swoje funkcje, jednak w porównaniu z opcjami dostępnymi w innych serwisach 36

37 wypada słabo. Baza wyszukiwanych zapytań jest ograniczona do ściśle określonych nazw preparatów i substancji czynnych. Dlatego wyszukiwarka nie znajdzie odpowiadającego preparatu, jeżeli nie ma go na liście. Co ważne, bardzo wiele nazw handlowych zostało zawartych w opisach leków, jednak nie są one uwzględniane w czasie przeszukiwania serwisu. Podsumowanie Poziom merytoryczny informacji zasługuje na miano profesjonalnego, co zostało potwierdzone nadaniem certyfikatu HON. Serwis prezentuje informacje w sposób przejrzysty i konsekwentnie uporządkowany. Do poważnych wad natomiast należy nieefektywny moduł wyszukiwania. Ponadto w porównaniu do innych analogicznych serwisów jak Drugs.com czy Rxlist, jest znacznie uboższy w treść. Opisano mniej preparatów, brak też informacji na temat schorzeń. Zasadniczym problemem z punku widzenia polskiego odbiorcy jest przeznaczenie serwisu na rynek amerykański. 37

38 3.2. Komercyjne serwisy w języku polskim Centrum Informacji o Leku (leki-informacje.pl) Centrum Informacji o Leku rozpoczęło swoją działalność w Internecie w roku 26. Jest to darmowa baza danych zawierająca informacje o lekach. Ma traktować również o suplementach diety, choć na razie zawiera jedynie 3 pozycje w tej kategorii. Serwis jest skierowany zarówno do profesjonalistów jak i do pacjentów. Twórcy stawiają sobie za cel stworzenie godnego zaufania internetowego źródła informacji o leku. Dostęp do wszystkich informacji nie wymaga opłat, serwis utrzymuje bowiem swoją działalność dzięki reklamom oraz środkom własnym. Merytoryczną częścią serwisu zajmują się: lek. med Tomasz Kowalczyk specjalista I-go stopnia z chorób wewnętrznych, mgr farm. Paweł Kozaczuk, lek. med Beata Załoga specjalista I-go stopnia z psychiatrii, psychoterapeuta, mgr farm. Ewa Zygadło specjalista I-go stopnia z farmacji aptecznej. Informacje o leku dostępne w serwisie pochodzą zasadniczo ze stron EMEA, a część dostępnych artykułów napisano w oparciu o polskie podręczniki medyczne. Informacje o leku Serwis dostarcza informacji o preparatach (nie o samych substancjach czynnych) dostępnych na receptę, bez recepty oraz o 3 suplementach diety. Informacje na temat preparatów należą do 3 kategorii: Ulotka dane przeznaczone dla pacjentów, EPAR streszczenie Europejskiego Publicznego Sprawozdania Oceniającego dany lek, przeprowadzonego przez EMEA dla ogółu społeczeństwa, Charakterystyka przeznaczony dla profesjonalistów dokładny opis preparatu (ale nigdy samej substancji czynnej). Rycina 9. przedstawia spis treści, będący zestawem hiperłączy, obrazujący jakie informacje znajdują się w opisie. Są to biuletyny wydawane przez EMEA. 38

39 Ryc. 9: Spis treści informacji o leku będący zestawem hiperłączy. Należy zwrócić uwagę, że charakterystyka każdego preparatu zawiera deklarowane na liście informacje. Co więcej, są one dokładne, szeroko opisują dane zagadnienie. Z pewnością są to najlepiej wykonane opisy leków dostępne w polskim Internecie. Poziomem merytorycznym nie odbiegając od informacji zawartych w czołowych bezpłatnych serwisach anglojęzycznych jak Drugs.com czy Rxlist. Serwis oferuje następujące sposoby wyszukiwania informacji: Indeks leków Narzędzie to funkcjonalnie odpowiada przeglądarce. Szereguje preparaty następującymi metodami: według nazwy handlowej preparatu, według nazwy międzynarodowej substancji czynnej, 39

40 według producenta preparatu. Należy pamiętać, że bez względu na wybraną kategorię przeglądania, w wyniku zawsze otrzymuje się listę opisów preparatów, a nigdy samych substancji czynnych. Indeksowana lista preparatów zawiera równocześnie informacje dla pacjentów jak i dla profesjonalistów: ulotkę, EPAR oraz charakterystykę, co obrazuje Ryc. Ryc. : Fragment listy preparatów z podaniem typu opisu. Tylko niektóre preparaty posiadają wszystkie trzy typy opisów. Większość uwzględnionych leków posiada tylko jeden typ. Niekompletność bazy danych czyni serwis bardzo niepewnym źródłem informacji, jednak jeżeli dany preparat posiada Charakterystykę, jest ona zawsze na wysokim poziomie merytorycznym. Wyszukiwarka W ręce użytkowników oddano również drugą opcję znajdowania informacji - wyszukiwarkę. 4

41 Najprostszym sposobem jest korzystanie z ukazanego na Ryc. okienka wyszukiwarki, znajdującego się w górnej części serwisu, na każdej stronie i podstronie. Ryc. : Główne okienko wyszukiwarki. Niestety wyszukiwarka nie jest zbyt funkcjonalna, ponieważ przeszukuje cały serwis w poszukiwaniu wpisanej frazy. Przykładowo, po wpisaniu hasła propranolol jako wyniki zostaną wyświetlone wszystkie dokumenty w których to słowo się pojawia niezależnie od kontekstu. Ponadto wyszukiwarka nie obsługuje operatorów * oraz?. Pozostałe informacje Poza bazą opisów leków Centrum Informacji prezentuje także inne treści z dziedziny farmacji. Do ciekawych i dopracowanych działów należą: Bezpieczeństwo decyzje Głównego Inspektora Farmaceutycznego dotyczące leków wstrzymanych, wycofanych i ponownie dopuszczonych do obrotu oraz komunikaty bezpieczeństwa dotyczące leków pochodzące z Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych. Mimo deklaracji ze strony autorów serwis nie zawiera formularza zgłoszenia działania niepożądanego leku. Nowe rejestracje - informacje o nowo zarejestrowanych lekach dostępnych na terenie Polski i Unii Europejskiej, podzielone według lat i miesięcy. Informacje te pochodzą z Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych oraz Europejskiej Agencji ds. Leków. Natomiast dział Publikacje oraz Suplementy na dzień dzisiejszy dopiero zaczynają być tworzone. Pewną oceną popularności serwisu mogą być działy Zadaj Pytanie oraz Forum, które niestety nie są praktycznie w ogóle odwiedzane przez specjalistów. Podsumowanie Centrum Informacji o Leku jest jednym z najdokładniejszych źródeł informacji o leku dostępnych za darmo w polskim Internecie. Niestety na dzień dzisiejszy nie jest ono dopracowane zarówno ze względu na wielkość bazy danych jak i funkcjonalność oraz łatwość obsługi. Informacje przeznaczone dla pacjenta jak i dla profesjonalistów są spójne, logiczne i mają 4

42 konsekwentnie narzuconą formę. Zdecydowanie największą zaletą serwisu, wyróżniającą go spośród innych polskich medycznych stron WWW jest wnikliwie i dokładnie przeprowadzona Charakterystyka preparatów. Serwis jest aktualnym i rzetelnym źródłem najnowszych informacji. Niestety, co wymaga podkreślenia niekompletnym. Wiele popularnych leków nie zostało opisanych jest to baza danych, która nie zawiera informacji o tak popularnym leku jak Paracetamol. Centrum Informacji o Leku prowadzi działalność zarobkową zamieszczając na swoich stronach reklamy. Są one jednak zawsze umieszczone w jednym stałym miejscu, a co ważne reklamy nie są mieszane z wynikami jakichkolwiek wyszukiwań informacji. Ocena serwisu nie jest jednoznaczna. Zamieszczone informacje niejednokrotnie są najlepszym źródłem wiedzy na temat danego leku w polskim Internecie, z drugiej strony lista dokładnie opisanych preparatów jest stanowczo za krótka. Strona posiada certyfikat HON nadany przez Fundację Health On The Net. 42

43 Medycyna Praktyczna (www.mp.pl) MP Medycyna Praktyczna, instytucja powstała w 99 roku, jest największym polskim centrum informacji medycznej dla lekarzy oraz wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. Od momentu powstania wydaje czasopisma, książki oraz specjalne edycje o charakterze edukacyjnym przeznaczone dla środowiska medycznego, a w szczególności dla lekarzy. Członkowie Rady naukowej MP reprezentują szesnaście specjalności medycznych. Uzupełnieniem podstawowej działalności MP są także multimedia, a w szczególności portal adresowany do środowiska medycznego. Poza opisanymi w dalszej części rozdziału materiałami informacyjnymi portal oferuje, przede wszystkim lekarzom, wiele usług internetowych (poczta elektroniczna, forum, bazy danych, specjalistyczne oprogramowanie, Doktop - system informacji dla lekarzy wykorzystujących w codziennej praktyce palmtopy). Medycyna Praktyczna jest także instytucją, z inicjatywy której powstała Polska Misja Medyczna i Polski Szpital Polowy. Bazy danych Medycyny Praktycznej Serwis Medycyna Praktyczna oferuje bezpłatny, możliwy po rejestracji, dostęp do następujących baz danych: Indeks leków, Kalendarz zjazdów, Akty prawne, Dane teleadresowe organizacji i firm, Katalog medycznych stron WWW, Dane teleadresowe producentów sprzętu medycznego. Informacje o leku Medycyna Praktyczna daje dostęp do informacji o polskim rynku preparatów: na receptę, bez recepty oraz produktów pochodzenia naturalnego, suplementów diety, odżywek. Niestety wszystkie preparaty zostały umieszczone na jednej, podzielonej alfabetycznie liście, nie ma możliwości selektywnego przeglądania informacji na temat danej podgrupy. Informacje dotyczące danego leku podzielone są na następujące kategorie: działanie oprócz opisu mechanizmu działania, zawiera także dane farmakokinetyczne jak cmax, tmax, dane LADME, 43

44 wskazania, przeciwwskazania, interakcje może zawierać również informacje na temat ewentualnie zalecanych badań kontrolnych w trakcie politerapii, działania niepożądane - może zawierać również informacje na temat ewentualnie zalecanych badań kontrolnych w trakcie terapii, ciąża i laktacja przynależność do grupy zastosowania w trakcie ciąży oraz przenikalność przez łożysko i do mleka matki, dawkowanie opis dotyczy substancji czynnej, dlatego jeżeli występuje w więcej niż jednej postaci leku jest to opisane, uwagi różnego rodzaju informacje, które nie zostały ujęte we wcześniejszych podpunktach, a ich istotność jest duża np. wpływ na prowadzenie pojazdów, preparaty - nazwa kategorii jest myląca, ponieważ podpunkt ten zawiera informacje na temat formy chemicznej substancji czynnej (np. octan, mleczan, cytrynian). Jakość informacji stoi na dobrym poziomie. Przedstawione są one w sposób spójny, logiczny i konsekwentny. Znajdowanie informacji Użytkownik może poszukiwać informacji dzięki takim narzędziom jak wyszukiwarka i przeglądarka. MP jest serwisem o tematyce medycznej, obejmującej znacznie szersze zagadnienia niż tylko leki, dlatego dostępna na każdej stronie i podstronie wyszukiwarka (Ryc. 2) jest narzędziem przeszukującym wszystkie bazy danych, artykuły, informacje, wytyczne etc. Nie stanowi to jednak żadnego problemu, ponieważ wyniki segregowane są według baz danych do których należą. 44

45 Ryc. 2: Sposób i wyniki wyszukiwania informacji na temat preparatu Apap. 45

46 Narzędziem specjalnie dedykowanym do wyszukiwania informacji na temat leku jest Indeks leków. Dzieli się on funkcjonalnie na: wyszukiwarkę, przeglądarkę preparatów, przeglądarkę substancji czynnych, przeglądarkę ze względu na przynależność do grupy ATC. Wyszukiwarka pozwala na przeszukiwanie baz danych leków, producentów leków, grup ATC, grup farmakologicznych. O ile trzy pierwsze bazy danych nie nastręczają problemów, o tyle grupy farmakologiczne wymagają wykorzystywania łacińskiej terminologii, co nie jest w serwisie zasygnalizowane. Wyszukiwarka obsługuje operator *, ale nie korzysta z?. Wyniki wyszukiwania podzielone są na nazwy międzynarodowe oraz nazwy handlowe odpowiadające frazie (nie tematyce) zapytania, co obrazuje Ryc.3. Odnośniki prowadzą do tabeli (Tab. 2), która stanowi zestawienie wszystkich preparatów mających w swoim składzie daną substancje czynną. Tabela zawiera następujące informacje: dostępność na receptę/otc, postać leku, dawkę, zawartość opakowania (ilość tabletek, objętość), producenta, sugerowaną cenę brutto, sugerowaną cenę po refundacji, sugerowaną cenę w ewentualnym przypadku jednostki chorobowej. 46

47 Ryc. 3: Wyniki wyszukiwania w Indeksie leków frazy iryna. Tabela 2: Fragment tabeli zawierającej podstawowe informacje o preparatach mających w swoim składzie atenolol. 47

48 U góry tabeli znajduje się odnośnik do opisu substancji czynnej. Należy zwrócić uwagę, że przy korzystaniu z wyszukiwarki ogólnej znajdującej się na każdej podstronie serwisu, reguła wyszukiwania ulega uproszczeniu, a znalezione odnośniki prowadzą bezpośrednio do strony opisu leku. Przeglądarka preparatów i przeglądarka substancji czynnych działają na tej samej zasadzie, tzn. korzystają z list alfabetycznych. Zamieszczone odnośniki działają identycznie jak te wykorzystywane w ramach wyszukiwarki. Unikatowa na skalę polskiego Internetu jest możliwość ściągnięcia, zainstalowania i wykorzystywania [Mpsystemu], będącego połączeniem Indeksu leków oraz programu obsługującego gabinet i przychodnię lekarską. Licencja na użytkowanie na dowolnej ilości komputerów dla dowolnej ilości osób udzielana jest bezpłatnie. Możliwość zainstalowania Mpsystemu to wymierna korzyść finansowa oraz usprawnienie wyszukiwania wiedzy potrzebnej przede wszystkim lekarzom. Program jest na bieżąco usprawniany, a bazy danych aktualizowane. Pozostałe informacje Celem portalu Medycyna Praktyczna jest stworzenie strony WWW zawierającej profesjonalną wiedzę z dziedzin medycznych, a opisany w poprzednim podpunkcie Indeks leków jest jedną z licznych możliwości jakie serwis oferuje. Co prawda pozostałe usługi serwisu nie skupiają się na leku jako takim, jednak są ciekawym i unikatowym w polskim Internecie źródłem profesjonalnej informacji, dlatego zostaną pokrótce opisane. Kurier Kurier jest publicystyczną częścią serwisu. Zawiera najnowsze doniesienia z dziedzin medycznych i około medycznych, zarówno z Polski jak i ze Świata. Prezentowane są również wywiady z osobami ze środowiska medycznego oraz badania opinii publicznej na tematy zdrowotne. Artykuły Dział ten to zbiór przeznaczonych dla środowiska lekarskiego profesjonalnych publikacji o różnej szczegółowej tematyce. Są wśród nich artykuły na temat zastosowań niektórych leków. Publikacje podzielone są na kategorie według specjalizacji lekarskich. Serwis prowadzi również księgarnię z własnymi publikacjami czasopism, podręczników i poradników. 48

49 Podsumowanie Serwis Medycyna Praktyczna jest jednym z największych i najbardziej dopracowanych źródeł informacji z dziedziny medycyny dostępnych za darmo w polskim Internecie. Jakością prezentowanych treści dorównuje serwisom zagranicznym. Sposób prezentowania jest logiczny i konsekwentny, jednak wymaga czasu przyzwyczajenie się do jego obsługi. Tym co wyróżnia Medycynę Praktyczną jest szeroka tematyka medyczna, bogactwo i profesjonalizm informacji. W sprawny sposób połączono informacje handlowe na temat polskiego rynku preparatów z wiedzą farmakologiczną. Jedyne zastrzeżenie dotyczy przejrzystości opisów leków: brak jest spisu treści zamieszczonych informacji, a odpowiednie części opisu to lity tekst bez podpunktów, czy podziału wiedzy. Znacznie zmniejsza to czytelność informacji. Serwis jest aktualnym i rzetelnym źródłem najnowszych informacji. Proponuje gabinetom lekarskim odpłatną wersję Indeksu leków na palmtopy. Serwis zawiera również na swych stronach reklamy. Dotyczą one jednak zawsze publikacji własnych oraz wydarzeń ze świata medycyny (na przykład aktualnych szkoleń), są więc wręcz pomocne. Spośród proponowanych form kontaktu z autorami serwisu, poza ogólnie przyjętą pocztą elektroniczną, dostępna jest bezpłatna infolinia pod numerem W ogólnej ocenie serwis MP wypada dobrze. Niestety nie zostało to potwierdzone nadaniem certyfikatu HON przez Fundację Health On The Net. 49

50 Pharmindex (www.pharmindex.pl) Firma CMP Medica Poland Sp z o.o. opracowuje własną bazę danych o lekach obecnych na polskim rynku i w oparciu o nią wydaje w formie klasycznych papierowych publikacji, cyklicznie, PHARMINDEX, będący zbiorem informacji o lekach. Autorzy serwisu deklarują, iż publikacje powstają we współpracy z producentami leków, co w rzeczywistości ogranicza się do wykorzystywania, jako źródła informacji, ulotek leków publikowanych przez producentów. Baza danych Baza danych Pharmindex posiada również swoją wersję elektroniczną, do której dostęp jest bezpłatny, a możliwy po zarejestrowaniu. Zaimplementowany system wyszukiwania informacji łączy w sobie funkcjonalnie wyszukiwarkę i przeglądarkę (Ryc 4). Ryc. 4: Strona wyszukiwarki i przeglądarki bazy Pharmindex. Leki mogą być przeglądane według następujących kategorii: lek wyszukiwanie według nazwy handlowej, producent wyszukiwanie wszystkich preparatów danego producenta, ATC wyszukiwanie według klasyfikacji anatomiczno-terapeutyczno-chemicznej, substancja czynna wyszukiwanie preparatów zawierających daną substancję czynną, szukaj łączy wszystkie powyższe funkcje. Widoczny na rycinie 4 pasek nawigacji pozwala, w zależności od zakładki, przeglądać alfabetyczny spis preparatów handlowych, producentów lub substancji czynnych. Skuteczność i łatwość poszukiwania informacji jest znacznie ograniczona, ponieważ system: nie obsługuje zapytań dwuwyrazowych np. witamina C, Acetylsalicylic acid, ma zaimplementowane nazwy międzynarodowe leku tylko po łacinie, wymaga wpisywania dokładnie takich nazw (preparatów, substancji) jakie zapisane są w 5

51 systemie np. wpisanie hasła aspiryna nie zwróci żadnego wyniku, mimo że preparaty zawierające aspirynę są opisane w bazie. Informacje o leku: Pharmindex narzuca opisom preparatów ogólną formę, dzieląc informacje na następujące kategorie: informacje handlowe: nazwa preparatu, na receptę/otc, rodzaj odpłatności, numer rejestracji leku, producent, grupa terapeutyczna, skład, działanie, wskazania, przeciwwskazania, środki ostrożności, stosowanie w ciąży i w czasie karmienia piersią, działania niepożądane, dawkowanie. Niestety w licznych przypadkach opisy nie posiadają niektórych podpunktów. Należy zwrócić uwagę, że opis dotyczy preparatu, a nie substancji czynnej, dlatego dwa preparaty zawierające tę samą substancję czynną posiadają różniące się opisy. Przybiera to w niektórych przypadkach znamiona absurdu, dla przykładu, opis preparatu Acard (Aspirin 75mg) posiada dość dokładne, jak na standardy serwisu, rozwinięcie podpunktów, natomiast wśród informacji na temat preparatu Acesan (Aspirin 75mg) nie ma podpunktów dotyczących ciąży i laktacji oraz interakcji, a pozostałe są ledwie zasygnalizowane. Podsumowanie Serwis Pharmindex to jedna z nielicznych baz informacji o leku dla profesjonalistów wydana w języku polskim. Zalety serwisu to zorientowanie na polski rynek preparatów i oczywiście polska wersja językowa. Niestety na tym pozytywne strony portalu się kończą. O ile nie można mieć zastrzeżeń do wiarygodności i poprawności informacji (które pochodzą od producenta preparatu) o tyle ich poziom nie może być określony mianem profesjonalnego. Większość opisów leków zawiera informacje podobne, jak standardowe ulotki DLA PACJENTA. Ponadto funkcjonalność bazy również nie stoi na dobrym poziomie. Odnalezienie informacji nie nastręcza trudności jedynie w przypadku, gdy użytkownik zna dokładną nazwę preparatu. Nie gwarantuje to jednocześnie, że w bazie danych nie istnieje lepiej opisany odpowiednik. 5

52 3.3. Serwisy tworzone przez organy administracyjne FDA (www.fda.gov) - Food and Drug Administration Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) jest amerykańską agencją rządową, która wchodzi w skład departamentu zdrowia i usług społecznych. Do jej zadań należy kontrola żywności (dla ludzi i zwierząt), suplementów diety, leków (dla ludzi i weterynaryjnych), kosmetyków, urządzeń medycznych i urządzeń emitujących promieniowanie (w tym także tych niemedycznych), materiałów biologicznych i produktów krwiopochodnych w USA. Ze względu na tematykę tej pracy opisane zostaną zadania wykonywane przez organ FDA jakim jest Center for Drug Evaluation and Research (CDER Centrum Oceny i Badań nad Lekiem). Informacje o leku Indeks leków to lista obejmująca wszystkie zaaprobowane przez FDA preparaty z uwzględnieniem dawek i wielkości opakowań. Przykładową stronę listy oraz stronę leku do której prowadzi zaznaczony odnośnik prezentuje Ryc. 5. Ryc. 5: Fragment listy leków zaaprobowanych przez FDA oraz strona zawierająca informacje o preparacie Xanax. 52

53 Należy zwrócić uwagę, że jest to lista preparatów, nie substancji aktywnych. Część preparatów posiada, interesujące dla profesjonalisty, opisy dostępne pod odnośnikiem [Label information]. Niestety zdecydowana większość preparatów nie posiada tych informacji. Ponadto niektóre opisy zostały przygotowane przez FDA, a inne przez producenta leku. W tym rozdziale zostaną przedstawione informacje przygotowane przez FDA. Posiadają one następujący format: Nazwa handlowa oraz substancja czynna; Description (opis substancji czynnej) obejmuje: przyporządkowanie do grupy terapeutycznej i chemicznej, wzór sumaryczny i strukturalny, masę molową, wygląd makroskopowy substancji czynnej, rozpuszczalność w wodzie, etanolu, płynie fizjologicznym oraz opis postaci leku: typ, dawki, substancje pomocnicze (jakościowo), cechy charakterystyczne (nadruki, kolor, wytłoczenia); Clinical pharmacology (dane farmakologiczne) zawiera następujące informacje: Pharmacodynamics (dane farmakodynamiczne) opis mechanizmu działania Pharmacokinetics (dane farmakokinetyczne) dane ADME dla populacji ogólnej oraz wybranych grup np.: osób starszych, dzieci, pacjentów ze schorzeniami wątroby lub nerek i innych np.: palaczy tytoniu, kobiet w ciąży; Drug-Drug Interactions - (interakcje międzylekowe); Clinical efficacy trials (kliniczne badania skuteczności); Indications and Usage (wskazania i stosowanie); Contraindications (przeciwwskazania); Warnings (ostrzeżenia) środki ostrożności jakie należy podjąć stosując preparat, zwrócenie uwagi na niebezpieczne działania niepożądane oraz interakcje; Information for Patients (informacje dla pacjenta) najważniejsze wskazówki dla pacjentów, którzy przyjmują dany preparat; Laboratory Tests (testy laboratoryjne) ewentualne testy laboratoryjne wymagane w trakcie stosowania preparatu; Drug Interactions (interakcje lekowe) interakcje z innymi lekami; Carcinogenesis, Mutagenesis, Impairment of Fertility (karcynogennosć, mutagenność, wpływ na płodność); Pregnancy (ciąża) zastosowanie leku u kobiet w ciąży; Pediatric Use, Geriatric Use (stosowanie u dzieci i osób starszych); 53

