KARDIOLOGIA. Nr 2(5) Wydawnictwo DUX ISSN: Lipiec 2014

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "KARDIOLOGIA. Nr 2(5) Wydawnictwo DUX ISSN: 2300-4444 Lipiec 2014"

Transkrypt

1 Specialist Nursing Nr 2(5) Wydawnictwo DUX ISSN: Lipiec 2014 KARDIOLOGIA Niedoceniona rola profilaktyki chorób układu krążenia. Nowości zawarte w wytycznych Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego strona: 216 Pokontrastowa niewydolność nerek w świetle publikacji - rola pielęgniarki w jej zapobieganiu Opieka nad chorym z zaburzeniami kardiologicznymi w przebiegu Boreliozy z Lyme strona: 230 strona: 239

2 Pielęgniarstwo Specjalistyczne - Pismo nowoczesnej pielęgniarki i położnej Specialist Nursing SPIS TREŚCI: 214 Zasady publikowania prac w czasopiśmie PIELĘGNIARSTWO SPECJALISTYCZNE 215 Od Redakcji 216 Niedoceniona rola profilaktyki chorób układu krążenia. Nowości zawarte w wytycznych Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego 220 Rola diety w profilaktyce i leczeniu chorób układu krążenia oraz cukrzycy typu Pokontrastowa niewydolność nerek w świetle publikacji - rola pielęgniarki w jej zapobieganiu 239 Opieka nad chorym z zaburzeniami kardiologicznymi w przebiegu Boreliozy z LYME 247 Ocena poziomu stresu przedoperacyjnego u dzieci poddawanych zabiegom kardiochirurgicznym na podstawie subiektywnej opinii rodziców 252 Analiza porównawcza wiedzy i umiejętności pielęgniarek w sprawowaniu opieki nad Chorymi leczonymi z wykorzystaniem terapii ECMO 258 Wpływ napojów Energetyzujących na układ krążenia 265 Rola rehabilitacji w terapii ciężkiego i długotrwałego przebiegu pooperacyjnego u Chorego po reinplantacji zastawki mitralnej - opis przypadku 274 ODBORNÝ RECENZOVANÝ ČASOPIS PIELĘGNIARSTWO SPECJALISTYCZNE Časopis modernej sestry a pôrodnej asistentky ( ošetrovateľstvo v špecializačných odboroch ) 275 Zaproszenie na: I MIĘDZYNARODOWĄ KONFERENCJĘ PIELĘGNIARSTWA SPECJALI- STYCZNEGO Wydawca: Wydawnictwo DUX Robert Szczendzina ul. Karola Miarki 11/ Bytom Dane kontaktowe: tel.: fax: (32) adres ZASADY PUBLIKOWANIA PRAC W CZASOPIŚMIE PIELĘGNIARSTWO SPECJALISTYCZNE pełny tekst opublikowany na stronie redakcji Redakcja stara się czuwać nad merytoryczną stroną pisma, jednak za treść artykułu odpowiada jego Autor. Wydawca ani Rada Programowa nie ponoszą odpowiedzialności za skutki ewentualnych nierzetelności. Przesłanie prac do redakcji: Przesłanie prac do redakcji jest równoznaczne z oświadczeniem, że praca nie była dotychczas publikowana w innych czasopismach oraz nie była wcześniej złożona w innej redakcji. Oddanie pracy do druku jest jednoznaczne ze zgodą wszystkich Autorów na jej publikację i oświadczeniem, że Autorzy mieli pełny dostęp do wszystkich danych w badaniu i biorą pełną odpowiedzialność za całość danych i dokładność ich analizy. Dopuszcza się druk prac już opublikowanych ze względów ważnych dla czytelników, ale z adnotacją, iż jest to przedruk oraz ze wskazaniem źródła i nazwy poprzedniej publikacji. Wersja elektroniczna prac. Redakcja wymaga nadsyłania prac wyłącznie w formie elektronicznej na adres com. Prace powinny być napisane w edytorze tekstu Word co najmniej 6, czcionka Times New Roman o wielkości 12 pkt. Objętość prac oryginalnych i poglądowych nie powinna być większa niż 16 stron a kazuistycznych 12 stron maszynopisu, łącznie z piśmiennictwem, rycinami, tabelami i streszczeniami (standardowa strona znaków). Prace powinny być pisane w formacie A-4 z zachowaniem podwójnego odstępu, z lewej strony należy zachować margines 2 cm, a z prawej margines szerokości 3 cm. Propozycje wyróżnień należy zaznaczyć w tekście pismem pogrubionym (bold). Na pierwszej stronie należy podać: tytuł pracy w języku polskim i angielskim; pełne imię i nazwisko Autora (Autorów) pracy. Przy pracach wieloośrodkowych prosimy o przypisanie Autorów do ośrodków, z których pochodzą; pełną nazwę ośrodka (ośrodków), z którego pochodzi praca (w wersji oficjalnie ustalonej); wskazać Autora do korespondencji oraz adres na jaki Autor życzy sobie otrzymać korespondencję (służbowy lub prywatny) wraz z tytułem naukowym, pełnym imieniem i nazwiskiem oraz z numerem telefonu i adresem poczty elektronicznej. Układ pracy. Układ pracy powinien obejmować wyodrębnione części: Wprowadzenie, Cel pracy, Materiał i metodyka (w ramach części metodyka - Informacja o stanowisku Komisji Bioetycznej), Wyniki badań, Omówienie/ Dyskusja, Wnioski/ Podsumowanie, Piśmiennictwo, Tabele, Ryciny. Materiał i metodyka musi szczegółowo wyjaśniać wszystkie zastosowane metody badawcze, które są uwzględnione w wynikach. Należy podać nazwy metod statystycznych i oprogramowania zastosowanych do opracowania wyników. Prawa i obowiązki autorskie. Jeśli Autorzy nie zastrzegają inaczej w momencie zgłaszania prac, Wydawca nabywa na zasadzie wyłączności ogół praw autorskich do wydrukowanych (w tym prawo do wydawania drukiem, na nośnikach elektronicznych, CD i innych oraz w Internecie). Bez zgody Wydawcy dopuszcza się jedynie drukowanie streszczeń. Autorzy otrzymują 1 egzemplarz czasopisma. Tytułem powyższego wykorzystania utworów, Autorom nie są wypłacane honoraria. Po akceptacji pracy do druku Autor zostanie poinformowany drogą elektroniczną. Autorzy publikacji nie ponoszą kosztów z tytułu wydania pracy. 214

3 Od Redakcji Szanowne Koleżanki i Koledzy, Oddajemy w Państwa ręce kolejny piaty numer naszego pisma. Cieszy nas bardzo to- że mamy już grupę naszych stałych czytelników, która z miesiąca na miesiąc się powiększa. Wydawanie nowego pisma nie jest rzeczą łatwą, ale dzięki zaangażowaniu Rady Redakcyjnej, Rady Naukowej udało nam się zamknąć pierwszy rok działalności, a dzięki autorom prac rozpoczynamy pracę jako pismo, które ma już pewien dorobek. W nowy rok wydawniczy wchodzimy z nową szatą graficzną, oraz co bardzo istotne z punktu widzenia rozwoju czasopisma z tłumaczeniami prac na język angielski. Chciałam bardzo podziękować naszym tłumaczkom, które podjęły się tej pracy i umożliwiają nam dzięki przekładowi, dotarcie do pielęgniarek poza granice Polski. Zakończenie pierwszego roku to tez czas na podsumowanie : wydaliśmy 4 nr z prawie 40 pracami naukowymi w 4 dziedzinach pielęgniarstwa. To też czas na plany : chcielibyśmy kontynuować publikowanie w kolejnych dziedzinach, zmienić stronę internetową na bardziej funkcjonalna z prostym dostępem i wyszukiwaniem artkułów oraz autorów. Uzyskać wpisy do baz czasopism naukowych do, których złożyliśmy aplikacje oraz co ważna spotkać się z naszymi czytelnikami w Racławicach koło Krakowa na I Międzynarodowej Konferencji Pielęgniarstwa Specjalistycznego. SŁOWO OD REDAKTOR NACZELNEJ Zbliża się czas wakacji, odpoczynku, dla niektórych intensywnej pracy, życzę wszystkim udanych wakacji z odrobina refleksji i Pielęgniarstwem Specjalistycznym jako lektura obowiązkową. Z pozdrowieniami Ewa Molka Redaktor Naczelna: dr n.med. Ewa Molka Zespół redakcyjny: mgr Renata Mroczkowska mgr Ewa Rogula mgr Anna Wais mgr Lucyna Plewa Zespół Tłumaczy: mgr Wojciech Nyklewicz mgr Agnieszka Wypych-Zych Rada Naukowa: dr n.med. Ewa Molka dr n.med Izabella Uchmanowicz dr n.med. Beata Jankowska-Polańska dr n.med. Grażyna Franek dr n o zdr. Wioletta Pollok -Waksmańska dr n.med. Sylwia Krzemińska dr n.med. Dorota Dobrzyń -Matusiak dr n.med. Katarzyna Łagoda dr n.hum. Urszula Marcinkowska dr hab. Joanna Rosińczuk - Tonderys PhDr. Milan Laurinc, dipl. s. (Słowacja) PhDr. Lukas Kober, PhD (Słowacja) Bc. Tomáš Válek (Czechy) mgr Ivana Harvanova (Słowacja) 215

4 Pielęgniarstwo Specjalistyczne - Pismo nowoczesnej pielęgniarki i położnej Specialist Nursing STRESZCZENIE Choroby układu sercowo-naczyniowego są główną przyczyną zgonów w krajach rozwiniętych, w tym w Polsce. Pomimo znacznej poprawy w zakresie nowoczesnego leczenia ostrych zespołów wieńcowych Polska pozostaje krajem o zwiększonej zapadalności na choroby układu krążenia. Jednym z powodów takiej sytuacji są niewystarczające działania w zakresie profilaktyki. W pracy przedstawiono najważniejsze zmiany w wytycznych Prewencji chorób sercowo-naczyniowych w praktyce klinicznej. Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego zostały opublikowane w 2012 roku i przyjęte przez Polskie Towarzystwo Kardiologiczne. Słowa kluczowe: prewencja, choroby sercowo-naczyniowe, wytyczne SUMMARY Cardiovascular diseases are the main reason of death in developed countries including Poland. In spite of significant improvement in the treatment of acute coronary syndromes Poland remains country of increased number of cardiovascular disease. One of the reason of such unfavour situation is insufficient prevention. The most important changes in the Guidelines on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice have been presented in the paper. The guidelines of the European Society of Cardiology were published in 2012 and have been accepted by Polish Cardiological Society. Key words: prevention, cardiovascular disease, guidelines Niedoceniona rola profilaktyki chorób układu krążenia. Nowości zawarte w wytycznych Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Underestimated role of cardiovascular prevention. News in the guidelines of the European Society of Cardiology Przemysław Trzeciak III Katedra i Oddział Kliniczny Kardiologii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego, Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu CHOROBY UKŁADU SERCOWO-NACZYNIOWEGO - SKALA PROBLEMU Choroby sercowo-naczyniowe (ChSN) są główną przyczyną zgonów w krajach uprzemysłowionych. Szacuje się, że w Europie 42% wszystkich zgonów kobiet i 38% zgonów mężczyzn jest spowodowana chorobami układu krążenia [1]. Polska do niedawna była krajem o bardzo wysokiej zapadalności i umieralności z powodu ChSN. Jak wynika z analizy Sansa i wsp. obejmującej lata Polska należała w Europie do grupy krajów o wysokiej umieralności z powodu chorób układu krążenia. Gorsza sytuacja występowała tylko w Rumunii, na Węgrzech i niektórych rejonach dawnego Związku Radzieckiego [2]. Od tego czasu w naszym kraju dokonano gigantycznego wysiłku, którego celem była poprawa tak niekorzystnej statystyki. Efekty tych działań są imponujące. W naszym kraju wprowadzono system nowoczesnego inwazyjnego leczenia zawału serca (ZS). W ramach tego systemu znakomita większość chorych z ostrymi zespołami wieńcowymi (OZW) jest leczona zgodnie z najnowszymi europejskimi standardami z wykorzystaniem metody przezskórnej interwencji wieńcowych (PCI). Jeszcze 20 lat temu stent wieńcowy wydawał się być dobrem luksusowym. Dziś jest wszczepiany praktycznie u każdego chorego z ZS. Piętnaście lat temu środowisko polskich kardiologów stawiało sobie za wzór do naśladowania holenderski model nowoczesnego leczenia zawałów serca oparty na sieci pracowni hemodynamicznych, do których w stosunkowo krótkim czasie dociera chory z OZW. Dziś podobny model funkcjonuje z powodzeniem w naszym kraju. Pod względem liczby PCI w ZS nasz kraj osiągnął poziom państw od nas zamożniejszych takich jak Niemcy, Szwajcaria, czy Holandia. Także pod względem liczby zabiegów angioplastyki wieńcowej w stabilnej chorobie wieńcowej Polska należy do ścisłej europejskiej czołówki. Pomimo ogromnego postępu w zakresie inwazyjnego leczenia ZS i choroby wieńcowej z opublikowanych w 2012 roku wytycznych Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) a dotyczących Prewencji chorób sercowo-naczyniowych w praktyce klinicznej [3] wynika, że Polska należy do krajów dużego ryzyka ChSN obok 216

