Autoreferat do wniosku o nadanie stopnia naukowego doktora habilitowanego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Autoreferat do wniosku o nadanie stopnia naukowego doktora habilitowanego"

Transkrypt

1 Autoreferat do wniosku o nadanie stopnia naukowego doktora habilitowanego Osiągnięcia naukowe zgłoszone do postępowania habilitacyjnego stanowią cykl szesnastu publikacji wydanych po uzyskaniu stopnia naukowego doktora Tematem tego cyklu są: Oddziaływania międzycząsteczkowe w dwuwarstwach i monowarstwach lipidowych oraz oddziaływania dwuwarstw i monowarstw lipidowych ze środowiskiem 1. Imię i Nazwisko: Aneta Dorota Petelska 2. Posiadane dyplomy, stopnie naukowe/ artystyczne z podaniem nazwy, miejsca i roku ich uzyskania stopień doktora nauk chemicznych na Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego tytuł zawodowy magistra na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku; 3. Informacje o dotychczasowym zatrudnieniu w jednostkach naukowych/ artystycznych. od do chwili obecnej adiunkt w Zakładzie Elektrochemii Instytutu Chemii Uniwersytetu w Białymstoku staż naukowy University of California, Davis; asystent w Zakładzie Elektrochemii Instytutu Chemii Uniwersytetu w Białymstoku; stacjonarne indywidualne studia doktoranckie na Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego; 4. Wskazanie osiągnięcia* wynikającego z art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki (Dz. U. nr 65, poz. 595 ze zm.): a) 1. A. D. Petelska, Z. A. Figaszewski, Interfacial tension of bilayer lipid membrane formed from phosphatidylethanolamine, Biochimica et Biophysica Acta 1567 (2002) 79-86, IF ,011 (IF ,99) udział własny 80% - H1

2 2. A. D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z. A. Figaszewski (25%), The interfacial tension of the lipid membrane formed from lipid-cholesterol and lipid-lipid systems, Cell Biochemistry and Biophysics 44 (2006) , IF ,693 (IF ,743) - udział własny 65% - H2 3. A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Interfacial tension of phosphatidylcholinepsosphatidylserine system in bilayer lipid membrane, Biophysical Chemistry 120 (2006) , IF ,784 (IF ,203) - udział własny 80% - H3 4. A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (20%), Interfacial tension of the lipid membrane formed from lipid-fatty acid and lipid-amine systems, Bioelectrochemistry 70 (2007) 28-32, IF ,99 (IF ,759) - udział własny 70% - H4 5. A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (20%), The equilibrium of phosphatidylcholine-sphingomyelin in a monolayer at the air/water interface, Polish Journal of Chemistry 82 (2008) , IF ,518 - udział własny 70% - H5 6. A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (15%), Complex formation equilibria in two-component bilayer lipid membrane: interfacial tension method, Journal of Membrane Biology 228 (2009) 71-77, IF ,189 (IF ,808)- udział własny 75% - H6 7. A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, The equilibria of phosphatidylethanolaminecholesterol and phosphatidylcholine phosphatidylethanolamine in monolayers at the air/water interface, Journal of Macromolecular Science, Part A Pure and Applied Chemistry 46 (2009) , IF ,792 (IF ,887) - udział własny 70% - H7 8. A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, ph effect of the sphingomyelin membrane interfacial tension, Journal of Membrane Biology 230 (2009) 11-19, IF ,189 (IF ,808) - udział własny 80% - H8 9. A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, The equilibria of phosphatidylcholine-fatty acid and phosphatidylcholine-amine in monolayers at the air/water interface, Colloids and Surfaces B: Biointerfaces 82 (2011) , IF ,456 - udział własny 75% - H9 10. A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (15%), The equilibrium of phosphatidylcholine-amino acid system in monolayer at the air/water interface, Cell 2

3 Biochemistry and Biophysics 60 (2011) , IF ,743 - udział własny 75% - H A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Interfacial tension of the lipid membrane formed from phosphatidylcholine-decanoic acid and phosphatidylcholine-decylamine systems, Journal of Membrane Biology 241 (2011) , IF ,808 - udział własny 80% - H A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (15%), The interfacial tension of the lipid membrane formed from lipid-amino acid systems, Cell Biochemistry and Biophysics 61 (2011) , IF ,743 - udział własny 75% - H A.D. Petelska, Interfacial tension of bilayer lipid membrane, Central European Journal of Chemistry 10 (2012) 16-26, IF ,073 - udział własny 100% - H A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (15%), The influence of ph on sphingomyelin monolayer at the air/aqueous solution interface, Langmuir, 28 (2012) , IF ,186, udział własny 75% - H A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, The equilibria of sphingolipid-cholesterol and sphingolipid-sphingolipid in monolayers at the air/water interface, Journal of Membrane Biology 246 (2013) 13-19, IF ,808, udział własny 80% - H A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (15%), The influence of ph on phosphatidylethanolamine monolayer at the air/aqueous solution interface, Cell Biochemistry and Biophysics 65 (2013) , IF ,743 - udział własny 75% - H16 Sumaryczny impact factor dorobku naukowego będącego podstawa rozprawy habilitacyjnej IF = 38,726 (wg roku opublikowania) IF= 42,276 (wg IF 2011) b) omówienie celu naukowego/artystycznego ww. pracy/prac i osiągniętych wyników wraz z omówieniem ich ewentualnego wykorzystania. Oryginalne prace twórcze stanowiące podstawę przewodu habilitacyjnego dotyczą oddziaływań międzycząsteczkowych w dwuwarstwach i monowarstwach lipidowych oraz oddziaływań składników dwuwarstw i monowarstw lipidowych ze środowiskiem. Są to układy, które stosowane są jako modele błon biologicznych. Błona biologiczna każdej komórki stanowi o jej istnieniu, nie tylko ze względu na wyodrębnienie jej struktury spośród innych, lecz także przez szereg procesów biochemicznych i fizycznych zachodzących z jej udziałem. Błony biologiczne są 3

4 jednym z podstawowych elementów strukturalnych i funkcjonalnych wszystkich organizmów żywych. Błony biologiczne uczestniczą w prawie wszystkich przejawach aktywności komórek. Regulują one procesy transportu substancji (pożywienia, jonów, leków), ze środowiska zewnętrznego do wnętrza komórki i w stronę przeciwną (np. produktów rozkładu); decydują o powstawaniu elektrycznych napięć spoczynkowych i czynnościowych (i w konsekwencji o rozchodzeniu się impulsów nerwowych), biorą udział w przemianach energetycznych (np. skurcz mięśnia, fosforylacja oksydacyjna), wpływają na szybkość reakcji metabolicznych i na rozkład stężeń w przedziałach komórkowych, umożliwiają równocześnie zachodzenie konkurencyjnych reakcji chemicznych, są zaangażowane w przenoszeniu informacji, rozpoznawaniu się komórek i ich fuzji 1,2. Wszystkie te funkcje błon są związane ze strukturą błony i jej składem chemicznym (lipidy, białka, węglowodany i woda). Wszystkie błony biologiczne składają się głównie z dwuwarstwy cząsteczek lipidów i białek, które kontrolują procesy życiowe komórki. Ważnym składnikiem błon, choć występującym w małych ilościach, są witaminy, enzymy czy kwasy tłuszczowe. Poznanie fizjologicznej roli błon pomaga w zrozumieniu fizycznych praw, które rządzą organizacją błon, ponieważ struktura i funkcje błon są ze sobą powiązane 3. Głównym elementem błon biologicznych, obok lipidów, są białka błonowe. Mogą być one albo wbudowane w błonę, bądź zakotwiczone na jej powierzchni. Wnętrze dwuwarstwy lipidowej ma charakter hydrofobowy, wobec czego białka wbudowane w błonę (integralne) posiadają również hydrofobowe fragmenty mogące być zanurzone w dwuwarstwie zbudowanej z lipidów 4. Niektóre białka integralne przechodzą przez całą grubość dwuwarstwy są to białka transmembranowe (transbłonowe). Oprócz białek integralnych występują również białka peryferyjne (powierzchniowe), związane z powierzchnią błony. Zawartość białek w błonach biologicznych zależy od typu i pochodzenia błony. Białka 1 K. Dołowy, A. Szewczyk, S. Pikuła, Błony biologiczne, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice Warszawa R.B. Gennis, Biomembranes: molecular structure and function, Springer-Verlag, New York, S. Przestalski, Błony biologiczne, Wiedza Powszechna, Warszawa B. Alberts, Podstawy biologii komórki. Wprowadzenie do biologii molekularnej, PWN, Warszawa