54 Adverse reactions (działania niepożądane) - z podziałem na odpowiadające układy życiowe; niektóre opisy zawierają dane na temat przeprowadzonych eksperymentów medycznych oceniających problem działań niepożądanych; Drug abuse and dependence (nadużywanie i uzależnienie); Overdosage (przedawkowanie) opis objawów oraz sposoby leczenia; Dosage and Administration (dawkowanie) sposób dawkowania, nie zawiera danych farmakokinetycznych, natomiast zawiera opis profili dawkowania dla różnych populacji oraz sposób wyznaczania dawki terapeutycznej; Animal studies (badania na zwierzętach) informacje na temat dostępnych eksperymentów z użyciem leku u zwierząt. Opisy niektórych preparatów posiadają powyższą formę, innych są nieco odmienne zawierają te same kategorie informacji, ale inaczej uszeregowane. Niestety większość preparatów nie posiada szczegółowego opisu lub dostępna jest jedynie elektroniczna wersja ulotki dołączanej do opakowania. Pozostałe informacje o leku Wszystkie poniżej opisane działy mają odnośniki znajdujące się na jednej stronie serwisu pod adresem New Prescription Drug Approvals (nowe zarządzenia dotyczące leków na receptę) wbrew nazwie zawiera odnośniki do informacji o wszystkich lekach zaaprobowanych przez FDA, w tym do tych opisanych w podpunkcie [Informacje o leku]. W skład kategorii wchodzi również Index to Drug-Specific Information (indeks specjalnych informacji o leku), który w założeniu ma przedstawiać wskazówki dla pacjentów, profesjonalistów, informacje o leku, alerty. Niestety dział ten tworzony jest chaotycznie, informacje dla preparatów różnią się znacząco zarówno jakościowo jak i ilościowo. Specjalny dział dedykowany jest nowo wprowadzonym lekom przeciwnowotworowym. Prescription Drug Information (Informacje o lekach na receptę) zawartość tego działu zestawiono w tabeli 3. 54

55 Tabela 3: Rodzaje informacji o lekach na receptę zamieszczonych na stronach FDA Orange Book (Pomarańczową książkę) w formie wyszukiwarki oraz dokumentu w formacie pdf, będącej spisem wszystkich preparatów, nie tylko na receptę; Biological Therapeutic Products (Terapeutyki pochodzenia biologicznego) zawiera informacje na temat leków otrzymywanych metodami inżynierii genetycznej, będących enzymami czy przeciwciałami; Drugs to be Discontinued (Leki, które przestano produkować); National Drug Code (Krajowe kody leków) spis kodów nadanych preparatom na terenie USA.; Inactive Ingredient Database (Baza danych o substancjach pomocniczych) zawiera podstawowe informacje na temat substancji pomocniczej: nazwę, numer CAS, maksymalne wykorzystywane stężenie. Baza danych posiada wyszukiwarkę, nie posiada jednak listy substancji pomocniczych, które obejmuje. Index to Drug-Specific Information (Indeks specjalnych informacji o leku) zdublowany odnośnik, opisany w dziale New Prescription Drug Approvals. Drug Information Pathfinder (Wyszukiwarka informacji o lekach na receptę) zawiera spis treści informacji zawartych w serwisie, podzielony na kategorie tematyczne; Major Drug Information Pages (Informacje o najważniejszych lekach) zawiera informacje na temat różnych, ważnych zdaniem autorów serwisu leków. Tematy zbierają wszystkie informacje o preparacie dostępne w serwisie, dlatego niektóre są dość rozbudowane, a inne to jedynie krótkie noty; Consumer Drug Information (Informacje o lekach dla pacjenta) informacje przeznaczone dla pacjentów, ze zwróceniem uwagi na niektóre częste problemy jak edukacja, grypa, leki przeciwbólowe dostępne bez recepty i inne; Over-the-Counter Drug Information (Informacje o lekach dostępnych bez recepty) zawiera jedynie informacje kontaktowe z oddziałem FDA odpowiedzialnym za kontrolę preparatów OTC oraz wytłumaczenie regulacji prawnych dotyczących preparatów tego typu zawierających efedrynę, pseudoefedrynę oraz fenylopropyloaminę; Drug Safety & Side Effects (Bezpieczeństwo leków i efekty uboczne ich stosowania) dział zbiera odnośniki do wszystkich dokumentów (w formacie pdf jak i hipertekstowym) zawierających informacje na temat bezpieczeństwa stosowania lub działań niepożądanych; Drug Preparedness and Bioterrorism Response (Działania prewencyjne przeciwko bioterroryzmowi) najważniejsze tematy dotyczące prewencji i odpowiedzi na ataki bioterro55

56 ryzmu; Clinical Trials Information (Informacje o badaniach klinicznych) zawiera zarówno informacje na temat podstaw prawnych, proceduralnych i etycznych badań klinicznych, jak i odnośnik do bazy danych aktualnie prowadzonych 72 7 badań w 65 krajach; Public Health Alerts & Warning Letters (Ostrzeżenia i alerty) Reports and Publications (Raporty i publikacje) Special Projects & Programs (Projekty i programy) Podsumowanie FDA jako agencji rządowej stawiane są wysokie wymagania dotyczące wiarygodności oraz rzetelności przedstawianych danych. Informacje przeznaczone dla pacjenta jak i dla profesjonalistów nie są jednak spójne. Szczególnie problematyczne są różnice jakościowe informacji pomiędzy preparatami oraz brak jednoznacznej formy prezentowania danych. Należy zwrócić uwagę, że w porównaniu do strony Europejskiej Agencji Leków, serwis ten publikuje informacje względnie mniej dokładne, ale o zdecydowanie większej liczbie preparatów. Funkcjonalnie strona przedstawia się słabo. Użytkownik łatwo może zgubić się w gąszczu odnośników. Zastosowano wiele skrótów, które mogą nie być zrozumiałe dla odwiedzających serwis. Źle przedstawia się też struktura serwisu, gdzie informacje ogólne umieszczone są równorzędnie z informacjami szczegółowymi, a hiperłącza w działach tematycznych prowadzą do stron o odmiennej tematyce. Ocena serwisu nie jest jednoznaczna. Zamieszczone informacje są ciekawym i obszernym źródłem wiedzy na temat danego leku w Internecie. Z drugiej strony, większość preparatów nie jest opisana w sposób satysfakcjonujący profesjonalistów z dziedzin medycznych, a obsługa strony nastręcza problemów. 56

57 EMEA (www.emea.europa.eu) Europejska Agencja Leków (EMEA) rozpoczęła swoją działalność w 995 roku. Jest zdecentralizowanym organem Unii Europejskiej z siedzibą w Londynie, którego głównym zadaniem jest ochrona i promowanie zdrowia ludzi i zwierząt poprzez ocenę produktów leczniczych stosowanych u ludzi i do celów weterynaryjnych oraz nadzór nad nimi. Zasadniczymi zadaniami wykonywanymi przez EMEA są: ocena naukowa wniosków o europejskie pozwolenie na dopuszczenie do obrotu produktów leczniczych na terenie Unii Europejskiej oraz Islandii, Norwegii oraz Liechtenstainu; obowiązkowa procedura scentralizowanej oceny leków otrzymanych metodą biotechnologiczną lub inną zaawansowaną technologią; obowiązkowa procedura scentralizowanej oceny leków weterynaryjnych przeznaczonych do użytku jako czynniki polepszające wydajność w celu większego wzrostu leczonych zwierząt lub zwiększenia wydajności leczonych zwierząt; stały monitoring bezpieczeństwa stosowania leków za pośrednictwem sieci nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii; promowanie działalności innowacyjnej i badawczej w przemyśle farmaceutycznym; procedury arbitrażu dotyczące produktów leczniczych zatwierdzanych lub rozpatrywanych przez państwa członkowskie. Agencja skupia zasoby naukowe 4 właściwych organów krajowych z 3 państw UE i EOG-EFTA w ramach sieci ponad 45 ekspertów europejskich. Wnosi ona wkład w międzynarodowe działania Unii Europejskiej poprzez pracę z Europejską Farmakopeą, Światową Organizacją Zdrowia. Na czele EMEA stoi dyrektor zarządzający, aktualnie (kwiecień 29) Thomas Lönngren. Uzupełnieniem działalności EMEA, a jednocześnie jednym z najważniejszych narzędzi kontaktu agencji z całością społeczeństwa jest strona internetowa: Zostanie ona dokładnie opisana w kolejnych podpunktach rozdziału. Informacje o leku Na stronach EMEA preparaty podzielono na Human Medicines (stosowane u ludzi) oraz Veterinary Medicines (stosowane u zwierząt). 57

58 Human medicines Dział ten tworzony jest przez Committee for Medicinal Products for Human Use (CHMP Komitet do spraw produktów medycznych stosowanych u ludzi). Jest to najbogatsza w treść część serwisu. Traktuje o następujących aspektach dotyczących stosowania medykamentów u ludzi: Public Statements (Oficjalne oświadczenia) wydane przez EMEA oświadczenia dotyczące leków dla ogółu społeczeństwa np. ocena bezpieczeństwa użycia szczepionek przeciwko gruźlicy, czy żelatyny w preparatach farmaceutycznych. Zawiera 4 pozycji. Special Topics (Szczególne zagadnienia) opisuje ważne, problematyczne tematy dotyczące farmakoterapii, zestawiono w tabeli 4. Tabela 4: Specjalne zagadnienia ujęte w tematyce leków dla ludzi. Antimicrobial Resistance (oporność na antybiotyki) - analiza problemu wzrastającej oporności patogenów na stosowane preparaty; Biological Warfare (broń biologiczna) - przewodnik po preparatach wykorzystywanych u osób wystawionych na działanie broni biologicznej. Obejmuje również tematykę ewentualnych szczepień. Podano odnośnik do bazy danych patogenów; Chemical-terrorism (terroryzm chemiczny) - przewodnik po preparatach wykorzystywanych u osób wystawionych na działanie środków chemicznych, z uwagą zwróconą na stosowane w czasie ataków terrorystycznych; EMEA Transparency Policy (polityka jawności EMEA) - zasady polityki jawności EMEA; Ethics (zasady etyczne) - zasady etyczne badań klinicznych oraz leczenia klinicznego opracowane na pierwszym zjeździe EMEA/EFGCP; Gender Aspects (zagadnienia płci) - opis zagadnienia wpływu płci pacjentów na organizację i wykonanie badań klinicznych; Health-Care Professionals (profesjonaliści służby zdrowia) - raporty ze spotkań Working Group with Healthcare Professionals Organisations (HCP WG); Medicines and Emerging Science (badania i nowości naukowe) - informacje na temat wsparcia przez EMEA nowych technologii i badan naukowych; Medicines for the Elderly (leczenie u osób starszych) - specjalne wytyczne w sprawie preparatów, leczenia, schorzeń oraz postępowania w ramach opieki zdrowotnej nad osobami starszymi; Pandemic Influenza Preparedness (przygotowania na pandemię grypy) - zestaw wytycznych oraz plan przygotowany przez EMEA w celu zminimalizowania ryzyka i ewentualnych konse- 58

59 kwencji pandemii grypy; Working with Patients and Consumers (praca z pacjentami) - opis programów EMEA mających na celu ochronę zdrowia społeczeństwa i jego grup. Zawiera przede wszystkim materiały edukacyjne i szkoleniowe. Summaries of Opinion (zestaw opinii) zestawienie opinii na temat dopuszczenia preparatu do obrotu w UE (opinia nie jest jeszcze równoważna z decyzją); EPARs - The European Public Assessment Report (Europejskie Publiczne Sprawozdanie Oceniające) - sformalizowany zbiór informacji na temat preparatów (ze względu na ilość informacji i ich wagę dla niniejszej pracy podpunkt ten został opisany w oddzielnym rozdziale); Withdrawals (wycofane) aktualna lista preparatów wycofanych z rynku UE; Refusals (odrzucone) aktualna lista preparatów, których wniosek o dopuszczenie do obrotu na terenie Unii Europejskiej odrzucono, z podaniem powodu odmowy; Opinions on medicines for use outside the EU (opinie na temat preparatów dostępnych poza UE) opinie EPAR o trzech preparatach stosowanych w leczeniu AIDS/HIV nie dostępnych w krajach UE; Orphan Medicinal Products (leki sieroce) lista leków sierocych zarejestrowanych w UE oraz raporty z działań Committee for Orphan Medicinal Products (COMP Komitetu do Spraw Leków sierocych przy EMEA); Medicines for children (leki przeznaczone dla dzieci) - obszerny zbiór informacji na temat leczenia chorób u dzieci; zawiera dane dla producentów leków, raporty i wytyczne Pediatric Committee (Komitetu Pediatrycznego), najnowsze doniesienia naukowe na temat leków pediatrycznych; Advanced Therapies (terapie zaawansowane technologicznie) zawiera regulacje prawne oraz opis planu EMEA wobec zastosowania w lecznictwie takich technologii, jak terapia genowa, terapia komórkami somatycznymi oraz inżynieria tkankowa; Product Safety Announcements (alerty na temat bezpieczeństwa stosowania preparatów) zawiera informacje na temat zaobserwowanych niebezpieczeństw wynikających z farmakoterapii danym preparatem; Pharmacovigilance Guidelines and Documents (dokumenty i wytyczne na temat czujności farmaceutycznej ) - wytyczne, dokumenty oraz prezentacje dotyczące programu wykrywania, oceny, zrozumienia i zapobiegania efektom ubocznym farmakoterapii; 59

60 Referrals (arbitraż) decyzje arbitrażowe w sprawie konkretnych preparatów, substancji czynnych oraz grup terapeutycznych; CHMP Assessment Reports (wzory wniosków) wzory wniosków składanych do EMEA; Scientific Guidelines (wytyczne dla badań naukowych) wytyczne EMEA publikowane w celu ujednolicenia i wyjaśnienia wymagań stawianych badaniom naukowym przeprowadzonym nad preparatem; Regulatory and Procedural Guidance (wytyczne na temat procedur i regulacji prawnych) dokładne wymagania stawiane składanym przez producentów preparatów leczniczych wnioskom o dopuszczenie do obrotu na terenie UE oraz przepisy prawne dotyczące procedury akredytacji; CHMP Working Parties (praca CHMP) raporty z działań CHMP; Application Procedures (procedury składania wniosku) informacje na temat składania wniosków oraz szkoleń na temat tego zagadnienia; Standard Operating Procedures (standardowe procedury) zestawienie standaryzowanych procedur oraz instrukcji pracy akredytowanych przez EMEA; Parallel Distribution (import równoległy) wymagania stawiane procedurze importu równoległego oraz przegląd preparatów do niej dopuszczonych na terenie UE; Plasma Master File (generalny program do spraw plazmy) - realizacja projektu EMEA mającego zbierać dostępne informacje na temat ludzkiego osocza; zwraca uwagę na jakość oraz bezpieczeństwo stosowania w odniesieniu do leków oraz urządzeń medycznych do produkcji których wykorzystuje się ludzkie osocze. Obejmuje uzupełniającą procedurę przyznawania certyfikatu PMF tego typu produktom; Ancillary medicinal substances in medical devices (substancje pomocnicze dla urządzeń medycznych) - częściowo wbrew nazwie podpunkt dotyczy jedynie informacji na temat procedur i wytycznych dotyczących substancji pomocniczych dla urządzeń medycznych, a nie samych substancji; Vaccine Antigen Master File (generalny program do spraw szczepionek) zawiera wytyczne do procedury przyznawania certyfikatu VAMF szczepionkom; Herbal Medicinal Products (leki pochodzenia roślinnego) informacje na temat leku roślinnego, procedur oraz prac Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC Komitet do Spraw Leków Pochodzenia Roślinnego) (ze względu na obszerną zawartość oraz wagę dla tej pracy ten podpunkt zostanie dokładnie opisany w osobnym rozdziale); Opinions on Any Scientific Matter (opinie) opinie wystawione przez EMEA dotyczące 6

61 różnych zagadnień zastosowań preparatów medycznych. EPAR - The European Public Assessment Report (Europejskie Publiczne Sprawozdanie Oceniające) EMEA publikuje na swojej stronie internetowej informacje na temat preparatów zaaprobowanych przez CHMP. Proces legislacji przepisów pozwalających na takie postępowanie został przeprowadzony dopiero w 24 roku, dlatego sekcja EPARs zawiera informacje o lekach dopuszczonych przez CHMP jedynie w ostatnich 5 latach. Preparaty zestawione są w postaci alfabetycznej listy której fragment przedstawia Ryc. 6. Ryc. 6: Fragment listy preparatów dopuszczonych przez CHMP Nazwy preparatów to hiperłącza prowadzące do odpowiadających im informacji. W niektórych przypadkach obok nazw leków zamieszczone są specjalne oznaczenia: Conditional approval (akceptacja warunkowa) nadawane lekom, które nie są jeszcze w pełni zbadane, ale korzyści z ich stosowania przeważają nad ewentualnym ryzykiem. Exceptional circumstances (wyjątkowe okoliczności) nadawane lekom, dla których przeprowadzenie pełnych badań i dokumentacji nie jest możliwe np. z powodu rzadkości schorzenia, względów etycznych. Orphan medicines (leki sieroce). 6

62 Skomplikowany format jaki zastosowano w celu uporządkowania informacji na temat preparatu przedstawia Ryc. 7. Ryc. 7: Sposób uporządkowania informacji dotyczącej preparatu. W polu I znajduje się przegląd najważniejszych informacji na temat preparatu: Name of the Medicinal Product (nazwa handlowa), Marketing Authorisation Holder (podmiot odpowiedzialny), Active Substance (substancja czynna), International Nonproprietary Name or Common Name (nazwa międzynarodowa lub potoczna), Pharmaco-therapeutic Group (grupa terapeutyczna), ATC Code (kod ATC), Therapeutic Indication (najważniejsze wskazania do stosowania), Date of issue of Marketing Authorisation valid throughout the European Union (data dopuszczenia na rynki w Unii Europejskiej), Orphan medicinal product designation date (data oznaczenia leku jako sierocy), 62

63 Pole II to tabela najważniejszych odnośników do informacji o leku w całym serwisie. Należy zwrócić uwagę, że wszystkie hiperłącza prowadzą do dokumentów w formacie pdf, a nie do stron www. Potrzebne jest dodatkowe oprogramowanie umożliwiające odczytanie tych plików. Kolumny tabeli odpowiadają 22 wersjom językowym (języki urzędowe Unii Europejskiej oprócz irlandzkiego, lista stosowanych skrótów znajduje się w polu III ryc. 7). Wiersze natomiast odpowiadają następującym kategoriom: Summary for the public (streszczenie dla ogółu społeczeństwa) zawiera informacje przeznaczone w szczególności dla pacjentów; zrozumiałym językiem opisuje zastosowanie, działanie, konsekwencje stosowania danego preparatu oraz zwięźle objaśnia przeprowadzone nad lekiem badania; wydane w 22 wersjach językowych; All Authorised Presentations (postaci leku) zawiera spis wszystkich autoryzowanych przez producenta postaci leku, dawek oraz dróg ich podania, wydane w 22 wersjach językowych; Scientific Discussion (dyskusja nad przeprowadzonymi badaniami) opisuje metodykę, oraz wyniki wszelkich badań przeprowadzonych nad preparatem (przedklinicznych, klinicznych, ewentualnych postmarketingowych), dostępna tylko w języku angielskim; Procedural steps taken before authorisation (harmonogram procedur podjętych przed autoryzacją), tylko w angielskiej wersji językowej; Steps taken after authorisation (harmonogram procedur podjętych po autoryzacji) - tylko w angielskiej wersji językowej. Oddzielna, jednowierszowa tabela zawiera odnośniki do 22 wersji językowych [Product Information] (Informacje o produkcie). Są to najistotniejsze z punktu widzenia profesjonalisty informacje na temat leku dostępne na stronie EMEA. Sposób przedstawienia Charakterystyka produktu leczniczego w EPAR przybliża tabela 5: Tabela 5: Sposób przedstawienia informacji w EPAR..NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO 2.SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY wykaz wszystkich substancji pomocniczych znajduje się w innym podpunkcie; 3.POSTAĆ FARMACEUTYCZNA podano nie tylko postać leku (np. tabletka, ampułka), ale 63

64 również charakterystykę wizualną (nadruki, wytłoczenia); 4. SZCZEGÓŁOWE DANE KLINICZNE 4.. Wskazania do stosowania 4.2. Dawkowanie i sposób podawania obejmuje dawkowanie u dorosłych, osób starszych, dzieci oraz zmiany schematu dawkowania w przypadku chorób nerek, wątroby bądź innych istotnych czynników; 4.3. Przeciwwskazania 4.4. Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania - opis dotyczy wszystkich udokumentowanych doniesień o ryzyku jakie niesie stosowanie preparatu; 4.5. Interakcje z innymi lekami i inne rodzaje interakcji - opis wszystkich udokumentowanych interakcji u osób dorosłych; 4.6. Ciąża i laktacja dokładny opis zastosowania, wskazań i przeciwwskazań do stosowania leku w ciąży i w czasie karmienia. Zawiera również uwagi na temat środków ostrożności, jeżeli lek musi zostać zastosowany lub pacjentka planuje ciążę; 4.7. Wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów mechanicznych i obsługiwania urządzeń mechanicznych w ruchu nie wszystkie preparaty zostały przebadane pod tym kątem; 4.8. Działania niepożądane zawiera porównanie względem placebo, wpływ dawki, płci, wieku oraz rasy; zastosowano następującą klasyfikację działań niepożądanych: bardzo często ( /); często ( / do </); niezbyt często ( / do < /), rzadko ( / do < /), bardzo rzadko (< /), nie znana (częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych); 4.9. Przedawkowanie dawki toksyczne, objawy przedawkowania oraz leczenie; 5. WŁAŚCIWOŚCI FARMAKOLOGICZNE 5.. Właściwości farmakodynamiczne : Grupa farmakoterapeutyczna słownie, kod ATC; Mechanizm działania: z uwzględnieniem wpływu dawki; 5.2. Właściwości farmakokinetyczne Wchłanianie: średnia biodostępność, AUC- z uwzględnieniem wpływu dawki na AUC oraz Cmax (liniowość/nieliniowość), 64

65 Dystrybucja: wiązanie z białkami, objętość dystrybucji; Metabolizm: rodzaj i ewentualna aktywność metabolitów; Eliminacja: okres biologicznego półtrwania, kumulacja, wpływ płci, wydalanie, klirens (nerkowy, wątrobowy, osoczowy), przepływ wątrobowy, Specjalne grupy pacjentów: wpływ płci, wieku, chorób wątroby oraz nerek na parametry ADME; 5.3. Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie: wpływ leku na parametry życiowe zwierząt (psów i szczurów), ocena toksyczności; 6. DANE FARMACEUTYCZNE 6.. Wykaz substancji pomocniczych; 6.2. Niezgodności farmaceutyczne; 6.3. Okres trwałości; 6.4. Specjalne środki ostrożności przy przechowywaniu; 6.5. Rodzaj i zawartość opakowania; 6.6. Szczególne środki ostrożności dotyczące usuwania; 7. PODMIOT ODPOWIEDZIALNY POSIADAJĄCY POZWOLENIE NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU 8. NUMER(-Y) POZWOLENIA(Ń) NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU 9. DATA WYDANIA PIERWSZEGO POZWOLENIA(Ń) NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU/ DATA PRZEDŁUŻENIA POZWOLENIA. DATA ZATWIERDZENIA LUB CZĘŚCIOWEJ ZMIANY TEKSTU CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO Dokument zawiera również informacje na temat oznakowania opakowań oraz ulotkę dla pacjenta dołączoną do opakowania. Veterinary Medicines (leki weterynaryjne) Dział ten jest tworzony przez Committee for Medicinal Products for Veterinary Use (CVMP 65