5 Profilaktyka chorób ukł. krążenia państw o zbliżonej kulturze jak Czechy, Słowacja, Węgry, Rumunia i Estonia. Pojawia się nieodparte pytanie: z czego to wynika? Dlaczego pomimo tak ogromnego wysiłku, postępu w leczeniu ZS Polska jest postrzegana jako kraj dużego ryzyka ChSN? Odpowiedź jest prosta i krótka: niewystarczająca profilaktyka! Jak wynika z analizy opublikowanej przed 3 laty na łamach European Heart Journal na redukcję śmiertelności w ChSN samo leczenie ma tylko pewien ograniczony wpływ. Okazuje się, że bardzo duże i wciąż niedocenione znaczenie ma właściwa profilaktyka, zarówno pierwotna jak i wtórna. Autorzy pracy przytoczyli wyniki kilku analiz w których wykazano, że udział właściwej kontroli podstawowych czynników ryzyka choroby wieńcowej przyczynił się do większej redukcji śmiertelności w chorobie niedokrwiennej serca (44-76%) niż samo leczenie (23-47%) [4]. W ubiegłym roku na łamach prestiżowego czasopisma British Medical Journal pojawiła się analiza ośrodka gdańskiego w której analizowano jakie czynniki miały wpływ na redukcję liczby zgonów z powodu choroby wieńcowej w Polsce w latach [5]. Udział samego leczenia w redukcji śmiertelności wyniósł 37%, natomiast udział profilaktyki pierwotnej i wtórnej wyniósł 54%. Do czynników, które w największym stopniu przyczyniły się do zmniejszenia ilości zgonów był spadek średniego stężenia cholesterolu oraz zmniejszenie odsetka palących mężczyzn. Nowoczesne leczenie i działania profilaktyczne spowodowały redukcję liczby zgonów na przestrzeni 15 lat o ponad 26 tysięcy [5]. Trudno oprzeć się refleksji, że w naszym kraju dokonano bardzo wielkiego postępu w zakresie leczenia, ale wciąż mamy bardzo wiele do zrobienia w zakresie profilaktyki. Potrafimy nowocześnie i skutecznie leczyć, ale jednocześnie pojawia się pytanie: dlaczego tak często chorujemy? Niestety bolączką naszego systemu opieki zdrowotnej są wciąż niewystarczające działania w zakresie profilaktyki. Należy pamiętać, że współcześnie aż 80% incydentów sercowo-naczyniowych można byłoby zapobiec poprzez zmianę stylu życia i wyeliminowanie lub znaczną redukcję narażenia na główne czynniki ryzyka [1]. W kontekście takich faktów jeszcze cenniejsze stają się najnowsze wytyczne Prewencji chorób sercowo-naczyniowych w praktyce klinicznej opracowane przez zespół roboczy ESC i przyjęte przez Polskie Towarzystwo Kardiologiczne [3]. W pracy omówiono najważniejsze zmiany i nowości, które pojawiły się w zaleceniach. OCENA RYZYKA SERCOWO-NACZYNIO- WEGO Wytyczne podkreślają konieczność oszacowywania tzw. ryzyka sercowo-naczyniowego (RSN). Wprowadzono 4 zamiast uprzednio 2 kategorii ryzyka. Do oszacowywania ryzyka można posługiwać się tablicami ryzyka SCORE, różnymi dla poszczególnych grup krajów europejskich. Do grupy bardzo dużego RSN zaliczono osoby z potwierdzoną w badaniach inwazyjnych i nieinwazyjnych ChSN, pacjentów po przebytym zawale serca, udarze mózgu i zabiegach rewaskularyzacyjnych na naczyniach wieńcowych, chorych z cukrzycą typu 1 lub 2 z co najmniej jednym czynnikiem ryzyka sercowo-naczyniowego i/lub z uszkodzeniem narządowym (takim jak mikroalbuminuria: mg/24 godz), osoby z ciężką przewlekłą chorobą nerek, oraz ryzykiem SCORE ocenianym na 10% i więcej. Do kategorii dużego RSN zaliczono osoby ze znacznie nasilonym pojedynczym czynnikiem ryzyka (np. z dyslipidemią rodzinną, ciężkim nadciśnieniem tętniczym), chorych na cukrzycę typu 1 lub 2 bez dodatkowych czynników ryzyka ani uszkodzenia narządowego, pacjentów z umiarkowaną przewlekłą chorobą nerek oraz ryzykiem SCORE 5-10%. Do grupy umiarkowanego ryzyka zaliczono chorych z ryzykiem SCORE ocenianym w przedziale 1-5%, a małego ryzyka pacjentów z ryzykiem SCORE poniżej 1%. POSTĘPOWANIE W HIPERCHOLESTE- ROLEMII, CUKRZYCY, NADCIŚNIENIU TĘTNICZYM I PO OZW Ocena RSN znajduje swe zastosowanie także w określaniu zalecanych wartości parametrów gospodarki lipidowej. Poziom cholesterolu całkowitego (TC) u osób obciążonych małym lub umiarkowanym RSN powinien wynosić poniżej 5 mmol/l (190 mg/dl) a cholesterolu LDL (LDL-C) poniżej 3 mmol/l (115 mg/dl). Zalecane wartości LDL-C u osób obciążonych dużym i bardzo dużym RSN powinny wynosić odpowiednio poniżej 2,5 mmol/l (100mg/dl) i 1,8 mmol/l (70 mg/dl). Wytyczne podkreślają konieczność stosowania leków hipolipemizujących u chorych z hipercholesterolemią rodzinną i chorobą tętnic kończyn dolnych i tętnic szyjnych. Terapię statyną zaleca się u chorych z ostrymi zespołami wieńcowymi i po udarze 217

6 Pielęgniarstwo Specjalistyczne - Pismo nowoczesnej pielęgniarki i położnej Specialist Nursing niedokrwiennym mózgu, który nie był spowodowany zatorem (klasa zaleceń I poziom wiarygodności A). Wytyczne zalecają rozważanie stosowanie statyny jako leku pierwszego rzutu u chorych z dyslipidemią po przeszczepieniu narządów (IIa/B) a także u chorych na przewlekłą chorobę nerek (stadia 2-5) dostosowywując docelowe stężenia LDL-C do stopnia niewydolności nerek (IIa/C). Sporo zmian pojawiło się w zaleceniach dotyczących leczenia cukrzycy. W poprzednich wytycznych z roku 2007 zalecane wartości hemoglobiny glikowanej (HbA1C) wynosiły poniżej 6,5%. W najnowszych wytycznych zalecane wartości HbA1C są mniej restrykcyjne i wynoszą 7% (I/A). Podkreśla się potrzebę unikania hipoglikemii, która jak wiadomo ma wpływ na zwiększenie częstości incydentów naczyniowych. Potwierdzeniem tego są wyniki opublikowanego badania ACCORD (Action to Control Cardiovascular Risk in Diabetes), w którym wzięło udział ponad pacjentów z cukrzycą typu 2 i ChSN w wywiadach lub dodatkowymi czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego. Chorych przypisano losowo do intensywnego leczenia z docelowym stężeniem HbA1C < 6,05 lub standardowej kontroli glikemii, z HbA1C 7,0-7,9%. Badanie przerwano przedwcześnie po 3,5 roku z powodu istotnie większej umieralności ogólnej w grupie intensywnego leczenia, w której stwierdzono więcej zgonów z dowolnej przyczyny i więcej zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych [6]. Zaleca się u wszystkich chorych z cukrzycą stosowanie statyn (I/A) a rekomendowanym lekiem pierwszego rzutu w leczeniu jest metformina (IIa/B). Zmianie uległy docelowe wartości ciśnienia tętniczego, które nie powinny przekraczać 140/80 mmhg. Kwas acetylosalicylowy (ASA) nie jest zalecany u pacjentów bez rozpoznanej choroby na podłożu miażdżycowym. Rekomendowane wartości TC i LDL-C u osób bez choroby na podłożu miażdżycowym wynoszą odpowiednio 4,5 mmol/l i 2,5 mmol/l a u chorych obciążonych bardzo dużym RSN stężenie cholesterol LDL w surowicy powinno być niższe od 1,8 mmol/l. Sporo miejsca wytyczne poświęcają farmakoterapii w nadciśnieniu tętniczym. Zaleca się niezwłoczne rozpoczęcie farmakoterapii u pacjentów z nadciśnieniem 3 stopnia, a także u osób z nadciśnieniem 1 i 2 stopnia, u których stwierdza się duże lub bardzo duże ryzyko choroby sercowo-naczyniowej. U chorych z cukrzycą zaleca się stosowanie ACE -inhibitorów lub inhibitorów receptora angiotensyny. Docelowe wartości ciśnienia tętniczego nie powinny przekraczać 140/90 mmhg. Ciekawe zmiany dotyczą leczenia przeciwpłytkowego. Małe dawki ASA zalecane są tylko u pacjentów, którzy przebyli incydent sercowo-naczyniowy. Postęp w zakresie leczenia OZW i stosowanych coraz skuteczniejszych leków przeciwpłytkowych znalazł swoje odbicie w wytycznych. W ostrej fazie OZW i przez 12 miesięcy zaleca się stosowanie inhibitora receptora P2Y12 (tikagrelor lub prasugrel) w połączeniu z ASA (I/B). Należy podkreślić, że klopidogrel zalecany jest u tych chorych u których nie można stosować tikagreloru lub prasugrelu. Szkoda, że w Polsce dotychczas jest refundowany jedynie klopidogrel. U chorych po przebytym przejściowym niedokrwieniu mózgu lub udarze niedokrwiennym zaleca się dipirydamol z ASA lub sam klopidogrel, a w razie nietolerancji dipirydamolu (bóle głowy) lub klopidogrelu rekomenduje się stosowanie samego ASA. W stosowaniu leków przeciwkrzepliwych w ramach prewencji pierwotnej na przestrzeni ostatnich lat zaszły spore zmiany. Jeszcze do niedawno panował pogląd, że należy w celu zapobieganiu zawału serca zażywać kwas acetylosalicylowy. W obowiązujących wytycznych nie zaleca się stosowania ASA i klopidogrelu u osób bez ChSN z uwagi na zwiększone ryzyko poważnego krwawienia (III/B). Nadwaga i zasady prawidłowego żywienia Wytyczne Prewencji chorób sercowo-naczyniowych w praktyce klinicznej odnoszą się także do problemu nadwagi i otyłości podkreślając, że zmniejszenie masy ciała u tych osób korzystnie wpływa na ciśnienie krwi, dyslipidemii i zmniejsza zapadalność na ChSN. Mężczyźni z obwodem talii > 102 cm i kobiety z obwodem talii > 88 cm powinni schudnąć a mężczyźni z obwodem talii > 94 cm i kobiety z obwodem talii > 80 cm powinni nie zwiększać masy ciała. Trzewna tkanka tłuszczowa stanowi aktywny narząd wydzielania wewnętrznego odpowiedzialny za syntezę różnych związków wpływających na ryzyko wystąpienia ChSN. Zalecenia określają co powinno wchodzić w skład prawidłowej diety. Nasycone kwasy tłuszczowe powinny dostarczać poniżej 10% łącznej wartości energetycznej pożywienia, co można uzyskać poprzez zastępowanie ich wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi. Spożycie nienasyconych kwasów tłuszczowych z grupy trans powinno być jak najmniejsze. Jedna z meta- 218

7 Profilaktyka chorób ukł. krążenia analiz wykazała, że zwiększenie spożycia kwasów tłuszczowych z grupy trans o ilość odpowiadającą 2% łącznej wartości energetycznej pożywienia powoduje zwiększenie ryzyka choroby niedokrwiennej serca średnio o 23% [7]. Zaleca się, aby z kwasów tłuszczowych z grupy trans pochodziło < 1% łącznej wartości energetycznej pożywienia. Wytyczne rekomendują spożycie mniej niż 5 gram soli dziennie. Należy przyjmować gram błonnika dziennie, pochodzącego z produktów pełnoziarnistych, owoców i warzyw. Zaleca się spożywanie codziennie 200 g owoców (w 2-3 porcjach) i 200 g warzyw (w 2-3 porcjach). Ryby powinny być spożywane co najmniej 2 razy w tygodniu, w tym 1 raz w tygodniu ryby tłuste. Spożycie napojów alkoholowych powinno być ograniczone do 20 g alkoholu dziennie u mężczyzn i 10 g alkoholu dziennie u kobiet. ZASADY PRAWIDŁOWEGO WYSIŁKU FIZYCZNEGO Wytyczne precyzyjnie określają jaki wysiłek powinny wykonywać zarówno osoby zdrowe jak i pacjenci z chorobą wieńcową i po zabiegach rewaskularyzacyjnych. Osoby zdrowe w każdym wieku powinny przeznaczać 2,5 do 5 godzin tygodniowo na wysiłek fizyczny lub ćwiczenia aerobowe o co najmniej umiarkowanej intensywności lub 1-2,5 godziny tygodniowo na wysiłek o dużej intensywności. Osoby po przebytym zawale mięśnia sercowego, po zabiegu wszczepienia bypassów aortalno -wieńcowych, po PCI, ze stabilną chorobą wieńcową i niewydolnością serca zaleca się ćwiczenia aerobowe o umiarkowanej lub dużej intensywności trwające 30 minut co najmniej 3 razy w tygodniu. PODSUMOWANIE Najnowsze wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego to zbiór zaleceń, których stosowanie umożliwia zmniejszyć ryzyko chorób układu krążenia. Skuteczność profilaktyki ChSN wymaga wielu działań nie tylko ukierunkowanych na optymalną farmakoterapię, której celem jest normalizacja wartości ciśnienia tętniczego i glikemii. Szczególne zastosowanie wytyczne wydają się mieć w Polsce kraju o wysokiej zapadalności na zawały serca i udary mózgu. Jan Kochanowski w XVI wieku pisał w jednej ze swoich fraszek Polak mądry po szkodzie. Gdyby żył współcześnie i obserwował niektórych pacjentów po przebytym zawale serca, którzy palą papierosy i nie stosują się do jakichkolwiek zaleceń mógłby dziś napisać: Nową przypowieść niejeden Polak sobie kupił, że i przed i po zawale głupi. PIŚMIENNICTWO: 1. Leśniak W, Gajewski P: Prewencja chorób sercowo-naczyniowych w praktyce klinicznej. Podsumowanie wytycznych europejskich Medycyna Praktyczna - Kardiologia 2012(3), Sans S, Kesteloot H, Kromhout: The burden of cardiovascular diseases mortality in Europe. Task force of the European Society of Cardiology on cardiovascular mortality and morbidity statistics in Europe. Eur Heart J 1997(18): Perk J, de Backer G, Gohlke HP et al.: European Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice (version 2012): The fifth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and other societes on cardiovascular disease prevention in clinical practice (constituted by representatives of nine societes and by invited experts). Developed with the special contribution of the European Association for Cardiovascular Prevention & Rehabilitation (EACPR). Eur Heart J 2012; 33: Di Chiara A, Vanuzzo D: Does surveillance impact on cardiovascular prevention? Eur Heart J 2009; 30: Bandosz P, O`Flaherty M, Drygas W et al: P Decline in mortality from coronary heart disease in Poland after socioeconomic transformation: modelling study. BMJ 2012; 344:d8 136 doi: /bmj.d Gerstein HC, Miller ME, Byington RP et al.: Effects of intensive glucose lowering in type 2 diabetes. N Eng J med 2008; 358: Mozaffarian D, Katan MB, Ascherio A et al.: Trans fatty acids and cardiovascular disease. N Engl J Med 2006; 354:

8 Pielęgniarstwo Specjalistyczne - Pismo nowoczesnej pielęgniarki i położnej Specialist Nursing Rola diety w profilaktyce i leczeniu chorób układu krążenia oraz cukrzycy typu 2. Underestimated role of cardiovascular prevention. News in the guidelines of the European Society of Cardiology Elżbieta Pacia Szpital Chorób Płuc im. św. Józefa w Pilchowicach Małgorzata Pytel Śląskie Centrum Serca Zabrze Cukrzyca i choroby układu krążenia często jawią się jako dwie strony medalu: cukrzycę uznano za jeden z najważniejszych czynników ryzyka miażdżycy i w konsekwencji choroby niedokrwiennej serca (ChNS), a także odwrotnie wiele osób z rozpoznaniem chorób układu sercowo-naczyniowego cierpi na cukrzycę lub stany przedcukrzycowe [20]. Dieta w profilaktyce i leczeniu ChNS ma na celu zmniejszenie żywieniowo zależnych czynników ryzyka a w szczególności otyłości, dyslipidemii, nadciśnienia tętniczego i zaburzeń gospodarki węglowodanowej [14]. SUMMARY Diabetes and cardiovascular disease often appear as two sides of a coin. Diabetes was proved to be one of the most important risk factors for atherosclerosis and, consequently, coronary heart disease (CHD), and vice versa - a lot of people with a diagnosis of cardiovascular diseases suffer from diabetes or prediabetes [20]. The aim of diet in prophylaxis and treatment of coronary heart disease is to reduce nutritionally subsidiaries of risk factors and particularly obesity, dyslipidemia, hypertension and disorders in glucose metabolism[14]. Podstawową zasadą postępowania dietetycznego jest redukcja masy ciała u osób z nadwagą (BMI = 24, kg/m2), a zwłaszcza otyłością (BMI >30kg/m2) poprzez zastosowanie diety niskoenergetycznej, połączonej z aktywnością fizyczną. Otyłość otyłości równa nie jest. Najbardziej niebezpieczna jest otyłość brzuszna. Najprostszą metodą oceny jest pomiar obwodu talii centymetrem krawieckim. Wskaźnikiem otyłości brzusznej jest obwód talii >88 u kobiet i > 102 cm u mężczyzn. Ryzyko powikłań związanych z tym rodzajem otyłości jest bardzo duże. Tkanka tłuszczowa w obrębie brzucha uczestniczy w rozwoju zmian miażdżycowych i cukrzycy typu 2-go: przyczynia się do powstania oporności tkanek na insulinę, sprzyja wzrostowi czynników prozakrzepowych, zmniejsza stężenie cholesterolu we frakcji HDL, powoduje zwiększenie stężenia trójglicerydów w surowicy krwi oraz małych gęstych LDL charakteryzujących się dużą aterogennością [2,8] Pierwszym kokiem przy ustaleniu diety jest obliczenie zapotrzebowania energetycznego, co można zrobić stosując się do następujących zaleceń: osoba leżąca - 20 kcal/kg należnej masy ciała/dobę, praca umysłowa: kcal/kg należnej masy ciała/dobę, osoba codziennie wykonująca ćwiczenia fizyczne - 35 kcal/kg należnej masy ciała/dobę, osoba wykonująca ciężką pracę fizyczną - 40 kcal/kg należnej masy ciała/dobę [9, 18]. Przedstawione wyżej dane dotyczą należnej, a nie rzeczywistej masy ciała. Zapotrzebowanie musimy więc szacować dla docelowej masy ciała (dla BMI <25 kg/m2 ), którą możemy obliczyć ze wzoru: (wzrost w m)2 * 25. Tak obliczoną należną masę ciała mnożymy przez podane wyżej zapotrzebowanie energetyczne i od uzyskanego wyniku odejmujemy kcal dla uzyskania odpowiedniego deficytu kalorycznego. Przy deficycie kalorycznym sięgającym kcal/dobę należy 220

9 się spodziewać utraty masy ciała rzędu 0,5-1kg/ tydzień, co jest optymalnym tempem chudnięcia. Należy jednak podkreślić, że długoterminowe utrzymanie znacznie zredukowanej masy ciała jest dla pacjenta często bardzo trudne. Większość osób wykazuje tendencję do ponownego tycia. Dlatego obecnie uważa się, że długotrwały efekt odchudzania jest ważniejszy niż wielkość redukcji masy ciała (m.c.). Lepiej zadowolić się mniejszą redukcją m.c. i utrzymać uzyskany efekt przez lata. Kilkakrotnie ponawiane kuracje odchudzające, po których następuje ponowne tycie (tzw. efekt jo-jo), prowadzą do zaostrzenia zaburzeń metabolicznych i oporności na odchudzanie. Nie należy przez to rozumieć, że uzyskanie należnej m.c. jest niewskazane. Trzeba jedynie podkreślić, że jest to cel mniej ważny niż długoletnie utrzymanie efektu odchudzania. Wykazano, że już ubytek 10% masy ciała przynosi szereg korzyści zdrowotnych w postaci obniżenia ciśnienia krwi, stężenia glukozy oraz poprawienia profilu lipidowego (zmniejszenie stężenia trójglicerydów, cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL, a zwiększenie stężenia cholesterolu HDL) [16]. Biorąc pod uwagę powszechność występowania miażdżycy w krajach rozwiniętych europejska grupa ekspertów zaproponowała w 2001r. cele żywieniowe dla populacji europejskiej, które mają na względzie zmniejszenie ryzyka ChNS. Tabela 1. Populacyjne cele żywieniowe i cechy stylu życia zgodne z wymaganiami profilaktyki przewlekłych chorób niezakaźnych w Europie (EURODIET). Źródło: Szostak W. B.. Choroby układu krążenia. W:Praktyczny podręcznik dietetyki. Red. Jarosz M., Wyd. IŻŻ, Warszawa, 2010). 1 - American Heart Association poleca ograniczenie spożycia izomerów trans < 1% energii Rola diety - choroby ukł. krążenia i cukrzycy t.2 BMI - wskaźnik masy ciała EPA - kwas eikozapentaenowy DHA - kwas dokozaheksaenowy Do najważniejszych składników żywności, które zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych należą: nasycone kwasy tłuszczowe, izomery trans nienasyconych kwasów tłuszczowych, zbyt wysokie spożycie kwasów omega-6 w stosunku do omega-3, cholesterol pokarmowy - w mniejszym stopniu. Najważniejsze składniki żywności, które należy brać pod uwagę w prewencji chorób sercowo-naczyniowych to: kwasy tłuszczowe jednonienasycone (kwas oleinowy), kwasy tłuszczowe wielonienasycone omega-3 (alfa-linolenowy, EPA, DHA), antyoksydanty (wit. C, E, beta-karoten, polifenole), kwas foliowy, błonnik w mniejszym stopniu [14]. O przeciwmiażdżycowym charakterze diety decyduje wybór odpowiedniego rodzaju tłuszczu [3].Nasycone kwasy tłuszczowe podnoszą stężenie cholesterolu w surowicy krwi i we frakcji LDL. Stąd u podstaw profilaktyki miażdżycy leży ograniczenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych poniżej 10% ogółu energii (tj. do 22g w diecie 2000 kcal), a w przypadku hipercholesterolemii do 7% energii (tj. do 15g w diecie 2000 kcal). Aby to osiągnąć należy unikać bądź ograniczać spożycie pełnotłustych produktów mlecznych (mleko tłuste 3,2%tł. i więcej, masło, śmietana, mleko kondensowane, sery twarogowe tłuste, sery żółte, pleśniowe, topione, ser feta, serki fromage, serki śmietankowe do smarowania), tłustego mięsa (tłuste mięso wieprzowe, wołowe, mięso z kaczki, gęsi, baraninę, mięsa smażone w panierce, podroby np. pasztety, kaszanka, salceson, kiełbasy drobno mielone np. frankfuterki, metka, parówki, salami, mielonka). Należy też wykluczyć margaryny 221

10 Pielęgniarstwo Specjalistyczne - Pismo nowoczesnej pielęgniarki i położnej Specialist Nursing twarde z olejem palmowym i kokosowym oraz słodycze wyprodukowane z ich udziałem (m.in. czekolada mleczna, biała, batony, croissanty). W diecie powinno się uwzględniać chude mleko i odtłuszczone przetwory mleczne: kefir, jogurt, maślankę o zaw. tłuszczu 0% lub 0,5 %, chudy biały ser, z mięs: mięso z indyka, kurczaka bez skóry, mięso z królika, cielęcinę, chude wędliny np. drobiowe, szynkę wołową gotowaną. Do smarowania pieczywa używać niewielkich ilości margaryny miękkiej (z kubeczka). Spośród wszystkich kwasów tłuszczowych izomery trans nienasyconych kwasów tłuszczowych wpływają szczególnie niekorzystnie na stężenie lipoprotein. Powodują wzrost stężenia cholesterolu LDL silniej niż nasycone kwasy tłuszczowe, poza tym obniżają dobry cholesterol HDL, czego nie powodowały tłuszcze nasycone. Pobudzają również agregację płytek krwi. Podejrzewane są również o działanie rakotwórcze [3]. Izomery trans powstają pod wpływem wysokiej temperatury w procesie przemysłowego utwardzania tłuszczów roślinnych. Główne źródło izomerów trans: margaryny zwłaszcza kostkowe i produkty z ich udziałem czyli wyroby cukiernicze, batoniki, ciasteczka herbatniki, krakersy itp. wyroby czekoladowe, a także fast foody, pop-corn, zupy i sosy w proszku, chipsy. Dopuszczalna ilość izomerów trans w dobowej diecie wynosi do 1% energii (do 2g w diecie 2000 kcal) [4].W Polsce nie ma obowiązku umieszczania na etykiecie produktów spożywczych informacji o zawartości kwasów tłuszczowych trans, w efekcie możemy zjadać niekontrolowane ich ilości wraz z codzienną dietą. Należy czytać etykiety - jeśli w wykazie składników jest tłuszcz roślinny utwardzony czy uwodorniony możemy być pewni, że produkt zawiera izomery trans. Do smarowania pieczywa należy wybierać margaryny jak najbardziej miękkie, prawie półpłynne czytać uważnie etykiety, na nielicznych producenci deklarują, że mają w składzie brak lub niską ilość kwasów tłuszczowych trans. Podwyższony poziom cholesterolu całkowitego we krwi wiąże się ze wzrostem ryzyka sercowo-naczyniowego, ale z całego profilu lipidowego największe znaczenie ma poziom cholesterolu frakcji LDL oraz proporcja między cholldl oraz cholhdl. 80% cholesterolu krążącego we krwi to cholesterol endogenny, produkowany w wątrobie, a 20% pochodzi ze źródeł pokarmowych. Należy zaznaczyć, że istnieją istotne różnice pomiędzy ludźmi w odpowiedzi na dowóz cholesterolu z dietą, zależne od czynników genetycznych. Jedni reagują znacznym zwiększeniem cholesterolu we krwi (i te osoby powinny szczególnie uważać na jego spożycie), inni mniejszym. Wpływ spożywanego cholesterolu na jego stężenie w surowicy jest niewielki w porównaniu z oddziaływaniem składu kwasów tłuszczowych w pożywieniu. Kiedy zgodnie z wytycznymi zmniejsza się spożycie tłuszczów nasyconych, prowadzi to również zwykle do zmniejszenia spożycia cholesterolu, ponieważ tłuste produkty zwierzęce, które są bogate w nasycone kwasy tłuszczowe, obfitują również w cholesterol. Dlatego też w niektórych wytycznych dotyczących zdrowego sposobu odżywiania się nie sformułowano żadnych wskazówek odnoszących się swoiście do spożycia cholesterolu, natomiast w innych zalecono ograniczenie jego spożycia do < 300 mg dziennie [5]. W przeciętnej diecie najwięcej cholesterolu pochodzi z żółtek jaj, masła, tłustych przetworów mlecznych i mięsa. Bogatym źródłem cholesterolu są też wątroba, krewetki, pasztety. Kwasy tłuszczowe jednonienasycone, których przedstawicielem jest kwas oleinowy występują zarówno w tłuszczach roślinnych jak i zwierzęcych. Ich zalecane dzienne spożycie: 10-15% energii tj g w diecie 2000 kcal obniżają poziom cholesterolu LDL oraz cholesterolu całkowitego. Bogatym źródłem kwasu oleinowego jest oliwa z oliwek, olej rzepakowy olej arachidonowy i margaryny z nich wyprodukowane, a także orzechy laskowe, pistacjowe, migdały, owoc awokado. Liczne badania potwierdziły ochronną rolę oliwy z oliwek w odniesieniu do chorób układu krążenia. Jest ona podstawowym tłuszczem w diecie śródziemnomorskiej, szczególnie zalecanej w profilaktyce i leczeniu chorób układu krążenia. Odpowiednikiem oliwy z oliwek jest nasz olej rzepakowy, który swym składem w niczym nie ustępuje oliwie. Dzienne zalecane spożycie to 2 łyżki dziennie oliwy z oliwek lub oleju rzepakowego, najlepiej z pierwszego tłoczenia na zimno [3]. Oleje te powinno się jeść na surowo jako dodatek do sałatek, past do pieczywa, surówek. Oliwa z oliwek/olej rzepakowy to najlepsze tłuszcze do smażenia, gdyż ze względu na swój skład bardzo dobrze znoszą wysokie temperatury. Oczywiście do smażenia powinno się używać wersji rafinowanej tych 222