5 przewyższają swoją wielkością drobiny lipidów. Na jedną cząsteczkę białka przypada kilkadziesiąt cząsteczek lipidów. Budowa i funkcje błon biologicznych są szczególnie intensywnie analizowane przez biofizyków, biologów, chemików i biochemików. Oddziaływania pomiędzy lipidami błonowymi są ciągle badane ze względu na swe duże znaczenie dla biologii molekularnej, farmacji i medycyny. Pierwsze, w pełni biofizyczne doświadczenie, dzięki któremu udało się opisać strukturę warstwy lipidowej w błonie pochodzi od Gortera i Grendela 1-5. Dzięki ich badaniom przyjęto pogląd, że lipidy w błonie są zorganizowane w postaci dwuwarstwowej. Wkrótce potem Danielli i Dawson 1-5 zaproponowali znany lipidowo-białkowy model błony komórkowej, w którym dwuwarstwa lipidowa jest pokryta z obu stron powierzchniowymi białkami globularnymi; model ten nieco modyfikowany, przetrwał do początku lat siedemdziesiątych. W roku 1972 Singer i Nicolson zaproponowali nowy model błony, mianowicie model płynnej mozaiki 5, 6. W roku 1984 N. Unwin i R. Henderson zmodyfikowali model Singera i Nicolsona stwierdzając, że fragmenty hydrofobowe białek mają bardzo często strukturę α helisy 4. Znaczna liczba funkcji pełnionych przez błony komórkowe implikuje ich złożoność, dlatego w badaniach doświadczalnych stosowane są uproszczone modele błon biologicznych. W przypadku badań oddziaływań pomiędzy składnikami tworzącymi błonę oraz oddziaływań pomiędzy nimi a środowiskiem stosuje się błony modelowe, jak dwuwarstwy czy monowarstwy lipidowe. Zastosowanie błon zastępczych jest szczególnie korzystne ze względu na stosunkowo prosty model fizyczny służący do opisu tych oddziaływań. Zmiany w poglądach na strukturę błony nastąpiły dzięki zastosowaniu wielu nowoczesnych fizycznych technik badawczych. Należą do nich przede wszystkim metody atomów znaczonych, mikroskopia elektronowa, spektroskopia elektronowego rezonansu paramagnetycznego i magnetycznego rezonansu jądrowego, sondy fluorescencyjne, rentgenografia i inne 1-5. Celem lepszego zrozumienia właściwości błon naturalnych prowadzi się doświadczenia z prostymi ich modelami. Są to sztucznie otrzymywane błony fosfolipidowe zwane błonami modelowymi. Błony te są tak dobierane, aby mogły 5 S. Kalinowski Elektrochemia membran lipidowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko- Mazurskiego, Olsztyn S.J. Singer, G.L. Nicolson, Science 175 (1972)

6 modelować pewne właściwości błon biologicznych. Skład i właściwości błony modelowej powinny być z jednej strony bardzo dobrze znane, a z drugiej jak najbardziej zbliżone do właściwości błony żywej komórki. Najczęściej używane są monowarstwy, dwuwarstwy płaskie, sferyczne lub w postaci pęcherzyków (liposomy). Moje badania w ramach rozprawy habilitacyjnej obejmują dwa zagadnienia: 1) rozwinięcie tematyki badań napięcia międzyfazowego dwuwarstwowych membran lipidowych jako kontynuacja wcześniejszych badań; 2) rozwinięcie badań monowarstw lipidowych na skonstruowanej i sprawdzonej przy moim udziale wanny Langmuira. Po uzyskaniu stopnia doktora pierwszym etapem mojej pracy, związanej z kontynuacją badań napięcia międzyfazowego membran lipidowych było ulepszenie aparatury pomiarowej. Aby wyniki tych badań były jeszcze bardziej dokładne zostało zaprojektowane i wykonane nowe naczynie pomiarowe z podświetleniem, dla lepszej wizualizacji tworzących się sferycznych dwuwarstw lipidowych. Kolejnym elementem, który został zastosowany w aparaturze do pomiaru napięcia międzyfazowego było wbudowanie kamery video, która pozwala na bardziej precyzyjny pomiar promienia krzywizny dwuwarstwowej membrany lipidowej, na monitorze komputera. Dzięki wprowadzonym przeze mnie ulepszeniom pomiar napięcia międzyfazowego membran lipidowych jest szybszy i jeszcze bardziej dokładny. Pierwszymi eksperymentami przeprowadzonymi na udoskonalonej aparaturze było zbadanie wpływu ph na napięcie międzyfazowe dwuwarstw lipidowych zbudowanych z fosfatydyloetanoloaminy 7, układu fosfatydylocholinafosfatydyloseryna 8 i sfingomieliny 9. Otrzymane przez mnie krzywe wykazują maksimum w punkcie izoelektrycznym przy ph około 4, natomiast w miarę oddalania się od tego punktu wartości napięcia międzyfazowego maleją, a następnie ustalają się. Proste zastosowanie równania Gibbsa opisuje przebieg tych krzywych jedynie w pobliżu punktu izoelektrycznego. W celu wyjaśnienia przebiegu krzywych w całym badanym zakresie ph zaproponowałam model uwzględniający istnienie równowag kwasowo-zasadowych pomiędzy różnymi formami lipidu a roztworem. Również 7 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Biochim. Biophys. Acta 1567 (2002) H1 8 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Biophys. Chem. 120 (2006) H3 9 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, J. Membrane Biol. 230 (2009) H8 6

7 uwzględnienie w równaniu Gibbsa pełnej definicji nadmiaru powierzchniowego pozwala na wyjaśnienie przebiegu krzywych doświadczalnych w całym badanym zakresie ph. Aby wyznaczyć położenie punktu izoelektrycznego błon lipidowych musiałam najpierw wyznaczyć stałe równowag kwasowo-zasadowych. Jednak wyznaczenie tych wielkości było utrudnione, ponieważ lipidy nie rozpuszczają się w wodzie. Dlatego też do określenia powyższych wielkości użyłam liposomów. W ten sposób zapewniłam równomierny rozkład grup kwasowych i zasadowych cząsteczek lipidu w roztworze, chociaż lipid jest nierozpuszczalny cząsteczkowo w wodzie. Stałe równowag kwasowo-zasadowych dla badanych lipidów wyznaczałam poprzez miareczkowanie uprzednio otrzymanych liposomów kwasem solnym lub wodorotlenkiem sodowym. Wyznaczenie przeze mnie wartości stałych kwasowozasadowych 6-9 lipidów błonowych to nowość w literaturze, do tej pory podawane były jedynie szacunkowe wartości tych stałych. Następnie wykonałam badania wpływu innych lipidów 10,11, kwasów tłuszczowych 10,11 oraz amin 12,13 o różnej długości łańcucha węglowodorowego oraz aminokwasów 14 na napięcie międzyfazowe dwuwarstwowych membran lipidowych zbudowanych z lecytyny. Otrzymane krzywe odbiegają od prostoliniowej zależności napięcia międzyfazowego od ułamka molowego składników błony, co sugeruje moim zdaniem tworzenie się w takich układach kompleksów. Do wyjaśnienia oddziaływań w badanych układach założyłam powstawanie kompleksów w stosunku 1:1 pomiędzy składnikami błony. Do obliczenia napięć międzyfazowych błon zbudowanych z tworzących się w tych układach kompleksów, ich powierzchni oraz stałych trwałości posłużyły mi założenia opisane w moich wcześniejszych pracach. Dzięki tym założeniom wyprowadziłam nowe zależności matematyczne, które są mniej skomplikowane i dokładnie opisują oddziaływania zachodzące w badanych układach. Wzory matematyczne opisujące oddziaływania w badanych układach zostały opisane w moich pracach A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Cell Biochem. Biophys. 44 (2006) H2 11 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, J. Membrane Biol. 228 (2009) H6 12 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Bioelectrochemistry 70 (2007) H4 13 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, J. Membrane Biol. 241 (2011) H11 14 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Cell Biochem. Biophys. 61 (2011) H12 15 A.D. Petelska, Cent. Eur. J. Chem. 10 (2012) H13 7

8 Dodatkowym parametrem, który został wprowadzony do opisu oddziaływań pomiędzy składnikami tworzących się dwuwarstw lipidowych jest energia wiązań (swobodna energia Gibbsa) pomiędzy składnikami tworzących się kompleksów Należy wspomnieć, że w literaturze do tej pory brak było danych dotyczących stałych trwałości kompleksów fosfolipid-cholesterol, fosfolipid-fosfolipid, fosfolipidkwas tłuszczowy, fosfolipid-amina czy fosfolipid-aminokwas. Dzięki przeprowadzonym badaniom jako pierwsza wyznaczyłam te stałe i przedstawiłam w swoich pracach, co moim zdaniem jest także wkładem do dorobku dziedzin naukowych takich jak: chemia i biofizyka w kraju i na świecie. Ze względu na to, że w literaturze niewiele jest danych dotyczących badań napięcia międzyfazowego dwuwarstwowych membran lipidowych postanowiłam przedstawić wyniki swoich badań w jednoautorskim artykule przeglądowym, który ukazał się w lutym 2012 roku w czasopiśmie Central European Journal of Chemistry 15. Aby lepiej poznać oddziaływania zachodzące w błonach komórkowych postanowiłam rozszerzyć zakres swoich badań o monowarstwy Langmuira na granicy faz woda/powietrze. W tym celu przy moim współudziale została skonstruowana i wykonana wanna Langmuira w Zakładzie Elektrochemii Instytutu Chemii Uniwersytetu w Białymstoku. Zgodnie z sugestiami zawartymi w pracy doktorskiej Pani dr Izabeli Brzozowskiej 16, 17, 18, 19 opracowałam metodykę pomiaru napięcia powierzchniowego w funkcji stężenia powierzchniowego substancji amfifilowych. Wprowadzenie poniżej opisanych ulepszeń pozwala na otrzymywanie prawie idealnej powtarzalności krzywych eksperymentalnych. Wprowadzone modyfikacje zostały również przedyskutowane w pracy, która ukazała się w czasopiśmie Journal of Macromolecular Science, Part A 20. Ulepszenia wprowadzone do aparatury pozwalającej na badanie równowag w monowarstwach Langmuira na granicy faz woda/powietrze to: 1) modyfikacja barierki kompresującej monowarstwę - w swoich badaniach zastosowałam barierkę szklaną, zbudowaną z materiału hydrofilowego 16 I. Brzozowska, Badania równowag pomiędzy wybranymi lipidami błonowymi w monowarstwach na swobodnej powierzchni roztworu wodnego a innymi składnikami monowarstw lub roztworu, praca doktorska, Warszawa, I. Brzozowska, Z.A. Figaszewski, Biophys. Chem 95 (2002) I. Brzozowska, Z.A. Figaszewski, Colloids Surf. B 23 (2002) I. Brzozowska, Z.A. Figaszewski, Colloids Surf. B 27 (2003) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, J. Macromol. Sci., Part A 46 (2009) H7 8