66 - Komitet do spraw produktów medycznych stosowanych u zwierząt). Traktuje o następujących aspektach dotyczących stosowania preparatów u zwierząt: Public & Position Statements (oficjalne oświadczenia) - wydane przez EMEA oświadczenia dotyczące leków weterynaryjnych; zawiera tylko 7 pozycji; Committee for Medicinal Products for Veterinary Use (Komitet do spraw produktów medycznych stosowanych u zwierząt) - raporty z działań CVMP; CVMP press archive (archiwum artykułów prasowych CVMP); Marketing Authorisation (autoryzowane preparaty weterynaryjne) odpowiednik podpunktu EPARs działu [Human medicine], zawiera analogiczne, rozbudowane informacje, przystosowane do tematyki leków weterynaryjnych; (należy zwrócić uwagę, że opisane jest zdecydowanie mniej preparatów, niż w dziale leków stosowanych u człowieka); Maximum residue limits (MRLs) (maksymalne dopuszczalne stężenie) zawiera spis do- puszczalnych stężeń preparatów w żywności pochodzącej od zwierząt u których były stosowane; Referrals (arbitraż) decyzje arbitrażowe w sprawie konkretnych preparatów, substancji czynnych oraz grup terapeutycznych; Scientific Guidelines (wytyczne dla badań naukowych) wytyczne EMEA publikowane w celu ujednolicenia i wyjaśnienia wymagań stawianych badaniom naukowym przeprowadzonym nad preparatem; Regulatory Guidance (wytyczne na temat procedur i regulacji prawnych) dokładne wy- magania stawiane składanym przez producentów preparatów leczniczych wnioskom o dopuszczenie do obrotu na terenie Unii Europejskiej oraz przepisy prawne dotyczące procedury akredy- tacji; Pharmacovigilance (dokumenty i wytyczne na temat czujności farmaceutycznej ) - wy- tyczne, dokumenty oraz prezentacje dotyczące programu wykrywania, oceny, zrozumienia i za- pobiegania efektom ubocznym farmakoterapii. Availability (minor uses/minor species) (dostępność, poboczne gatunki) spis dokumen- tów i postanowień dotyczących procedur dla preparatów przeznaczonych do stosowania u ga- tunków innych niż: bydło, owce, świnie, kury, ryby łososiowate, psy, koty; Antimicrobial Resistance (oporność mikrobiologiczna) dokumenty dotyczące za- stosowania preparatów antybiotycznych oraz problemu oporności; Standard Operating Procedures (standardowe procedury) zestawienie standaryzo- wanych procedur oraz instrukcji pracy akredytowanych przez EMEA; Parallel Distribution (import równoległy) wymagania stawiane procedurze importu 66

67 równoległego oraz przegląd preparatów do niej dopuszczonych na terenie UE. Pozostałe informacje EMEA na swoich stronach zamieszcza również informacje na temat procedur, tematyki i wymagań dotyczących przeprowadzanych przez nią audytów, aktualnego statutu organizacji oraz możliwości współpracy. Podsumowanie EMEA jako organ UE sprostać musi wysokim wymaganiom dotyczącym wiarygodności oraz rzetelności przedstawianych informacji. Publikowane na stronach EMEA informacje na temat preparatów są najbardziej kompleksowym i wiarygodnym źródłem wiedzy o leku dostępnym w Internecie. Informacje przeznaczone dla pacjentów jak i dla profesjonalistów są spójne, logiczne i mają konsekwentnie narzuconą formę. Dane te są częścią wniosków składanych przez producenta w trakcie procedury dopuszczenia do obrotu, dlatego są dokładne i wnikliwe. Serwis jest aktualnym i rzetelnym źródłem najnowszych informacji. Należy jednak zwrócić uwagę, że dotyczy to jedynie preparatów, których producenci złożyli wniosek o dopuszczenie do obrotu swoich produktów na terenie UE po 24 roku. Konsekwencją tego strona nie zawiera opisów wielu preparatów, w tym bardzo popularnych i ważnych w terapii. Funkcjonalnie strona przedstawia się słabo. Użytkownik łatwo może zgubić się w gąszczu odnośników. Zastosowano wiele skrótów, które mogą nie być zrozumiałe. Ponadto wszystkie dokumenty zamieszczono w formacie pdf, a brak możliwości ich przeglądania jako stron www znacznie utrudnia korzystanie z serwisu. Końcowa ocena serwisu nie jest jednoznaczna. Zamieszczone informacje są najlepszym źródłem wiedzy na temat danego leku w Internecie, ponadto dostępne są one w 22 językach, w tym w polskim. Z drugiej strony, lista preparatów jest stanowczo za krótka. Choć ma to pewne uzasadnienie w historii europejskiego prawodawstwa, wydaje się nieodpowiednim by Europejska Agencja Leków nie publikowała kompletnej bazy danych leków dopuszczonych do obrotu na terytorium Unii. 67

68 National Library of Medicine (www.nlm.nih.gov) - NLM National Library of Medicine (Narodowa Biblioteka Medyczna) to największa na świecie biblioteka medyczna, a finansowana przez rząd federalny Stanów Zjednoczonych. Zbiór biblioteki obejmuje ponad dziewięć milionów książek, czasopism, raportów, rękopisów, mikrofilmów, fotografii i grafik związanych z medycyną i pokrewnymi naukami [9]. Internetowe bazy danych Biblioteki NLM swoją pierwszą stronę internetową otworzyła w roku 993. W roku 999 wszystkie serwisy tworzone przez Bibliotekę posiadały łącznie 6 milionów unikatowych podstron, a 7 lat później liczba ta wzrosła aż do 6 milionów [9]. Obecnie (maj 29), łączna liczba serwisów przekroczyła liczbę stu. Aktualną listę można przeglądać pod adresem Będąc zorientowanymi wokół tematyki medycznej, serwisy stanowią jednak źródło bardzo szerokiej wiedzy przeznaczonym dla różnych grup społecznych: ogółu, specjalistów, określonych populacji. Tematyka większości przekracza ramy tej pracy. Pisząc o internetowej działalności NLM należy uściślić pojęcia bazy danych (database) oraz serwisu internetowego (web site). Internetowa baza danych to zbiór wpisów na dany temat usystematyzowany w logiczny sposób, a umieszczony w serwisie internetowym. W tym rozumieniu MEDLINE jest bibliograficzną bazą danych umieszczoną w serwisie PubMed. W części przypadków jedna baza danych odpowiada jednemu serwisowi (np. DailyMed) w innych dana strona www zawiera kilka baz danych (np. TOXNET). Informacja o leku Większość serwisów NLM zawiera pewne informacje o lekach, ale nie są lekom poświęcone. Serwisami specjalnie utworzonymi w celu gromadzenia i publikowania informacji o leku są: ClinicalTrials.gov baza danych informacji na temat aktualnych i zakończonych badań klinicznych. Zawiera dane kontaktowe, status badań (nie rozpoczęte, rekrutacja, przerwane, zakończone) i ewentualne odnośniki do powiązanych publikacji. Dane dotyczą badań ze 67 krajów, w tym z Polski. DailyMed serwis ten jest narzędziem ułatwiającym wyszukiwanie informacji na temat preparatów obecnych na rynku amerykańskim. Zawiera dane publikowane przez FDA. Serwis cechuje się prostotą i logicznością przedstawienia informacji. W przeciwieństwie do stron Agencji ds. Żywności i Leków, DailyMed jest przejrzysty i łatwy w obsłudze. Merytorycznie informacje zawarte w obu serwisach są tożsame DailyMed jest bazą tzw. FDA La68

69 bel. Ryc. 8: Menu nawigacyjne opisu preparatu na stronie DailyMed MedlinePlus serwis zawierający informacje o lekach, suplementach diety i preparatach ziołowych przeznaczone dla pacjentów i klientów. Nie publikuje informacji przeznaczonych dla profesjonalistów. Drug Information Portal portal będący zbiorem odnośników do baz danych Biblioteki, zawierających informacje o lekach, a w szczególności do: PubChem, Medline, MedlinePlus oraz TOXNET. TOXNET ze względu na swój szczególny charakter, unikatowość i obszerność prezentowanych treści serwis TOXNET został opisany w oddzielnym podpunkcie. 69

70 TOXNET (toxnet.nlm.nih.gov) TOXNET (TOXicology Data NETwork Internetowa Baza Toksykologiczna) jest zbiorem baz danych na temat toksykologii, niebezpiecznych substancji chemicznych, wpływu środowiska na zdrowie oraz dziedzin pokrewnych. Jest częścią programu Toxicology and Environmental: Health Information Program (TEHIP Program Edukacji Zdrowotnej:Toksykologia i Środowisko) prowadzonego przez Division of Specialized Information Services (SIS Wydział Specjalistycznych Serwisów Informacyjnych) pod auspicjami National Library of Medicine (NLM). Wyszukiwanie informacji Ryc. 9: Główna strona serwisu TOXNET. Spis wszystkich sygnowanych przez Bibliotekę Narodową baz danych serwisu TOXNET prezentuje pole I Ryc. 9. W ręce użytkowników oddano jedną opcję znajdowania informacji - wyszukiwarkę (pole II). Domyślnie jest ona ustawiona na przeszukiwanie całego serwisu. Wybranie 7

71 odnośnika którejkolwiek bazy danych powoduje zawężenie przeszukiwanych treści. Specjalnym przypadkiem jest odnośnik [Multi-Databases], który daje możliwość przeszukiwania do 6 wybranych baz danych (HSDB, IRIS, CCRIS, GENE-TOX, ITER, LactMed). Należy zwrócić uwagę, że żadna z baz nie posiada funkcji indeksowania zawartości przeglądarki. Pole III to odnośniki do materiałów pomocniczych pozwalających zrozumieć zastosowane na stronie skróty, przeznaczenie poszczególnych baz danych oraz zapoznać się z funkcjonowaniem strony. Bazy danych TOXNET daje darmowy dostęp do następujących baz danych:. HSDB (Hazardous Substances Data Bank Baza danych substancji niebezpiecznych) Zawiera informacje o ponad 5 niebezpiecznych i potencjalnie niebezpiecznych substancji chemicznych, wśród których opisano także wiele leków. Większość opublikowanych informacji to przeglądy, bądź streszczenia publikacji ze zbiorów Biblioteki. Należy zwrócić uwagę, że zamieszczone opisy dotyczą zawsze substancji, nigdy preparatu, choć mogą być podane nazwy handlowe. Wpisy dotyczące substancji leczniczych posiadają następujący format: Human Health Effects (wpływ na zdrowie człowieka) zawiera opis toksyczności: dawek, przypadków zatruć śmiertelnych, objawy zatrucia, wpływ na płód, zgłoszone przypadki niebezpiecznych działań niepożądanych; Emergency Medical Treatment (leczenie nagłych przypadków zatruć) wskazówki na temat leczenia nagłych, ciężkich, czy zagrażających życiu przypadków zatruć z uwzględnieniem odtrutek i badań laboratoryjnych; Animal Toxicity Studies (badania toksyczności na zwierzętach) dane uzyskane na podstawie badań toksyczności u zwierząt, ze zwróceniem uwagi na dawkę śmiertelną, kancerogenność, wpływ na rozrodczość; Metabolism/Pharmacokinetics (metabolizm/farmakokinetyka) dane ADME, mechanizm działania oraz interakcje lekowe; Pharmacology (farmakologia) wskazania, ostrzeżenia dotyczące stosowania leku, interakcje; Environmental Fate & Exposure (losy w środowisku oraz ekspozycja) ze względu na stosunkowo niewielką ilościową produkcję wielu leków (w porównaniu do produkcji innych substancji chemicznych) dla większości leków zawarto jedynie informacje na temat przechodzenia do pokarmu w czasie karmienia. Dla leków produkowanych w znacznych ilo- 7

72 ściach (np. aspiryna) dane są znacznie szersze i obejmują: rozmieszczenie w środowisku, możliwe sposoby ekspozycji człowieka na działanie substancji, źródła zanieczyszczenia środowiska, losy substancji w środowisku wodnym, lądowym i atmosferze, biodegradacja, degradacja abiotyczna, koncentracja w organizmach żywych, adsorpcja w glebie, parowanie ze zbiorników wodnych, stężenie w warstwach powierzchniowych zbiorników wodnych, stężenie w ściekach; Chemical/Physical Properties (właściwości fizykochemiczne) wzór chemiczny, masa molowa (średnia), kształt, kolor, zapach, temperatura topnienia, gęstość, kwasowość, współczynnik podziału oktanol/woda, rozpuszczalność w różnych rozpuszczalnikach, dane spektrometryczne i inne w zależności od substancji; Chemical Safety & Handling (bezpieczeństwo chemiczne i warunki transportu substancji) dla większości leków zawiera informacje na temat przechowywania oraz utylizacji. Natomiast dla leków produkowanych w dużych ilościach (np. aspiryna, paracetamol) dane są obszerniejsze: działanie drażniące na układ oddechowy, oczy i skórę, stopień palności, niebezpieczne reakcje chemiczne z innymi substancjami, niebezpieczeństwo związane z rozkładem, strój i urządzenia ochronne, środki ostrożności w czasie pracy z substancją, stabilność, wyniki próby półki; Manufacturing/Use Information (produkcja/informacje użytkowe) główne zastosowania leku, producenci (wytwarzający preparaty na rynek amerykański), uproszczone metody otrzymywania, niektóre preparaty oraz ich skład jakościowo-ilościowy. W przypadku niektórych preparatów dostępne są również informacje na temat konsumpcji oraz wartości rynku, ale są to zazwyczaj dane nieaktualne. Laboratory Methods (badania laboratoryjne) przeprowadzane w czasie badań klinicznych i eksperymentów analitycznych; Synonyms and Identifiers (synonimy i identyfikatory) nazwy międzynarodowe, handlowe, zwyczajowe, wybrane formulacje; Administrative Information (informacje administratora strony) - daty zmian i aktualizacji, numery nadane przez administratora. 2. IRIS (Integrated Risk Information System (Zintegrowany system informacji o ryzyku) - jest to baza danych utworzona przez Environmental Protection Agency (EPA Agencję ochrony środowiska). Zawiera informacje o rakotwórczym i nierakotwórczym działaniu około 5 substancji. Nie zawiera informacji o lekach. 72

73 3. ITER (International Toxicity Estimates for Risk ocena zagrożeń chemicznych opracowana przez miarodajne ośrodki na świecie). Baza ta porównuje dane publikowane przez kilkanaście organizacji z różnych krajów na temat około 65 substancji chemicznych. Nie zawiera informacji o lekach. 4. CCRIS (Chemical Carcinogenesis Research Information System System wyszukiwania informacji na temat działania kancerogennego substancji chemicznych). Jest to baza danych tworzona przez National Cancer Institute (NCI Narodowy Instytut Raka w USA). Zawiera ponad 9, opisów substancji uwzględniając informacje o kancerogenności, mutagenności, promocji nowotworowej, inhibicji nowotworowej. Baza obejmuje również leki i to nie tylko stosowane w leczeniu choroby nowotworowej. Dane dotyczące leków posiadają następujący format: Substance Identification (Identyfikacja substancji) nazwa międzynarodowa, numer CAS, grupa terapeutyczna; Studies Data (Informacje z badań eksperymentalnych) protokół z badań zawierający takie informacje jak: opis organizmu użytego w eksperymencie (gatunek, szczep, płeć, rodzaj komórek), droga podania, dawka, lokalizacja i rodzaj zmian, wynik eksperymentu; Administrative Information (Informacje administratora strony) - daty zmian i aktualizacji, numery nadane przez administratora; 5. GENE-TOX (Genetic Toxicology - Genotoksyczność) Jest to kolejna baza danych stworzona przez EPA zawierająca dane o genotoksyczności dla ponad 3,2 substancji chemicznych, w tym leków. Dane dotyczące leków posiadają następujący format: Substance Identification (Identyfikacja substancji) nazwa międzynarodowa, numer CAS, klasyfikacja chemiczna; Mutagenicity Studies (Badania mutagenności) - protokół z badań zawierający takie informacje jak: opis organizmu użytego w eksperymencie (gatunek, szczep, płeć, rodzaj komórek), droga podania, dawka, lokalizacja i rodzaj zmian, wynik eksperymentu; Administrative Information (Informacje administratora strony) - daty zmian i aktualizacji, numery nadane przez administratora. 73

74 6. Tox Town Nie jest to właściwa baza danych, a interaktywny portal informacyjny przeznaczony szczególnie dla dzieci. Gry, zabawy, ilustracje i animacje mają przyczynić się do wytworzenia nawyków bezpiecznych zachowań w domu i otoczeniu oraz szerzyć wiedzę na temat niebezpieczeństw jakie grożą człowiekowi w codziennym życiu, z uwagi na toksyczne oddziaływanie różnych substancji w jego środowisku. 7. Haz-Map Ta baza łączy wiedzę na temat niebezpiecznych substancji, chorób zawodowych oraz zawodów wysokiego ryzyka i istniejących pomiędzy nimi zależności. Obejmuje 595 substancji chemicznych, w tym pewną liczbę leków. Zwraca szczególną uwagę na objawy kontaktu z niebezpiecznymi substancjami. Dane dotyczące leków posiadają następujący format: Substance Identification (identyfikacja substancji) nazwa międzynarodowa, numer CAS, właściwości fizykochemiczne ułatwiające identyfikację (zapach, kolor), wzór chemiczny, grupa terapeutyczna; Exposure Assessment (ocena ekspozycji) ocena przenikalności przez skórę oraz najwyższego dopuszczalnego stężenia; Links to Other Databases (odnośniki do opisu substancji w innych bazach danych Biblioteki); Related Information in Haz-Map (powiązane informacje w Haz-Map) odnośniki do artykułów na temat chorób, bądź zawodów wysokiego ryzyka powiązanych z danym lekiem. 8. TOXMAP Jest graficzną bazą danych będącą mapą rozmieszczenia źródeł zanieczyszczenia substancjami chemicznymi na terenie USA. Nie zawiera informacji o lekach. 9. LactMed (Drugs and Lactation leki a karmienie piersią) W tej bazie danych położono szczególny nacisk na ocenę wpływu leków, a także innych substancji chemicznych na kobietę karmiącą piersią i karmione dziecko. Dane dotyczące leków posiadają następujący format: Drug Levels and Effects (stężenia leku i efekty) zawiera opinię na temat stosowania leku w czasie karmienia, stężenie leku we krwi matki i dziecka, efekt u karmionego dziecka, wpływ na przebieg laktacji, kategorię AAP (American Academy of Pediatry Amerykań- 74

75 skiej Akademii Pediatrycznej), alternatywne leki w czasie karmienia. Powyższe dane posiadają opracowaną bibliografię. Substance Identification (identyfikacja substancji) nazwa międzynarodowa, numer CAS, grupa terapeutyczna; Administrative Information (informacje administratora strony) - daty zmian i aktualizacji, numery nadane przez administratora.. TOXLINE Jest to baza danych bibliograficznych łącząca wiedzę z dziedziny toksykologii, farmakologii, biochemii i fizjologii. Zawiera ponad 3 miliony cytatów i streszczeń, a wiele z nich dotyczy leków.. DART (Development and Reproductive Toxicology Toksykologia rozwoju i rozrodu) DART jest bibliograficzną bazą danych. Zawiera informacje publikowane od 965 roku. 2. ChemIDplus Baza danych substancji chemicznych, w tym leków, zawierająca ponad 38 wpisów. Podaje następujące informacje: Basic Information (podstawowe informacje) nazwa międzynarodowa, identyfikatory nadane przez administrację serwisu oraz odnośniki do innych baz danych Biblioteki Narodowej zawierających informacje o danej substancji; Structure Descriptors (opis struktury) wzór strukturalny, wzór nadany przez Unię Chemii Czystej i Stosowanej, wzór smiles; Names and Synonyms (nazwy i synonimy) nazwa międzynarodowa, nazwy zwyczajowe i handlowe, a także nazwy preparatów złożonych. Należy zwrócić uwagę, że znajdują się tu również nazwy polskich preparatów (np. Polopiryna); Registry Numbers (numery rejestrów) spis numerów identyfikacyjnych nadanych przez Bibliotekę Narodową; Classification Codes (kody klasyfikacyjne) przynależność leku do odpowiednich kategorii terapeutycznych, chemicznych, ryzyka i innych; Notes (Nota) krótki, rzeczowy opis substancji. 3. TRI (Toxics Release Inventory Spis uwalniania substancji toksycznych) 75

76 TRI to coroczne zestawienia ilościowo-jakościowe źródeł uwalniania substancji toksycznych do środowiska. Nie zawiera informacji o lekach. Dane dotyczą okresu od 987 do Household products (Produkty wykorzystywane w gospodarstwie domowym) Baza danych opisująca potencjalną toksyczność ponad 5 produktów, które można spotkać w codziennym życiu w gospodarstwie domowym takich jak: kosmetyki, farby, oleje syntetyczne, rozpuszczalniki, środki ochrony roślin. Nie zawiera informacji o lekach. 5. Carcinogenic Potency Database (Baza danych potencjału kancerogennego) Jest to baza danych rozwijana pod auspicjami Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. Zawiera opisy wyników 654 analiz substancji chemicznych pod kątem chronicznych, długoterminowych testów rakotwórczości na myszach oraz szczurach. Zawiera informacje o lekach w następującym formacie: tabelka podsumowująca; dane statystyczne eksperymentu; wzór chemiczny, smiles oraz nadany przez Unię Chemii Czystej i Stosowanej; Tabela 6: Tabelka zestawiająca wyniki testów rakotwórczości przeprowadzonych na myszach i szczurach. Podsumowanie Serwis TOXNET jest jednym z największych i najbardziej dopracowanych źródeł informacji o leku, a szczególnie jego toksyczności, dostępnych za darmo w Internecie. Dane o leku przedstawione są czytelnie i logicznie, z konsekwentnie narzuconą formą. Natomiast brak indeksów zawartości baz danych w sposób istotny utrudnia wyszukiwanie treści. Serwis jest aktualnym i rzetelnym źródłem informacji dla profesjonalistów. Działy przeznaczone dla ogółu społeczeństwa są ciekawym i wartościowym narzędziem promocji bezpiecznych zachowań z substancjami toksycznymi. Niestety zasadniczym problemem z punku widzenia polskiego odbiorcy jest przeznaczenie serwisu na rynek amerykański, przez co wiele opcji jest zupełnie nieprzydatnych. Ponadto istnieją 76

77 leki obecne na polskim rynku, których nie ma wśród amerykańskich preparatów, a tym samym w serwisie z oczywistych względów brak o nich informacji. W ogólnej ocenie serwis TOXNET wypada bardzo dobrze. Na szczególną uwagę zasługuje unikatowość i dokładność prezentowanych treści. 77