11 olejów (oliwę z oliwek z pierwszego tłoczenia można przeznaczyć do krótkotrwałego podsmażania) [11]. Kwasy tłuszczowe wielonienasycone należą do dwóch grup: omega - 3 i omega -6 które określa się mianem niezbędnych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT). Szczególnie cenne w profilaktyce i leczeniu chorób sercowo-naczyniowych są wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega - 3. Przedstawicielami kwasów omega-3 są: kwas alfa-linolenowy występujący w olejach roślinnych: oleju lnianym, rzepakowym, a także orzechach włoskich. kwasy DHA i EPA pochodzące ze źródeł zwierzęcych takich jak: ryby morskie: śledź, makrela, sardynki, łosoś, tuńczyk, tran z wątroby dorsza, ryby słodkowodne - pstrąg tęczowy. Kwasy tłuszczowe omega - 3 powodują zmniejszenie podatności serca na arytmię komorową, mają działanie przeciwzakrzepowe, obniżają stężenie trójglicerydów w surowicy, opóźniają wzrost blaszki miażdżycowej, łagodnie obniżają ciśnienie krwi (regulują wydalanie jonów sodu z organizmu). Zalecane spożycie wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 to 1-2 % energii tj. 2-4 g w całodziennej diecie 2000 kcal. Spożycie 2 g kwasów omega-3 można pokryć przez: 150g ryby morskiej lub 2 łyżeczki oleju rzepakowego albo 5 szt. orzechów włoskich albo 1 łyżką stołową siemienia lnianego [12]. Badania jednoznacznie potwierdzają walory zdrowotne ryb, zwłaszcza tłustych ryb morskich. Najbogatsze w kwasy omega-3 są sardynki, śledzie czy makrela, nieco mniej ma ich łosoś czy halibut. Dobrym źródłem EPA i DHA są również owoce morza, a zwłaszcza skorupiaki. Zwiększając spożycie ryb do 3 razy w tygodniu po g jesteśmy w stanie zmniejszyć osobiste ryzyko zawału serca i prawdopodobieństwo wszystkich innych chorób układu krążenia. Co więcej, spożycie ryb ma również korzystny wpływ na cukrzycę, która stanowi poważny czynnik ryzyka sercowo-naczyniowego. Tak jak w przypadku wszystkich wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, kwasów omega-3 nie należy narażać na wysokie temperatury. Dlatego też ryby najlepiej gotować w wodzie czy na parze. Smażenie czy grillowane ryb niemal całkowicie niszczy cenne kwasy omega-3. Również oleje roślinne najlepiej spożywać na surowo np. jako Rola diety - choroby ukł. krążenia i cukrzycy t.2 dodatek do surówek czy sałatek [11]. Osoby z chorobą niedokrwienną serca mogą przyjmować pod kontrolą lekarza preparaty olejów rybnych w ilości 1-2 g dziennie, a pacjenci z podwyższonym stężeniem trójglicerydów 2-3 g dziennie [4]. Należy jednak pamiętać, aby nie przekraczać zalecanego spożycia kwasów omega-3. Ich nadmiar w diecie może skutkować skłonnością do krwawień, wzmożoną oksydacją lipoprotein i wzrostem cholesterolu LDL. Widać więc, jak ważna jest zasada umiaru i równowagi w naszej diecie. Odnosi się ona również do spożycia nawet najzdrowszych i najlepszych kwasów tłuszczowych [11]. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega 6 spożyte w zalecanych ilościach tj. w ilości 5-6% całodziennej energii (11-13 g w całodziennej diecie 2000 kcal), odgrywają rolę w hamowaniu agregacji płytek krwi czy obniżeniu stężenia cholesterolu, są również ważnym budulcem błon komórkowych (skóra, tkanka nerwowa). Źródłem omega 6 są: olej słonecznikowy, kukurydziany, sojowy, z pestek winogron oraz margaryny z ich udziałem. Nie można smażyć na tych olejach, gdyż obecne w nich nienasycone kwasy tłuszczowe są bardzo podatne na utlenianie, zwłaszcza w wysokich temperaturach. Powstające wówczas związki są bardzo szkodliwe dla zdrowia. Ogromne znaczenie dla naszego zdrowia ma odpowiednia ilość omega 6 w stosunku do omega-3 powinna ona wynosić 4:1. Nadmiar kwasów omega-6 nad omega-3 jest powszechny w diecie zachodniej, gdzie wynosi on 15-20:1, ponieważ to one przeważają w składzie olejów roślinnych, a tym samym margaryn. Tymczasem w tradycyjnej diecie śródziemnomorskiej, polecanej w profilaktyce/leczeniu ChNS i cukrzycy, stosunek omega 6 do omega-3 to 1:1. Nadmiar spożytych kwasów omega-6 jest przekształcany do działających prozapalnie eikozanoidów oraz hamuje przemiany kwasu alfa-linolenowego z rodziny omega-3 do biologicznie czynnych kwasów EPA czy DHA. W konsekwencji prowadzi do uszkodzenia śródbłonka naczyń, miażdżycy, zakrzepów, alergii i nowotworów [14]. Ogromne znaczenie w profilaktyce chorób układu krążenia ma duże spożycie warzyw i owoców, które są źródłem witamin antyoksydacyjnych, a także potasu ważnego dla zmniejszenia podwyższone ciśnienie krwi. Codziennie należy spożywać około 500g warzyw i co najmniej 300g owoców. Spośród witamin istotnych 223

12 Pielęgniarstwo Specjalistyczne - Pismo nowoczesnej pielęgniarki i położnej Specialist Nursing w profilaktyce i leczeniu chorób sercowo-naczyniowych wymienić należy witaminę E (alfa tokoferol), prowitaminę A (betakaroten) i witaminę C (kwas askorbinowy). Antyoksydanty działają przeciwmiażdżycowo zabezpieczając cholesterol LDL przed utlenieniem. To utlenienie LDL powoduje, że stają się one niebezpieczne dla naszych naczyń krwionośnych. Jak wynika z ostatnich badań klinicznych, suplementacja witaminowa z zastosowaniem dużych dawek tych witamin nie wpływa redukująco na występowanie incydentów sercowo-naczyniowych, dlatego głównym źródłem tych witamin powinny być produkty naturalne (owoce, warzywa, oleje roślinne). Układając dietę należy uwzględniać różne warzywa i owoce, a zwłaszcza żółte i zielone; im większa różnorodność, tym bogatsza w utleniacze będzie nasza dieta. [10]. Inną grupą związków występujących w roślinach, wykazujących silne działanie antyoksydacyjne są polifenole. Polifenole to ogromna grupa różnorodnych związków nadających roślinom barwę, smak czy zapach. Wśród związków polifenolowych należy wymienić należący do grupy flawonoidów resweratrol, zawarty w skórce ciemnych winogron, czerwonym winie, czarnej porzeczce i jagodach, który hamuje oksydację cholldl oraz agregacją płytek krwi. Z win najwięcej resweratrolu mają: Pinot Noir, Merlot, St. Laurent, Marzemino [7]. Inne silne antyoksydanty to antocyjany - barwniki roślinne znajdujące się w owocach: jagodowych, żurawinie, śliwkach, wpływające ochronnie na naczynia krwionośne, rutyna z grupy flawonoidów obecna w aronii czy bzie czarnym uszczelniająca naczynia krwionośne. W diecie przeciwmiażdzycowej na szczególną uwagę zasługują nasiona roślin strączkowych, a zwłaszcza soja. Zawarte w soi flawonoidy, zwane izoflawonami przeciwdziałają utlenianiu cholesterolu LDL, obniżają ciśnienie tętnicze krwi i stężenie homocysteiny we krwi. Zwiększają również elastyczność naczyń krwionośnych. W dużym spożyciu soi, a także ryb, a małym spożyciu nasyconych kwasów tłuszczowych upatruje się przyczynę rzadkiego występowania ChNS w Japonii. Również w krajach śródziemnomorskich nasiona roślin strączkowych spożywa się często, kilka razy w tygodniu [3]. Nasiona roślin strączkowych to także źródło białka. Jedna porcja 40-60g suchych nasion odpowiada porcji ( g) mięsa i z powodzeniem może go zastąpić np. na obiad. Warto więc minimum raz w tygodniu spożyć potrawę z udziałem nasion roślin strączkowych. Fasolę, groch, soję i soczewicę - ale w mniejszych ilościach niż w/w porcja przeznaczona na danie obiadowe - warto jeść częściej niż raz w tygodniu jako dodatek do zup, surówek, sałatek, past. Jednym z elementów profilaktyki chorób układu krążenia jest odpowiednia podaż z dietą witamin z grupy B, czyli wit. B6, wit. B12, a przede wszystkim kwasu foliowego. Ich niedobór przyczynia się do wzrostu stężenia homocysteiny we krwi. Podwyższony poziom homocysteiny jest jednym z czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Homocysteina powstaje w warunkach niedoboru kwasu foliowego w diecie w wyniku demetylacji aminokwasu metioniny, który jest składnikiem białka pokarmowego (głównie mięsa). Homocysteina nazywana jest cholesterolem XXI wieku: nasila utlenianie chol LDL, zwiększa krzepliwość krwi, uszkadza naczynia - jej działanie na śródbłonek tętnic porównuje się do papieru ściernego. Aby zapobiegać niedoborom kwasu foliowego należy spożywać przynajmniej 1 raz dziennie porcję warzyw zielono listnych: szpinak, sałata, jarmuż oraz kapusta, cykoria, kalafior, brokuły, brukselka, szparagi, strączkowe, pietruszka. Źródłem kwasu foliowego są również: żółtko jaja, drożdże, kiełki pszenicy, orzechy. W czasie gotowania warzyw występują znaczne straty kwasu foliowego, dlatego należy je gotować krótko, w niewielkiej ilości wody, a najlepiej spożywać na surowo. Błonnik to kolejny składnik pokarmowy, któremu przypisuje się ważne znaczenie w profilaktyce i leczeniu miażdżycy i cukrzycy. Zalecane dzienne spożycie błonnika wynosi g/dzień. Aby to osiągnąć należy spożywać od g warzyw i owoców dziennie (łącznie z ziemniakami) oraz co najmniej 5 porcji produktów zbożowych: najlepiej pełnoziarnistego pieczywa, grubych kasz. Bardzo dobrym źródłem błonnika są suche nasiona roślin strączkowych mają 15g błonnika/100g. Odpowiednie spożycie błonnika sprzyja obniżeniu cholesterolu cholesterolu w surowicy i we frakcji LDL oraz trójglicerydów. Działanie hipolipemiczne wykazują jedynie frakcje błonnika rozpuszczalnego, czyli głównie pektyny i gumy. Produkty zawierające dużo błonnika rozpuszczalnego to: płatki owsiane, otręby owsiane, płatki jęczmienne, kasza jęczmienna owoce głównie jabłka, cytrusy, truskawki, gruszki, większość warzyw, nasiona roślin strączkowych- fasola, soja, 224