9 o znacznym ciężarze, co uniemożliwia przechodzenie monowarstwy pod barierką. W badaniach monowarstw Langmuira stosowane są najczęściej barierki zbudowane z hydrofobowego tworzywa sztucznego, przeważnie z teflonu, co moim zdaniem może przyczyniać się do błędnych wyników, przynajmniej w przypadku badań związanych w wyznaczaniem pola powierzchni zajmowanego przez pojedynczą cząsteczkę; 2) dobór kształtki mierzącej napięcie powierzchniowe ogólnie do pomiaru zmian napięcia powierzchniowego w metodzie Langmuira stosowana jest płytka Wilhelmy ego (zwykle platynowa czy z bibuły ilościowej), która pozwala w prosty sposób uzyskać bezwzględne wartości napięcia powierzchniowego. Zastosowana przeze mnie specjalnie wykonana kształtka ze szkiełka nakrywkowego poprawia powtarzalność wyników pomiarowych. Jest to rezultatem uzyskania stabilniejszej, bardziej powtarzalnej wartości kąta kontaktu kształtki z subfazą. Materiał, z jakiego wykonany jest czujnik napięcia międzyfazowego wymaga olbrzymiej czystości; co jest to zapewnione poprzez kilkuminutowe gotowanie płytki w chromiance, a następnie staranne wypłukanie jej w trójkrotnie destylowanej gorącej wodzie; 3) dobór rozpuszczalnika zgodnie z sugestią Pani dr Izabeli Brzozowskiej 15 zastosowałam 1-chloropropan, który po raz pierwszy został zastosowany w badaniach przez Nią prowadzonych. Substancja ta posiada odpowiednie parametry fizykochemiczne do otrzymywania powtarzalnych krzywych doświadczalnych, tj. odpowiednią lotność, gęstość oraz budowę, a dane otrzymane za jego pomocą są zgodne z wcześniejszymi danymi literaturowymi; 4) stosowanie wody 3-krotnie destylowanej jako subfazy subfaza powinna mieć maksymalną czystość, ponieważ nawet niewielkie zanieczyszczenia mogą mieć istotny wpływ na otrzymywane wyniki. Woda, którą wykorzystuję jako nośnika monowarswy jest oczyszczona w celu usunięcia materii organicznej (druga destylacja przeprowadzana jest w obecności KMnO 4 i KOH). Po wyborze szklanej barierki, szklanej płytki i sprawdzeniu przydatności 1 chloropropanu do tworzenia monowarstw wybranych związków przystąpiłam do badania powtarzalności otrzymywanych wyników, która okazała się niemal idealna. Lecytyna jest najczęściej używanym lipidem wykorzystywanym do modelowych badań błon biologicznych. A więc otrzymywanie powtarzalnych wyników 9

10 w przypadku badania monowarstw lecytynowych miało priorytetowe znaczenie dla przydatności danego układu pomiarowego do badań natury biologicznej. Badania oddziaływań lipidów błonowych w monowarstwach ukierunkowane były na poznanie ich właściwości na poziomie molekularnym. Przeprowadzane za pomocą wanny Langmuira eksperymenty miały na celu skonfrontowanie ich z wynikami otrzymywanymi metodą napięcia międzyfazowego dwuwarstwowych membran lipidowych oraz pogłębienie wiedzy o zjawiskach zachodzących, zarówno wewnątrz błon komórkowych, jak i na ich powierzchni. Zamierzeniem przeprowadzonych eksperymentów było również ilościowe opisanie zjawisk występujących na granicy faz monowarstwa/subfaza. Moje prace obejmują badania równowag pomiędzy składnikami monowarstw lipidowych na swobodnej powierzchni cieczy. Układy badane, to zarówno monowarstwy zbudowane z jednej substancji, jak i dwuskładnikowe monowarstwy mieszane, w których substancje oddziałują ze sobą tworząc kompleksy. Do badań użyłam lipidów występujących w błonach biologicznych i spełniających istotne funkcje w organizmach żywych. Są to: fosfatydylocholina, cholesterol, fosfatydyloetanoloamina, sfingomielina i ceramid 21,22, reprezentujące różne klasy lipidów. Do badań zastosowałam również kwasy tłuszczowe i aminy o różnej długości łańcuchów węglowodorowych 23 oraz aminokwasy 24. Uzyskane dane eksperymentalne opisałam za pomocą modelu oddziaływań występujących pomiędzy składnikami monowarstwy mieszanej. Równowagę tworzenia się kompleksu opisałam równaniami matematycznymi przedstawionymi w pracy 20, które można weryfikować doświadczalnie. Badania monowarstw dostarczają cennych informacji o stopniu upakowaniu molekuł i oddziaływaniach pomiędzy poszczególnymi składnikami mieszaniny lipidów błonowych. Dokonałam analizy stężenia powierzchniowego mieszanin przy założeniu addytywności udziałów składników układu. Wykonałam obliczenia uwzględniające istnienie w monowarstwie równowag między jej składnikami. W celu obliczenia stałych trwałości tworzących się kompleksów opracowałam model równowag pomiędzy składnikami monowarstwy. Wyprowadzone zależności opisujące tworzące się kompleksy, wyznaczenie pól powierzchni przypadających na cząsteczkę kompleksów, wartości stałych trwałości 21 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Polish J. Chem. 82 (2008) H5 22 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, J. Membrane Biol. 246 (2013) H15 23 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Colloids Surf. B 82 (2011) H9 24 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Cell Biochem. Biophys. 60 (2011) H10 10

11 oraz energii wiązań badanych kompleksów zostały również przedstawione w pracach Kolejnym etapem mojej pracy było zbadanie równowag kwasowo-zasadowych monowarstw zbudowanych z fosfatydyloetanoloaminy 25 i sfingomieliny 26. Wykonałam pomiary napięcia międzyfazowego wyżej wymienionych układów na granicy faz woda/subfaza wodna w funkcji ph. Jako subfazę zastosowałam bufory Brittona-Robinsona, które można komponować uzyskując wartości ph w szerokim zakresie. Następnie przedstawiono prosty model wpływu ph subfazy na monowarstwę lipidu (fosfatydyloetanoloamina, sfingomielina) granicy faz: powietrze/części hydrofobowe lipidu. Model ten określał równowagi kwasowozasadowe pomiędzy jonami wodorowymi i wodorotlenowymi znajdującymi się w subfazie a poszczególnymi formami lipidu. W zależności od ilości jonów H + lub OH -, lipid (L) występuje w następujących formach: LH +, LHOH, L, LOH -. Udziały addytywnych postaci lipidu (zarówno dla napięcia międzyfazowego, jak i pola cząsteczki) są zależne od ph subfazy. Szczegółowa dyskusja jakościowego modelu poparta została obliczeniami. Założony model został zweryfikowany eksperymentalnie 25,26. Podobnie jak w przypadku dwuwarstw lipidowych w literaturze do tej pory brak było danych dotyczących stałych trwałości kompleksów fosfolipid-cholesterol, fosfolipid-fosfolipid, fosfolipid-kwas tłuszczowy, fosfolipid-amina czy fosfolipidaminokwas. Wyniki moich badań pozwoliły mi, jako jednej z pierwszych, na wyznaczenie tych stałych i przedstawienie ich w moich pracach Wyznaczone samodzielnie wartości powierzchni właściwych wybranych związków, jak również w postaci kompleksów mogą zostać wykorzystane do badań monowarstw i dwuwarstw lipidowych bardziej skomplikowanych układów modelowych błon biologicznych (np. poprzez wbudowywanie białek). Analizując otrzymane przez mnie wyniki dla monowarstw i dwuwarstw lipidowych można wysunąć następujące wnioski: 1) wyznaczone przeze mnie powierzchnie zajmowane przez pojedynczą cząsteczkę tworzącego się kompleksu mają wyższe wartości liczbowe w przypadku dwuwarstw lipidowych w porównaniu z identycznymi układami monowarstw 25 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Langmuir 28 (2012) H14 26 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Cell Biochem. Biophys. 65 (2013) H16 11