78 3.4. Serwisy tworzone przez organizacje typu non-profit, fundacje lub programy uniwersyteckie PharmGKB (www.pharmgkb.org) Serwis PharmGKB (Pharmacogenomics Knowledge Base) został utworzony w 2 roku jako efekt, koordynowanej w Uniwerytecie Stanford, współpracy szeregu amerykańskich agend rządowych: NIGMS (National Institute of General Medical Sciences), NHLBI (National Heart Lung and Blood Institute), NHGRI (National Human Genom Research Institute), NIEHS (National Institute of Environmental Health Sciences), NCI (National Cancer Institute), NLM (National Library of Medicine). Jest to darmowa baza danych zawierająca informacje o lekach, schorzeniach, drogach metabolizmu, genach oraz ich wzajemnych relacjach. Twórcy stawiają sobie za cel stworzenie godnego zaufania internetowego źródła informacji wspomagającego rozwój nauk farmakogenetycznych ze szczególnym naciskiem na zależność genotyp-fenotym, a działanie leku. Istnieje możliwość kontaktu telefonicznego i mailowego z każdym członkiem zespołu tworzącego stronę PharmGKB. Informacje o leku Serwis prezentuje informacje na temat 2326 substancji czynnych. Podzielone są one na następujące kategorie: Overview (Przegląd) podaje najważniejsze informacje pozwalające określić daną substancję: nazwa międzynarodowa, IUPAC, handlowe oraz identyfikator nadany przez twórców serwisu. Zawiera również krótkie noty na temat grupy terapeutycznej, wskazań oraz opisu działania. Properties (Właściwości) szczegółowo opisuje następujące właściwości leku według kategorii: Pharmacology and Interactions (Farmakologia i interakcje): mechanizm działania, farmakologia, interakcje z żywnością. ADME & Toxicity (ADME i toksyczność): biotransformacja, wiązanie z białkami, czas biologicznego półtrwania, absorpcja jelitowa, LD5 dla myszy i/lub szczurów. Chemical Properties (Właściwości chemiczne): wzór chemiczny, izometryczny smiles, średnia masa molowa. 78

79 Genetics (Genetyka): zawiera aktualne informacje na temat wpływu występowania danego allelu na efekt działania leku. Related Genes (Odpowiadające geny): informacje o genach, produktach transkrypcji oraz ich funkcji, które są związane z działaniem leku. Pathways (Drogi metabolizmu): graficzne przedstawienie procesów metabolicznych w jakich lek bierze udział. Dotyczy eliminacji, jak i mechanizmu działania. Related Drugs ( Powiązane leki): najczęściej zawiera informacje na temat interakcji zwiększających toksyczność, bądź wywołujących działania niepożądane. Dla niektórych leków opisano istniejące interakcje o korzystnym charakterze. Related Diseases ( Powiązane choroby): lista chorób, w leczeniu których stosuje się lek lub które lek wywołuje. Downloads/LinkOuts (Pobrania/Odnośniki zewnętrzne) zbiór danych o leku, które można pobrać na dysk twardy komputera oraz lista odnośników do informacji o leku dostępnych w innych serwisach. Serwis oferuje dwa podstawowe sposoby wyszukiwania informacji, dostępne z tego samego menu [Search] zaznaczonego na Ryc. 2. Ryc. 2: Sposoby wyszukiwania informacji w serwisie PharmGKB. 79

80 Wyszukiwarka Najprostszą opcją jest korzystanie z okienka wyszukiwarki znajdującego się w górnej części serwisu (Ryc. 2 pole I), na każdej stronie i podstronie. Istnieje możliwość ustawienia limitów zapytania dostępna pod odnośnikiem [Queries]. Ponadto wyniki są logicznie i przejrzyście posortowane. Wyszukiwarka posiada efektywny system podpowiedzi wpisanej frazy, co znacznie ułatwia odnalezienie szukanych informacji w razie pomyłki lub niepewności w pisowni. Przeglądarka Kliknięcie w odnośnik [Search] widoczny w polu II Ryc. 2, powoduje pojawienie się spisu treści wszelkich informacji zamieszczonych w serwisie. Wydzielono następujące kategorie: Genes (Geny) informacje o genach oraz poszczególnych ich allelach oraz wpływie działania leku. Opisano 59 genów. Pathways (Drogi metabolizmu) w samym serwisie opisano 6 dróg metabolicznych. Ponadto podano odnośniki do 23 dróg dostępnych na innych stronach. Diseases (Choroby) informacje na temat relacji gen-lek-choroba. Brak danych na temat samej choroby, jej przebiegu czy leczeniu. Variants (Warianty) możliwe wersje polimorfizmu jednego nukleotydu dla 758 genów. Drugs & Small Molecules (Leki i małe cząsteczki) podaje informacje na temat 964 leków, ale tylko 77 zawiera dane o relacji allel-efekt leku. Submissions (Nadesłania) lista osób, instytucji, oraz realizowanych programów biorących udział w tworzeniu serwisu. Wszystkie powyższe listy mają postać alfabetycznych indeksów, umożliwiających zawężenie treści do słów zaczynających się od litery alfabetu łacińskiego. Pozostałe informacje Serwis posiada bardzo bogaty i użyteczny dział pomocy [Help], w którym znajduje się szereg informacji pozwalających zrozumieć zasady przedstawiania wiedzy oraz sposoby jej znajdowania na stronach PharmGKB. Ponadto, jako program rządowy, serwis prezentuje dane dotyczące wykonanych, realizowanych i planowanych zadań, współpracowników, seminariów i spotkań. 8

81 Podsumowanie PharmGKB jest źródłem ciekawych informacji, rzadko spotykanych na innych profesjonalnych serwisach. Przedstawiona wiedza jest rzetelną, a przede wszystkim przydatną kompilacją wielu nauk: farmakokinetyki, farmakologii, genetyki i innych. Tematyka powiązań między wersją genu, a efektem działania leku jest być może drogą, którą pójdzie nowoczesna farmakologia. Serwis jest ukierunkowanym źródłem informacji, dlatego dane na temat wielu właściwości leków oraz chorób nie są tak dokładne jak publikowane na innych profesjonalnych stronach. Od strony funkcjonalnej PharmGKB przedstawia bardzo wysoki poziom. Strona jest przejrzysta i łatwa w obsłudze. Niewątpliwą zaletą jest bardzo rozbudowany dział pomocy. 8

82 DynaMed DynaMed to baza zawierająca informacje z dziedzin medycznych. Hasłem przewodnim bazy jest oparcie wiedzy na dowodach naukowych (Evidence-based medicine). Twórcy kierują serwis do szpitali, placówek służby zdrowia, lekarzy oraz specjalistów i pracowników naukowych związanych ze służbą zdrowia. Cechy bazy danych DynaMed zawiera opisy przypadków klinicznych z ok. 3. grup tematycznych. Informacje pochodzą głównie z : bazy Cochrane Database of Systematic Reviews przeglądów AHRQ Evidence Reports, Health Technology Assessment, National Institute of Health and Clinical Excellence (NICE), World Health Organization (WHO) Disease Outbreak News oraz wielu innych źródeł, a przede wszystkim z ponad 5 czasopism naukowych, których lista dostępna jest pod adresem Zespół DynaMed deklaruje dokonywanie codziennych przeglądów aktualnej wiedzy naukowej w celu rewizji zawartych w serwisie informacji. Listę 56 osób tworzących serwis, wśród których znajdują się przede wszystkim pracownicy naukowi i kliniczni z dziedzin medycznych, można obejrzeć od adresem Baza DynaMed dostępna jest bezpłatnie po zarejestrowaniu przez stronę polskiej Agencji Oceny Technologii Medycznej będącej statutowo Biuletynem Informacji Publicznej finansowanym przez Ministerstwo Zdrowia. Pomimo dostępu przez stronę polskiej agencji ministerialnej, serwis DynaMed posiada jedynie angielskojęzyczną wersję językową. Informacje o leku Serwis nie podaje aktualnej listy opisanych substancji leczniczych. Nie zawiera opisu preparatów handlowych. Naczelną zasadą opisu leków jest ich konsekwentnie narzucona forma oraz podawanie źródeł wszelkich zamieszczanych informacji. General Information (Najważniejsze informacje) obejmują: nazwę międzynarodową, nazwy zwyczajowe i handlowe, nazwę chemiczną oraz zaklasyfikowanie do grupy terapeutycznej 82

83 Uses and C (Zastosowanie i skuteczność) Uses (Zastosowanie): to analiza zastosowania leku w każdej odpowiadającej jednostce chorobowej, Efficacy (Skuteczność): to przedstawienie przeglądów wyników badań klinicznych nad skutecznością leku. Dosage and Administration (Dawkowanie i drogi podania): zawiera informacje na temat dawkowania leku u różnych grup pacjentów oraz przegląd dróg podania leku. Cautions and Adverse Effects (Ostrzeżenia i efekty niepożądane): zawiera opis przeciwwskazań, ostrzeżenia dotyczące stosowania leku w całej populacji, jak i w jej podgrupach (dzieci, osoby w podeszłym wieku, kobiety w ciąży itd.). Drug Interactions (Interakcje leku): to opisy interakcji lek-lek, lek-pożywienie, lek-zioło, a nawet (jeżeli znaleziono doniesienia naukowe) lek-substancje obecne w otoczeniu. Mechanism of Action/Pharmacokinetics (Mechanizm działania/farmakokinetyka): Mechanism of Action - opis wszystkich znanych dróg działania leku. Pharmacokinetics opis parametrów ADME z uwzględnieniem wpływu posiłków, chorób towarzyszących, rozmieszczenia w tkankach, przechodzenia przez bariery krew mózg, krew/łożysko i do mleka matki. Stability and Compatibility (Stabilność i zgodność): stabilność leku w warunkach pokojowych, odporność na temperaturę i światło. Zgodność dotyczy występowania (bądź nie) niezgodności recepturowych, obejmując zakres leków złożonych dojelitowych i pozajelitowych Preparations (Preparaty) lista preparatów danej substancji leczniczej dostępnych na rynku amerykańskim; Patient Information (Informacje dla pacjenta) zestaw porad dla pacjentów dotyczących stosowania leku. References (Bibliografia) lista źródeł informacji jakimi posłużono się do napisaniu opisu leku. Acknowledgements (Podziękowania) podziękowania dla osób i organizacji, które brały udział w napisaniu opisu leku 83

84 Ryc. 2: Sposoby wyszukiwania informacji w bazie DynaMed. Serwis oferuje dwa podstawowe sposoby wyszukiwania informacji, dostępne z tego samego, górnego menu [Search] zaznaczonego na Ryc. 2. Wyszukiwarka Najprostszą opcją jest korzystanie z okienka wyszukiwarki znajdującego się w górnej części serwisu (Ryc.2 pole I), na każdej stronie i podstronie. Nie ma możliwości ustawienia limitów wyszukiwania. Natomiast w trakcie wprowadzania zapytania wyświetlana jest lista wszelkich rekordów, których początek nazwy pokrywa się z wpisywanym słowem. Przeglądarka Kliknięcie w dowolną literę widoczną na Ryc. 2 w polu I, powoduje wyświetlenie jednej z alfabetycznych list przeglądarki. Jak pokazuje Ryc. 2 (czerwone pole II i zielone pole III) lista obejmuje wszystkie rekordy. Oznacza to, że znajdują się na niej odnośniki do opisów leków, jak i chorób. 84

85 Kliknięcie w odnośnik [Browse By Category] spowoduje wyświetlenie rozwijanej listy, która porządkuje wszystkie wpisy bazy danych według kategorii utworzonych przez twórców serwisu. Co ważne istnieje kategoria [Drugs] dotycząca leków. Calculators Pod odnośnikiem Calcultors (kalkulatory) znajduje się szereg narzędzi, częściowo wbrew nazwie, służących nie tylko do obliczeń. Lista opcji jest niezwykle długa, a zasadnicze jej kategorie to: Medical Equations (Równania medyczne) wszelkiego rodzaju równania stosowane do obliczeń potrzebnych w codziennej praktyce lekarskiej (przykładowo: obliczanie deficytu węglanów w kwasicy); Clinical Criteria (Kryteria kliniczne) wszelkiego rodzaju kryteria stosowane do oceny ryzyka i prognoz w dziedzinach medycznych (np. skala Apgar); Decision Trees (Drzewa decyzyjne) obszerna lista drzew decyzyjnych, wspomagających proces podejmowania decyzji klinicznych; Statistics Calculators (Kalkulatory statystyczne) kalkulatory pomocne w analizie danych statystycznych; Units & Dose Converters (Przeliczniki jednostek i dawek); Math Calculator (Kalkulator matematyczny) zaopatrzony w podstawowe funkcje kalkulator matematyczny. Podsumowanie DynaMed jest źródłem niezwykle cennej, jak na warunki Internetu, wiedzy. Uzasadnione jest to polityką edytorską serwisu bazującą na najnowszej dostępnej i wiarygodnej informacji naukowej oraz autorytecie naukowym twórców serwisu. Serwis jest skierowany przede wszystkim do lekarzy praktyków, jednak również farmaceuci, a w szczególności farmaceuci kliniczni, z powodzeniem znajdą interesujące ich informacje. Od strony funkcjonalnej serwis przedstawia się poprawnie. Nie napotkano na błędy w organizacji strony. Informacje zostały przejrzyście posegregowane. Nie ma reklam. Merytorycznie, co było już podkreślane, serwis został bardzo dobrze dopracowany. Co ważne, jest źródłem wielu informacji niedostępnych na innych serwisach. Dla farmaceutów szczególnie cenny wydaje się podpunkt dotyczący niezgodności. 85

86 DrugBank (www.drugbank.ca) W 26 roku rozpoczął swoją działalność w Internecie serwis DrugBank. Jest on tworzony przez zespół Craiga Knox'a i Davida Wishart'a z Wydziału Informatyki i Nauk Biologicznych Uniwerystetu Alberty (Departments of Computing Science & Biological Sciences, University of Alberta). Zespół ten postawił sobie za cel zbudowanie ogólnodostępnej bazy informacji o leku, będącej syntezą wiedzy z dziedziny chemii, biochemii, farmakologii, farmakokinetyki, genetyki. DrugBank zwraca szczególną uwagę na bioinformatykę oraz zastosowania jej narzędzi w modelowaniu cząstek i celów terapeutycznych [3]. DrugBank jest serwisem dedykowanym profesjonalistom. Osoby bez odpowiedniego wykształcenia medycznego, czy paramedycznego mogą mieć problemy w znalezieniu odpowiednich informacji, ich zrozumieniu i interpretacji. DrugBank to źródło wiedzy dostępne dla każdego, bez ponoszenia jakichkolwiek opłat bezpośrednich. Wykorzystanie i redystrybucja informacji, w części bądź całości, do celów komercyjnych wymaga pozwolenia autorów serwisu oraz autorów publikacji oryginalnych. Rozmiar i cechy bazy DrugBank DrugBank zawiera informację o blisko 48 lekach [2]. Są to: ponad 35 leków o małych cząsteczkach dopuszczonych przez FDA, 23 leki otrzymane metodami biotechnologicznymi (białka/peptydy), zaaprobowane przez FDA, 7 odżywek i suplementów diety, ponad 324 substancji stosowanych w badaniach eksperymentalnych. Ponadto w bazie znajduje się ponad 25 sekwencji białek będących celami biologicznymi leków. Leki w bazie danych DrugBank podzielono na następujące kategorie: Approved (zaakceptowane) - obejmującą leki o udowodnionej skuteczności działania, zaaprobowane przez FDA; Biotech (biotechnologiczne) - czyli leki otrzymywane drogą inżynierii genetycznej (peptydy i białka); Small Molecule (małe cząsteczki) - obejmującą leki nie będące polimerami, czy kopolimerami; 86

87 Nutraceutical (odżywki, suplementy) czyli substancje stosowane do uzupełniania diety np. witaminy, preparaty ziołowe; Experimental (substancje stosowane w eksperymentach); Withdrawn (leki wycofane z użycia) - w Kanadzie; Illicit (zakazane) - substancje, których użycie jest ściśle kontrolowane ustawą (w Kanadzie) bądź ich stosowanie jest nielegalne (np. narkotyki); Źródła danych Źródłem informacji w serwisie DrugBank są zasadniczo inne serwisy internetowe zestawione w tabeli. Ponadto część informacji pochodzi z publikacji i podręczników, które nie są dostępne drogą internetową. Serwis daje możliwość ściągnięcia na dysk komputera wszystkich : sekwencji białek/genów w formacie FASTA w pliku tekstowym, wzorów strukturalnych wszystkich leków w formacie SDF, kart leków w pliku tekstowym. Poważną wadą tych plików jest ich rozmiar. Baza obejmuje 4765 kart leków, każda z co najmniej (w zależności od ilości białek docelowych) 3 polami informacyjnymi, które zostały zapisane w jednym pliku tekstowym o rozmiarze 86 MB. Dzięki temu wszystkie informacje można szybko ściągnąć na dysk twardy i otworzyć na każdym komputerze, jednak operowanie tak obszernym plikiem jest bardzo trudne, a w niektórych przypadkach (komputery z niewielką pamięcią RAM) może być wręcz niemożliwe. Pliki te mogą być bardzo przydatne jeśli użytkownik chce skonstruować własną bazę danych. Tabela 7: Wykaz baz danych stanowiących źródło wiedzy dla serwisu DrugBank Baza danych Adres PubChem KEGG PharmGKB SwissProt/UniProt GenBank ChEBI 87

88 PDB RxList FDA Pubmed PhysProp MolConverter Gene Ontology Pfam ProParam server Spectral Database System NIST WebBook Health Canada Drug Product (DPD) eng.php Open Babel Ligand Depot ChemPDB ToxNET BCCA Cancer Drug Manual fault.htm Drugs.com PDRhealth Therapeutic Target Database ADME databases dbsnp HapMap Karta leku Wszelkie informacje o lekach, dostępne w serwisie, zebrane są w postaci tzw. kart leków. Każda substancja lecznicza posiada własną kartę oznaczoną unikatowym numerem DrugBank w formacie DBnumerkarty np. DB432. Karta leku zawiera 3 pola podzielone na trzy zasadnicze części: Drug Field - pola dotyczące samego leku niebieski 88

89 Target Field - pola dotyczące białka docelowego czerwone Enzyme Field - pola dotyczące enzymów metabolizujących lek zielone Fragment karty dla doksycykliny przedstawia Ryc. 22. Ryc. 22: Fragment karty leku dla doksycykliny. 89

90 Pierwsza część tabeli zawiera informacje dotyczące nazw leku oraz wzoru chemicznego: version (wersja) serwis dostępny jest w trzech wersjach. Aktualnej 2.5 oraz archiwalnych. i 2.; creation date (data utworzenia); update date (data ostatniej aktualizacji); primary accession number (główny numer dostępu) - unikatowy numer nadany każdej substancji przez autorów serwisu. Składa się z prefiksu DB i pięciocyfrowego sufiksu: DB945 dla aspiryny; secondary accession number (poboczny numer dostępu) numer/numery wykorzystywane w poprzednich wersjach serwisu; name (nazwa międzynarodowa); drug type (typ leku) typ leku wg autorów serwisu; description (opis) krótki ogólnikowy opis farmakochemiczny leku; synonyms (synonimy); brand names (nazwy handlowe); brand mixtures (leki złożone) - handlowe preparaty złożone zawierające daną substancję; chemical IUPAC name (nazwa chemiczna wg IUPAC); chemical formula (wzór chemiczny); chemical structure ( wzór strukturalny). Następnie można skorzystać z informacji zawartych w innych serwisach: CAS registry number (numer identyfikacyjny w Chemical Abstract Service); InChI ID and KEY (identyfikator i klucz nadane przez Międzynarodową Unię Chemii Czystej i Stosowanej); KEGG drug (odnośnik do karty leku w serwisie Kyoto Encyclopedia of Genes and Genomes) stanowi opis leku; KEGG compund (odnośnik do związku chemicznego w serwisie Kyoto Encyclopedia of Genes and Genomes) stanowi opis substancji chemicznej; PubChem substance (odnośniki do strony leku w serwisie PubChem) - traktowanego jako substancja chemiczna; PubChem Compound (odnośnik do strony leku w serwisie PubChem) - w stosunku do poprzedniego punktu informacje poszerzone są o dane biogenetyczne; 9

91 ChEBI ID (odnośnik do strony leku w serwisie Chemical Entities of Biological Interest); PharmGKB ID (odnośnik do strony leku w serwisie Pharmacogenomics Knowledge Base); HET ID (odnośnik do strony leku w serwisie EMBL Nucleotide Sequence Database); GenBank ID (odnośnik do strony leku w serwisie GenBank) - dotyczy tylko leków będących białkami; DIN (odnośnik do strony leku w serwisie Health Canada) - strona docelowa została przebudowana, odnośniki z serwisu DrugBank są nieaktualne i bezużyteczne; RxList link (odnośnik do strony leku w serwisie Rxlist); PDRhealth link (odnośnik do strony leku w serwisie Physicians' Desk Reference); Wikipedia link (odnośnik do strony leku w serwisie Wikipedia); FDA label (opisfood and Drug Admninistration) w formacie PDF; material safety data sheet (informacje na temat bezpieczeństwa danego leku) - zawiera nie tylko informacje na temat bezpieczeństwa stosowania i toksyczności (u ludzi i innych gatunków), ale również warunków przechowywania, łatwopalności, niektórych właściwościach fizykochemicznych, a nawet o wpływie urządzeń elektrycznych na działanie leku. Nota dotyczy zawsze konkretnego preparatu, tworzona jest przez producenta. Informacje w tym podpunkcie dostępne są dla niewielu leków; Synthesis Reference (literatura dotycząca syntezy leku lub numer patentu) - dostępne dla 38 leków; W kolejnych polach znajduje się zestawienie właściwości fizykochemicznych: average molecular weight (średnia masa atomowa); monoisotopic molecular weight (masa atomowa cząsteczki z najpowszechniejszymi izotopami); melting point (temperatura topnienia); state (stan skupienia); experimental water solubility (rozpuszczalność w wodzie oznaczona doświadczalnie); predicted water solubility (rozpuszczalność w wodzie obliczona programem ALOGPS); experimental LogP/hydrophobicity (LogP oznaczony eksperymentalnie); predicted LogP (LogP obliczony programem AGLOPS); experimental LogS (LogS oznaczony eksperymentalnie) - dostępny dla 8 substancji; predicted LogS (LogS obliczony programem AGLOPS); 9

92 experimental Caco2 permeability (przenikalność substancji przez sztuczną błonę komórkową Caco2) Uwaga! - brak opisu; pka mass spectrum (obraz ze spektrometrii masowej), pole to nie zawiera deklarowanych informacji; MOL, SDF, PDB file (tekstowe formy struktury chemicznej w formatach SDF, MOL, PDB); 2D structure, 3D Structure (wzory strukturalne 2D i 3D) - wzór trójwymiarowy nie zawiera informacji o wielkości atomów; Experimental PDB ID (Strona leku w Protein Data Bank) tylko dla białek; Isometric, Canonical SMILES (zapis substancji w kodzie SMILES) - dostępny zapis kanoniczny i izometryczny; Informacje farmakologiczne i biochemia leku: drug category (kategoria terapeutyczna do której należy lek); ATC codes (kody ATC) - klasyfikacja anatomiczno-terapeutyczno-chemiczna; AHFS codes (kody AHFS ) - kody nadane przez American Society of Health-System Pharmacists; indication (wskazania do stosowania leku); pharmacology (informacje farmakologiczne); mechanism of action (mechanizm działania); Informacje z powyższych 3 podpunktów nie są wprowadzane według jakiegokolwiek wzorca. Powoduje to brak możliwości efektywnego korzystania z wyszukiwarki dla tych pól, a co ważniejsze często informacje te są bardzo ubogie. absorption (wchłanianie); toxicity (toksyczność); protein binding (wiązanie z białkami); biotransformation (metabolizm); half life (biologiczny okres półtrwania); dosage form (postaci leku); patient information (informacje dla pacjenta) - rodzaj ulotki. Pole to jest bardzo niedopracowane. Informacje są często przeznaczone dla profesjonalistów, lub ograniczają się do 92