13 Rola diety - choroby ukł. krążenia i cukrzycy t.2 groch, soczewica. W ramach zapobiegania i leczenia nadciśnienia tętniczego należy ograniczać spożycie soli. Wg zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia w diecie powinno być 6 g soli ilość ta obejmuje sól użytą do przygotowywania potraw oraz zawartą w gotowych produktach spożywczych. Tymczasem w Polsce średnie spożycie soli wynosi ok. 16g/osobę. Aby zmniejszyć ilość soli dodawanej do potraw, ale nadać im jednocześnie atrakcyjny smak, należy wykorzystywać zioła i naturalne przyprawy ziołowe bez soli i dodatku glutaminianu sodu. Najwięcej soli w naszej diecie dostarczają wędliny, dlatego warto je zastąpić np. przygotowanym w domu mięsem, upieczonym z niewielkim dodatkiem soli, za to przyprawionym np. czosnkiem, cebulą, majerankiem, bazylią, tymiankiem, albo pastami do pieczywa przygotowanymi z ugotowanego z mięsa czy roślin strączkowych. Posiłki przygotowane w domu mogą zawierać znacznie mniej soli niż żywność przetworzona. W nadciśnieniu tętniczym zastosowanie ma tzw. dieta DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension), która cechuje się: niską zawartością nasyconych kwasów tłuszczowych, cholesterolu i tłuszczu ogółem, wysokim spożyciem warzyw i owoców, produktów zbożowych gruboziarnistych, niskotłuszczowych produktów mlecznych. Zaleca się w niej spożywanie mięsa drobiowego, ryb i orzechów. Dieta taka obfituje w magnez, potas, wapń oraz błonnik pokarmowy. Z uwagi na złożoność wpływu alkoholu na zdrowie, konieczne jest ostrożne i indywidualne formułowanie wskazówek odnośnie jego spożycia. Z punktu widzenia zagrożenia chorobami układu krążenia umiarkowane spożywanie alkoholu może stanowić czynnik prewencyjny. Umiarkowane spożycie alkoholu oznacza konsumpcję do 30g czystego alkoholu/dzień wśród mężczyzn (co odpowiada np. 300ml wina, 80 ml wódki 40%) i do 15g/dzień wśród kobiet. U większości osób alkohol może podnosić poziom dobrego cholesterolu HDL, podnosi poza tym poziom trójglicerydów we krwi, jest więc niewskazany u osób z hipertrójglicerydemią [10,13]. Przedstawiając zasady żywienia w profilaktyce i leczeniu chorób układu sercowo-naczyniowego chciałabym jeszcze omówić dietę w hipertrójglicerydemii. Hipertrójglicerydemia to zaburzenie lipidowe uznawane za marker zwiększonego ryzyka ChNS. O ile na stężenie cholesterolu frakcji LDL duży wpływ ma spożycie odpowiednich tłuszczów, to stężenie trójglicerydów we krwi zależy przede wszystkim od nadmiaru w diecie alkoholu i cukrów prostych czyli słodyczy, miodu, dżemu, cukru. Hipertójglicerydemia o wiele częściej występuje u osób z cukrzycą oraz u osób otyłych lub z nadwagą. Schudnięcie często powoduje unormowanie poziomu trójglicerydów. Konieczne są również zmiany w stylu życia jak zwiększenie aktywności fizycznej i rezygnacja z palenia tytoniu. W diecie w hipertrójglicerydemii należy wykluczyć lub ograniczyć: alkohol w każdej postaci, cukier, miód, dżem, wszelkie słodycze, słodkie napoje i produkty słodzone cukrem, syropem glukozowo-fruktozowym (np. jogurty, serki) oraz fruktozą (np. dżemy w przypadku cukrzyków), owoce, ograniczyć do najwyżej 300g/dzień Natomiast powinno się spożywać częściej : tłuste ryby morskie kwasy omega-3 zmniejszają wysoki poziom trójglicerydów, oliwę z oliwek /olej rzepakowy / olej lniany warzywa, zwłaszcza zielone warzywa liściaste sałata, szpinak, rukola, kapusta, brokuły, szczypiorek, natka pietruszki [3]. Oprócz właściwego doboru produktów, w diecie przeciwmiażdżycowej bardzo ważny jest odpowiedni sposób przyrządzania potraw. Należy stosować gotowanie w wodzie, na parze, pod ciśnieniem, duszenie beztłuszczowe, dozwolone jest też niezbyt długie pieczenie w pergaminie, folii, na ruszcie. Bez względu na użyty rodzaj oleju należy unikać smażenia, zwłaszcza w głębokim tłuszczu. Większość z nas nie bierze pewnie pod uwagę faktu, a mianowicie przemiany kwasów tłuszczowych nienasyconych w nasycone pod wpływem wysokiej temperatury. Dlatego też, niezależnie od rodzaju użytego tłuszczu, każda porcja frytek, panierowanego mięsa, wrzucana na wrzący olej to porcja nasyconych kwasów tłuszczowych. Podczas smażenia powstają również inne, jeszcze bardziej szkodliwe związki jak cykliczne węglowodory i aminy heterocykliczne, znane z działania rakotwórczego [11]. 225

14 Pielęgniarstwo Specjalistyczne - Pismo nowoczesnej pielęgniarki i położnej Specialist Nursing DIETA W CUKRZYCY T.2 Przechodząc do omówienia zasad żywienia w cukrzycy t.2 należy zaznaczyć, że żywienie osoby chorej na cukrzycę nie musi się znacznie różnić od prawidłowej diety zdrowego człowieka. Celem żywienia chorych na cukrzycę jest utrzymywanie dobrej kontroli metabolicznej choroby, a więc: prawidłowego stężenia glukozy w surowicy krwi, optymalnego stężenia poziomów lipidów w surowicy krwi, optymalnych wartości ciśnienia tętniczego krwi. W cukrzycy t.2 podstawowym zadaniem jest też utrzymanie pożądanej masy ciała chorego i redukcja wagi ciała w przypadku otyłości. 80% osób chorych na cukrzycę t.2 to ludzie otyli. Bardzo ważne jest spożywanie odpowiedniej ilości regularnych posiłków, skomponowanych z różnorodnych produktów [6]. Prawidłowy skład diety wg zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego na 2012r. [20]. 1. Węglowodany powinny stanowić 40-50% wartości energetycznej diety, głównie z produktów o niskim indeksie glikemicznym (< 50 IG). Indeks glikemiczny pokazuje, jak szybko po spożyciu danego posiłku wzrasta stężenie glukozy we krwi. Im wyższy IG danego produktu, tym szybciej po jego spożyciu rośnie poziom cukru we krwi. Dla czystej glukozy przyjęto wartość = 100. Do produktów o niskim indeksie glikemicznym można zaliczyć m.in. warzywa zielonolistne, wszelkie produkty niskoprzetworzone, zawierające ziarna z pełnego przemiału, z wysoką zawartością błonnika, ryż brązowy, płatki owsiane, otręby. Na indeks glikemiczny ma też wpływ proces kulinarny produkt gotowany będzie miał wyższy indeks glikemiczny niż surowy np. surowa marchew 30 a ugotowana już 80. Nie należy rozgotowywać potraw mącznych np. makaronu czy warzyw, lecz gotować je al dente. Z kolei wysoki indeks glikemiczny mają np. buraki, pieczywo z białej mąki, ziemniaki rozgotowane, kasza manna, banan. Należy ograniczyć do minimum spożycie węglowodanów prostych cukru, dżemów, miodu, słodyczy, słodkich napojów, produktów słodzonych fruktozą. Zalecana zawartość błonnika pokarmowego w diecie powinna wynosić 25-40g/dobę. Błonnik zwalnia trawienie i wchłanianie węglowodanów, co wpływa na łagodny wzrost glikemii po posiłkach. Podobnie jak w diecie przeciwmiażdżycowej szczególnie zalecane są rozpuszczalne frakcje błonnika pokarmowego. Najlepszym źródłem błonnika są rośliny strączkowe, niskoprzetworzone produkty zbożowe: pieczywo razowe czy graham, makarony z mąki razowej, grube kasze np. gryczana, pęczak, ryż niełuskany, owoce, warzywa, otręby owsiane. Warzywa jeść głównie w postaci surowej. 2. Tłuszcze powinny zapewnić 30-35% wartości energetycznej diety. Proporcje pomiędzy poszczególnymi rodzajami kwasów tłuszczowych powinny być takie, jak w opisanej wyżej diecie w profilaktyce i leczeniu chorób układu krążenia. 3. Udział energetyczny białek powinien wynosić 15-20%. 4. Sól kuchenna 5-6 mg/dobę (przy nefropatii <4 mg/dobę). Ponieważ to węglowodany w największym stopniu decydują o wahaniach glikemii, zalecenia PTD podkreślają konieczność umiejętności kontrolowania ich ilości w posiłkach zwłaszcza dotyczy to chorych leczonych insuliną. Niektórzy pacjenci sądzą, że wystarczy tu wyczucie, wówczas może stać się to początkiem dryfowania w złym kierunku [1]. W oszacowaniu ilości węglowodanów w posiłkach znakomicie może pomóc system wymienników węglowodanowych. 1 wymiennik węglowodanowy (1WW) to taka porcja produktu, która zawiera 10 g węglowodanów przyswajalnych - tzn. po odjęciu błonnika. 1 WW to np.1 kromka chleba razowego o wadze 25g, 1 łyżka ryżu suchego czyli 15g, 200 g mleka, 1 kiwi o masie 90g. Pacjent powinie wiedzieć, czym może zastąpić najczęściej spożywane przez siebie węglowodany np. jeśli na śniadanie spożywa 2 kromki chleba że może go zastąpić bułką, ziemniak na obiad może zastąpić 1/3 szklanki makaronu itd. Aby ułatwić pacjentom liczenie WW dostępne są gotowe tabele wymienników węglowodanowych. patrz: Tabela 2 226

15 Rola diety - choroby ukł. krążenia i cukrzycy t.2 Tabela 2. Wybór produktów spożywczych w cukrzycy. Wybieraj Jedz rzadziej (do 1-2x/w tyg.) Unikaj Chleb razowy, graham, kasze gruboziarniste: gryczana, jęczmienna, płatki owsiane, płatki jęczmienne, otręby, ryż brązowy, makaron z mąki razowej, pieczywo chrupkie żytnie. Zwracaj uwagę na to, czy kupowany chleb jest rzeczywiście z mąki razowej. Obecnie częste jest tzw. ciemne pieczywo - to pieczywo pszenne z dużą ilością słodu jęczmiennego, karmelu, które bardzo szybko podnosi poziom cukru. Muesli najlepiej przygotować samodzielnie z płatków owsianych i jęczmiennych z dodatkiem kilku sztuk orzechów. Mięso z kurczaka lub indyka bez skóry, królika, cielęcinę, wieprzową polędwicę, polędwicę wołową, chude wędliny drobiowe Mleko chude 0,5 1,5%, ser twarogowy chudy lub półtłusty, Zamień chude mleko słodkie na odtłuszczony jogurt naturalny, kefir, maślankę te produkty nie podnoszą tak glukozy jak mleko słodkie. Olej rzepakowy, oliwa z oliwek najlepiej na surowo. Sałatki owocowe z dodatkiem otrąb pszennych i jogurtu naturalnego, galaretki mleczne - na chudym mleku lub jogurcie naturalnym, budyń na chudym mleku, kisiele bez cukru Pieczywo pszenne, bułek pszennych, pieczywa chrupkiego pszennego, kaszę kukurydzianą, kaszę manną, płatki pszenne, ryżowe, makaron z mąki pszennej, Produkty mączne: naleśniki, krokiety, kluski, pierogi - spożywaj je zawsze z dużą ilością surówki, która zwalnia tempo wchłaniania glukozy. Szynkę, schab wieprzowy, wołowinę (za wyjątkiem polędwicy) Mleko, sery, jogurt, półtłuste do 2%, feta odtłuszczona, sery żółte o obniżonej zawartości tłuszczu, serki ziarniste wiejskie Olej słonecznikowy, kukurydziany, sojowy, z pestek winogron, margaryny miękkie z informacją o małej zawartości izomerów trans. Majonez niskotłuszczowy Ciasta biszkoptowe, ciasto drożdżowe. Czekolada czarna o 70% zawartości kakao do 4 kosteczek jednorazowo (to 1WW), orzechy, migdały kilka sztuk jednorazowo. Pieczywa zawierającego karmel, słód jęczmienny, pieczywa pszennego, bagietek (IG-95), bułek maślanych, rogalików, tostów, zapiekanek, bułeczek na ciepło, ryżu dmuchanego, ryżu białego (IG- 87); gotowych, kupowanych muesli, w których często jest znaczna ilość cukru, owoców kandyzowanych, miodu. Nie rozgotowuj ryżu, kaszy, makaronu! Tłustej wieprzowiny: karczku, golonki, łopatki, kaczki, gęsi, gotowych mięs mielonych, podrobów, konserw, parówek, tłustych wędlin i kiełbas, pasztetów, boczku. Kotletów panierowanych, potraw smażonych w głębokim tłuszczu. Mleko tłuste, mleko zagęszczone, mleko smakowe, almette, serki homogenizowane słodzone, jogurty słodzone z owocami, sery fromage, ser feta, pleśniowe, śmietana, ser topiony i ser żółty najwyżej po 30g/tydzień, Masło, smalec, margaryny kostkowe, majonez tradycyjny Ciast francuskich, ciast z bitą śmietaną, tortów, lodów, czekolady mlecznej, przemysłowych wyrobów cukierniczych, toffi, karmelki, orzechy kokosowe, orzechy solone. Unikaj słodyczy dla diabetyków. Nie można ich jeść bezkarnie w nieograniczonych ilościach, gdyż zawierają zazwyczaj dużo tłuszczu. Unikaj produktów dla diabetyków słodzonych fruktozą. 227

16 Pielęgniarstwo Specjalistyczne - Pismo nowoczesnej pielęgniarki i położnej Specialist Nursing Wybieraj Kontroluj spożycie Unikaj Ryby gotowane w wodzie, na parze, w galarecie, pieczone, Owoce - jedz w ilości 300g/dzień. Podziel tę ilość na 2-3 porcje. Najmniej cukru zawierają arbuz, grejpfruty, maliny, poziomki, truskawki, melon, mandarynki, jabłka, czarne jagody, morele, pomarańcze, porzeczki czerwone, żurawina. Warzywa (mniej niż 10% węglowodanów) które można jeść w nieograniczonej ilości to: brokuły, boćwina, brukselka, sałata, ogórek, szpinak, kapusta pekińska, cukinia, cebula seler naciowy, pomidor, szparagi, cykoria, rzodkiewki, papryka, kalafior, por, fasolka szparagowa, jarmuż, kalarepa, kapusta biała, czerwona, włoska, kiszona, szczaw, szczypiorek. Warzywa lepiej spożywać w postaci surowej, do każdego posiłku. Ryby smażone na niewielkiej ilości oliwy z oliwek lub oleju rzepakowego, ryby wędzone. Ryby konserwowe. winogron, śliwek, czereśni, bananów: np. 100 g banana bez skórki to 2WW. Warzywa, których spożycie powinno się kontrolować (liczyć ilość WW) gdyż mają dużo węglowodanów: ziemniaki, suche nasiona strączkowe (fasola, groch, soczewica 20g to 1WW, soja - 60g to 1WW), kukurydza, groszek konserwowy. Wysoki IG i dużą ilość węglowodanów mają gotowana marchew i buraczki gotowane - unikaj ich spożycia. Do jarzyny gotowanej jedz surówkę z warzyw niskowęglowodanowych. Ryby panierowane smażone w głębokim tłuszczu Owoców suszonych, Jedzenia owoców kandyzowanych, z puszki. Unikaj jedzenia samych owoców łącz je z jogurtem, płatkami zbożowymi, dokładaj do surówek. Dżemów, marmolad. Frytek, warzyw solonych, konserwowych, warzyw gotowanych np. marchwi, buraczków. Jeśli jesz jarzyny gotowane jedz też surówkę. Woda mineralna, herbata bez cukru, herbata zielona, soki z warzyw niskowęglowodanowych np. pomidorowy; kawa filtrowana Napojów słodzonych cukrem, syropem glukozowo-fruktozowym, coca-coli, capuccino. Po sokach owocowych gwałtownie wzrasta poziom cukru we krwi, także ich spożycie należy ograniczyć lub po prostu z nich zrezygnować; znacznie lepiej jest zjeść owoc, niż wypić sok. Jeśli jednak pacjent nie chce zrezygnować z soku, najlepiej zmieszać 1/3 ½ szklanki soku z wodą, przy czym najbardziej wskazane są: pomarańczowy, jabłkowy, grapefrutowy. Winogronowego i porzeczkowego unikać. Zamiast soku zjedz owoc. Unikaj alkoholu powoduje hipoglikemię!! W sporadycznych przypadkach, kiedy jednak nie da się tego uniknąć pijąc alkohol spożyj posiłek i często badaj stężenie glukozy we krwi. 228