12 lipidowych. Spowodowane jest to prawdopodobnie ściślejszym upakowaniem składników monowarstwy. 2) wartości stałych trwałości kompleksów tworzących się w dwuwarstwach lipidowych zawierają się w granicach 10 5 (kompleks fosfolipid-amina) (kompleks fosfolipid-cholesterol), w przypadku monowarstw wartości te mają niższe wartości w porównaniu z identycznymi układami w dwuwastwach lipidowych zawierają się w granicach 10 4 (kompleks fosfolipid-amina) 10 6 (kompleks fosfolipidcholesterol). Wysokie wartości stałych trwałości kompleksów potwierdzają dodatkowo, że dominującym kompleksem w dwuwarstwach i monowarstwach mieszanych jest kompleks o składzie 1:1. Porównując otrzymane wartości dla monowarstw z analogicznymi dla dwuwarstw należy podkreślić, że są one od jednego do czterech rzędów wielkości mniejsze. Te różnice można wytłumaczyć innym otoczeniem przestrzennym obu układów. W przypadku monowarstwy mamy do czynienia z układem dwuwymiarowym, płaszczyzną na granicy faz woda/powietrze. W dwuwarstwach układ zyskuje jeszcze jeden wymiar, tworząc układ trójwymiarowy, przestrzenny. Dodatkowe oddziaływania hydrofobowe pomiędzy łańcuchami węglowodorowymi stabilizują dwuwarstwę, czyniąc ją trwalszą. 3) wyznaczone energie wiązań (swobodna energia Gibbsa) w przypadku kompleksów tworzących się pomiędzy składnikami tworzącej się dwuwarstwy lipidowej mają wyższe wartości niż w przypadku kompleksów tworzących się w monowarstwach lipidowych i mieszczą się w granicach 35 kj/mol (układ fosfolipidamina) - 60 kj/mol (układ fosfolipid-cholesterol). Wartości energii wiązań identycznych układów w monowarstwach mieszczą się w granicach 27 kj/mol (układ fosfolipid-amina) 37 kj/mol (układ fosfolipid-cholesterol). Można tutaj wnioskować, że wyższe wartości energii wiązań są związane, podobnie jak w przypadku wyższych wartości stałych trwałości kompleksów tworzących się składnikami dwuwarstwowych membran lipidowych, ze względu na odmienność przestrzenną tych układów. Większa wartość stałych trwałości kompleksów dla badanych dwuwarstw, a co za tym idzie również wyższe wartości energii wiązań wynikają prawdopodobnie również z szorstkości pomiędzy warstwami hydrofobowymi w dwuwarstwie. Kompleksy występujący w dwuwarstwie są, więc dodatkowo wzmocnione oddziaływaniami pomiędzy dwiema warstwami dwuwarstwy. Pomiary wykonywane na monowarstwach zbudowanych tylko z jednej substancji, jak i mieszanych na granicy faz woda/powietrze są szeroko stosowane 12

13 jako fizyczny model do badania oddziaływań fosfolipid-fosfolipid, fosfolipid-kwas tłuszczowy, fosfolipid-amina czy fosfolipid-aminokwas. Moim zdaniem mogą one wnieść znaczący udział z biologicznego punktu widzenia. W niektórych przypadkach występuje stosunkowo podobne zachowanie się monowarstw i dwuwarstw lipidowych. Cholesterol zwiększa uporządkowanie w membranach lecytynowych, gdyż łańcuchy kwasów tłuszczowych stają się bardziej prostopadłe do płaszczyzny grup polarnych, zarówno w monowarstwach, jak i dwuwarstwach lipidowych. Jednak w dwuwarstwach mamy do czynienia z większym wpływem łańcucha bocznego sterolu na efekt kondensacyjny niż pierścień sterolowy, jak to jest w przypadku monowarstw. Oddziaływania badane między monowarstwami lipidowymi mogą moim zdaniem przybliżyć badaczy do lepszego poznania błon biologicznych. Ze względu na występowanie badanych przeze mnie substancji w błonach intensywne eksperymenty przeprowadza się właśnie za pomocą tych substancji jako doskonale tworzących monowarstwy na granicy faz: woda/powietrze. Również zależności pomiędzy monowarstwą, dwuwarstwą i błonami komórkowymi są istotne i rozważane w licznych publikacjach 27, 28, 29, 30, 31. Ważną cechą cholesterolu, niezależnie czy są to dwuwarstwy czy monowarstwy, jest uporządkowanie łańcuchów węglowodorowych fosfolipidów w modelowych błonach, co zostało ustalone za pomocą pomiarów NMR. Ponadto obecność cholesterolu wpływa, jak już wspomniano, na przepuszczalność membran, przejścia fazowe i morfologię membran 32. Model dwuwarstwy złożonej z dwóch monowarstw połączonych ze sobą, z zaniedbywanymi oddziaływaniami był badany przez Nagle a 33. Wskazywał on, że w przypadku monowarstwy na granicy faz woda/powietrze - otrzymuje się - w porównaniu do analogicznej dwuwarstwy - dodatkową granicę faz powietrze/części hydrofobowe molekuł. Jednakże ten sam autor wskazuje, że jest to uproszczenie, podobnie jak narzucająca się myśl, by porównywać właściwości połowy dwuwarstwy z właściwościami monowarstwy na granicy faz woda/olej J.J. Batenburg, H.P. Haagsman, Prog. Lipid Res.37 (1998) G. Thakur, M. Micic, R.M. Leblanc, Colloids Surf. B 74 (2009) F. Schmid, D. Düchs, O. Lenz, B. West, Comput. Phys. Commun. 177 (2007) P. Vitovič, S. Kresák, R. Naumann, S.M. Schiller, R.N.A.H. Lewis, R.N. McElhaney, T. Hianik, Bioelectrochemistry 63 (2004) F. Schmid, D. Düchs, O. Lenz, B. West, Comput. Phys. Commun. 177 (2007) P.L. Yeagle, Biochim. Biophys. Acta 822 (1985) J.F. Nagle, J. Membrane Biol. 27 (1976)

14 Dwuwarstwy lipidowe są bardziej wrażliwe na zmiany pola powierzchni niż dzieje się tak w przypadku monowarstw. Informacje otrzymane z symulacji komputerowych dwuwarstw sugerują, że prawdopodobnie siły dalekiego zasięgu są odpowiedzialne za rozbieżne wnioski z badań komputerowych i doświadczalnych. Zbadanie oddziaływań międzycząsteczkowych w dwuwarstwach i monowarstwach lipidowych oraz oddziaływań dwuwarstw i monowarstw lipidowych ze środowiskiem było moim zdaniem celowe poprzez zastosowanie kompleksów, jakie obserwujemy w błonach naturalnych, tj. w układach: fosfolipid-cholesterol, fosfolipid-fosfolipid, fosfolipid-kwas tłuszczowy, fosfolipid-amina oraz fosfolipidaminokwas. Wyznaczenie wartości charakteryzujących wyżej wymienione kompleksy, tj. napięcia międzyfazowego, stałych trwałości takich kompleksów, ich powierzchni oraz wartości energii powierzchniowych, a także wartości energii swobodnej Gibbsa pozwoliło na opisanie tych oddziaływań oraz wyjaśnienie natury wiązań występujących w cząsteczkach tworzących kompleksy w dwuwarstwach i monowarstwach lipidowych. Dodatkowym czynnikiem pozwalającym na opisanie oddziaływań pomiędzy składnikami błony a środowiskiem jest poznanie wpływu ph środowiska. Jego zmiana powoduje zmiany ładunku elektrycznego błony. Jest to spowodowane przesuwaniem się równowag grup kwasowo zasadowych występujących w membranach lipidowych. W zależności napięcia międzyfazowego dwuwarstwy fosfolipidowej od ph roztworu, przy pewnej wartości ph, napięcie ma maksymalną wartość, która odpowiada punktowi izoelektrycznemu błony lipidowej. Badania te pozwoliły na wyznaczenie wartości stałych kwasowo-zasadowych, punktów izoelektrycznych badanych lipidów oraz wartości energii wiązań pomiędzy grupami funkcyjnymi lipidów a jonami H + i OH - środowiska. Otrzymane w ten sposób wielkości, takie jak np. napięcie międzyfazowe, pole powierzchni cząsteczek, wartości energii swobodnej Gibbsa oraz energii powierzchniowej będą mogły być wykorzystane w opisie oddziaływań w błonach żywych komórek. Dokładne poznanie właściwości fizykochemicznych i elektrycznych błon komórkowych jest potrzebne do podjęcia bliższych badań mechanizmów transportu substancji i przekazywania informacji przez błony biologiczne. Opis wpływu różnych substancji (np. cholesterolu, kwasów tłuszczowych, aminokwasów) na parametry fizykochemiczne jest niezbędny do zrozumienia wielu procesów, w których uczestniczą błony komórkowe w organizmie. Uzyskane dane pomogą 14

15 charakteryzować ilościowo tworzenie np. połączeń kompleksowych w błonie oraz pomiędzy błoną a środowiskiem. Znajomość równowag kwasowo-zasadowych oraz równowag kompleksowych pomiędzy składnikami błony, czy pomiędzy składnikami błony a środowiskiem pozwala na zrozumienie procesów, które mają miejsce zarówno na jej powierzchni jak i w samej dwuwarstwie czy monowarstwie. Otrzymane przeze mnie wyniki mogą być stosowane w ilościowym opisie właściwości fizykochemicznych i elektrycznych błon biologicznych. Moje badania są kontynuowane i rozszerzane o coraz to nowe problemy naukowe. Nowa dziedzina nauki zajmująca się ilościowymi badaniami zjawisk zachodzących w błonach komórkowych, z wykorzystaniem ich modeli, w której otwarciu i rozwoju uczestniczę od początku, dostarcza bardzo ważnych i niezbędnych informacji dla zrozumienia zjawisk zachodzących w błonach komórkowych. Rozwój tej dziedziny jest potrzebny moim zdaniem dla biologii, biofizyki czy nauk medycznych, np. farmacji, a w szczególności poznania mechanizmów oddziaływań w błonach komórkowych. Jestem członkiem zespołu naukowego, którego głównym tematem badań od kilkunastu lat są fizykochemiczne i elektrochemiczne właściwości monowarstw i dwuwarstw lipidowych oraz błon naturalnych. Rozwijane są przez nas badania równowag pomiędzy składnikami błon komórkowych i pomiędzy składnikami błony a roztworem otaczającym. Badamy zjawiska takie jak napięcie powierzchniowe, opór elektryczny, pojemność elektryczną i zmiany ładunku na powierzchni błon. Osiągnięciem w naszych badaniach jest rozwinięcie badań kompleksów w błonach i pomiędzy błonami a roztworem. Następnie poprzez teoretyczne opisy procesów tworzenia kompleksów możemy weryfikować dane eksperymentalne z wartościami teoretycznymi, określonymi przez równania matematyczne. Umożliwia to ilościowe wyznaczenie parametrów tworzących się kompleksów, tj. wartości napięcia międzyfazowego, ciśnienia powierzchniowego, wielkości stałych trwałości kompleksów, powierzchni zajmowanych przez tworzące się kompleksy oraz energii tworzenia tych kompleksów. Porównanie zgodności wyników eksperymentalnych z teoretycznymi jest podstawą oceny istnienia danego kompleksu. Takie ilościowe podejście poprzez opisy równaniami stanowi nasz oryginalny wkład do badań błon komórkowych, a nawet jest to naszym zdaniem wytyczenie nowej dziedziny badań. 15