93 pojedynczego zdania np.: trzymać w miejscu niedostępnym dla dzieci. Przykładowo, dla aspiryny przepisano artykuł o nowych wskazaniach do jej stosowania, napisany profesjonalnym językiem, w którym nie ma informacji, że aspiryna jest lekiem przeciwbólowym; contraindications (przeciwwskazania do stosowania); drug interactions (interakcje lekowe); food interactions (interakcje z pożywieniem); general reference (najważniejsze źródła danych); organisms affected (gatunki u których stosuje się lek); Kolejna część karty opisuje każde białko docelowe (cel biologiczny leku) i zawiera następujące informacje: target ID (identyfikator DB celu); target name (nazwa celu); target synonyms (nazwy synonimiczne celu); target gene name (nazwa genu odpowiadającego celowi); target protein sequence (sekwencja białkowej części celu); target number of residues (ilość aminokwasów w białkowej części celu); target molecular weight (masa atomowa celu); target theoretical pi (teoretyczna wartość punktu izoelektrycznego celu); target GO classification (genowo-ontologiczna klasyfikacja celu); target general function (główna funkcja celu leku); target specific function (poboczne funkcje celu leku); target pathways (drogi metaboliczne w których uczestniczy cel leku); target reactions (reakcja katalizowana przez cel leku w formie uproszczonej) jeśli jest enzymem; target Pfam domain function (odnośniki do informacji na temat domen celu terapeutycznego); target signals (lokalizacja peptydu sygnałowego); target transmembrane regions (regiony transmembranowe) jeżeli cel je posiada; target essentiality (istotność funkcji celu terapeutycznego na przeżywalność organizmu); target GenBank ID protein (odnośnik do strony celu w serwisie GenBank); 93

94 target UniProtKB/Swiss-Prot ID (odnośnik do strony celu w serwisie UniProtKB/SwissPro); target PDB ID (odnośnik do strony celu w serwisie PDB); target cellular location (komórkowa lokalizacja celu leku ); target gene sequence (sekwencja genu odpowiadającego celowi); target GenBank gene ID (odnośnik do strony genu celu leku w serwisie GenBank); target GeneCard ID (odnośnik do strony genu celu leku w serwisie GenCard); target GenAtlas ID (odnośnik do strony genu celu leku w serwisie GenAtlas); target HGNC ID (odnośnik do strony genu celu leku w serwisie HGNC); target chromosome location (numer chromosomu na którym zlokalizowany jest gen celu); target locus (locus genu celu); target SNPs (liczba i rodzaj polimorfizmu pojedynczego nukleotydu danego locus); references (bibliografia danych); Autorzy serwisu wykonali objaśnienia dla pól karty leku [DrugCard Explanation]. Niestety i w tym wypadku nie uniknięto błędów. Wiele pól z niewiadomych przyczyn nie zostało objaśnionych, z drugiej strony wyjaśnione są pola, których nie ma w karcie leku. Wyszukiwanie informacji: Podstawowymi narzędziami znajdowania informacji w serwisie są wyszukiwarka i przeglądarka. Przeglądarka: Przeglądarka znajduje się pod pozycją [BROWSE] w poziomym menu głównym strony (Ryc.23). Jest narzędziem łatwym w obsłudze i czytelnym. Ryc. 23: Grupy tematyczne przeglądarki w serwisie DrugBank.. 94

95 Moduł przeglądarki podzielony jest na trzy grupy tematyczne:. DrugBank Browse (przeglądarka DrugBank) w której wszystkie leki uszeregowane są według identyfikatora nadanego przez twórców serwisu (DrugBank ID). Leki zestawione są w tabelę, której fragment przedstawiono na Ryc.24: Ryc. 24: Fragment przeglądarki DrugBank Browse. W tabeli tej zawarte są najważniejsze dane dotyczące leku: identyfikator DB leku, nazwa leku, numer CAS, wzór chemiczny i masa atomowa, wzór strukturalny, kategorie przynależności leku, zastosowanie w lecznictwie. Górne menu przeglądarki (Ryc.24 pole I) daje możliwość zawężenia wyświetlanej treści do kategorii leków wymienianych przez DrugBank. Menu nawigacji (pole II) pozwala na przeglądanie kolejnych części tabeli w ilość, 25, 5 lub pozycji na stronę. Kliknięcie w przycisk [DRUGCARD] przekierowuje użytkownika na stronę karty danego leku. Przeglądarka DrugBank wydaje się być zastosowana jedynie ze względów formalnych, ponieważ jej objętość (lista ponad 48 pozycji uporządkowanych według identyfikatora DB) nie pozwala na łatwe odnalezienie konkretnej informacji. Najciekawszymi funkcjami tego modułu są zakładki zbierające leki wycofane i o ograniczonym przez prawo stosowaniu, gdyż zawierają rzadko spotykane w innych serwisach informacje. 95

96 2. Pharma Browse (Przeglądarka Farmakologiczna) w której wszystkie leki uszeregowane są w kategorie według grup farmakologicznych. Fragment tej przeglądarki przedstawia Ryc.25. Ryc. 25: Fragment przeglądarki PharmaBrowse. Również w tym module można wybrać ograniczenia dla listy leków (w polu I), ale tylko z kategorii: Small Molecule Drugs, Nutraceutical Drugs, Biotech Drugs. W tym typie przeglądarki leki uszeregowane są natomiast w listę, nie w tabelę. Pierwszą część listy stanowi spis odnośników do grup terapeutycznych (Ryc. 25 pole II), które przekierowują do list leków (pole III). Z pozoru ciekawa i użyteczna przeglądarka farmakologiczna, okazuje się w praktyce narzędziem ubogim i niedopracowanym. Liczba leków ujętych w liście nie obejmuje wszystkich leków z danej grupy znajdujących się w bazie danych serwisu. Przykładowo, w zakładce [small molecule] użytkownik może znaleźć odnośniki do jedynie dwóch witamin, w zakładce [nutraceutical] już do je- 96

97 denastu, podczas gdy baza danych zawiera informacje na temat wszystkich witamin. Zastrzeżenia budzi również sposób przypisania leków do poszczególnych kategorii, a właściwie jego brak. Najwięcej leków umieszczono w kategorii [UNCLASSIFIED], czyli jako niesklasyfikowane. Możemy tu znaleźć między innymi acyklowir, glutetimid, czy cefazolinę mimo istnienia kategorii w których mogłyby zostać umieszczone. 3. GenoBrowse (geno-przeglądarka, przeglądarka genetyczna) w której dokonane zostało powiązanie efektu stosowania leku z konkretnym allelem genu. SNP-ADR (I) - z opisem wywoływanych działań niepożądanych, SNP-FX (II) -.z opisem efektów u osób z danym allelem. W tym typie przeglądarki leki uszeregowane są w tabeli, której fragment zamieszczono na Ryc.26. Ryc. 26: Fragment tabeli przeglądarki GenoBrowse. W tabeli odczytać można nazwę leku, odpowiadającego genu/enzymu, odnośnik do danego allelu genu (SNP), materiały referencyjne. Przycisk [DRUGCARD] przekierowuje jak zwykle do karty leku. Przeglądarka genetyczna jest narzędziem bardzo ubogim. Zawiera około 7 pozycji, z których wiele dotyczy tego samego leku, ale innych alleli. Na dzień dzisiejszy może być traktowana jako ciekawostka, która wskazuje drogę jaką powinna podążać nowoczesna nauka o leku. Wyszukiwarka: 97

98 Serwis DrugBank posiada bardzo użyteczne i proste w obsłudze narzędzie wyszukiwania, dzięki któremu odwiedzający serwis z łatwością mogą odnaleźć poszukiwane treści. Niektóre, poniżej opisane, funkcje systemu wyszukiwania są na tyle proste, że mogą z nich korzystać osoby bez profesjonalnej wiedzy o leku i funkcjach wyszukiwarek. Pole wyszukiwania towarzyszy użytkownikowi serwisu na każdej stronie i podstronie, dając możliwość szybkiego przemieszczania się między kolejnymi szukanymi informacjami. Ryc. 27: Podstawowe pole wyszukiwarki. Natomiast pozycja menu [Search] daje dostęp do czterech podtypów wyszukiwania: Ryc. 28: Podtypy wyszukiwania.. ChemQuery (zapytania chemiczne) opcja skierowana głównie do chemików, biochemików, osób zajmujących się badaniami in silico. Ten sposób wyszukiwania prezentuje Ryc.29. W części I użytkownik ma do wyboru cztery możliwości wyszukiwania: Structure, Molecular Weight, SMILES, Chemical Formula. 98

99 Ryc. 29: Możliwości wyszukiwarki ChemQuery. Structure (wzór strukturalny) - jest to zaawansowane narzędzie pozwalające znajdować zadany wzór strukturalny 2D (dwuwymiarowy). Podzielić go możemy na dwa zasadnicze obszary: Pierwszy (Ryc.29 pole II) zawiera filtry wyszukiwania za pomocą których użytkownik może: ograniczyć wyszukiwanie do określonego typu leków wg DrugBank, określić typ wyszukiwania jako: Tanimoto Similarity wyznaczający podobieństwo między strukturą narysowaną a poszukiwaną. Jest to przydatna opcja pozwalająca zmniejszyć wpływ błędów w wyrysowaniu na prawidłowość wyników wyszukiwania. Odpowiednie wartości tej zmiennej dają możliwość uzyskania w wyniku grup substancji podobnych strukturalnie. Wartości zmiennej mieszczą się w granicach od (brak podobieństwa) do (identyczność). Substructure traktujący narysowaną strukturę jako część większej całości. Narzędzie to pozwala na odnalezienie wszystkich substancji z danym ugrupowaniem chemicznym, co może być pomocne w ocenie jego wpływu na aktywność biologiczną. Exact wyszukujący dokładnie taką strukturę jaka została narysowana. Ze względu na pokaźne rozmiary i skomplikowanie budowy większości leków, nawet tych z grupy small molecules, ten 99

100 typ wyszukiwania jest mało przydatny. Kolejną opcją zawężającą kryteria wyszukiwania jest filtr nakładający ograniczenia minimalnej i maksymalnej masy atomowej. Ostatnia opcja pozwala na ustalenie ilości otrzymanych wyników. Do wyboru jest, 2, 5,, lub brak limitu. Wydaje się logiczny wybór ostatniej opcji w celu pominięcia niektórych wyników. Część III (Ryc. 29 pole III) stanowi moduł rysowania wzorów. Okno rysowania podzielić możemy na trzy zasadnicze części skonstruowane w stylu wielu programów graficznych operujących w systemie Windows: pasek opcji pasek ten zawiera w sobie WSZYSTKIE opcje jakie oferuje program, zorganizowane w postaci rozwijanych menu (rozwiązanie znane użytkownikom systemu Windows), paski narzędzi pozwalające na szybkie wybieranie opcji rysowniczych wiązań, ugrupowań cyklicznych, heteroatomów, edycji, obszar rysowania w którym wykonuje się wszelkie czynności, których celem jest narysowanie odpowiedniej struktury. W ręce użytkowników oddano bogate w opcje i dość proste w obsłudze (ale nie w zrozumieniu) narzędzie rysowania wzorów chemicznych. O ile celowość i potrzeba jego zastosowania nie podlega wątpliwości, o tyle wykonanie i przyjazność interfejsu stoją na niskim poziomie. Program został wyposażony w przytłaczającą ilość opcji, z pewnością bardzo przydatnych, ale mało czytelnych. Ponadto posiada zasadniczą wadę: jego wykonanie w technologii Java i uruchamianie w oknie przeglądarki internetowej skutkuje bardzo powolnym i niestabilnym działaniem. Narysowanie najprostszej struktury może prowadzić do zawieszenia programu. Uniemożliwia to skuteczne i komfortowe korzystanie z bogactwa opcji, które są porównywalne z niektórymi płatnymi programami do analizy in silico. Zalecane jest narysowanie wzoru w programie zainstalowanym na komputerze, zapisując rezultaty w formacie SDF i wczytanie pliku do programu na stronie. Dla zrozumienia i umiejętnego wykorzystania opcji jakie oferuje program, zaleca się zapoznanie ze stroną internetową programu. Prowadzi do niej odnośnik Kolejne opcje modułu ChemQuery to: Molecular Weight (Masa Atomowa) - bardzo proste narzędzie. Filtruje substancje w granicach zadanych mas atomowych i typu leków w DrugBank. Jego przydatność jest niewielka.

101 SMILES (zapis typu smiles) skonstruowany analogicznie do opcji structure, z zasady uboższy w opcje. Pozwala na wyszukiwanie substancji po wpisanym kodzie SMILES. Narzędzie przydatne dla osób zajmujących się komputerowym modelowaniem leku. Wyszukiwarka traktuje wpisany kod jako substrukturę. Chemical Formula (wzór chemiczny) kolejne proste narzędzie. Pozwala wyszukiwać substancje chemiczne po wpisanym wzorze chemicznym. Wyszukiwarka traktuje wpisany wzór jako substrukturę. 2. TextQuery (zapytania tekstowe) kolejna opcja możliwa do wyboru z podmenu pozycji Search (Ryc. 28). Serwis DrugBank został wyposażony w niepozorne, ale rozbudowane narzędzie wyszukiwania tekstu. Zawiera ono wiele logicznych algorytmów i operatorów ułatwiających znajdowanie interesujących użytkownika informacji. Wyszukiwarka obsługuje takie operatory jak: NO, AND, OR oraz (cudzysłów), + (plus), - (minus). Niestety nie obsługuje operatorów: * oraz? co znacznie utrudnia wyszukiwanie, gdy nie jest znane bądź pewne poszukiwane słowo. Zaimplementowano natomiast wyszukiwanie zaawansowane umożliwiające zastosowanie komend zestawionych w tabeli. Tabela 8: Wykaz komend możliwych do zastosowania w wyszukiwarce tekstowej. Komenda absorption affected_organisms biotransformation brands cas_number category chemical_formula classification description dosage dpd_id drugbank_id genbank_id half_life het_id inchi_key indication interaction_drug Komenda interaction_food iupac kegg_compound_id kegg_drug_id mechanism_of_action mixtures name pharmacology pharmgkb_id protein_binding pubchem_compound_id pubchem_substance_id secondary_id swissprot_id swissprot_name synonyms toxicity weight_average weight_mono

102 Komendy te wydają się być jednak mało przydatne. Ich działanie polega na ograniczeniu wyszukiwania danej frazy do opisu w określonym polu karty leku. Powoduje to potrzebę wpisywania niezwykle precyzyjnych zapytań w celu uzyskania prawidłowych wyników. Przykładowo, po wpisaniu: mechanism_of_action:cyclooxygenase - w wyniku otrzymuje się 22 pozycji, mechanism_of_action :cyclo - w wyniku otrzymuje się tylko 5 pozycji, mechanism_of_action:cox - w wyniku otrzymuje się 27 pozycji. Różnice w wynikach powodowane są brakiem ujednolicenia terminologii w opisach leków. Należy zwrócić uwagę, że powyższe wyniki nie obejmują wszystkich leków wpływających na enzym cykooksygenazę, a nawet wszystkich NLPZ. Przykładowo, w opisie mechanizmu działania indometacyny nie ma słowa cyklooksygenaza, dlatego wyszukiwarka nie zwraca tego leku wśród wyników. Świadczy to o dużym niedopracowaniu serwisu. Co prawda wszelkie informacje uszeregowane są w logiczne i zrozumiałe kategorie, zastrzeżenia budzą jednak dane wpisywane w te pola. Nie ma żadnego wzorca, czy obowiązującej formuły, dlatego korzystanie z zaawansowanych opcji wyszukiwania jest na dzień dzisiejszy bezcelowe. 3. Sequence Search (wyszukiwanie sekwencji) to bardzo interesująca opcja, przeznaczona dla profesjonalistów zajmujących się komputerową analizą interakcji leku z białkiem i odpowiadającej mu sekwencji genowej. Aplikacja obsługuje popularny format FASTA. Korzysta z algorytmu BLAST dla sekwencji białkowych i genowych, pozwalając na zmianę podstawowych parametrów analizy. Z myślą o mniej zaawansowanych użytkownikach w odpowiednie pola zostały wpisane wartości domyślne. Narzędzie widoczne jest na Ryc. 3. Jak zawsze serwis daje możliwość ograniczenia wyników do jednej z grup leków DrugBank (w części III). Ponadto użytkownik może wybrać jedną z baz, która ma być przeszukiwana: białek docelowych, enzymów I fazy metabolizmu, leków będących białkami, bądź kwasami nukleinowymi. 2

103 Ryc. 3: Możliwości wyszukiwania sekwencji białka docelowego. Program zwraca w wyniku plik tekstowy z przeprowadzoną analizą. Przykład: Wpisany na ilustracji kod to sekwencja enzymu COX- 3

104 Oto fragment otrzymanego wyniku: drugbank_target 2 Prostaglandyn G/H synthase (DB54; DB drugbank_target 2468 Prostaglandin G/H synthase (DB837; DB drugbank_target 29 Prostaglandin G/H synthase 2 (DB54; DB drugbank_target 3576 Prostaglandin G/H synthase 2 (DB34; DB >drugbank_target 2 Prostaglandin G/H synthase (DB54; DB59; DB244; DB36; DB328; DB35; DB46; DB465; DB469; DB5; DB533; DB554; DB573; DB586; DB65; DB72; DB749; DB784; DB788; DB86; DB87; DB936; DB939; DB945; DB963; DB9; DB4; DB5; DB88; DB283; DB399; DB892; DB279; DB3783; DB487) Program wygenerował 4 białka o numerach: drugbank_target 2, 2468, 29 i 3576 dla których zadana sekwencja jest zgodna. Następnie dla każdego enzymu wypisane są odpowiadające mu leki w formacie Dbxxxxx. Należy zauważyć, że odpowiednio enzymy 2 i 2468 oraz 29 i 3576 mają te same nazwy. Są to COX i COX2 pochodzące z innych organizmów. Enzymy 2 i 29 są pochodzenia ludzkiego, a odpowiadające im leki stosowane są u ludzi, co jest zaznaczone w karcie leku. Natomiast enzymy 2468 i 3576 są enzymami owczymi (o czym zarówno w karcie leku, jak i w serwisie nie ma informacji), a leki im odpowiadające są w fazie eksperymentu. Baza danych leków będących białkami, bądź kwasami nukleinowymi NIE DZIAŁA! (dane na dzień ) 4. Data extractor (kompleksowe wyszukiwanie) to ostatni z podtypów wyszukiwarki (Ryc. 28). Stanowi zaawansowane narzędzie pozwalające na konstruowanie złożonych zapytać i wybieranie różnorodnych sposobów wyświetlania informacji. Użytkownik ma do wyboru 89 tematycznych pól (Ryc. 3 pole I) wyszukiwania podzielone na 3 kategorie: pola dotyczące samego leku niebieskie pola dotyczące białka docelowego czerwone pola dotyczące enzymów metabolizujących lek - zielone 4

105 Wybrane z listy kategorie pojawiają się jako pola wyszukiwania po lewej stronie (Ryc. 3 pole II). Ryc. 3: Konstruowanie zapytań w wyszukiwarce Data extractor. Wyszukiwanie można ograniczyć przez wybór grup leków wg DrugBank i zastosowanie operatorów OR, AND. w części III ryc 3. Wyniki wyszukiwania mogą mieć format: strony HTML strony HTML gotowej do wydruku tabeli arkusza kalkulacyjnego. Autorzy serwisu nie zalecają korzystania z aplikacji Excel do przeglądania informacji. W przeciwieństwie do domyślnej wyszukiwarki DrugBank, Data extractor obsługuje dodatkowo znaki *,? co znacznie ułatwia znajdowanie informacji w przypadku wątpliwości w pisowni. Podsumowanie Kanadyjski serwis DrugBank jest bardzo interesującym narzędziem, wyróżniającym się na tle innych serwisów różnorodnością informacji, ich ilością oraz uporządkowaniem i przejrzystością. Serwis jest dość dobrze dopracowany jako spójny i logiczny program do gromadzenia i 5

106 wyszukiwania informacji. Stwierdzono jednak liczne błędy: niektóre odnośniki nie działają, w podstawowej wyszukiwarce nie ma możliwości stosowania operatorów *,?, niektóre pola informacyjne nie są objaśnione, lub są objaśnione mylnie, program do rysowania wzorów działa bardzo wolno i często ulega awarii. Ponadto jakość informacji dostępnych bezpośrednio w serwisie stoi na bardzo niskim poziomie. Informacje w danym polu karty nie są wprowadzane według jakiegokolwiek wzorca, a ich wartość merytoryczna niejednokrotnie nie przystaje do miana serwisu dla profesjonalistów. DrugBank sprawdza się jako serwis zbierający informacje z różnych źródeł w postaci odnośników do innych serwisów, co pozwala na łatwe odnalezienie wielu informacji w krótkim czasie. 6

107 3.4.4 Wikipedia (www.wikipedia.org) Wikipedia.org to wielojęzyczny projekt internetowej encyklopedii, zapoczątkowany w wersji anglojęzycznej 5 stycznia 2 roku. Obecnie jest to największa encyklopedia dostępna w Internecie, posiadająca ponad 26 autonomicznych wersji językowych []. Nadzór nad projektem sprawuje Wikimedia Foundation. Ze względu na swoją autonomię różne edycje językowe Wikipedii w wielu kwestiach znacznie się różnią. Zawartość Wikipedii jest wolna. Oznacza to, że nie tylko jest bezpłatna, ale także to, że może być dowolnie kopiowana i modyfikowana przez każdego. Wikipedia jest wiki - a więc każdy, może ją edytować, dodając nowe treści lub modyfikując wcześniejsze artykuły, jeśli tylko zaakceptuje podstawowe zasady zamieszczania informacji. Taki sposób rozwoju serwisu może wydawać się mało wiarygodny i narażony na liczne błędy, w praktyce jednak sprawdza się bardzo dobrze. Ogromna liczba użytkowników, osób tworzących portal oraz poddających go ocenie wpływa na rzetelność i prawdziwość podawanych informacji, o czym świadczyć może bogata bibliografia artykułów. Uwaga ta dotyczy w szczególności haseł popularnych. Natomiast w przypadku zapytań rzadkich podawane informacje mogą jednak nie być sprawdzone. Każda z wersji językowych Wikipedii posiada autonomię i tworzona jest przez określoną grupę użytkowników, dlatego nie są one prostymi tłumaczeniami z wersji angielskiej. Wikipedia.org to najpopularniejsze źródło wiedzy w Internecie. Świadczy o tym jej pozycja w rankingach jest to 7 najpopularniejsza strona internetowa na świecie, a 9 w Polsce. Na koniec 28 roku zawierała mln artykułów w ponad 26 językach, które były czytane przez 684 mln ludzi. Rycina przedstawia stronę powitalną międzynarodowej Wikipedii []. Polskojęzyczna Wikipedia Polska wersja Wikipedii jest czwartą co do wielkości autonomiczną wersją językową posiadając już ponad 594 haseł. Należy zwrócić uwagę, że na ogół jakość artykułów w języku polskim nie jest tak dobra jak w języku angielskim, choć są od tego wyjątki: na przykład polskojęzyczna wersja strony o paracetamolu jest lepiej opracowana, dokładniejsza, zawiera więcej informacji niż wersja anglojęzyczna. 7

108 Ryc. 32: Strona powitalna Wikipedii Zalety i wady systemu edytorskiego wiki Wikipedia znajduje się w stanie nieustannego tworzenia i modernizacji, dlatego do zamieszczonych na jej stronach treści należy podchodzić ostrożnie. Nie ma żadnej gwarancji, że informacje te nie zawierają błędów i są aktualne. Na ogół jednak mechanizm wzajemnej kontroli sprawia, że artykuły z czasem stają się coraz lepsze i bardziej wiarygodne. Jednak w każdym momencie istnieje prawdopodobieństwo wprowadzenia informacji błędnych, czy to przez przypadek, czy jako akt internetowego wandalizmu, którego tak duże serwisy jak Wikipedia są częstym celem. Pomocne w ocenie poprawności i wiarygodności informacji jest to, że każdy artykuł posiada do wglądu historię jego utworzenia i modyfikacji. Z drugiej jednak strony dzięki swojemu systemowi edytorskiemu Wikipedia może stanowić źródło wiedzy na bieżąco aktualizowane. Ponadto system hiperłączy pozwala łatwo i szybko znaleźć artykuły na tematy pokrewne, definicje zagadnień, czy inne internetowe źródła informacji. Wikipedia nie jest też stroną, na której opublikowane może zostać wszystko. Najważniejsze zasady 8