17 Ile posiłków dziennie powinien spożyć pacjent z cukrzycą? Leczenie behawioralne (dieta + wysiłek fizyczny) 5 posiłków dziennie. Leki doustne 5 posiłków dziennie. Analogi insuliny szybkodziałające - wystarczą 3 posiłki, ich pory mogą być elastyczne, insulinę wstrzykiwać bezpośrednio przed posiłkiem (obowiązuje tu zasada: jest posiłek jest insulina ). Nie są konieczne bogate w węglowodany przekąski, zapobiegające niedocukrzeniu. Intensywna insulinoterapia z użyciem insulin ludzkich: o stałych porach należy spożyć 3 posiłki główne i pomiędzy nimi 2-3 dodatkowe posiłki tzw. przekąski aby zapobiec niedocukrzeniom. Spożywanie dodatkowych posiłków jest konieczne, ponieważ czas działania insuliny krótkodziałającej wynosi ok. 8 godzin, natomiast glukoza z trawienia posiłku kończy się po ok. 2-3 godz., tak więc w celu uniknięcia hipoglikemii niezbędna jest przekąska. Przekąski (II śniadanie, podwieczorek, II kolacja) muszą składać się z produktu węglowodanowego np. kanapka z wędliną + warzywo, kanapka z chleba razowego + jogurt. Pacjent powinien pamiętać, że insulinę krótkodziałającą należy wstrzyknąć minut przed rozpoczęciem spożywania posiłku. Powinien także przestrzegać składu, zwłaszcza w zakresie ilości węglowodanów. Mieszanki analogowe tu również wystarczą 3 posiłki. Mieszanki insulin klasycznych 3 posiłki główne przekąski. DIETA ŚRÓDZIEMNOMORSKA Dieta śródziemnomorska jest zalecana w profilaktyce i leczeniu chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy t.2 oraz w otyłości. Termin dieta śródziemnomorska oznacza zwyczaje żywieniowe ludności zamieszkującej rejon Morza Śródziemnego, a zwłaszcza Grecję i Kretę. Zapadalność w tych krajach na chorobę niedokrwienną serca jest o wiele niższa niż w krajach Europy Zachodniej. Korzystne działanie diety śródziemnomorskiej jest naukowo udowodnione, z tego względu zalecana jest przez wiele międzynarodowych towarzystw naukowych m.in. Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne (ESC) czy Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (ADA) [15]. Rola diety - choroby ukł. krążenia i cukrzycy t.2 Tradycyjną dietę śródziemnomorską wyróżnia kilka specyficznych cech: duże spożycie oliwy z oliwek, duże spożycie warzyw i owoców, nasion roślin strączkowych, pełnoziarnistych produktów zbożowych, orzechów, średnie do dużego spożycie ryb, średnie spożycie mleka i produktów mlecznych (głównie sery, jogurt), umiarkowane spożycie alkoholu (wino) do posiłku. niskie spożycie mięsa czerwonego [14]. W efekcie takiego doboru produktów w diecie mało jest miażdżycorodnych nasyconych kwasów tłuszczowych, których źródłem są produkty pochodzenia zwierzęcego, a dużo kwasów tłuszczowych jednonienasyconych pochodzących z oliwy z oliwek oraz kwasów omega-3 z ryb; dietę charakteryzuje niski stosunek kwasów omega 6 do omega 3, a także obfitość błonnika i naturalnych antyoksydantów (wit. E, C, beta-karoten, flawonoidy) pochodzących z warzyw, owoców, olejów roślinnych tłoczonych na zimno, czerwonego wina. Żywność składająca się na tę dietę ma niski indeks glikemiczny, co powoduje powolne poposiłkowe zwiększenie stężenia glukozy [15, 17]. PIŚMIENNICTWO: 1. Barczyński P., Niewyrównana cukrzyca, Diabetyk, 2013, 2(193), Białkowska M., Otyłość. W: Praktyczny podręcznik dietetyki. Red. M. Jarosz, Wyd. IŻŻ, Warszawa, Cybulska B., Kłosiewicz-Latoszek L., Cichocka A., Zaburzenia lipidowe, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa Cybulska B., Zdrowe żywienie dla zdrowego serca, Przewodnik Lekarza, 2007; 2: Europejskie wytyczne dotyczące zapobiegania chorobom serca i naczyń w praktyce klinicznej na 2012 rok, Kardiologia Polska 2012; 70 (supl. I). 6. Jarosz M. Kłosiewicz-Latoszek L.. Cukrzyca. Zapobieganie i leczenie. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa Kopeć A., Piątkowska E., Leszczyńska T., Bieżanowska-Kopeć R., Prozdrowotne właściwości resweratrolu, Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2011, 5 (78), Kozłowska-Wojciechowska M. Otyłość brzuszna kiedy i jak ją rozpoznać? www. pamietajosercu.pl. 9. Kozłowska-Wojciechowska M. Rekomendacje dotyczące żywienia chorych na cukrzycę typu I i typu II unifikacja diety. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Dietetyki, 6-7, Mamcarz A., Pikto-Pietkiewicz W., Niefarmakologiczne metody zapobiegania chorobom układu krążenia - naturalne antyoksydanty i alkohol. W: Kardiologia zapobiegawcza. Red. M. Naruszewicz, Wyd. PTBNM, Szczecin, Menat E., Problemy z cholesterolem, Wyd. KDC, Warszawa Nowicka G., Składniki pokarmowe i ich fizjologiczne znaczenie. W: Praktyczny podręcznik dietetyki. Red. M. Jarosz, Wyd. IŻŻ, Warszawa, Synowska E., Waśkiewicz A., Alkohol w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych Szostak. W. B., Choroba niedokrwienna serca. W: Praktyczny podręcznik dietetyki. Red. M. Jarosz, Wyd. IŻŻ, Warszawa, Szostak. W. B., Cichocka A., Dieta śródziemnomorska w profilaktyce i leczeniu chorób układu krążenia i cukrzycy typu 2, Wyd. Medyk, Warszawa, Szostak. W. B., Cybulska B. Dieta w hiperlipidemii, Biuletyn Polskiego Towarzystwa Dietetyki, 6-7, Szostak W.B., Cybulska B. Profilaktyczny wpływ diety śródziemnomorskiej na choroby układu krążenia. W: Kardiologia zapobiegawcza. Red. M. Naruszewicz, Wyd. PTBNM, Szczecin, Szostak. W. B., Cichocka A., Leczenie dietą dorosłych chorych na cukrzycę, Diabetologia Praktyczna, 2008, T. 9, nr 1, Wytyczne ESC/EASD dotyczące cukrzycy, stanu przedcukrzycowego i chorób układu krążenia wersja skrócona, Kardiologia Polska 2007; 65: 4, Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2012, Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Diabetologia Kliniczna 2012; T.1, supl. A, s.a1-a

18 Pielęgniarstwo Specjalistyczne - Pismo nowoczesnej pielęgniarki i położnej Specialist Nursing STRESZCZENIE Pokontrastowa niewydolność nerek staje się coraz częściej pojawiającym się powikłaniem procedur z użyciem kontrastu. Znaczącą grupę pacjentów poddawanych tego typu badaniom stanowią osoby powyżej 60 r. ż. Równocześnie jest to grupa najbardziej narażona na wystąpienie tego typu powikłania. Jak na razie nie znaleziono skutecznej metody pozwalającej całkowicie wykluczyć możliwość jej wystąpienia u pacjenta. Praca ma na celu przybliżenie grup najwyższego ryzyka wystąpienia CIN. Ma także przedstawić najnowsze wytyczne w zapobieganiu nefropatii oraz analizę dostępnych badań i publikacji jako prób stworzenia algorytmu przygotowania pacjenta do zabiegu z użyciem kontrastu. Pokontrastowa niewydolność nerek w świetle publikacji - rola pielęgniarki w jej zapobieganiu. Contrast- related renal failure in light of the available literature - the nurses role in its prevention. Anna Wais Górnośląskie Centrum Medyczne, Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach Upper Silesian Medical Center, Medical University of Silesia Hospital in Katowice Ewa Molka Górnośląskie Centrum Medyczne, Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach Upper Silesian Medical Center, Medical University of Silesia Hospital in Katowice Postęp medycyny i rozwój diagnostyki obrazowej dają nam nie tylko szeroki wachlarz możliwości szybkiego reagowania w sytuacjach nagłych, takich jak np. zawał czy OZW. Stawia także przed nami nowe wyzwania. Analizując grupę pacjentów poddawanych tego typu procedurom( ze szczególnym naciskiem na zabiegi z zakresu kardiologii interwencyjnej), nasuwa się wniosek,że najliczniejsza grupa to pacjenci starsi z wieloma schorzeniami towarzyszącymi. W czołówce znajdują się tu przewlekła choroba nerek i cukrzyca lokujące ich w grupie podwyższonego i wysokiego ryzyka wystąpienia CIN ( Contrast - Induced Nephropaty) ( wykres nr 1). Introduction: Fast development in diagnostic imaging and medicine overall, allow us to immediate reactions in life threatening situations, such us: Myocardial infarction (MI) or acute coronary syndrome (ACS). However, it also poses new challenges. By analysis, the group of patients undergoing this type of procedures (with special emphasis on treatments in the field of interventional cardiology), can be proven that the largest group is the elderly patients with multiple comorbidities, among which one of 230 the most common are chronic kidney disease (CKD) and diabetes. All mentioned above are risk factors for Contrast - Induced Nephropaty (CIN). In addition, it is an increasingly reported problem that procedures requires use of contrast can prone to CIN [1]. In order to be able to discuss the role of nurses in preventing, or at least reducing the risk of contrast-induced nephropathy, it is necessary to present the essence of the complications of treatments which are uses of contrast agents. Conclusion: Preventing the occurrence of CIN is mainly based on the screening of patients at increased or high risk of CIN and implementation of appropriate procedures. Hydration of a patient is the main method of preventing the occurrence of this serious complication of procedures using contrast agent. Keywords: Contrast - Induced Nephropaty, the role of nurses

19 Pokontrastowa niewydolność nerek W 2013 roku w pracowni hemodynamiki Górnośląskiego Centrum Medycznego w Katowicach wykonano 6794 zabiegi koronarografii oraz 2858 zabiegów PCI. W tej grupie pacjenci po 60 roku życia stanowili odpowiednio 4942 ( 72%) i 2119 ( 74%) osób. CHOROBY NEREK A RYZYKO SERCOWO NACZYNIOWE Przytaczając za dostępną literaturą pokontrastowa niewydolność nerek to trzecia w Europie przyczyna ostrej niewydolności nerek powstałej podczas hospitalizacji. W związku z tym stanowi nie tylko pogarszający czynnik rokowniczy dla i tak już obciążonego pacjenta, ale także znacznie wydłuża hospitalizację i generuje jej dodatkowe koszty. Zapobieganie CIN zaczyna więc stanowić priorytet dla szpitali. Analizując dostępne na ten temat publikacje niejednokrotnie można napotkać stwierdzenie,że choroby serca pozostają w niebezpiecznym związku z chorobami nerek i połączenie to staje się potencjalnie śmiertelnym. Zjawisko to porównuje się do epidemii w szczególności wśród osób starszych [ 2]. Należy podkreślić, że ryzyko chorób serca jak i śmiertelności sercowo- naczyniowej wzrasta nie tylko w niewydolności nerek zaawansowanej ( około 50% chorych z przewlekłą niewydolnością nerek),ale także w przypadku nawet niewielkiego upośledzenia ich funkcji. Związek pomiędzy chorobami nerek, a chorobami układu krążenia opisywano już ponad 30 lat temu na podstawie obserwacji chorych z mocznicą. Już wtedy zwrócono uwagę na to, że mocznica znacznie przyspiesza postęp zmian miażdżycowych w tej grupie pacjentów. Przewlekła niewydolność nerek wymieniana jest także wśród czynników ryzyka chorób układu sercowo- naczyniowego. Istnieje tu zjawisko tzw. błędnego koła patologicznego. Polega ono na tym,ze u pacjentów w różnych stadiach zaawansowania niewydolności nerek, czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego przyspieszają jej rozwój, a postępująca niewydolność nerek z kolei nasila szkodliwy wpływ czynników ryzyka na układ sercowo naczyniowy. [2] Niektóre leki stosowane w schorzeniach układu krążenia działają nefrotoksycznie ( np. ACE, Sartany),wpływając istotnie na wartość przesączania kłębuszkowego i zwiększając znacznie ryzyko pojawienia się u pacjenta pokontrastowej niewydolności nerek. Olbrzymią grupę chorych kardiologicznych stanowią chorzy z cukrzycą należy także wspomnieć o Metforminie ( Metformini hydrochloridium) jako leku działajacym nefrotoksycznie. Aktualne zalecenia z 2012 roku ESUR co do stosowania preparatów Metforminy u pacjentów poddanych procedurom z użyciem środków cieniujących są mniej restrykcyjne w porównanu z rokiem Działanie nefrotoksyczne wykazują także leki z grupy Niesteroidowych Leków Przeciwzapalnych ( Indometacyna ) także często stosowane. Na podstawie danych uzyskanych w dużych badaniach klinicznych ( VALIANT, NHA- NES II, GRACE, SAVE ) można wnioskować o dołączenie przewlekłej choroby nerek ( PChN) do listy głównych czynników ryzyka choroby wieńcowej razem z nadciśnieniem, cukrzycą, paleniem papierosów i zaburzeniami lipidowymi. Te duże badania wykazały także że w przypadku obniżenia filtracji kłębuszkowej ( egfr) < 60 ml/min ( III stadium przewlekłej choroby nerek) ryzyko chorób układu sercowo- naczyniowego zwiększa się do tego stopnia, że staje się równoważne z ryzykiem występującym w cukrzycy. [2] Aby podkreślić istotę problemu mogę przytoczyć fakt potwierdzony badaniami że, 25 letni pacjent przewlekle dializowany jest obarczony takim samym ryzykiem zgonu z przyczyn sercowonaczyniowych jak 80 latek z prawidłową czynnością nerek [2]. NEFROPATIA POKONTRASTOWA Jest to jednostka chorobowa dotycząca pacjentów poddawanych procedurom z użyciem środków cieniujących ( kontrastowych). Nefropatia indukowana kontrastem rozwija się stopniowo. Zwy- 231