16 Badania prowadzone przeze mnie w ramach zespołu należą do fundamentalnych zagadnień współczesnej nauki i uczestniczę w tych badaniach od początku. Zespół nasz współpracuje naukowo z kilkoma jednostkami medycznymi zajmującymi się zarówno aspektami naukowymi, jak i praktyką kliniczną. Współpraca ta dostarcza nam przesłanek odnośnie znaczenia aplikacyjnego naszych badań, jak i wyboru konkretnych zadań naukowych. Rozwiązanie każdego, nawet na pozór drobnego problemu związanego z błonami komórkowymi być może pomoże w rozwiązaniu dotąd niewyjaśnionych zagadnień dotyczących procesów związanych z naszym istnieniem. 3. Omówienie pozostałych osiągnięć naukowo - badawczych (artystycznych). Działalność naukowa przed uzyskaniem stopnia doktora W 1995 roku zakończyłam studia chemiczne i uzyskałam tytuł magistra na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku. Pracę dyplomową wykonywałam w Zakładzie Elektrochemii kierowanym przez prof. dr hab. Zbigniewa Figaszewskiego, który był również kierownikiem mojej pracy. Moje badania dotyczyły hydrofilowania membran polipropylenowych alkoholami o różnej długości łańcucha węglowego. Celem mojej pracy magisterskiej było zbadanie wpływu długości łańcucha alkilowego alkoholi na zmiany hydrofobowości membran polipropylenowych. Cel ten osiągnęłam badając przepuszczalność jonów K + i Cl - przez hydrofobowe membrany polipropylenowe poddawane hydrofilowaniu różnymi alkoholami: metylowym, etylowym, n-propylowym i n-butylowym o wzrastającym stężeniu. Do badań stosowałam metodę spektroskopii impedancyjnej. Zmiany właściwości transportowych badanych membran określałam na podstawie pomiarów oporu elektrolitu, oporu i pojemności elektrycznej membrany oraz współczynnika odpowiadającego za dyfuzję wewnątrz membrany zgodnie z przyjętym modelem. Stwierdziłam, że membrany hydrofobowe z polipropylenu ulegają hydrofilowaniu wszystkimi badanymi alkoholami. Badania wykazały, że lepsze wyniki hydrofilowania membran uzyskuje się przy zastosowaniu alkoholi o krótszym łańcuchu węglowym tj. metanolu, etanolu i n-propanolu. Zastosowanie alkoholu o dłuższym łańcuchu, np. n-butanolu powoduje, że efektywność procesu hydrofilowania jest mniejsza, co jest 16

17 związane z utrudnionym wnikaniem tego alkoholu do wnętrza poru hydrofobowej membrany 34. Praca doktorska W październiku 1995 roku rozpoczęłam studia doktoranckie na Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego. Temat pracy doktorskiej brzmiał Napięcie międzyfazowe dwuwarstwowych membran lipidowych. Promotorem mojej pracy doktorskiej był prof. dr hab. Zbigniew Figaszewski, a recenzentami prof. dr hab. Stanisław Przestalski i prof. dr hab. Paweł Krysiński. Celem mojej pracy doktorskiej było poznanie wpływu różnych czynników: ph środowiska, obecności cholesterolu, jonoforów czy substancji tworzących pory w membranach na ich napięcie międzyfazowe. Technika pomiarowa oparta była na równaniu Younga i Laplace a 35, które opisuje związek pomiędzy różnicą ciśnień po obu stronach membrany a promieniem krzywizny i jej napięciem międzyfazowym. Skonstruowana w tym celu przeze mnie aparatura zawierała układ do przykładania i pomiaru różnicy ciśnień po obu stronach membrany oraz układ optyczny do pomiaru krzywizny dwuwarstwy. Membrany były tworzone w naczyniu pomiarowym, które zostało specjalnie wykonane, aby tworzyć w nim sferyczne dwuwarstwy. Tego typu membrany mają większą powierzchnię w stosunku do membran płaskich i dzięki tej właściwości mają zastosowanie do badań powierzchniowych, w tym do badań napięcia międzyfazowego dwuwarstw lipidowych, przez co pomiary są dokładniejsze. Należy również podkreślić, że konstrukcja zestawu do pomiaru napięcia międzyfazowego to nowość w literaturze; do tej pory stosowano inne rozwiązania. Wykonałam badania zależności napięcia międzyfazowego od składu mieszaniny lecytyna-cholesterol w całym zakresie stężeń. Otrzymane wyniki ujawniają odchylenia od prostoliniowości zależności napięcia międzyfazowego od ułamka molowego. Do wyjaśnienia tej zależności, zgodnie z sugestiami w literaturze, postulowałam tworzenie się kompleksu lecytyna-cholesterol (1:1). Wyprowadziłam odpowiednie zależności uwzględniające istnienie tej równowagi w dwuwarstwie. Otrzymane wartości są zgodne z wynikami doświadczalnymi. Oszacowałam 34 H. Molisak-Tołwińska, A. Wencel, Z. Figaszewski, J. Macromol. Sci. Part A 35 (1998) A. W. Adamson, Physical Chemistry of Surfaces, Interscience Publishers, New York, Inc.,

18 powierzchnię zajmowaną przez jedną cząsteczkę kompleksu lecytyna-cholesterol oraz jego stałą trwałości 36. Kolejnym etapem mojej pracy było zbadanie wpływu ph na napięcie międzyfazowe dwuwarstwy zbudowanej z fosfatydylocholiny (lecytyny) oraz fosfatydyloseryny. Jako roztworu elektrolitu używałam buforu według Brittona i Robinsona 37. Wybrałam ten roztwór ze względu na szeroki zakres ph 2-12 oraz z uwagi na to, że jest on używany w badaniach biologii komórki. Otrzymane krzywe wykazały maksimum w punkcie izoelektrycznym przy ph około 4, natomiast w miarę oddalania się od tego punktu wartości napięcia międzyfazowego malały, a następnie ustalały się. Proste zastosowanie równania Gibbsa pozwoliło na opisanie przebiegu tej krzywej jedynie w pobliżu punktu izoelektrycznego 38. W celu wyjaśnienia przebiegu krzywej w całym badanym zakresie ph zaproponowałam model uwzględniający istnienie równowag kwasowo-zasadowych pomiędzy różnymi formami lecytyny a roztworem. Wykazałam, że uwzględnienie tych równowag wyjaśniło przebieg krzywych, przyjmując addytywny udział każdej z nich 39. Również uwzględnienie w równaniu Gibbsa pełnej definicji nadmiaru powierzchniowego pozwoliło na teoretyczny opis przebiegu krzywej doświadczalnej w całym badanym zakresie ph 40,41. Wykonałam również badania wpływu obecności jonoforów oraz substancji tworzących w błonie lecytynowej tzw. kanały jonowe, na jej napięcie międzyfazowe. Do badań wybrałam walinomycynę i gramicydynę D, ze względu na odmienne właściwości. Walinomycyna jest jonoforem, który tworzy kompleks z jonami K +, które docierają w drodze dyfuzji do powierzchni błony. Następnie cząsteczka kompleksu walinomycyna-jon obdarzona ładunkiem elektrycznym, dyfunduje w poprzek błony. Po osiągnięciu drugiej powierzchni błony zachodzi reakcja odwrotna dekompleksowanie, a następnie przechodzenie jonu do fazy wodnej. Gramicydyna D wbudowuje się w błonę tworząc tzw. kanały jonowe, przez które mogą przenikać jony. Dwie cząsteczki gramicydyny łączą się ze sobą tak, że tworzą kanał łączący 36 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Bioelectrochem. Bioenerg. 46 (1998) H.T.S. Britton, R.A. Robinson, CXCVIII.-Universal buffer solutions and the dissociation constant of veronal. Journal of the Chemical Society (1931) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Biophys. J. 78 (2000) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Biochim. Biophys. Acta 1561 (2002) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Biophys. Chem. 104 (2003) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Biophys. Chem. 104 (2003)