109 których należy przestrzegać to: neutralny punkt widzenia, weryfikowalność, zakaz umieszczania rezultatów własnej twórczości i badań. Ostatni podpunkt sprawia, że Wikipedia nie jest miejscem wymiany myśli naukowej. Możliwość swobodnej modyfikacji obrazuje Ryc. 33. Ryc. 33: Modyfikacja treści na temat paracetamolu. Podstawowe informacje prawne Wikipedia udostępnia wszelkie materiały nieodpłatnie na zasadzie wolnej licencji. Jedyne 9

110 wymagania stawiane użytkownikom, to podanie źródła informacji jeżeli jest ona wykorzystywana komercyjnie bądź w celach naukowych. Sposób wyszukiwania informacji Wikipedia jest internetową encyklopedią wielotematyczną, dlatego artykuły o lekach są traktowane równorzędnie z pozostałymi. Informacji o leku można poszukiwać przy pomocy wyszukiwarki i przeglądarki. Wyszukiwarka Wikipedii to niepozorne okienko znajdujące się w na pasku nawigacyjnym po lewej stronie. Po wpisaniu zapytania należy kliknąć w przycisk [szukaj]. Choć wyszukiwarka nie posiada zaawansowanych opcji limitowania wyników, czy ograniczania przeszukiwanych baz danych sprawdza się bardzo dobrze ze względu na dopracowane algorytmy wyszukiwania. W krótkim czasie zostaje przeszukana cała zawartość bazy danych, a wyniki uszeregowane według trafności. Bardzo dobrze działa również system podpowiedzi wpisywanych haseł, który ułatwia odnalezienie właściwej pozycji pomimo błędów w pisowni. Drugą opcją znajdowania informacji jest korzystanie z tak zwanych kategorii. Są to listy wszystkich artykułów pogrupowanych tematycznie. Niestety kategoryzacja artykułów nie jest zrobiona poprawnie. Przykładowo, aspiryna zarówno w polskiej jak i angielskiej wersji Wikipedii, została prawidłowo usytuowana w kategorii [NLPZ], ale nie umieszczono jej w kategorii [Leki]. Nie zaleca się więc korzystania z przeglądarki tematycznej, gdyż może to spowodować pominięcie cennych informacji. Informacje o leku na stronach Wikipedii Ze względu na zasadę funkcjonowania Wikipedii, informacje na temat leków nie posiadają narzuconej formy. Nie stawia się im żadnych wymagań, poza bezstronnością i brakiem celu zarobkowego, dlatego niektóre są bardzo obszerne i godne polecenia nawet profesjonalistom (np. dotyczące paracetamolu), a inne, zwłaszcza odnoszące się do mniej popularnych preparatów (np. acyklowir), ograniczają się do krótkiej notki. Poniższy odnośnik prowadzi do strony z listą leków opisanych w polskiej wersji serwisu: Pomimo braku wymagań stawianych formie opisu, do części artykułów na temat leków została wprowadzona tabela, która zawiera następujące kategorie informacji: ogólne informacje nazewnictwo i właściwości fizykochemiczne, identyfikacja numery nadane przez organizacje międzynarodowe, serwisy,

111 klasyfikacja kod ATC i klasa stosowania w ciąży, farmakokinetyka wchłanianie, czas biologicznego półtrwania, wiązanie z białkami, metabolizm, wydalanie, uwagi terapeutyczne drogi podania, dawki toksyczne. Podsumowanie: Wikipedia stanowi najpopularniejsze encyklopedyczne źródło informacji dla internautów. Jest dedykowana wszystkim użytkownikom Internetu, nie tylko profesjonalistom. Unikatowa w skali światowej forma współtworzenia serwisu przez każdego, daje ogromne możliwości rozwoju. Wielką zaletą artykułów zawartych w Wikipedii jest ich wypozycjonowanie, tzn. w wielu wyszukiwarkach internetowych odnośnik do Wikipedii jest zwracany jako jeden z pierwszych, a bardzo często jako pierwszy wynik poszukiwań, dlatego z serwisem tym styczność ma większość osób poszukujących informacji o leku w Internecie i to właśnie z niego pochodzą informacje przekazywane pacjentom, wykorzystywane do poszerzania wiedzy, czy w pewnym stopniu, w pracy naukowej. Wikipedia może być bardzo pomocna, gdy istnieje potrzeba szybkiego znalezienia informacji. Ponadto zawiera informacje o lekach, czy preparatach, których nie uwzględniają duże serwisy typu DrugBank, czy Rxlist jak na przykład o chinagolidzie. Co prawda zazwyczaj w takich przypadkach informacje te są bardzo ubogie, ale pozwalają na zdefiniowanie leku. Choć Wikipedia jest z pewnością cennym źródłem informacji dla pacjentów, to dla profesjonalistów jej wartość jest znacznie mniejsza. Jedynie nieliczne artykuły o lekach posiadają wystarczająco wiarygodne odnośniki (publikacje, podręczniki, inne serwisy) by mogły być uznane za wiarygodne, dlatego do informacji zamieszczonych na stronach Wikipedii należy podchodzić z duża ostrożnością, a ich wykorzystanie w pracy zawodowej powinno być zawsze poprzedzone odpowiednią weryfikacją.

112 4. Porównanie i ocena serwisów 4. Kryteria oceny Każdy z omówionych wcześniej serwisów oceniono ze względu na zawartość merytoryczną prezentowanej informacji o leku oraz pod względem funkcjonalnym. Z założenia ocena tak szerokiego zagadnienia jakim jest serwis internetowy musi być subiektywna. W celu zwiększenia wiarygodności i rzetelności przeprowadzonej analizy ustalono zbiór kategorii i każdą oceniono w skali od do punktów. W przypadku części merytorycznej przyjęto ogólną zasadę, że wartość punktów przyznawano za prezentowanie treści zgodnych jakościowo i ilościowo z informacjami przekazywanymi przez FDA i/lub EMEA. Od reguły tej istnieją wyjątki, gdy w danym serwisie odnaleziono wiadomości dokładniejsze niż na stronach referencyjnych. W opisie leków wyodrębniono kategorii oraz porównano informacje na temat trzech wybranych preparatów. Szczegółowy klucz oceny zawiera tabela 9. Tabela 9: Przyjęte kryteria oceny części merytorycznej serwisów. Kategoria Podkategoria Punktacja Nomenklatura nazwa międzynarodowa numer identyfikacyjny nadany przez serwis numer CAS nazwy handlowe nazwa chemiczna zwyczajowa nazwa chemiczna IUPAC pkt klasyfikacja ATC nazwy znanych producentów -3 Właściwości fizykochemiczne podstawowe (masa molowa, wzory chemiczne) dodatkowe (temp. Topnienia, stan skupienia, ph, rozpuszczalność i inne) obliczone komputerowo dane uzupełniające (np. wyniki spektrometrii) -3-4 Dawkowanie zwykle stosowane u osoby dorosłej bez dodatkowych schorzeń u osób z chorobami nerek u osób z chorobami wątroby u dzieci (lub informacje, że lek nie jest stosowany u dzieci) u osób starszych możliwości i metody modyfikacji dawki -2 2

113 postępowanie w razie pominięcia dawki w zależności od drogi podania Wskazania kompletność listy - Przeciwwskazania kompletność listy ocena istotności przeciwwskazań -5-5 Interakcje lista mechanizm i efekt istotność z pożywieniem z alkoholem badania kliniczne na temat i ich wyniki ADME opis słowny do 3 pkt dane farmakokinetyczne do 5 pkt wyniki badań klinicznych do 2 pkt Ciąża i laktacja kategoria leku pkt przechodzenie do pokarmu pkt wpływ na laktację pkt przechodzenie przez łożysko pkt wpływ na przebieg ciąży do 3 pkt wpływ na płód do 3 pkt Mechanizm działania opis słowny - Działania dane lista częstość istotność sposoby przeciwdziałania/łagodzenia wpływ dawki wpływ schorzeń towarzyszących Przedawkowanie/ Uzależnienie objawy leczenie dawki toksyczne zestawienia statystyczne/śmiertelność efekty Suplementy/Odżywki/Zioła obecność informacji na temat jakość informacji APAP obecność informacji na temat jakość informacji karwedilol obecność informacji na temat jakość informacji niepożą

114 Zawartość merytoryczną serwisów, a jednocześnie ich użyteczność dla farmaceuty, oceniono również poszukując odpowiedzi na następujących pytań: I. Toksyczna dawka paracetamolu. II. Dawkowanie lisinoprilu u dzieci. III. MIC amoksycyliny dla bakterii H. Influenzae świadczące o wrażliwości szczepu. IV. Kategoria morfiny dla kobiet w ciąży. V. Objętość dystrybucji tramadolu. VI. Wzór strukturalny fentanylu. VII. Składniki czynne preparatów z Panax Ginseng VIII. Interakcja diazepam sok grejpfrutowy. IX. Wpływ posiłku na dostępność metforminy. X. Badania (wypisy, skróty) kliniczne mówiące o ewentualnej skuteczności preparatu Alli. Zestaw pytań został tak skonstruowany, aby przeanalizować wiedzę z różnych dziedzin farmacji: farmakologii, farmakokinetyki, farmakognozji, a także z toksykologii, czy chemii. Pytania są szczegółowe. Oczekiwano precyzyjnych odpowiedzi, które musiały być możliwe do uzyskania przez logiczne i czytelne wykorzystanie narzędzi obecnych na stronach (przeglądarka, wyszukiwarka). Postawiono też wymaganie, by odpowiednie informacje były zamieszczone na stronach danego serwisu, nie uwzględniano odnośników do innych stron. Kryteria oceny funkcjonalności serwisów przedstawia tabela. 4

115 Tabela : Przyjęte kryteria oceny funkcjonalności serwisów. Kategoria Podkategoria Punktacja Estetyka i przejrzystość szata graficzna menu strony uporządkowanie informacji o leku Przeglądarka listy alfabetyczne leków od A do Z listy leków według schorzeń listy leków według kategorii terapeutycznych listy substancji aktywnych wykaz najczęściej przeglądanych preparatów oddzielne listy suplementów diety/ziół filtry przeglądania opcje dodatkowe -2-2 Wyszukiwarka trafność wyników podpowiedzi do wpisywanego zapytania podpowiedzi do otrzymanych wyników korekta źle wpisanej nazwy obsługa operatorów logicznych czytelność tabeli wyników Opcje dodatkowe ilość przydatność Odnośniki do innych serwisów ilość różnorodność aktualność opis Wiarygodność daty aktualizacji autorzy serwisu bibliografia referencje źródeł informacji zgodność z danymi FDA i EMEA

116 4.2 Omówienie wyników 4.2. Ocena merytoryczna serwisów Wykaz ocen uzyskanych przez serwisy w poszczególnych podkategoriach oraz oceny średnie zestawiono w tabeli. Oceny te, jak i spostrzeżenia dokonane w trakcie analizy wymienionych serwisów, zasługują na szersze omówienie. Nomenklatura Większość serwisów publikuje nazwę międzynarodową, przynajmniej podstawową nazwę chemiczną oraz nazwy preparatów handlowych. Dwa serwisy: TOXNET, a w szczególności DrugBank, gromadzą wszelkiego rodzaju nazwy, identyfikatory i kody jakie nadają lekom instytucje i organizacje o światowym zasięgu. Właściwości fizykochemiczne Komercyjne serwisy anglojęzyczne, FDA oraz PKGB prezentują jedynie podstawowe informacje na temat cech fizykochemicznych substancji leczniczych. EMEA, DynaMed i serwisy polskojęzyczne nie publikują ich wcale. Natomiast serwisy TOXNET i DrugBank zapewniają dostęp do unikatowych w skali Internetu treści. Przykładowo TOXNET podaje informacje z pomiarów parowania aspiryny z powierzchni zbiorników wodnych. Mechanizm działania W tym podpunkcie uznano dane publikowane przez FDA za referencyjne. Serwisy anglojęzyczne opierały swoje informacje na publikacjach FDA, dlatego dostały najwyższą ocenę. Treści prezentowane przez EMEA (i odpowiednio CIL) również stoją na najwyższym poziomie. Natomiast pozostałe źródła polskojęzyczne zawierały już mniej informacji, podobnie jak serwisy tematyczne, w których opis był już znacznie uproszczony. 6

117 Tabela : Wyniki oceny merytorycznej systemów. Drugs.com DrugLib Rxlist FDA EMEA CIL TOXNET Pharmindex MP DrugBank PGKB DynaMed Nomenklatura Właściwości fizykochemiczne ADME Wskazania Przeciwwskazania 8 8 Działania niepożądane 5 5 Dawkowanie 2 3 Interakcje Ciąża i laktacja 5 5 Przedawkowanie/Uzależnienie Suplementy/Produkty naturalne Opis preparatu APAP Opis substancji karwedilol ,47 8,53 6,4 6,2 7,3 7,93 6,2 4,53 3,93 2,53 3,33 7,33 Mechanizm działania Opis rośliny Panax Ginseng Średnia ADME Zasadniczo wszystkie serwisy prezentują wiadomości na temat wchłaniania i wiązania z białkami. FDA i serwisy anglojęzyczne, a także EMEA, prezentują już bardzo wysoki poziom wiadomości. Nie otrzymały jednak najwyższej noty, ponieważ stwierdzono znaczne różnice w wachlarzu informacji dla analizowanych leków. Przykładowo, serwis Drugs.com podaje praktycznie wszystkie parametry farmakokinetyczne (AUC, Cmax, tmax, klirens, czas biologicznego półtrwania, czas i poziom absorpcji jelitowej, analizę dróg metabolicznych i inne) dla preparatu Ionsys transdermalnego systemu z chlorowodorkiem fentanylu. Natomiast żaden preparat paracetamolu nie zawiera nawet podstawowego opisu farmakokinetyki. Maksymalną ilość punktów otrzymał serwis TOXNET, który prezentuje wypisy i cytaty z publikacji na temat farmakokinetyki, co powoduje zmniejszenie czytelności informacji, ale znaczne ich poszerzenie. Serwisy polskojęzyczne skupiają się w tej kwestii właściwie na wchłanianiu, a w niektórych przypadkach również na eliminacji. Serwisy tematyczne natomiast zawierają jeszcze mniej informacji. 7

118 Wskazania FDA, EMEA i komercyjne serwisy anglojęzyczne przedstawiały treści spójnie i logicznie, a każde zastosowanie leku uzupełnione było stosownym opisem. Drugs.com otrzymał wyższą notę niż FDA, ponieważ zawierał informacje ta temat zastosowania leków poza wskazaniem (off-label). Podobnie baza DynaMed, która otrzymała najwyższą możliwą notę. Uzasadnione jest to dostępem do szczegółowych informacji, które autorzy serwisu przedstawiają jako pomoc w podejmowaniu decyzji klinicznych. Przeciwwskazania Wszystkie serwisy publikują informacje na wysokim poziomie, przy czym strony polskojęzyczne (oprócz CIL) przedstawiają nieco niższy, ale wciąż zadowalający poziom. Natomiast serwisy tematyczne PGKB i DrugBank w ogóle nie zawierają informacji na temat przeciwwskazań. Działania niepożądane Zagadnienie to zostało bardzo dokładnie opisane we wszystkich serwisach anglojęzycznych (za referencyjne uznano wiadomości EMEA i FDA). Dane są przedstawiono czytelnie i jednocześnie szczegółowo. Natomiast opisy w źródłach polskich stoją na znacznie niższym poziomie. Faktycznie sprowadzają się do przedstawienia listy działań niepożądanych bez oceny ich częstości i istotności. Serwisy tematyczne PGKB i DrugBank w ogóle nie zawierają informacji na temat działań niepożądanych. Dawkowanie Uznano dane FDA za referencyjne. Serwisy komercyjne anglojęzyczne, EMEA i CIL prezentują treści na najwyższym poziomie. Podobnie jest w przypadku portalu MP. Kwestia dawkowania została prawie zupełnie pominięta w bazach serwisu TOXNET. Natomiast wśród polskich źródeł wyjątkowo niski poziom prezentuje w tej kwestii serwis Pharmindex, który zamieszcza właściwie tylko wielkości dawek preparatu. Ponownie serwisy tematyczne nie prezentują treści w tej tematyce. Interakcje Kwestia ta stanowi główną różnicę pomiędzy komercyjnymi serwisami. Drugs.com może stanowić wzorzec dla innych stron, dając do dyspozycji specjalne, bogate narzędzie sprawdzania interakcji. Rxlist traktuje już temat mniej dokładnie ograniczając dane publikowane przez FDA, natomiast DrugLib, z niewiadomych przyczyn, temat interakcji traktuje marginalnie. EMEA i FDA pre8

119 zentują treści wyczerpująco. Gorzej wypadają serwisy polskojęzyczne. Co prawda zamieszczają kompletne listy interakcji, ale bez podawania ich mechanizmu, czy klinicznej istotności. Serwisy tematyczne jedynie sygnalizują problem interakcji danego preparatu. Ciąża i laktacja Serwisy zagraniczne, w tym EMEA i bazujące na niej polskie CIL, prezentują zagadnienie wyczerpująco, często poszerzając informacje o muta- i teratogenność ocenione na modelach zwierzęcych. Natomiast źródła polskie ograniczają informacje do kategorii leku w ciąży i przechodzenia leku do pokarmu. Serwisy tematyczne nie zawierają informacji w tym temacie. Przedawkowanie/Uzależnienie Serwisy zagraniczne, w tym EMEA i bazujące na niej polskie CIL, prezentują zagadnienie wyczerpująco, poruszając problematykę zarówno objawów jak i leczenia. Natomiast serwisy polskojęzyczne oraz tematyczne nie uwzględniają w opisach leku tej tematyki. Suplementy/Produkty naturalne Ze wszystkich serwisów jedynie Drugs.com i Rxlist prezentują treści na ten temat przeznaczone dla profesjonalistów. Ocena nie jest jednak maksymalna ze względu na nierówny poziom opisów poszczególnych preparatów. Pewne informacje, ale zdecydowanie uboższe posiadają FDA, TOXNET, DrugBank i DynaMed są to zazwyczaj wzmianki w opisach preparatów medycyny konwencjonalnej oraz informacje handlowe. Preparat APAP Akceptowano również opisy innych, odpowiadających, preparatów paracetamolu jeżeli w logiczny sposób serwis przekierowuje użytkownika po wyszukiwaniu zapytania APAP. Wymagano też, by serwis zawierał wyraźnie wydzielony opis preparatu. Informacje zawarte w publikacjach, noty, czy alerty nie były uwzględniane. Podpunkt ten ma sprawdzić poziom informacji o powszechnie stosowanym leku dostępnym bez recepty. Najlepszy okazuje się opis zamieszczony w portalu Rxlist, choć należy zauważyć, że jest to właściwie opis preparatu Tylenol. Monografia ta jest niezwykle wyczerpująca, posiada ponadto bardzo bogatą bibliografię. Również serwisy TOXNET i DynaMed prezentują zagadnienie szeroko i dokładnie, podając wiele unikatowych treści. Natomiast, co niezwykle istotne, organizacje rządowe FDA i EMEA nie publikują opisów tego preparatu. Podobnie nie uwzględniają go serwisy DrugLib i CIL. Wśród źródeł polskich najlepiej oceniono opis zamieszczony w portalu MP. Serwisy 9

120 tematyczne przekazują ciekawe, unikatowe treści, jednak opis podstawowych właściwości i zastosowań jest bardzo ogólnikowy. Substancja karwedilol Akceptowano opisy zarówno samej substancji jak i odpowiadających preparatów, będących wynikiem zapytania karwedilol lub carvedilol. Komercyjne serwisy zagraniczne, FDA, DynaMed oraz TOXNET traktują zagadnienie szczegółowo, a publikowane treści z pewnością można określić mianem profesjonalnych. EMEA, odpowiednio CIL, nie zawierają żadnych informacji na temat karwedilolu. Wśród źródeł polskich opis w portalu MP okazał się najdokładniejszy. Dla serwisów tematycznych sytuacja przedstawia się podobnie jak w przypadku preparatu APAP. Roślina Panax Ginseng Wymagano wydzielonej monografii. Jedynie Drugs.com oraz Rxlist posiadają odpowiednią monografię i to na bardzo wysokim poziomie merytorycznym. Temat ujęty jest wyczerpująco. Poruszono tematykę botaniczną, historyczną oraz farmakologiczną w świetlne dostępnych doniesień naukowych. Z pozostałych serwisów jedynie FDA posiada informacje handlowe o preparatach z Żeń-Szeniem. Podsumowanie oceny opisów leków w analizowanych serwisach Na podstawie przeprowadzonych obserwacji można stwierdzić iż Internet jest źródłem profesjonalnych danych na temat leku i związanych zagadnień. Najbardziej kompleksowej i różnorodnej informacji dostarczają serwisy Drugs.com oraz Rxlist. Niezmiennie wysoki poziom merytoryczny prezentują informacje zamieszczane w serwisach EMEA i FDA. Na tle powyższych, znacznie gorzej prezentują się serwisy polskojęzyczne. Niskie noty serwisów tematycznych wynikają z ich określonych funkcji - nie skupiają się one na dokładnej informacji o leku a jedynie sygnalizują te dane. Poważnym brakiem wszystkich serwisów poza Drugs.com i Rxlist jest nieuwzględnianie preparatów naturalnych i suplementów diety. 2

121 Test pytań Wykaz punktów uzyskanych przez poszczególne serwisy w teście pytań oraz punktację końcową przedstawiono w tabeli 2. Tabela 2: Wyniki testu pytań. Drugs.com FDA DrugLib Rxlist EMEA CIL TOXNET DrugBank Pharmindex MP PGKB Dynamed I II III IV V VI VII VIII IX X Łącznie Omówienie pytań i odpowiedzi zamieszczonych w serwisach: Pytanie I Toksyczna dawka paracetamolu. Punkt za podanie dawki 4 g bądź w przeliczeniu na kilogram. Informacje na ten temat są powszechne, zawierało je 9 na 2 serwisów. Obie agencje rządowe EMEA i FDA udostępniają oczekiwane informacje, jednak agencja europejska umieszcza te dane wśród leków weterynaryjnych. Na uwagę zasługuje fakt, że spośród komercyjnych serwisów opierających swoja wiedzę na danych FDA : drugs.com, druglib.com i rxlist.com, jedynie ten ostatni zawierał wymagane dane. Stanowi to przesłankę, że części merytoryczne tych serwisów nie są tożsame. Wśród źródeł polskojęzycznych jedynie Medycyna Praktyczna zamieściła oczekiwane informacje. 2