20 Pielęgniarstwo Specjalistyczne - Pismo nowoczesnej pielęgniarki i położnej Specialist Nursing kle można ją potwierdzić po upływie 48h od badania z użyciem środka kontrastowego. Warunkiem do rozpoznania CIN jest stwierdzenie ostrej niewydolności nerek u osoby z prawidłową funkcją nerek przed procedurą z użyciem kontrastu, lub znaczne upośledzenie funkcji nerek u pacjentów, z rozpoznaną już towarzyszącą przewlekłą chorobą nerek. Za istotne pogorszenie funkcji nerek uważa się obniżenie klirensu kreatyniny o ³ 25%, lub wzrost stężenia kreatyniny w surowicy krwi o ³ 25% lub o ³ 0,5 mg/dl ( 44,2mmol/l) w stosunku do wartości przed zabiegiem ( na h po podaniu kontrastu). W literaturze pojawia się także określenie tzw alternatywnej definicji CIN gdzie za wartość odpowiadającą istotnemu pogorszeniu funkcji nerek uznaje się wzrost poziomu kreatyniny o 1,0mg/dl a nie o 0,5mg/dl jak zakłada przyjęta definicja. Istotność pogorszenia funkcji nerek określa się na podstawie porównania wartości badań laboratoryjnych poziomu kreatyniny w surowicy krwi z przed i po badaniu, a także na podstawie oceny filtracji kłębuszkowej ( glomerular filtration rate GFR). Wartość wyjściowa GFR przed zabiegiem to istotny element rokowniczy w ocenie ryzyka wystąpienia u pacjenta nefropatii indukowanej kontrastem. Wg. przyjętej definicji CIN ( Contrast Induced Nephropaty)-,, to gwałtowne pogorszenie się funkcji nerek które występuje 24-48h po dożylnym podaniu środka kontrastowego, objawia się wzrostem stężenia kreatyniny w osoczu o co najmniej 25% wartości wyjściowej i nie ma alternatywnego wyjaśnienia [3]. W większości przypadków tego typu nefropatii stężenie kreatyniny w surowicy krwi przyjmuje wartości maksymalne około 2-3 dnia,by powrócić do wartości wyjściowych po około 7-10 dniach. ( wykres nr 2) W publikacjach natknąć się można także na termin 14 dni jako ten w którym poziom kreatyniny osiąga wartości wyjściowe. [ 3,4]. CIN to trzecia co do częstości przyczyna ostrej niewydolności nerek nabytej w szpitalu i stanowi 10% wszystkich przypadków szpitalnych ostrego uszkodzenia nerek. Niejednokrotnie stan pacjenta jest na tyle poważny, że konieczna staje się dializoterapia. W przypadku gdy u pacjenta zachodzi konieczność leczenia nerkozastępczego gwałtownie pogarsza się też jego rokowanie. W takich przypadkach śmiertelność szpitalna wynosi 36% a okres przeżycia dwuletniego zaledwie 19%. ETIOLOGIA NEFROPATII POKONTRASTOWEJ Mechanizm powstawania nefropatii pokontrastowej nie jest do końca poznany. Wiadomo że nie bez wpływu pozostaje bezpośredni toksyczny wpływ kontrastu na cewki nerkowe i jego wpływ na zmianę lepkości krwi.. W efekcie dochodzi do niedotlenienia rdzenia nerki i cewek nerkowych, ostrej hipoksji rdzenia nerki, co w efekcie uruchomienia pewnych mechanizmów prowadzi do zjawiska apoptozy. Jako inne mechanizmy prowadzące do tego typu zaburzenia funkcji nerek podaje się stres oksydacyjny, zaburzenia w mikrokrążeniu. Najbardziej narażoną na wystąpienie CIN grupą są pacjenci ze współtowarzyszącą cukrzycą. CZYNNIKI RYZYKA NEFROPATII KONTRASTOWEJ Rozpatrując czynniki ryzyka wystąpienia pokontrastowej niewydolności nerek możemy je podzielić na kilka grup zależnie od ich rodzaju.( tabela nr 1) Na pierwsze miejsca wysuwają się tu już istniejące upośledzona funkcja nerek i cukrzyca. Osoby w podeszłym wieku z racji stanu zdrowia ( choroby towarzyszące np. nadciśnienie czy cukrzyca),wiążącego się niejednokrotnie z częstym podawaniem środka cieniującego, czy też przyjmowaniem leków o działaniu nefrotoksycznym ( glikozydy, ACE, NLPZ, metformina), zajmują czołowe miejsce w grupie wysokiego ryzyka wystąpienia. 232

Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012

Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012 Nowe wytyczne ESC/PTK w kardiologii Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012 Przemysław Trzeciak Częstochowa 11.12.2012 Umieralność z powodu chorób ukł. krążenia w latach

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... Dzienniczek Badań Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... lekarz prowadzący imię nazwisko wiek adres MASA CIAŁ A Masę ciała można ocenić na podstawie wskaźnika BMI

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Zdrowe żywienie w cukrzycy Dieta dla osób dieta 1200 kcal chorujących na dieta 1500 kcal cukrzycę typu 2* dieta 1800 kcal *bez mikroalbuminurii Zaproponowana

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Samodzielna ocena swojego żywienia i aktywności fizycznej. Cele: zapoznanie ucznia z praktycznymi aspektami układania prawidłowo zbilansowanej

Bardziej szczegółowo

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Wysiłek fizyczny codziennie ok. 30-60 minut Codzienna aktywność fizyczna wpływa na dobre samopoczucie i lepsze funkcjonowanie organizmu. Każdy wysiłek fizyczny jest

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

Żywienie w szpiczaku mnogim

Żywienie w szpiczaku mnogim Żywienie w szpiczaku mnogim Spotkanie II : dbamy o kości mgr inż. Sławomir Kozłowski szpiczak mnogi leczenie osteoporoza- zaburzenie mineralizacji kości Czynniki środowiskowe dieta (wapń i witamina D)

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA Uwaga: Dopuszcza się modyfikację kolejności zaplanowanych tematów. Kolejne zajęcia Temat główny - Liczba godzin Metody prowadzenia zajęć: Opis 1 PODSTAWOWE

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

DIETA PRZY CHOROBACH SERCA

DIETA PRZY CHOROBACH SERCA ZALECENIA OGÓLNE Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (należy dbać o urozmaicenie posiłków). W skład produktów spożywczych wchodzą niezbędne składniki odżywcze zawarte w różnych ilościach i

Bardziej szczegółowo

Dieta DASH i produkty lokalne jako żywieniowa profilaktyka nadciśnienia. Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska

Dieta DASH i produkty lokalne jako żywieniowa profilaktyka nadciśnienia. Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska Dieta DASH i produkty lokalne jako żywieniowa profilaktyka nadciśnienia Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska 20% 29% optymalne prawidłowe 21% 30% wysokie prawidłowe nadciśnienie Kategorie nadciśnienia

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Dieta dla osób dieta 1200 kcal chorujących na dieta 1500 kcal cukrzycę typu 2* dieta 1800 kcal Zdrowe żywienie w cukrzycy Lista wymienników 1 porcji produktów**

Bardziej szczegółowo

Poradnia Dietetyczna Dbam O Siebie. Wzdęcia, zaparcia, biegunki, brak. Jak często? Po jakich produktach?

Poradnia Dietetyczna Dbam O Siebie. Wzdęcia, zaparcia, biegunki, brak. Jak często? Po jakich produktach? Poradnia Dietetyczna Dbam O Siebie Dane: Imię: Nazwisko: Data ur. Nr. Tel: E-mail: Wzrost: Waga: Obwód bioder: Obwód talii: Podstawowe Informacje: Miejsce pracy Godziny pracy Aktywność Fizyczna Aktualny

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach NORMY ŻYWIENIA DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM I SZKOLNYM W POLSCE OPRACOWANO W INSTYTUCIE ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIA I ZATWIERDZONE ZOSTAŁY PRZEZ INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2

Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2 Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2 Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2 Odżywiaj się zdrowo Podstawowym zaleceniem zdrowotnym dla osób chorych na cukrzycę jest jedz zdrowo. Osoba

Bardziej szczegółowo

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum 8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum Temat: Wybory żywieniowe produkty zalecane i niezalecane w żywieniu. Cel: Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych. Zdobyte

Bardziej szczegółowo

Dietetyk Angelika Frączek DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA. Imię i nazwisko...

Dietetyk Angelika Frączek DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA. Imię i nazwisko... DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA Imię i nazwisko... Proszę o sumienne wypełnienie niniejszego wywiadu żywieniowego, który posłuży do oceny Pani/Pana sposobu żywienia. Dobrze, aby dzienniczek wypełniać

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW SPIS TREŚCI 1. Zasady zdrowego żywienia 2. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 3. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 4. Zalecenia

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia.

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. ŻYWIENIE CZŁOWIEKA Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. Prawidłowe żywienie należy do najważniejszych czynników środowiskowych,

Bardziej szczegółowo

DIETA PRZECIWMIAZDZYCOWA. Cholesterol krążący w Twojej krwi przenika do ściany tętnic. przyczyniając się do ich zwężenia. Może to być powodem

DIETA PRZECIWMIAZDZYCOWA. Cholesterol krążący w Twojej krwi przenika do ściany tętnic. przyczyniając się do ich zwężenia. Może to być powodem DIETA PRZECIWMIAZDZYCOWA Cholesterol krążący w Twojej krwi przenika do ściany tętnic przyczyniając się do ich zwężenia. Może to być powodem zawału serca i udaru mózgu. Wysoki poziom cholesterolu 1 / 16

Bardziej szczegółowo

Myślę co jem - profilaktyka otyłości i chorób dietozależnych wśród dzieci. Temat 2: Jak jem? Opracowanie: mgr Agnieszka Augustyniak

Myślę co jem - profilaktyka otyłości i chorób dietozależnych wśród dzieci. Temat 2: Jak jem? Opracowanie: mgr Agnieszka Augustyniak 1. Cel główny Uczeń ocenia swój sposób żywienia Temat 2: Jak jem? Opracowanie: mgr Agnieszka Augustyniak 2. Cele szczegółowe Uczeń: ocenia wielkość porcji poszczególnych grup produktów spożywczych identyfikuje

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Dr inż. Anna Tokarska Dział Żywienia Świętokrzyskie Centrum Onkologii Obserwowane trendy w żywieniu w ostatnim czasie wskazują, że na wskaźniki zachorowalności

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (ZBiJŻ) Ćwiczenie nr

Bardziej szczegółowo

Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie

Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM opracowane przez Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie 1. Jedz

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

7 00 L - karnityna + chrom + aminokwasy rozgałęzione, 7 30 I ŚNIADANIE, (głównie węglowodany złożone + owoce + warzywa):*

7 00 L - karnityna + chrom + aminokwasy rozgałęzione, 7 30 I ŚNIADANIE, (głównie węglowodany złożone + owoce + warzywa):* Przykładowe jadłospisy na redukcję masy ciała 1. Przykładowy jadłospis na zrzucenie wagi (zalecenia ogólne, na podstawie wywiadu z zawodnikiem trójboju siłowego): CZĘŚĆ I 3 TYGODNIE: 7 00 L - karnityna

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 sierpnia 2015 r. Poz. 1256 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 26 sierpnia 2015 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do

Bardziej szczegółowo

DIETA PO RESEKCJI TRZUSTKI

DIETA PO RESEKCJI TRZUSTKI DIETA PO RESEKCJI TRZUSTKI Opracowała: Dr n. med. Dorota Waśko-Czopnik specjalista chorób wewnętrznych, dietetyk Leczenie operacyjne polegające na całkowitym usunięciu trzustki, niekiedy wraz z sąsiadującymi

Bardziej szczegółowo

NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA. (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie)

NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA. (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie) NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie) Dlaczego stara piramida żywieniowa jest zła? Po pierwsze okazuje się, że węglowodany w ilości sugerowanej przez

Bardziej szczegółowo

Miejsce mięsa w diecie

Miejsce mięsa w diecie Miejsce mięsa w diecie Walory zdrowotne mięsa od dawna są przedmiotem kontrowersyjnych poglądów wśród ludzi. Jedni widzą w mięsie znakomite źródło niezbędnych składników odżywczych, inni natomiast przypisują

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował.