19 obie powierzchnie błony, co ułatwia transport elektrolitów przez dwuwarstwowe błony lipidowe. Wyjaśniłam wpływ obecności walinomycyny i gramicydyny w dwuwarstwie lecytynowej na jej napięcie międzyfazowe 42,43. Na uwagę zasługuje całkowicie odmienny wpływ obecności gramicydyny od wpływu walinomycyny w dwuwarstwie lecytynowej. Wzrost analitycznego stężenia gramicydyny powoduje, bowiem obniżenie napięcia międzyfazowego przy stałym stężeniu jonów K +. Rozprawę doktorską obroniłam i uzyskałam tytuł doktora w grudniu 2001 roku. Praca była częściowo sponsorowana przez grant promotorski KBN 3T09A Wyniki zostały opublikowane w siedmiu artykułach, z których pięć ukazało się już po obronie pracy doktorskiej Od października 2000 roku zostałam zatrudniona na stanowisko asystenta w Instytucie Chemii Uniwersytetu w Białymstoku. Od tego czasu pracuję w Pracowni Elektrochemii kierowanej przez prof. dr hab. Zbigniewa Figaszewskiego (od grudnia 2007 roku na stanowisku adiunkta). W lutym 2003 roku rozpoczęłam 6-miesięczny staż postdoktorski na Uniwersytecie California w Davis (USA) pod kierunkiem Profesora R. Fawcetta. W czasie stażu zajmowałam się pomiarami impedancji samoorganizujących się monowarstw tworzonych na złotych ultramikroelektrodach. Działalność naukowa po uzyskaniu stopnia doktora Po uzyskaniu tytułu doktora moja aktywność naukowa dotyczyła kilku zagadnień: 1. Napięcie międzyfazowe dwuwarstwowych membran lipidowych. 2. Badania monowarstw lipidowych. 3. Wpływ jonów o różnej wartościowości na równowagi zachodzące pomiędzy monowarstwą Langmuira a subfazą. 4. Analiza impedancyjna dwuwarstw lipidowych. 5. Badania wpływu różnych czynników na ładunek powierzchniowy błon erytrocytów i trombocytów. 6. Elektrochemia cieczowych granic fazowych. 42 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewsk, Bioelectrochemistry 65 (2005) A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Colloids Surf. B 44 (2005)

20 Badania napięcia międzyfazowego dwuwarstwowych membran lipidowych dotyczyły głównie poznanie wpływu różnych czynników: obecności innego fosfolipidu, kwasów tłuszczowych czy amin o różnej długości łańcucha węglowodorowego, aminokwasów czy ph środowiska i zostały szczegółowo opisane w części dotyczącej rozprawy habilitacyjnej 44,45. Wyniki tych badań zostały zebrane i opisane przeze mnie w artykule przeglądowych zatytułowanym Interfacial tension of bilayer lipid membrane opublikowanym w lutym 2012 roku. Badania związane z monowarstwami Langmuira dotyczyły skonstruowania, wykonania i sprawdzenia przy moim współudziale i pod moim nadzorem aparatury pomiarowej 46. Szczegóły dotyczące badań równowag zachodzących w monowarstwach Langmuira na granicy faz woda/powietrze zostały opisane w części dotyczącej rozprawy habilitacyjnej. Znajomość równowag kwasowo-zasadowych oraz równowag kompleksowych pomiędzy składnikami błony, czy pomiędzy składnikami błony a środowiskiem pozwala na zrozumienie procesów, które mają miejsce zarówno na jej powierzchni oraz w samej dwuwarstwie, czy monowarstwie. Otrzymane przeze mnie wyniki mogą być stosowane w ilościowym opisie właściwości fizykochemicznych i elektrycznych błon biologicznych. Badania te stanowią podstawę przewodu habilitacyjnego. Zbadałam również wpływ jonów K +, Ca 2+ i Mg 2+ na monowarstwę zbudowaną z lecytyny na granicy faz woda/powietrze z wykorzystaniem wanny Langmuira 47, 48, 49. Wybrałam do badań te pierwiastki, które mają ogromne znaczenie w poprawnym funkcjonowaniu organizmu człowieka. Jony Ca 2+ biorą udział w rozprzestrzenianiu się pobudzenia w mięśniu sercowym, w procesach odpornościowych i regeneracyjnych wapń wpływa na ruchliwość makrofagów, syntezę i uwalnianie przeciwciał oraz na syntezę białek budulcowych i regulatorowych. Jony Ca 2+ również wpływają na zapoczątkowanie i przebieg procesu krzepnięcia krwi. Magnez jest niezbędny w organizmie człowieka do działania ponad 300 reakcji enzymatycznych oraz niezbędny do prawidłowego przebiegu wielu procesów fizjologicznych, takich 44 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski: "Physicochemical insights into equilibria in bilayer lipid membranes in Advances in Planar Lipid Bilayers and Liposomes (H.T. Tien, A. Ottova Eds.), Elsevier, Amsterdam, vol. 3, Chapter 5, 2006, pp A.D. Petelska, Cent. Eur. J. Chem. 10 (2012) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, J. Macromol. Sci., Part A 46 (2009) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, J.Membrane Biol. 244 (2011) A.D. Petelska, A. Niemcunowicz-Janica, M. Szeremeta, Z.A. Figaszewski, Langmuir 26 (2010) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Cent. Eur. J. Chem. 11 (2013)

UNIWERSYTET JAGIELLŃSKI, WYDZIAŁ CHEMII, ZAKŁAD CHEMII FIZYCZNEJ I ELEKTRCHEMII, ZESPÓŁ FIZYKCHEMII PWIERZCHNI MNWARSTWY LANGMUIRA JAK MDEL BŁN BILGICZNYCH Paweł Wydro Seminarium Zakładowe 25.I.28 PLAN

Bardziej szczegółowo

Biomolekuły (3) Bogdan Walkowiak. Zakład Biofizyki Instytut Inżynierii Materiałowej Politechnika Łódzka. piątek, 7 listopada 2014 Biofizyka

Biomolekuły (3) Bogdan Walkowiak. Zakład Biofizyki Instytut Inżynierii Materiałowej Politechnika Łódzka. piątek, 7 listopada 2014 Biofizyka Wykład 3 Biomolekuły (3) Bogdan Walkowiak Zakład Biofizyki Instytut Inżynierii Materiałowej Politechnika Łódzka 1 Monomery i Polimery (1) Biomolekuły dzielimy na 4 klasy: białka kwasy nukleinowe wielocukry

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Tytuł projektu: Realizacja Przedmiot Treści nauczania z podstawy programowej Treści wykraczające poza podstawę

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM Równowaga kwasowozasadowa Zakład Chemii Medycznej PUM Teorie kwasów i zasad Teoria dysocjacji elektrolitycznej Arheniusa: podczas rozpuszczania w wodzie wodzie kwas: dysocjuje z odszczepieniem kationu

Bardziej szczegółowo

Przedmiot CHEMIA Kierunek: Transport (studia stacjonarne) I rok TEMATY WYKŁADÓW 15 godzin Warunek zaliczenia wykłady: TEMATY LABORATORIÓW 15 godzin

Przedmiot CHEMIA Kierunek: Transport (studia stacjonarne) I rok TEMATY WYKŁADÓW 15 godzin Warunek zaliczenia wykłady: TEMATY LABORATORIÓW 15 godzin Program zajęć: Przedmiot CHEMIA Kierunek: Transport (studia stacjonarne) I rok Wykładowca: dr Jolanta Piekut, mgr Marta Matusiewicz Zaliczenie przedmiotu: zaliczenie z oceną TEMATY WYKŁADÓW 15 godzin 1.

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo

Lipidy (tłuszczowce)

Lipidy (tłuszczowce) Lipidy (tłuszczowce) Miejsce lipidów wśród innych składników chemicznych Lipidy To niejednorodna grupa związków, tak pod względem składu chemicznego, jak i roli, jaką odrywają w organizmach. W ich skład

Bardziej szczegółowo

Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej

Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej 1. Jak wpłynie 50% dodatek MeOH do wody na retencję kwasu propionowego w układzie faz odwróconych? 2. Jaka jest kolejność retencji kwasów mrówkowego, octowego

Bardziej szczegółowo

Sławomir Kalinowski WPŁYW POTENCJAŁU POLARYZUJĄCEGO NA POJEMNOŚĆ DWUWARSTWOWYCH MEMBRAN LIPIDOWYCH

Sławomir Kalinowski WPŁYW POTENCJAŁU POLARYZUJĄCEGO NA POJEMNOŚĆ DWUWARSTWOWYCH MEMBRAN LIPIDOWYCH Sławomir Kalinowski WPŁYW POTENCJAŁU POLARYZUJĄCEGO NA POJEMNOŚĆ DWUWARSTWOWYCH MEMBRAN LIPIDOWYCH Praca doktorska przedłożona Radzie Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego Promotor prof. dr hab. Zbigniew

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Jagielloński. Wydział Chemii. Autoreferat. Paweł Wydro

Uniwersytet Jagielloński. Wydział Chemii. Autoreferat. Paweł Wydro Uniwersytet Jagielloński Wydział Chemii Autoreferat Paweł Wydro Kraków, 2013 2 SPIS TREŚCI 1. Imię i nazwisko 3 2. Posiadane dyplomy, stopnie naukowe 3 3. Informacje o dotychczasowym zatrudnieniu w jednostkach

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ Wprowadzenie Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ opracowanie: Barbara Stypuła Celem ćwiczenia jest poznanie roli katalizatora w procesach chemicznych oraz prostego sposobu wyznaczenia wpływu

Bardziej szczegółowo

Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa

Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa JS Skala ph Skala ph ilościowa skala kwasowości i zasadowości roztworów wodnych związków chemicznych. Skala ta jest oparta na aktywności jonów hydroniowych [H3O+] w

Bardziej szczegółowo

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Obliczenia stechiometryczne Podstawą

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem 1 Uczeń: wyjaśnia, czym zajmuje się chemiaorganiczna (2) definiuje pojęcie węglowodory (2) wymienia naturalne

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

Autoreferat (załącznik 1a)