122 Pytanie II Dawkowanie lisinoprilu u dzieci. Punkt za podanie dawki w zakresie od,7 mcg/kg do,6 mcg/kg (wg FDA). Odpowiedź na to pytanie jest powszechna w źródłach angielskojęzycznych (jedynie serwisy tematyczne ich nie zawierały). Wynika to z oparcia opisu lisinoprilu na danych publikowanych przez FDA. EMEA oraz źródła polskojęzyczne nie zawierają wymaganej odpowiedzi. Pytanie III MIC amoksycyliny dla bakterii H. Influenzae świadczące o wrażliwości szczepu. Punkt za podanie wartości =<mcg/ml (wg FDA). Tego typu informacje publikuje FDA. W konsekwencji zawierają je też serwisy komercyjne w języku angielskim. EMEA nie zawiera EPAR'u dla amoksycyliny, w innych publikacjach dotyczących antybiotyków prezentuje wiele ciekawych treści (m.in.. związanych z bioterroryzmem), ale wymaganych w pytaniu danych nie. Źródła polskie, serwisy tematyczne i baza DynaMed nie zawierały wymaganych informacji. Pytanie IV Kategoria morfiny dla kobiet w ciąży. Punkt za podanie kategorii C. Odpowiedź na to pytanie jest powszechna w źródłach angielskojęzycznych (jedynie seriwsy tematyczne nie zawierały tej informacji). Również EMEA zamieszcza odpowiednie dane, ale nie wśród EPARs dlatego też informacji nie ma w całkowicie opartym na EPARs Centrum Informacji o Leku. EMEA nie zawiera wymaganych treści, w wśród źródeł polskojęzycznych odpowiednią informację podaje jedynie Medycyna Praktyczna. Pytanie V Objętość dystrybucji tramadolu. Punk ta podanie wartości między 2,5 a 3 L/kg (wg FDA) Uznano wartości podawane przez FDA za referencyjne: 2,6 do 2,9 L/kg. Akceptowano odpowiedzi od 2,5 do 3 L/kg umieszczone w niektórych serwisach. Wśród serwisów komercyjnych opartych o dane FDA jedynie rxlist.com nie zawierał wymaganych, mimo, że pozostała część opisu leku tramadol była tożsama z opisami zawartymi w serwisach drugs.com, druglib.com oraz FDA Label. Stanowi to przesłankę do potrzeby rewizji uzyskanych w tym serwisie informacji bezpośrednio na stronach FDA. Serwisy tematyczne nie umieściły szukanej informacji. Również 22

123 żadne polskojęzyczne źródło nie zawierało wymaganej odpowiedzi. Pytanie VI Wzór strukturalny fentanylu Punkt za podanie graficznej wersji wzoru fentanylu. Pytanie jest jednoznaczne z publikowaniem przez dany serwis wzorów strukturalnych substancji leczniczych w ogóle. Czynią to wszystkie angielskojęzyczne serwisy poza dynamed.com. Natomiast EMEA i źródła polskojęzyczne nie publikują wzorów strukturalnych. Pytanie VII Składniki czynne preparatów z Panax Ginseng Punkt za podanie w serwisie informacji o charakterze aktywności ginsenozydów. Pytanie de facto świadczące o uwzględnieniu suplementów diety w bazach danych serwisów. Jedynie drugs.com, rxlist oraz toxnet.com zawierały wymagane informacje. FDA posiadało jedynie informacje handlowe, a pozostałe strony nie zawierały informacji w ogóle. Pytanie VIII Interakcja diazepam sok grejpfrutowy. Punkt za podanie informacji o wpływie spożywania soku grejpfrutowego na wchłanianie i efekt działania diazepamu. Spożycie soku grejpfrutowego przy zażywaniu preparatów diazepamu powoduje wzrost osoczowego stężenia diazepamu, ale kliniczna istotność tego zjawiska nie jest oznaczona. [4] Jedynie serwisy drugs.com i drugbank.com zawierały wymagane informacje, przy czym drugs.com poszerzył informacje o mechanizm interakcji oraz własną ocenę jej istotności. Pozostałe serwisy skupiaja się głównie na interakcjach międzylekowych. Pytanie IX Wpływ posiłku na dostępność metforminy. Punkt za podanie informacji na temat zmiany w Cmax i AUC w zależności od zażycia metforminy na czczo lub w trakcie/po posiłku. Wśród serwisów komercyjnych opartych o dane FDA jedynie rxlist.com nie zawierał wymaganych, mimo, że pozostała część opisu leku tramadol była tożsama z opisami zawartymi w serwisach drugs.com, druglib.com oraz FDA Label. Stanowi to przesłankę do potrzeby rewizji uzyskanych w tym serwisie informacji bezpośrednio na stronach FDA. Serwisy tematyczne nie umieściły 23

124 szukanej informacji. EMEA umieszcza EPAR na temat preparatu złożonego metforminy i pioglitazonu zarejestrowanego w 28 roku, zawierającego dokładny opis obu składników czynnych. Wśród polskich źródeł odpowiednie informacje zawierały Centrum Informacji o Leku oraz Medycyna Praktyczna. Pytanie X Badania kliniczne (wypisy, skróty) mówiące o ewentualnej skuteczności preparatu Alli. Punkt za zamieszczenie wypisów, skrótów z badań klinicznych mówiących skuteczności preparatu Alli. Akceptowano również opis innych preparatów lub substancji orlistat, jeżeli wyszukiwarka lub przeglądarka serwisu czytelnie przekierowywały do nich użytkownika. Opis preparatu Alii (lub odpowiedników) zawierały wszystkie serwisy, natomiast informacje o wynikach badań klinicznych nie były już tak powszechne. Wśród serwisów komercyjnych zawierał je jedynie Drugs.com. Obie agencje rządowe prezentowały szukane treści, podobnie jak serwisy toxnet oraz dynamed. Żaden polskojęzyczny serwis nie zawierał tych informacji, nawet Centrum Informacji o Leku mimo istniejącego EPAR o Alli w języku polskim. Wyniki końcowe testu. Wykres 2 przedstawia końcowe wyniki testu. Najlepszy wynik (9 na punktów) otrzymał serwis Drugs.com. Zabrakło w nim odpowiedzi tylko na pierwsze, stosunkowo proste, pytanie. Wykres wskazuje wyraźnie, że serwisy polskojęzyczne oraz tematyczne wypadły w teście znacznie gorzej. W uzupełnieniu należy zaznaczyć, że na każde pytanie w Internecie znaleziono prawidłową odpowiedź. Wynik testu serwisów internetowych Rxlist Drugs.com EMEA DrugLib TOXNET FDA MP CIL PGKB Pharmindex DynaMed DrugBank maksimum Wyk. 2: Sumaryczne wyniki testu pytań 24

Sieci komputerowe. Wstęp

Sieci komputerowe. Wstęp Sieci komputerowe Wstęp Sieć komputerowa to grupa komputerów lub innych urządzeń połączonych ze sobą w celu wymiany danych lub współdzielenia różnych zasobów, na przykład: korzystania ze wspólnych urządzeń

Bardziej szczegółowo

Pomoc. BIP strona portalu

Pomoc. BIP strona portalu Pomoc BIP strona portalu Biuletyn Informacji Publicznej powstał w celu powszechnego udostępnienia informacji publicznej w postaci elektronicznej. Głównym zadaniem portalu jest przekazywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi systemu wsparcia decyzji terapeutycznej AsystentMD - bezpieczny wybór leków

Instrukcja obsługi systemu wsparcia decyzji terapeutycznej AsystentMD - bezpieczny wybór leków Instrukcja obsługi systemu wsparcia decyzji terapeutycznej AsystentMD - bezpieczny wybór leków Informacja o aplikacji AsystentMD ma na celu wsparcie lekarza w codziennym procesie podejmowania decyzji terapeutycznej.

Bardziej szczegółowo

Internet, jako ocean informacji. Technologia Informacyjna Lekcja 2

Internet, jako ocean informacji. Technologia Informacyjna Lekcja 2 Internet, jako ocean informacji Technologia Informacyjna Lekcja 2 Internet INTERNET jest rozległą siecią połączeń, między ogromną liczbą mniejszych sieci komputerowych na całym świecie. Jest wszechstronnym

Bardziej szczegółowo

World Wide Web? rkijanka

World Wide Web? rkijanka World Wide Web? rkijanka World Wide Web? globalny, interaktywny, dynamiczny, wieloplatformowy, rozproszony, graficzny, hipertekstowy - system informacyjny, działający na bazie Internetu. 1.Sieć WWW jest

Bardziej szczegółowo

Model sieci OSI, protokoły sieciowe, adresy IP

Model sieci OSI, protokoły sieciowe, adresy IP Model sieci OSI, protokoły sieciowe, adresy IP Podstawę działania internetu stanowi zestaw protokołów komunikacyjnych TCP/IP. Wiele z używanych obecnie protokołów zostało opartych na czterowarstwowym modelu

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do panelu administracyjnego. do zarządzania kontem FTP WebAs. www.poczta.greenlemon.pl

Instrukcja do panelu administracyjnego. do zarządzania kontem FTP WebAs. www.poczta.greenlemon.pl Instrukcja do panelu administracyjnego do zarządzania kontem FTP WebAs www.poczta.greenlemon.pl Opracowanie: Agencja Mediów Interaktywnych GREEN LEMON Spis treści 1.Wstęp 2.Konfiguracja 3.Konto FTP 4.Domeny

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA SYSTEMU BIP

INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA SYSTEMU BIP INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA SYSTEMU BIP REGIONALNY SYSTEM BIULETYNÓW INFORMACJI PUBLICZNEJ ORAZ CYFROWY URZĄD DLA URZĘDU MARSZAŁKOWSKIEGO WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO Gdynia, maj 2013 Metryka Nazwa projektu Dostarczenie

Bardziej szczegółowo

Wdrożenie Edito CMS do serwisu korporacyjnego wiodące. cej firmy branży medycznej Polpharma S.A. Zadania i cele dla firmy. Realizacja zadania

Wdrożenie Edito CMS do serwisu korporacyjnego wiodące. cej firmy branży medycznej Polpharma S.A. Zadania i cele dla firmy. Realizacja zadania 1 Wdrożenie Edito CMS do serwisu korporacyjnego wiodące cej firmy branży medycznej Polpharma S.A. Polpharma S.A. należy do ścisłego grona liderów branży farmaceutycznej w Polsce. Od ponad 70 lat cieszy

Bardziej szczegółowo

Wykład 3 / Wykład 4. Na podstawie CCNA Exploration Moduł 3 streszczenie Dr inż. Robert Banasiak

Wykład 3 / Wykład 4. Na podstawie CCNA Exploration Moduł 3 streszczenie Dr inż. Robert Banasiak Wykład 3 / Wykład 4 Na podstawie CCNA Exploration Moduł 3 streszczenie Dr inż. Robert Banasiak 1 Wprowadzenie do Modułu 3 CCNA-E Funkcje trzech wyższych warstw modelu OSI W jaki sposób ludzie wykorzystują

Bardziej szczegółowo

Wyszukiwanie informacji

Wyszukiwanie informacji Wyszukiwanie informacji Informatyka Temat 1 Krotoszyn, wrzesień 2015 r. 1 Informatyka 1 Przeszukiwanie zasobów internetowych Krotoszyn, 2015 r. Spis treści prezentacji 1. Wprowadzenie 2. Gdzie szukać informacji?

Bardziej szczegółowo

System EssentioCMS. Korzyści z zastosowania EssentioCMS

System EssentioCMS. Korzyści z zastosowania EssentioCMS e-mail: info@essentio.pl System EssentioCMS Profesjonalna strona internetowa stanowi nieocenione źródło informacji o firmie, jej usługach oraz produktach. Jest najnowocześniejszym medium pozyskiwania nowych

Bardziej szczegółowo

SMO MEDIA I KANAŁY SPOŁECZNOŚCIOWE. Bydgoszcz, dnia..2014 r. Usługodawca

SMO MEDIA I KANAŁY SPOŁECZNOŚCIOWE. Bydgoszcz, dnia..2014 r. Usługodawca Bydgoszcz, dnia..2014 r. SMO MEDIA I KANAŁY SPOŁECZNOŚCIOWE Usługodawca Talem Technologies Sp. z o.o. ul. Cieszkowskiego 22/1; 85-052 Bydgoszcz Tel. 52 366 70 73; Infolinia: 801 080 238 NIP: 967-12-41-356;

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE WYSZUKIWANIE OGŁOSZEŃ

WPROWADZENIE WYSZUKIWANIE OGŁOSZEŃ WPROWADZENIE 1. Cel dokumentu Celem dokumentu jest: Zapoznanie internauty z funkcjonalnością realizowaną przez Bazę Konkurencyjności. Dostarczenie szczegółowych informacji na temat podstron, które znajdują

Bardziej szczegółowo

Internet, jako sieć globalna

Internet, jako sieć globalna Internet, jako sieć globalna Prezentacja przygotowana na podstawie podręcznika dla gimnazjum Informatyka 2000 Autor: Małgorzata Mordaka Wydawnictwo: Czarny Kruk Informatyka - klasa 3 Lekcja 6 Internet

Bardziej szczegółowo

SERWIS PRAWO I ZDROWIE PLATINUM PRACA Z PROGRAMEM

SERWIS PRAWO I ZDROWIE PLATINUM PRACA Z PROGRAMEM SERWIS PRAWO I ZDROWIE PLATINUM PRACA Z PROGRAMEM Opracowanie: Jacek Tkacz Gdańsk, 12 marca 2015 r. 1. Strona główna programu nowości Rubryka od redakcji to informacje dotyczące najnowszych zmian w prawie

Bardziej szczegółowo

Tomasz Molenda Data Licensing Manager. PHARMINDEX VIDAL Polska Sp. z o.o., ul. Bitwy Warszawskiej 1920 r. nr 7, 02-366 Warszawa

Tomasz Molenda Data Licensing Manager. PHARMINDEX VIDAL Polska Sp. z o.o., ul. Bitwy Warszawskiej 1920 r. nr 7, 02-366 Warszawa LIDER INFORMACJI O LEKACH Lekarze w codziennej pracy oczekują wsparcia w zakresie: dostępu do informacji o lekach, łatwego ich wyszukiwania, intuicyjnego wsparcia wiedzy i doświadczenia lekarza, asysty

Bardziej szczegółowo

Sposoby analizy i interpretacji statystyk strony WWW.

Sposoby analizy i interpretacji statystyk strony WWW. Sposoby analizy i interpretacji statystyk strony WWW. Jak oceniać sprzedaŝ przez WWW? Grzegorz Skiera, Łukasz PraŜmowski grzegorz.skiera@cyberstudio.pl lukasz.prazmowski@cyberstudio.pl O czym powiemy?

Bardziej szczegółowo

Tematyka i rozwiązania metodyczne kolejnych zajęć lekcyjnych wraz z ćwiczeniami.

Tematyka i rozwiązania metodyczne kolejnych zajęć lekcyjnych wraz z ćwiczeniami. Tematyka i rozwiązania metodyczne kolejnych zajęć lekcyjnych wraz z ćwiczeniami. Zagadnienie tematyczne (blok tematyczny): Internet i sieci (Podr.cz. II, str.37-69) Podstawa programowa: Podstawowe zasady

Bardziej szczegółowo

INFORMACYJNA ROLA STRON WWW I REKLAMY INTERNETOWEJ. Adam Wysocki. Adam Wysocki adam@furia.pl

INFORMACYJNA ROLA STRON WWW I REKLAMY INTERNETOWEJ. Adam Wysocki. Adam Wysocki adam@furia.pl IINSB INFORMACYJNA ROLA STRON WWW I REKLAMY INTERNETOWEJ Adam Wysocki O mnie STUDIA - IINSB praca magisterska Bazy danych jako efektywne narzędzie marketingu Studia doktoranckie wpływ reklamy internetowej

Bardziej szczegółowo

Zasady Wykorzystywania Plików Cookies

Zasady Wykorzystywania Plików Cookies Zasady Wykorzystywania Plików Cookies Definicje i objaśnienia używanych pojęć Ilekroć w niniejszym zbiorze Zasad wykorzystywania plików Cookies pojawia się któreś z poniższych określeń, należy rozumieć

Bardziej szczegółowo

Internet (skrótowiec od ang. inter-network, dosłownie "między-sieć") ogólnoświatowa sieć komputerowa, określana również jako sieć sieci.

Internet (skrótowiec od ang. inter-network, dosłownie między-sieć) ogólnoświatowa sieć komputerowa, określana również jako sieć sieci. Historia internetu Internet (skrótowiec od ang. inter-network, dosłownie "między-sieć") ogólnoświatowa sieć komputerowa, określana również jako sieć sieci. W znaczeniu informatycznym Internet to przestrzeń

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Marketing internetowy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Marketing internetowy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Marketing internetowy Dr Leszek Gracz Uniwersytet Szczeciński 25 marca 2015 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL O czym dzisiaj będziemy mówić

Bardziej szczegółowo

Komunikacja człowiek - komputer. Ćwiczenie 1. Temat: ocena funkcjonalności witryny internetowej. Wykonali:... ... ... ...

Komunikacja człowiek - komputer. Ćwiczenie 1. Temat: ocena funkcjonalności witryny internetowej. Wykonali:... ... ... ... Komunikacja człowiek - komputer Ćwiczenie 1 Temat: ocena funkcjonalności witryny internetowej Wykonali:............ Zadanie: należy ocenić wybrana witrynę internetową odpowiadając na pytania z tabeli.

Bardziej szczegółowo

156.17.4.13. Adres IP

156.17.4.13. Adres IP Adres IP 156.17.4.13. Adres komputera w sieci Internet. Każdy komputer przyłączony do sieci ma inny adres IP. Adres ten jest liczbą, która w postaci binarnej zajmuje 4 bajty, czyli 32 bity. W postaci dziesiętnej

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

Rola internetu w zakupach artykułów spożywczych

Rola internetu w zakupach artykułów spożywczych Warszawa, 14 września 2010 r. Informacja prasowa IAB Polska Rola internetu w zakupach artykułów spożywczych Wyniki badania przeprowadzonego dla IAB przez PBI wskazują, że internauci aktywnie interesują

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

Multiwyszukiwarka EBSCO Discovery Service - przewodnik

Multiwyszukiwarka EBSCO Discovery Service - przewodnik Multiwyszukiwarka EDS daje możliwość przeszukania większości baz udostępnianych przez Bibliotekę Główną Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu. Odnajdziesz publikacje na potrzebny Ci temat szybko, łatwo i

Bardziej szczegółowo

Platforma Content Marketingowa. Buduj oglądalność i pozyskuj wartościowe prospekty biznesowe. Dla szybszego rozwoju Twojego biznesu

Platforma Content Marketingowa. Buduj oglądalność i pozyskuj wartościowe prospekty biznesowe. Dla szybszego rozwoju Twojego biznesu Platforma Content Marketingowa Buduj oglądalność i pozyskuj wartościowe prospekty biznesowe Dla szybszego rozwoju Twojego biznesu Dlaczego Content Marketing? Główna różnica pomiędzy tradycyjnymi akcjami

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół nr 70 w Warszawie HISTORIA INTERNETU. Anna Kowalska Klasa 3GA. Warszawa, 2012r.

Zespół Szkół nr 70 w Warszawie HISTORIA INTERNETU. Anna Kowalska Klasa 3GA. Warszawa, 2012r. Zespół Szkół nr 70 w Warszawie HISTORIA INTERNETU Anna Kowalska Klasa 3GA Warszawa, 2012r. SPIS TREŚCI: 1. Wstęp 3 2. Czym jest Internet? 3 3. Jak to się zaczęło historia Internetu 3 4. Internet dziś 4

Bardziej szczegółowo

Samokontrola postępów w nauce z wykorzystaniem Internetu. Wprowadzenie

Samokontrola postępów w nauce z wykorzystaniem Internetu. Wprowadzenie mgr Piotr Gaś, dr hab. inż. Jerzy Mischke Ośrodek Edukacji Niestacjonarnej Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie Samokontrola postępów w nauce z wykorzystaniem Internetu Wprowadzenie W każdym systemie

Bardziej szczegółowo

- google.pl (dla serwisów polskich) - google.com (dla witryn i fraz obcojęzycznych)

- google.pl (dla serwisów polskich) - google.com (dla witryn i fraz obcojęzycznych) Pozycjonowanie stron to najpopularniejsza obecnie metoda promocji serwisów www w Internecie. Obejmuje szereg działań dokonywanych wobec określonej strony internetowej. Prowadzą one do tego, aby po wpisaniu

Bardziej szczegółowo

Opis serwisu IT-PODBESKIDZIE Wersja 1.0

Opis serwisu IT-PODBESKIDZIE Wersja 1.0 Opis serwisu IT-PODBESKIDZIE Wersja 1.0 Projekt współfinansowany przez Unię Społecznego Spis treści 1.Wstęp...3 2.Założenia serwisu...3 3.Opis serwisu...4 4.Użytkownicy...4 5.Grupy tematyczne...5 6.Funkcjonalność

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie bazą danych

Zarządzanie bazą danych -1- Kampania SMS Kampanie SMS to bardzo efektywne narzędzie marketingu bezpośredniego. Łączy w sobie prostotę i zwięzłość przekazu wraz z niemal stu procentową pewnością odebrania i przeczytania wiadomości

Bardziej szczegółowo

Zbiory danych powstające w Internecie. Maciej Wierzbicki

Zbiory danych powstające w Internecie. Maciej Wierzbicki Zbiory danych powstające w Internecie Maciej Wierzbicki 17 marca 2009 Na podstawie art. 2 Ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej oraz na podstawie art. 12 Ustawy z dnia 29

Bardziej szczegółowo

Wstęp 5 Rozdział 1. Przeglądarki 7

Wstęp 5 Rozdział 1. Przeglądarki 7 Wstęp 5 Rozdział 1. Przeglądarki 7 Informacje podstawowe 7 Internet Explorer 13 Mozilla Firefox 29 Rozdział 2. Surfowanie 51 Surfowanie przy pomocy paska adresowego 51 Odnośniki na stronach WWW 54 Nawigacja

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z ZAJĘĆ KOMPUTEROWYCH W KLASIE 4 SZKOŁY PODSTAWOWEJ

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z ZAJĘĆ KOMPUTEROWYCH W KLASIE 4 SZKOŁY PODSTAWOWEJ WYMAGANIA EDUKACYJNE Z ZAJĘĆ KOMPUTEROWYCH W KLASIE 4 SZKOŁY PODSTAWOWEJ 1. W ZAKRESIE BEZPIECZNEGO POSŁUGIWANIA SIĘ KOMPUTEREM I OPROGRAMOWANIEM UCZEŃ: przestrzega podstawowych zasad bezpiecznej i higienicznej

Bardziej szczegółowo

Poradnik SEO. Ilu z nich szuka Twojego produktu? Jak skutecznie to wykorzystać?

Poradnik SEO. Ilu z nich szuka Twojego produktu? Jak skutecznie to wykorzystać? Poradnik SEO Poradnik SEO Internet to najszybciej rozwijające się medium. W Polsce jest już 15 mln użytkowników, ponad 90% z nich używa wyszukiwarki Google. Dziennie użytkownicy zadają ponad 130 milionów

Bardziej szczegółowo

Bibliografia Etnografii Polskiej

Bibliografia Etnografii Polskiej Bibliografia Etnografii Polskiej INSTRUKCJA DLA UŻYTKOWNIKU YTKOWNIKÓW Bibliografia Etnografii Polskiej (BEP) to baza bibliograficzna, która prezentuje dorobek tylko polskich autorów z zakresu antropologii

Bardziej szczegółowo

Autorytatywne serwery DNS w technologii Anycast + IPv6 DNS NOVA. Dlaczego DNS jest tak ważny?

Autorytatywne serwery DNS w technologii Anycast + IPv6 DNS NOVA. Dlaczego DNS jest tak ważny? Autorytatywne serwery DNS w technologii Anycast + IPv6 DNS NOVA Dlaczego DNS jest tak ważny? DNS - System Nazw Domenowych to globalnie rozmieszczona usługa Internetowa. Zapewnia tłumaczenie nazw domen

Bardziej szczegółowo

I. Opis systemu. Załącznik nr 3. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

I. Opis systemu. Załącznik nr 3. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Załącznik nr 3. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Do zapytania ofertowego zgodne z zasadą konkurencyjności w związku z realizacją projektu nr WND- POIG.08.01.00-14-198/12 pt.: Planujemy budowę - Stworzenie kompleksowego

Bardziej szczegółowo

Rozdział ten zawiera informacje o sposobie konfiguracji i działania Modułu OPC.