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował. Specjaliści od zdrowego żywienia biją na alarm. Jemy za mało ryb morskich, co oznacza, że w organizmie przeciętnego Polaka brakuje nienasyconych kwasów Omega 3, uważanych przez wielu naukowców za złoty

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Zdrowe odżywianie polega na odpowiednim wyborze produktów i przygotowaniu posiłków umożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu poprzez

Bardziej szczegółowo

Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz

Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz Instrukcje: W celu oceny prawidłowości zastosowania przez Pana/Panią zaleceń żywieniowych z poprzedniej konsultacji, proszę opisać w poniższym

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Zasada trzecia. Zasada czwarta

Zasada trzecia. Zasada czwarta Zdrowe odżywianie jest podstawą zachowania zdrowego organizmu. Przestrzegając dziesięciu podstawowych zasad właściwego żywienia, wykorzystamy dostępne pożywienie w najbardziej efektywny dla naszego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW CO POWINNY JEŚĆ DZIECI WITAMINY PRODUKTY ZBOŻOWE PRODUKTY POCHODZENIA ROŚLINNEGO PRODUKTY POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO PRZETWORY MLECZNE ZASADY ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę!

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę! Prezentacja materiałów przygotowanych do realizacji V edycji programu edukacyjnego Trzymaj formę! KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA REALIZACJĘ IV EDYCJI PROGRAMU EDUKACYJNEGO PT. TRZYMAJ FORMĘ! ZAKOPANE, 6 8 PAŹDZIERNIKA

Bardziej szczegółowo

Żywienie a nastrój. Składniki odżywcze wpływające na nastrój:

Żywienie a nastrój. Składniki odżywcze wpływające na nastrój: Żywienie a nastrój dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Katedra i Zakład Dietetyki SGGW w Warszawie Składniki odżywcze wpływające na nastrój: Kwas foliowy Witamina B 6 Witamina B 12 Witamina D Witamina C Kwasy

Bardziej szczegółowo

Dzień I * Ilość w gramach lub mililitrach. Ilość w miarach domowych

Dzień I * Ilość w gramach lub mililitrach. Ilość w miarach domowych DIETA 1200 kcal Dzień I * miarach I śniadanie 290 Musli z rodzynkami i orzechami 2 łyżki 30 g 112 Mleko 0.5 % tłuszczu 1 szklanka 250 ml 97 Grejpfrut 1 szt., średni 350 g 81 II śniadanie 251 Chleb żytni

Bardziej szczegółowo

WARZYWA JAKIE I ILE W WYBRANYCH SCHORZENIACH

WARZYWA JAKIE I ILE W WYBRANYCH SCHORZENIACH WARZYWA JAKIE I ILE W WYBRANYCH SCHORZENIACH dr inż. Dominika Głąbska Zakład Dietetyki Katedra Dietetyki Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW warzywa i owoce są istotnym elementem codziennej

Bardziej szczegółowo

Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny

Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny Instrukcje: Proszę opisać w poniższym kwestionariuszu Pana/Pani przeciętną dietę. Proszę opisać 2 przykładowe dni tygodnia

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK ŻYWIENIA I USŁUG GASTRONOMICZNYCH przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

dr inż. Paulina Liszka dr inż. Mirosław Pysz Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia

dr inż. Paulina Liszka dr inż. Mirosław Pysz Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia Zasady układania jadłospisów, zmiany w wykorzystywanych dotychczas produktach spożywczych, obliczanie wartości odżywczej posiłku, przykładowy jadłospis dr inż. Paulina Liszka dr inż. Mirosław Pysz Krakowska

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

Lista zamienników. 140g cukinii. 80g dyni. 100g bakłażana. 70g kabaczka. 80g papryki czerwonej. 50g papryki czerwonej. 100g pomidora.

Lista zamienników. 140g cukinii. 80g dyni. 100g bakłażana. 70g kabaczka. 80g papryki czerwonej. 50g papryki czerwonej. 100g pomidora. Lista zamienników 140g cukinii 100g bakłażana 80g dyni 70g kabaczka 80g papryki czerwonej 100g ogórka 50g papryki czerwonej 100g pomidora 100g rzodkiewek 100g dyni 200g cukinii 130g kalafiora 100g brokuła

Bardziej szczegółowo

Podstawy żywienia w sporcie. Aneta Sojak

Podstawy żywienia w sporcie. Aneta Sojak Podstawy żywienia w sporcie Aneta Sojak Właściwe żywienie i nawodnienie = Osiągnięcie sukcesu Energia do pracy mięśni Adaptacja do wysiłku Skuteczna regeneracja (zmniejszenie procesów katabolicznych) Zły

Bardziej szczegółowo

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń Jan Z. Peruga, Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń wieńcowych II Katedra Kardiologii Klinika Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1 Jednym

Bardziej szczegółowo

HIPER- TRIGLICERYDEMIA

HIPER- TRIGLICERYDEMIA HIPER- TRIGLICERYDEMIA Produkty zalecane - dozwolone Pieczywo: czerstwe, razowe, żytnie, chrupkie oraz pumpernikiel Kasze: gryczana oraz jęczmienna, płatki owsiane, ryż dziki i brązowy mleko niskotłuszczowe,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do SWIZ. DIETA PODSTAWOWA ( ogólna)

Załącznik nr 2 do SWIZ. DIETA PODSTAWOWA ( ogólna) Załącznik nr 2 do SWIZ DIETA PODSTAWOWA ( ogólna) Dzień Posiłek Składniki Waga (g) Makaron na mleku 300 Masło extra 35,2% Szynka kanapkowa 30 Papryka czerwona Kawa z mlekiem 225 Poniedziałek 2208,6 kcal

Bardziej szczegółowo

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Doktorze Zdrówko, co to znaczy być zdrowym? Być zdrowym, to nie tylko nie chorować, ale też czuć się dobrze, być radosnym i sprawnym fizycznie. Czy wiesz, co pomaga

Bardziej szczegółowo

Program redukcji czynników ryzyka choroby wieńcowej i miażdżycy. Przez żołądek do zdrowego serca. kwestionariusz kwalifikujący

Program redukcji czynników ryzyka choroby wieńcowej i miażdżycy. Przez żołądek do zdrowego serca. kwestionariusz kwalifikujący Program redukcji czynników ryzyka choroby wieńcowej i miażdżycy Przez żołądek do zdrowego serca kwestionariusz kwalifikujący I. Informacje ogólne Imię i nazwisko: Telefon: Email: Data urodzenia: Płeć:

Bardziej szczegółowo

CHOLESTEROL NA CENZUROWANYM

CHOLESTEROL NA CENZUROWANYM CHOLESTEROL NA CENZUROWANYM Wszyscy doskonale wiemy, że utrzymanie prawidłowej i pełnowartościowej diety u osób przewlekle dializowanych i po przeszczepie nerki jest rzeczą bardzo ważną, ale również niezmiernie

Bardziej szczegółowo

Recepta na zdrowie - dlaczego warto żyć aktywnie

Recepta na zdrowie - dlaczego warto żyć aktywnie Recepta na zdrowie - dlaczego warto żyć aktywnie Zdrowie to stan pełnego dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brak choroby i kalectwa. Na zdrowie mają wpływ: -styl życia

Bardziej szczegółowo

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec 2014 r. Realizacja komponentu ponadnarodowego W dniach

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

REKOMENDACJE DLA BLOGERÓW

REKOMENDACJE DLA BLOGERÓW 1 KOALICJA NA RZECZ WALKI Z CUKRZYCĄ REKOMENDACJE DIETA CUKRZCYOWA REKOMENDACJE DLA BLOGERÓW 2 KOALICJA NA RZECZ WALKI Z CUKRZYCĄ Ułożenie posiłków dla cukrzyków diabetyków nie musi być trudne. Nie ma

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec 2014 r. Realizacja komponentu ponadnarodowego W dniach

Bardziej szczegółowo

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska Powszechne mity dotyczące diety 1 Zofia Kwiatkowska Struktura prezentacji O Historia O Czym jest dieta? O Czym jest żywienie? O Zasady zdrowego żywienia O Najczęstsze mity dotyczące diety O Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY. 26.10.2015r.

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY. 26.10.2015r. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY 26.10.2015r. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY Żywienie, szczególnie zbiorowe, nie powinno być realizowane w sposób doraźny. Jest to istotny problem

Bardziej szczegółowo

Udział białka, tłuszczów i węglowodanów w dobowym zapotrzebowaniu energetycznym oraz modyfikacja produktów zalecanych w zależności od rodzaju diety

Udział białka, tłuszczów i węglowodanów w dobowym zapotrzebowaniu energetycznym oraz modyfikacja produktów zalecanych w zależności od rodzaju diety Zakład Higieny i Dietetyki Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum Kraków Udział białka, tłuszczów i węglowodanów w dobowym zapotrzebowaniu energetycznym oraz modyfikacja produktów zalecanych w zależności

Bardziej szczegółowo

Dieta, czyli sposób odżywiania się dziecka ma wpływ na jego samopoczucie, zdrowie, sprawność układu nerwowego oraz mięśniowego.

Dieta, czyli sposób odżywiania się dziecka ma wpływ na jego samopoczucie, zdrowie, sprawność układu nerwowego oraz mięśniowego. Dieta, czyli sposób odżywiania się dziecka ma wpływ na jego samopoczucie, zdrowie, sprawność układu nerwowego oraz mięśniowego. Dzieci do prawidłowego rozwoju potrzebują właściwie zbilansowanych składników

Bardziej szczegółowo

Produkty zalecane - dozwolone Produkty przeciwwskazane Zalecenia

Produkty zalecane - dozwolone Produkty przeciwwskazane Zalecenia NADMIERNE BMI Produkty zalecane - dozwolone duża ilość warzyw owoce w niewielkiej ilości woda mineralna niegazowana chude mięso odłuszczone lub niskotłuszczowe produkty mleczne pieczywo pełnoziarniste

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

TABELE KALORYCZNOŚCI

TABELE KALORYCZNOŚCI chleb biały chleb żytni razowy (na miodzie) 1 kromka grubość ok. 1,5cm 1 kromka grubość ok. 1,5cm 1 porcja(w kcal) 100g 50 108 216 60 118 197 1 kromka grubość ok. bułka paryska 1,5cm 20 45 226 kajzerka

Bardziej szczegółowo

Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać?

Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać? Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać? Komponując codzienne posiłki z ulubionych produktów spożywczych zwykle nie zastanawiamy się nad ich wpływem na nasz organizm

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Żywić się zdrowo powinniśmy w każdym okresie życia, ale szczególnie ważny jest sposób odżywiania dzieci i młodzieży, kobiet w ciąży

Bardziej szczegółowo

Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód

Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód PURE DIET Joanna Flis Os. Wichrowe Wzgórze 33C 61-699 Poznań tel. 511 02 99 44 Imię i nazwisko Rok urodzenia Nr telefonu E-mail Dane kontaktowe Grupa krwi Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód

Bardziej szczegółowo

Żywność pierwszym lekiem

Żywność pierwszym lekiem Żywność pierwszym lekiem Krzysztof Krygier Wydział Nauk o Żywności SGGW w Warszawie Rada ds. Diety, Aktywności Fizycznej i Zdrowia przy Ministrze Zdrowia Długość życia Polaków krótsza od średniej UE: mężczyźni

Bardziej szczegółowo

Żywienie dzieci aktywnych UKS CITYZEN

Żywienie dzieci aktywnych UKS CITYZEN Żywienie dzieci aktywnych UKS CITYZEN Zbyt duża ilość naprężeń (zajęć ruchowych) przy niskim poziomie regeneracji może spowodować pojawienie się PRZETRENOWANIA (chronicznego zmęczenia) i ma negatywny

Bardziej szczegółowo

Śniadania mleczne i bezmleczne. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej

Śniadania mleczne i bezmleczne. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej Śniadania mleczne i bezmleczne dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej Mleko i przetwory mleczne Mleko i przetwory mleczne stanowią ważną grupę żywności, która jest najlepszym źródłem

Bardziej szczegółowo

Produkty zalecane - dozwolone Produkty przeciwwskazane Zalecenia

Produkty zalecane - dozwolone Produkty przeciwwskazane Zalecenia CUKRZYCA Produkty zalecane - dozwolone Pełnoziarniste pieczywo razowe, żytnie, pumpernikiel Kasze: gryczana i jęczmienna, płatki owsiane, dziki i brązowy ryż mleko niskotłuszczowe, kefir, jogurt light

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY ORAZ WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA Gimnazja

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY ORAZ WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA Gimnazja ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY ORAZ WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA Gimnazja Zestaw 1 Krupnik Waga 1 porcji - 400 g I porcja 10 porcji g kg Kasza jęczmienna perłowa 15,0 0,150

Bardziej szczegółowo

ZSGH BYTOM, BON APPÉTIT, NUMER 11

ZSGH BYTOM, BON APPÉTIT, NUMER 11 Strona 1 z 10 ZADANIE NR 1 Zgodnie z zasadami racjonalnego żywienia 60% dziennej energii powinno pochodzić z węglowodanów. Ile gramów węglowodanów przyswajalnych powinna spożywać osoba, której dzienne

Bardziej szczegółowo