Autoreferat (załącznik 1a) Uniwersytet Jagielloński w Krakowie Wydział Chemii Autoreferat (załącznik 1a) Katarzyna Hąc-Wydro Kraków 2014 2 Spis treści 1. Imię i nazwisko 3 2. Posiadane dyplomy, stopnie naukowe 3 3. Informacje o

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. BIOCHEMIA BIOCHEMISTRY Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Prof. dr hab. Maria Filek Zespół dydaktyczny dr Anna Barbasz dr Elżbieta Rudolphi-Skórska dr Apolonia Sieprawska

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I

II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I PRZEDMIOT Chemia ogólna EFEKTY KSZTAŁCENIA 1. posiada wiedzę

Bardziej szczegółowo

Substancje powierzchniowo czynne 24.10.2013

Substancje powierzchniowo czynne 24.10.2013 Substancje powierzchniowo czynne 24.10.2013 Budowa spc (surfaktant, tensyd) - są to cząsteczki amfifilowe ogon część hydrofobowa zwykle długi łańcuch alifatyczny (węglowodorowy) głowa część hydrofilowa

Bardziej szczegółowo

Wyrażanie stężeń. Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii. opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM

Wyrażanie stężeń. Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii. opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Wyrażanie stężeń Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Stężenie procentowe Stężenie procentowe (procent wagowy, procent masowy) wyraża stosunek

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu)

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu) Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu (na prawach rękopisu) W analityce procesowej istotne jest określenie stężeń rozpuszczonych w cieczach gazów. Gazy rozpuszczają się w cieczach

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA TREŚĆ WYKŁADÓW Budowa i biologia skóry. Typy skóry. Funkcje skóry. Układ odpornościowy skóry. Starzenie się skóry. Przenikanie przez skórę. Absorpcja skórna.

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

STANDARDOWY SYLABUS PRZEDMIOTU na rok akademicki 2014/2015

STANDARDOWY SYLABUS PRZEDMIOTU na rok akademicki 2014/2015 Nazwa przedmiotu: BIOFIZYKA Kierownik jednostki realizującej zajęcia z przedmiotu: Wydział: Kierunek studiów: STANDARDOWY SYLABUS PRZEDMIOTU na rok akademicki 2014/2015 Opis przedmiotu kształcenia- Program

Bardziej szczegółowo

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I...... Imię i nazwisko ucznia ilość pkt.... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły... maksymalna ilość punk. 33 Imię

Bardziej szczegółowo

Warunki izochoryczno-izotermiczne

Warunki izochoryczno-izotermiczne WYKŁAD 5 Pojęcie potencjału chemicznego. Układy jednoskładnikowe W zależności od warunków termodynamicznych potencjał chemiczny substancji czystej definiujemy następująco: Warunki izobaryczno-izotermiczne

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM PODSTAWOWY

ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM PODSTAWOWY ODPOWIEDZI I SHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM PODSTAWOWY Zdający otrzymuje punkty tylko za poprawne rozwiązania, precyzyjnie odpowiadające poleceniom zawartym w zadaniach. Odpowiedzi niezgodne z poleceniem (nie

Bardziej szczegółowo

Para pozostająca w równowadze z roztworem jest bogatsza w ten składnik, którego dodanie do roztworu zwiększa sumaryczną prężność pary nad nim.

Para pozostająca w równowadze z roztworem jest bogatsza w ten składnik, którego dodanie do roztworu zwiększa sumaryczną prężność pary nad nim. RÓWNOWAGA CIECZ-PARA DLA UKŁADÓW DWUSKŁADNIKOWYCH: 1) Zgodnie z regułą faz Gibbsa układ dwuskładnikowy osiąga największą liczbę stopni swobody (f max ), gdy znajduje się w nim najmniejsza możliwa liczba

Bardziej szczegółowo

INADEQUATE-ID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH. 3-FENYLO-l-TIO-2,3,4-TRIAZOLO-5-METYUDÓW. Wojciech Bocian, Lech Stefaniak

INADEQUATE-ID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH. 3-FENYLO-l-TIO-2,3,4-TRIAZOLO-5-METYUDÓW. Wojciech Bocian, Lech Stefaniak INADEQUATEID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH 3FENYLOlTIO2,3,4TRIAZOLO5METYUDÓW Wojciech Bocian, Lech Stefaniak Instytut Chemii Organicznej PAN ul. Kasprzaka 44/52, 01224 Warszawa PL9800994 WSTĘP Struktury

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

Wykład 10 Równowaga chemiczna

Wykład 10 Równowaga chemiczna Wykład 10 Równowaga chemiczna REAKCJA CHEMICZNA JEST W RÓWNOWADZE, GDY NIE STWIERDZAMY TENDENCJI DO ZMIAN ILOŚCI (STĘŻEŃ) SUBSTRATÓW ANI PRODUKTÓW RÓWNOWAGA CHEMICZNA JEST RÓWNOWAGĄ DYNAMICZNĄ W rzeczywistości

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

Karta Opisu Przedmiotu

Karta Opisu Przedmiotu Politechnika Opolska Wydział Wychowania Fizycznego i Fizjoterapii Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Specjalność Forma studiów Semestr studiów Fizjoterapia Praktyczny Studia pierwszego

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich

Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich przeznaczenie -opisuje właściwości substancji używanych na co dzień

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, pierwszy Sylabus modułu: Chemia ogólna (1BT_05)

Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, pierwszy Sylabus modułu: Chemia ogólna (1BT_05) Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, pierwszy Sylabus modułu: Chemia ogólna (1BT_05) 1. Informacje ogólne koordynator modułu/wariantu rok akademicki 2014/2015

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 2 Temat: Wyznaczenie współczynnika elektrochemicznego i stałej Faradaya.

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 2 Temat: Wyznaczenie współczynnika elektrochemicznego i stałej Faradaya. LABOATOIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE Ćwiczenie nr Temat: Wyznaczenie współczynnika elektrochemicznego i stałej Faradaya.. Wprowadzenie Proces rozpadu drobin związków chemicznych

Bardziej szczegółowo

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl Wszelkie treści i zasoby edukacyjne publikowane na łamach Portalu www.szkolnictwo.pl mogą byd wykorzystywane przez jego Użytkowników

Bardziej szczegółowo

Materiał diagnostyczny poziom rozszerzony Kryteria oceniania model odpowiedzi

Materiał diagnostyczny poziom rozszerzony Kryteria oceniania model odpowiedzi Zdający otrzymuje punkty tylko za poprawne rozwiązania, precyzyjnie odpowiadające poleceniom zawartym w zadaniach. Odpowiedzi niezgodne z poleceniem ( nie na temat) są traktowane jako brak odpowiedzi.

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są Czujniki Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Czujniki Czujniki służą do przetwarzania interesującej

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.1 I. Substancje chemiczne i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne

Bardziej szczegółowo

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku Ryby to organizmy zmiennocieplne. Temperatura środowiska wpływa na pobieranie

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA Wydział: INŻYNIERIA ŚRODOWISKA Kierunek: OCHRONA ŚRODOWISKA (OS) Stopień studiów: I Efekty kształcenia na I stopniu dla kierunku OS K1OS_W01 K1OS_W02 K1OS_W03 OPIS KIERUNKOWYCH

Bardziej szczegółowo

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Małgorzata Jakubowska Katedra Chemii Analitycznej WIMiC AGH Walidacja metod analitycznych (według ISO) to proces ustalania parametrów charakteryzujących

Bardziej szczegółowo

PL 198188 B1. Instytut Chemii Przemysłowej im.prof.ignacego Mościckiego,Warszawa,PL 03.04.2006 BUP 07/06

PL 198188 B1. Instytut Chemii Przemysłowej im.prof.ignacego Mościckiego,Warszawa,PL 03.04.2006 BUP 07/06 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 198188 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 370289 (51) Int.Cl. C01B 33/00 (2006.01) C01B 33/18 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

UWA Umwelt-Wasser-Analityk Biuro techniczne HENGL-KEG. 2560 Berndorf. Hauptstrasse Nr.75 Tel. 0043 676 5652257

UWA Umwelt-Wasser-Analityk Biuro techniczne HENGL-KEG. 2560 Berndorf. Hauptstrasse Nr.75 Tel. 0043 676 5652257 SPRAWOZDANIE Z BADAŃ W ramach badań laboratoryjnych, pobrano z miejscowej sieci instalacji wodociągowych wodę pitną i poddano ją następującym badaniom: Poz.1 Jako próbka 1 Woda wodociągowa bez żadnego

Bardziej szczegółowo

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi:

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi: Stechiometria Każdą reakcję chemiczną można zapisać równaniem, które jest jakościową i ilościową charakterystyką tej reakcji. Określa ono bowiem, jakie pierwiastki lub związki biorą udział w danej reakcji

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. http://luberski.w.interia.pl telefon PK: 126282746 Pokój 210A (Katedra Biotechnologii i Chemii Fizycznej C-5)

Prowadzący. http://luberski.w.interia.pl telefon PK: 126282746 Pokój 210A (Katedra Biotechnologii i Chemii Fizycznej C-5) Tomasz Lubera dr Tomasz Lubera mail: luberski@interia.pl Prowadzący http://luberski.w.interia.pl telefon PK: 126282746 Pokój 210A (Katedra Biotechnologii i Chemii Fizycznej C-5) Konsultacje: we wtorki

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin

Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin 1. Zapisz konfigurację elektronową dla atomu helu (dwa elektrony) i wyjaśnij, dlaczego cząsteczka wodoru jest stabilna, a cząsteczka

Bardziej szczegółowo

MATURA 2015 Z CHEMII - od idei zmian do zadań egzaminacyjnych

MATURA 2015 Z CHEMII - od idei zmian do zadań egzaminacyjnych MATURA 2015 Z CHEMII - od idei zmian do zadań egzaminacyjnych Jolanta Baldy Wrocław, 21 listopada 2014 r. Plan wystąpienia Matura 2015- istota zmian Realizacja podstawy programowej w zadaniach Zasady oceniania

Bardziej szczegółowo

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis Nauka o Materiałach Wykład XI Właściwości cieplne Jerzy Lis Nauka o Materiałach Treść wykładu: 1. Stabilność termiczna materiałów 2. Pełzanie wysokotemperaturowe 3. Przewodnictwo cieplne 4. Rozszerzalność

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 31/2014 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 26 marca 2014 r.