Rozdział ten zawiera informacje o sposobie konfiguracji i działania Modułu OPC. 1 Moduł OPC Moduł OPC pozwala na komunikację z serwerami OPC pracującymi w oparciu o model DA (Data Access). Dzięki niemu można odczytać stan obiektów OPC (zmiennych zdefiniowanych w programie PLC), a

Bardziej szczegółowo

WINDOWS Instalacja serwera WWW na systemie Windows XP, 7, 8.

WINDOWS Instalacja serwera WWW na systemie Windows XP, 7, 8. WINDOWS Instalacja serwera WWW na systemie Windows XP, 7, 8. Gdy już posiadamy serwer i zainstalowany na nim system Windows XP, 7 lub 8 postawienie na nim serwera stron WWW jest bardzo proste. Wystarczy

Bardziej szczegółowo

OFERTA PERFORMANCE MARKETINGU. KERRIS performance - Efektywność ponad wszystko

OFERTA PERFORMANCE MARKETINGU. KERRIS performance - Efektywność ponad wszystko OFERTA PERFORMANCE MARKETINGU KERRIS performance - Efektywność ponad wszystko O nas 2 1 2 Efektywność ponad W skrócie: wszystko Nie uznajemy kompromisów i nie zadowalamy się średnimi wynikami. Naszym celem

Bardziej szczegółowo

www.accessengineeringlibrary.com

www.accessengineeringlibrary.com www.accessengineeringlibrary.com Najlepszy materiał dydaktyczny Multimedialna platforma, która łączy ze sobą profesjonalne materiały naukowe z szeroko rozumianej inżynierii: 430 monografii i podręczników

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Załącznik nr 1 do zapytania ofertowego nr ROYGARD/POIG/02/2015 z dnia 09.03.2015 r. SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA STWORZENIE I OBSŁUGA KAMPANII INTERNETOWEJ DLA PLATFORMY HANDLOWEJ CABAS.pl w

Bardziej szczegółowo

Prezentacja jest dostępna na licencji. Uznanie autorstwa - użycie niekomercyjne 3.0 Polska

Prezentacja jest dostępna na licencji. Uznanie autorstwa - użycie niekomercyjne 3.0 Polska Prezentacja jest dostępna na licencji Uznanie autorstwa - użycie niekomercyjne 3.0 Polska Kilka słów na temat prawa autorskiego i licencji Creative Commons 3 krótkie animacje na temat prawa autorskiego

Bardziej szczegółowo

1. Rodzaj przetwarzanych danych / linki do witryn zewnętrznych

1. Rodzaj przetwarzanych danych / linki do witryn zewnętrznych Niniejsza witryna jest obsługiwana przez firmę SANDA Sp. z o.o. i jest zlokalizowana na serwerze stanowiącym własność Domotel Sp. z o.o. z siedzibą w Koluszki. Wszystkie podstrony (mikrowitryny) obsługiwane

Bardziej szczegółowo

Instrukcje instalacji pakietu IBM SPSS Data Access Pack dla systemu Windows

Instrukcje instalacji pakietu IBM SPSS Data Access Pack dla systemu Windows Instrukcje instalacji pakietu IBM SPSS Data Access Pack dla systemu Windows Spis treści Rozdział 1. Przegląd......... 1 Wstęp................. 1 Wdrażanie technologii Data Access........ 1 Źródła danych

Bardziej szczegółowo

Narodziny 1960 1980 Rozwój 1980 2000 Dojrzałość 2000. Historia Internetu

Narodziny 1960 1980 Rozwój 1980 2000 Dojrzałość 2000. Historia Internetu Elektroniczne Przetwarzanie Informacji Konsultacje: czw. 14.00-15.30, pokój 3.211 Plan prezentacji Narodziny 1960 1980 Rozwój 1980 2000 Dojrzałość 2000 Plan prezentacji Narodziny 1960 1980 Rozwój 1980

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJA PROBLEMÓW LEKOWYCH (PCNE)

KLASYFIKACJA PROBLEMÓW LEKOWYCH (PCNE) KLASYFIKACJA PROBLEMÓW LEKOWYCH (PCNE) Pharmaceutical Care Network Europe 6 kategorii problemów lekowych 6 kategorii przyczyn problemów lekowych 4 kategorie możliwych interwencji 3 kategorie wyników działań

Bardziej szczegółowo

Technologie cyfrowe. Artur Kalinowski. Zakład Cząstek i Oddziaływań Fundamentalnych Pasteura 5, pokój 4.15 Artur.Kalinowski@fuw.edu.

Technologie cyfrowe. Artur Kalinowski. Zakład Cząstek i Oddziaływań Fundamentalnych Pasteura 5, pokój 4.15 Artur.Kalinowski@fuw.edu. Technologie cyfrowe Artur Kalinowski Zakład Cząstek i Oddziaływań Fundamentalnych Pasteura 5, pokój 4.15 Artur.Kalinowski@fuw.edu.pl Semestr letni 2014/2015 Usługi internetowe usługa internetowa (ang.

Bardziej szczegółowo

SEO / SEM PREZENTACJA OFERTY

SEO / SEM PREZENTACJA OFERTY SEO / SEM PREZENTACJA OFERTY 1CONTENT 2 Zajmujemy się marketingiem internetowym. Zdobywaliśmy doświadczenie w znanych firmach pcozycjonerskich oraz agencjach interaktywnych. Wypracowaliśmy własne metody

Bardziej szczegółowo

1. PC to skrót od: a. Personal Computer b. Personal Calculator c. Perfect Creature

1. PC to skrót od: a. Personal Computer b. Personal Calculator c. Perfect Creature 1. PC to skrót od: a. Personal Computer b. Personal Calculator c. Perfect Creature 2. Internet: a. składa się z wielu połączonych, samodzielnie administrowanych sieci komputerowych b. kilku potrzebujących

Bardziej szczegółowo

Multiwyszukiwarka EBSCO Discovery Service - przewodnik

Multiwyszukiwarka EBSCO Discovery Service - przewodnik Multiwyszukiwarka EDS daje możliwość przeszukania większości baz udostępnianych przez Bibliotekę Uniwersytetu Jagiellońskiego. Odnajdziesz publikacje na potrzebny Ci temat szybko, łatwo i w jednym miejscu.

Bardziej szczegółowo

Technologie informacyjne (6) Zdzisław Szyjewski

Technologie informacyjne (6) Zdzisław Szyjewski Technologie informacyjne (6) Zdzisław Szyjewski Systemy operacyjne Technologie pracy z komputerem Funkcje systemu operacyjnego Przykłady systemów operacyjnych Zarządzanie pamięcią Zarządzanie danymi Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Zasady dotyczące plików cookies i innych podobnych technologii. 1. Jaki jest zakres tych Zasad?

Zasady dotyczące plików cookies i innych podobnych technologii. 1. Jaki jest zakres tych Zasad? Zasady dotyczące plików cookies i innych podobnych technologii 1. Jaki jest zakres tych Zasad? Niniejsze Zasady dotyczą czynności użytkowników związanych z usługami cyfrowymi Tikkurila. Zasady te nie obejmują

Bardziej szczegółowo

Księgarnia internetowa Lubię to!» Nasza społeczność

Księgarnia internetowa Lubię to!» Nasza społeczność Kup książkę Poleć książkę Oceń książkę Księgarnia internetowa Lubię to!» Nasza społeczność SPIS TREŚCI Drodzy Uczniowie!........................................... 5 Rozdział 1. Bezpieczne posługiwanie

Bardziej szczegółowo

1 Technologie Informacyjne WYKŁAD I. Internet - podstawy

1 Technologie Informacyjne WYKŁAD I. Internet - podstawy 1 Technologie Informacyjne WYKŁAD I Internet - podstawy MAIL: a.dudek@pwr.edu.pl WWW: http://wgrit.ae.jgora.pl/ad KONSULTACJE: czwartki, piątki 8.00-9.00 sala 118 2 Internet to globalna, ogólnoświatowa

Bardziej szczegółowo

Dziennikarze technologiczni pod lupą ComPress

Dziennikarze technologiczni pod lupą ComPress Dziennikarze technologiczni pod lupą ComPress Agencja Public Relations ComPress zrealizowała badanie mające na celu poznanie opinii dziennikarzy zajmujących się nowymi technologiami na temat preferowanych

Bardziej szczegółowo

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami.

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Każda substancja chemiczna oddziałująca na organizmy żywe może być zdefiniowana jako środek farmakologiczny (ang.

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZE EUROPEJSKIE DLA ROZWOJU REGIONU ŁÓDZKIEGO ZAPYTANIE OFERTOWE DOTYCZĄCE PORTALU DENTONET.PL CMS

FUNDUSZE EUROPEJSKIE DLA ROZWOJU REGIONU ŁÓDZKIEGO ZAPYTANIE OFERTOWE DOTYCZĄCE PORTALU DENTONET.PL CMS Łódź, 22.08.2011 ZAPYTANIE OFERTOWE DOTYCZĄCE PORTALU DENTONET.PL CMS I. ZAMAWIAJĄCY Bestom Dentonet.pl Sp. z o.o. 94-302 Łódź ul. Wigury 15A, NIP 7282640463 II. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA 1. Przedmiotem

Bardziej szczegółowo

Skrócona instrukcja obsługi

Skrócona instrukcja obsługi Web of Science Skrócona instrukcja obsługi ISI WEB OF KNOWLEDGE SM Można przeszukiwać ponad 9 00 czasopism w ponad językach z różnych dziedzin nauk ścisłych, społecznych i humanistycznych, aby znaleźć

Bardziej szczegółowo

Jak pisać publikacje naukowe? Nie o naukowej, a technicznej stronie pisania artykułu

Jak pisać publikacje naukowe? Nie o naukowej, a technicznej stronie pisania artykułu XXVIII Letnia Szkoła Naukowa Metodologii Nauk Empirycznych Zakopane, 12-14.05.2014 Jak pisać publikacje naukowe? Nie o naukowej, a technicznej stronie pisania artykułu Maciej Zaborowicz Instytut Inżynierii

Bardziej szczegółowo

BSX PRINTER INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA. Autor: Karol Wierzchołowski 30 marca 2015

BSX PRINTER INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA. Autor: Karol Wierzchołowski 30 marca 2015 ! BSX PRINTER INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA Autor: Karol Wierzchołowski 30 marca 2015 SPIS TREŚCI WSTĘP... 3 INTERFEJS PROGRAMU... 5 KONFIGURACJA PROGRAMU... 6 DRUKOWANIE PARAGONÓW I FAKTUR... 8 REJESTRACJA PROGRAMU...

Bardziej szczegółowo

W dalszej części dokumentu przedstawiamy skrócony opis kluczowych funkcji systemu. Niniejszy dokument nie zawiera opisu technicznego systemu.

W dalszej części dokumentu przedstawiamy skrócony opis kluczowych funkcji systemu. Niniejszy dokument nie zawiera opisu technicznego systemu. 1. Informacje Podstawowe Mediamanager 2.1 jest systemem wspierającym zarządzanie dokumentami elektronicznymi. Podstawowymi funkcjami realizowanymi przez oprogramowanie jest przetrzymywanie, zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Zadania z sieci Rozwiązanie

Zadania z sieci Rozwiązanie Zadania z sieci Rozwiązanie Zadanie 1. Komputery połączone są w sieci, z wykorzystaniem routera zgodnie ze schematem przedstawionym poniżej a) Jak się nazywa ten typ połączenia komputerów? (topologia sieciowa)

Bardziej szczegółowo

Google Analytics - Wstęp

Google Analytics - Wstęp Google Analytics Google Analytics - Wstęp Google Analytics to narzędzie do analityki internetowej, udostępnione przez firmę Google w listopadzie 2005,które umożliwia właścicielom witryn zebrać informacje

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi Zaplecza epk w zakresie zarządzania tłumaczeniami opisów procedur, publikacji oraz poradników przedsiębiorcy

Instrukcja obsługi Zaplecza epk w zakresie zarządzania tłumaczeniami opisów procedur, publikacji oraz poradników przedsiębiorcy Instrukcja obsługi Zaplecza epk w zakresie zarządzania tłumaczeniami opisów procedur, publikacji oraz poradników przedsiębiorcy Spis treści: 1 WSTĘP... 3 2 DOSTĘP DO SYSTEMU... 3 3 OPIS OGÓLNY SEKCJI TŁUMACZENIA...

Bardziej szczegółowo

DOZ.PL Kupowanie przez wyszukiwanie

DOZ.PL Kupowanie przez wyszukiwanie DOZ.PL Kupowanie przez wyszukiwanie Jak poprawić ilość i jakość ruchu w serwisie internetowym i przełożyć to na sprzedaż? Portal Dbam o Zdrowie pokazał jak tego dokonać. Właściciel serwisu www.doz.pl w

Bardziej szczegółowo

Pierwsze kroki w nowych graficznych mediach społecznościowych. Pinterest. Michał Pałasz

Pierwsze kroki w nowych graficznych mediach społecznościowych. Pinterest. Michał Pałasz Pierwsze kroki w nowych graficznych mediach społecznościowych. Pinterest. Michał Pałasz Pinterest i Instagram - podobieństwa serwisy społecznościowe oparte o treści graficzne bardzo popularne w wersji

Bardziej szczegółowo

Praca w sieci z serwerem

Praca w sieci z serwerem 11 Praca w sieci z serwerem Systemy Windows zostały zaprojektowane do pracy zarówno w sieci równoprawnej, jak i w sieci z serwerem. Sieć klient-serwer oznacza podłączenie pojedynczego użytkownika z pojedynczej

Bardziej szczegółowo

Spółki zostaną podzielone na 5 głównych kategorii konkursowych: Polskie spółki giełdowe należące do indeksów spółek dużych i średnich*,

Spółki zostaną podzielone na 5 głównych kategorii konkursowych: Polskie spółki giełdowe należące do indeksów spółek dużych i średnich*, Konkurs na najlepszą witrynę internetową spółki giełdowej Złota Strona Emitenta VII Spółki zostaną podzielone na 5 głównych kategorii konkursowych: Polskie spółki giełdowe należące do indeksów spółek dużych

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 2 uzasadnienie zmian dotyczących reklamy aptek i reklamy produktów leczniczych.

Załącznik Nr 2 uzasadnienie zmian dotyczących reklamy aptek i reklamy produktów leczniczych. Załącznik Nr 2 uzasadnienie zmian dotyczących reklamy aptek i reklamy produktów leczniczych. Uzasadnienie do art. 57 a. Prowadzenie w aptekach, punktach aptecznych oraz placówkach obrotu pozaaptecznego

Bardziej szczegółowo

Baza wiedzy instrukcja

Baza wiedzy instrukcja Strona 1 z 12 Baza wiedzy instrukcja 1 Korzystanie z publikacji... 2 1.1 Interaktywny spis treści... 2 1.2 Przeglądanie publikacji... 3 1.3 Przejście do wybranej strony... 3 1.4 Przeglądanie stron za pomocą

Bardziej szczegółowo

Opis i instrukcja przystąpienia do programu partnerskiego InformatorPrzetargowy.pl

Opis i instrukcja przystąpienia do programu partnerskiego InformatorPrzetargowy.pl S t r o n a 1 Qubus Office Center pl. Konstytucji 3-go Maja 1 III piętro, lok. 301 67-200 Głogów Opis i instrukcja przystąpienia do programu partnerskiego O serwisie Serwis istnieje na rynku informacji

Bardziej szczegółowo

Audyt SEO. sklep-budowalny.pl. +531 525 600 biuro@semtec.pl www.semtec.pl. Biuro obsługi: al. Grunwaldzka 2/5 80-236 Gdańsk

Audyt SEO. sklep-budowalny.pl. +531 525 600 biuro@semtec.pl www.semtec.pl. Biuro obsługi: al. Grunwaldzka 2/5 80-236 Gdańsk Audyt SEO sklep-budowalny.pl Spis treści 1 WSTĘP... 3 2 ZALECENIA OGÓLNE... 5 2.1 OPTYMALIZACJA NAGŁÓWKÓW NA WSZYSTKICH PODSTRONACH... 5 2.2 KONFIGURACJA PARAMETRÓW W GOOGLE WEBMASTER TOOLS... 6 2.3 USUNIĘCIE

Bardziej szczegółowo

3.1. Na dobry początek

3.1. Na dobry początek Klasa I 3.1. Na dobry początek Regulamin pracowni i przepisy BHP podczas pracy przy komputerze Wykorzystanie komputera we współczesnym świecie Zna regulamin pracowni i przestrzega go. Potrafi poprawnie

Bardziej szczegółowo

Internet. Podstawowe usługi internetowe. Wojciech Sobieski

Internet. Podstawowe usługi internetowe. Wojciech Sobieski Internet Podstawowe usługi internetowe Wojciech Sobieski Olsztyn 2005 Usługi: Poczta elektroniczna Komunikatory Grupy dyskusyjne VoIP WWW Sieci P&P FTP Inne Poczta elektroniczna: - przesyłanie wiadomości

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Dobosz. Przeszukiwanie. zasobów Internetu

Krzysztof Dobosz. Przeszukiwanie. zasobów Internetu Krzysztof Dobosz Przeszukiwanie zasobów Internetu Notka biograficzna Dr inż. Krzysztof Dobosz pracuje na stanowisku adiunkta na Wydziale Zamiejscowym Informatyki Polsko-Japońskiej Wyższej Szkoły Technik

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE

SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE Sieć komputerowa (angielskie computer network), układ komputerów i kompatybilnych połączonych ze sobą łączami komunikacyjnymi, umożliwiającymi wymianę danych. Sieć komputerowa zapewnia dostęp użytkowników

Bardziej szczegółowo

POLITYKA COOKIES. Definicje. Rodzaje wykorzystywanych Cookies

POLITYKA COOKIES. Definicje. Rodzaje wykorzystywanych Cookies POLITYKA COOKIES Niniejsza Polityka Cookies określa zasady przechowywania i dostępu do informacji na urządzeniach Użytkownika za pomocą plików Cookies, służących realizacji usług świadczonych drogą elektroniczną

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 2. INTERNET. Lekcja 5. Temat: Przeglądanie stron internetowych

ROZDZIAŁ 2. INTERNET. Lekcja 5. Temat: Przeglądanie stron internetowych ROZDZIAŁ 2. INTERNET Lekcja 5. Przeglądanie stron internetowych.................21 Lekcja 6. Wyszukiwanie informacji w internecie...............24 Lekcja 7. Gry w internecie...........................26

Bardziej szczegółowo

Brief do projektu serwisu www Krok po kroku

Brief do projektu serwisu www Krok po kroku Brief do projektu serwisu www Krok po kroku Wszystkie zebrane tutaj pytania pomogą nam lepiej zrozumieć twoje oczekiwania oraz charakter branży. Dzięki informacjom które nam przekażesz zaproponujemy ofertę

Bardziej szczegółowo

Oferta szkoleniowa Yosi.pl 2012/2013

Oferta szkoleniowa Yosi.pl 2012/2013 Oferta szkoleniowa Yosi.pl 2012/2013 "Podróżnik nie posiadający wiedzy, jest jak ptak bez skrzydeł" Sa'Di, Gulistan (1258 rok) Szanowni Państwo, Yosi.pl to dynamicznie rozwijająca się firma z Krakowa.

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI

POLITYKA PRYWATNOŚCI POLITYKA PRYWATNOŚCI 1. Portal A sp. z o.o. dba o bezpieczeństwo udostępnianych w Portalu danych osobowych, w szczególności przed dostępem osób nieupoważnionych. 2. Portal A sp. z o.o. realizuje politykę

Bardziej szczegółowo

KOMPUTEROWY SYSTEM WSPOMAGANIA OBSŁUGI JEDNOSTEK SŁUŻBY ZDROWIA KS-SOMED

KOMPUTEROWY SYSTEM WSPOMAGANIA OBSŁUGI JEDNOSTEK SŁUŻBY ZDROWIA KS-SOMED KOMPUTEROWY SYSTEM WSPOMAGANIA OBSŁUGI JEDNOSTEK SŁUŻBY ZDROWIA KS-SOMED Podręcznik użytkownika Katowice 2010 Producent programu: KAMSOFT S.A. ul. 1 Maja 133 40-235 Katowice Telefon: (0-32) 209-07-05 Fax:

Bardziej szczegółowo

Alarm Kent Aura Obuwie Eltkom Firma Gorkan Firma Styrodek Gmina Kęty Meble Pierkiel Stowarzyszenie Miasto i Gmina Kęty XXI Telewizja Kęty

Alarm Kent Aura Obuwie Eltkom Firma Gorkan Firma Styrodek Gmina Kęty Meble Pierkiel Stowarzyszenie Miasto i Gmina Kęty XXI Telewizja Kęty Firma HUGO Paweł Wojewodzic istnieje na rynku usług od 2011 roku, od tego czasu zdołaliśmy wybudować markę kojarzoną z solidnością i profesjonalizmem. Nasi klienci to przede wszystkim małe i średnie firmy,

Bardziej szczegółowo

Phocus.pl to polsko-japońska firma składająca się z grupy kreatywnych profesjonalistów, którzy współpracując razem tworzą porządne rzeczy.

Phocus.pl to polsko-japońska firma składająca się z grupy kreatywnych profesjonalistów, którzy współpracując razem tworzą porządne rzeczy. Phocus.pl - oferta O firmie Phocus.pl to polsko-japońska firma składająca się z grupy kreatywnych profesjonalistów, którzy współpracując razem tworzą porządne rzeczy. Naszym celem jest dostarczenie Państwu

Bardziej szczegółowo

Wyszukiwanie w czasie rzeczywistym sposób na zwiększenie widoczności zasobów bibliotek cyfrowych w wyszukiwarkach internetowych Karolina Żernicka

Wyszukiwanie w czasie rzeczywistym sposób na zwiększenie widoczności zasobów bibliotek cyfrowych w wyszukiwarkach internetowych Karolina Żernicka Wyszukiwanie w czasie rzeczywistym sposób na zwiększenie widoczności zasobów bibliotek cyfrowych w wyszukiwarkach internetowych Karolina Żernicka Instytut Informacji Naukowej i Bibliologii Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

INTERNET - NOWOCZESNY MARKETING

INTERNET - NOWOCZESNY MARKETING STRONA INTERNETOWA TO JUŻ ZBYT MAŁO! INTERNET ROZWIJA SIĘ Z KAŻDYM DNIEM MÓWIMY JUŻ O: SEM Search Engine Marketing, czyli wszystko co wiąże się z marketingiem internetowym w wyszukiwarkach. SEM jest słowem

Bardziej szczegółowo

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r.

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. Piotr Burda Biuro In formacji T oksykologicznej Szpital Praski Warszawa Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. - Obejmuje stosowanie przez pacjenta

Bardziej szczegółowo

Kurs komputerowy, Program szkolenia poziom C Klik@j bez barier-profesjonalne kursy komputerowe w Wielkopolsce, nr RPWP.08.02.

Kurs komputerowy, Program szkolenia poziom C Klik@j bez barier-profesjonalne kursy komputerowe w Wielkopolsce, nr RPWP.08.02. Kurs komputerowy, Program szkolenia poziom C Klik@j bez barier-profesjonalne kursy komputerowe w Wielkopolsce, nr RPWP.08.02.00-30-0234/15 1. INFORMACJA: a. Pojęcia związane z Internetem i. podstawowe

Bardziej szczegółowo

Czy Twoja biblioteka?

Czy Twoja biblioteka? Czy Twoja biblioteka? Stworzyła internetową społeczność użytkowników? Gdy wprowadza jakąś usługę, to czy systematycznie ocenią ją i usprawnia? Bierze pod uwagę opinie użytkowników? Zna potrzeby swoich

Bardziej szczegółowo

BIONORICA Polska Sp z o.o. CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Lunapret 1

BIONORICA Polska Sp z o.o. CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Lunapret 1 CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO Lunapret 1 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Lunapret Valerianae radicis extractum siccum + Lupuli strobili extractum siccum tabletki powlekane, 250 mg + 60 mg 2. SKŁAD

Bardziej szczegółowo