UCHWAŁA Nr 31/2014 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 26 marca 2014 r. UCHWAŁA Nr 31/2014 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 26 marca 2014 r. w sprawie utworzenia kierunku genetyka i biologia eksperymentalna - studia pierwszego stopnia oraz zmieniająca uchwałę w sprawie

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE WYMAGANIA I KWALIFIKACJE ZAWODOWE OSÓB ZATRUDNIANYCH NA STANOWISKACH NAUCZYCIELI AKADEMICKICH

DODATKOWE WYMAGANIA I KWALIFIKACJE ZAWODOWE OSÓB ZATRUDNIANYCH NA STANOWISKACH NAUCZYCIELI AKADEMICKICH DODATKOWE WYMAGANIA I KWALIFIKACJE ZAWODOWE OSÓB ZATRUDNIANYCH NA STANOWISKACH NAUCZYCIELI AKADEMICKICH 1. 1. Na stanowisku profesora zwyczajnego może zostać zatrudniona osoba posiadająca: 1) tytuł naukowy

Bardziej szczegółowo

Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii!

Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii! Chemia klasa II kwasy Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii! Cała Twoja kariera szkolna zależy tak naprawdę od Ciebie. Jeśli chcesz poszerzyć swoją wiedzę i umiejętności z zakresu chemii lub powtórzyć określoną

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej 1) Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 2) Roztwory (zadania rachunkowe zbiór zadań Pazdro

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. inż. Jacek Rynkowski Łódź, 2014.07.30 Instytut Chemii Ogólnej i Ekologicznej Politechniki Łódzkiej OCENA

Prof. dr hab. inż. Jacek Rynkowski Łódź, 2014.07.30 Instytut Chemii Ogólnej i Ekologicznej Politechniki Łódzkiej OCENA Prof. dr hab. inż. Jacek Rynkowski Łódź, 2014.07.30 Instytut Chemii Ogólnej i Ekologicznej Politechniki Łódzkiej OCENA dorobku naukowego dr inż. Dariusza Moszyńskiego oraz Jego rozprawy habilitacyjnej

Bardziej szczegółowo

PRZEBIEG EGZAMINU LICENCJACKIEGO DLA KIERUNKU ZASTOSOWANIA FIZYKI W BIOLOGII I MEDYCYNIE specjalność BIOFIZYKA MOLEKULARNA

PRZEBIEG EGZAMINU LICENCJACKIEGO DLA KIERUNKU ZASTOSOWANIA FIZYKI W BIOLOGII I MEDYCYNIE specjalność BIOFIZYKA MOLEKULARNA PRZEBIEG EGZAMINU LICENCJACKIEGO DLA KIERUNKU ZASTOSOWANIA FIZYKI W BIOLOGII I MEDYCYNIE specjalność BIOFIZYKA MOLEKULARNA W trakcie egzaminu licencjackiego student udziela ustnych odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Geometria wiązania hemu w oksymioglobinie

Geometria wiązania hemu w oksymioglobinie Białka wiążące tlen Geometria wiązania hemu w oksymioglobinie Hem Hb A tetrametr zbudowany z dwóch identycznych łańcuchów α (141 reszt aminokwasowych, N koniec stanowi walina, a C koniec arginina) i dwóch

Bardziej szczegółowo

Co to jest termografia?

Co to jest termografia? Co to jest termografia? Słowo Termografia Pochodzi od dwóch słów "termo" czyli ciepło i "grafia" rysować, opisywać więc termografia to opisywanie przy pomocy temperatury zmian zachodzących w naszym organiźmie

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Streszczenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego jest jedną z technik spektroskopii absorpcyjnej mającej zastosowanie w chemii,

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Elektrofizjologia neuronu

Elektrofizjologia neuronu Spis treści Co to jest neuron? 2008-11-13 Spis treści Co to jest neuron? Wstęp Rola jonów w działaniu neronu Potencjał membranowy Stan równowagi Bramki jonowe Dynamika bramek jonowych Model Hodgkina-Huxley

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Załącznik 1. Nazwa kierunku studiów: FIZYKA Poziom kształcenia: II stopień (magisterski) Profil kształcenia: ogólnoakademicki Symbol

Załącznik 1. Nazwa kierunku studiów: FIZYKA Poziom kształcenia: II stopień (magisterski) Profil kształcenia: ogólnoakademicki Symbol Efekty kształcenia dla kierunku studiów FIZYKA TECHNICZNA - studia II stopnia, profil ogólnoakademicki - i ich odniesienia do efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych Kierunek studiów fizyka techniczna

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Chemia, drugi Sylabus modułu: Spektroskopia (0310-CH-S2-016)

Kierunek i poziom studiów: Chemia, drugi Sylabus modułu: Spektroskopia (0310-CH-S2-016) Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Chemia, drugi Sylabus modułu: Spektroskopia () 1. Informacje ogólne koordynator modułu prof. dr hab. Henryk Flakus rok akademicki 2013/2014

Bardziej szczegółowo

17. 17. Modele materiałów

17. 17. Modele materiałów 7. MODELE MATERIAŁÓW 7. 7. Modele materiałów 7.. Wprowadzenie Podstawowym modelem w mechanice jest model ośrodka ciągłego. Przyjmuje się, że materia wypełnia przestrzeń w sposób ciągły. Możliwe jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Model Marczuka przebiegu infekcji.

Model Marczuka przebiegu infekcji. Model Marczuka przebiegu infekcji. Karolina Szymaniuk 27 maja 2013 Karolina Szymaniuk () Model Marczuka przebiegu infekcji. 27 maja 2013 1 / 17 Substrat Związek chemiczny, który ulega przemianie w wyniku

Bardziej szczegółowo

Chemia lipidów i białek SYLABUS

Chemia lipidów i białek SYLABUS Chemia lipidów i białek nazwa przedmiotu SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy składowe sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów

Bardziej szczegółowo

Kierunek Międzywydziałowy - Inżynieria Biomedyczna. Politechnika Gdańska, Inżynieria Biomedyczna. Specjalność:

Kierunek Międzywydziałowy - Inżynieria Biomedyczna. Politechnika Gdańska, Inżynieria Biomedyczna. Specjalność: Kierunek Międzywydziałowy - Inżynieria Biomedyczna Specjalność: CHEMIA W MEDYCYNIE CHEMIA W MEDYCYNIE Studia mają charakter interdyscyplinarny, łączą treści programowe m.in. takich obszarów, jak: Analityka

Bardziej szczegółowo

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor.

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. DKOS-5002-2\04 Anna Basza-Szuland FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. WYMAGANIA NA OCENĘ DOPUSZCZAJĄCĄ DLA REALIZOWANYCH TREŚCI PROGRAMOWYCH Kinematyka

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Struktura i treść rozprawy doktorskiej

Struktura i treść rozprawy doktorskiej Recenzja rozprawy doktorskiej mgr JOANNY KOWALSKIEJ zatytułowanej Analiza śladowych ilości lotnych związków organicznych (LZO) w środowisku pracy biurowej z użyciem desorpcji termicznej połączonej z kapilarną

Bardziej szczegółowo

ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia

ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia Tabela odniesień efektów kierunkowych do efektów obszarowych Odniesienie do Symbol Kierunkowe efekty kształcenia efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Jacek Ulański Łódź, 11. 11. 2015 Katedra Fizyki Molekularnej Politechnika Łódzka 90-924 Łódź ul. Żeromskiego 116

Jacek Ulański Łódź, 11. 11. 2015 Katedra Fizyki Molekularnej Politechnika Łódzka 90-924 Łódź ul. Żeromskiego 116 Jacek Ulański Łódź, 11. 11. 2015 Katedra Fizyki Molekularnej Politechnika Łódzka 90-924 Łódź ul. Żeromskiego 116 Recenzja pracy doktorskiej mgr. Arkadiusza Frąckowiaka p.t. Lokalizacja ładunku w przewodnikach

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik analityk 311[02]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik analityk 311[02]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 18 Strona 2 z 18 Strona 3 z 18 Strona 4 z 18 Strona 5 z 18 W pracach egzaminacyjnych ocenie podlegały następujące elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej. II. Założenia. III. Opis metody oznaczania

Bardziej szczegółowo

Analiza Organiczna. Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) Własności fizykochemiczne badanego związku. Zmierzona temperatura topnienia (1)

Analiza Organiczna. Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) Własności fizykochemiczne badanego związku. Zmierzona temperatura topnienia (1) Przykład sprawozdania z analizy w nawiasach (czerwonym kolorem) podano numery odnośników zawierających uwagi dotyczące kolejnych podpunktów sprawozdania Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) analiza Wynik przeprowadzonej

Bardziej szczegółowo

Interaction between model peptides and lecithin

Interaction between model peptides and lecithin Uniwersytet polski Zakład Chemii Fizycznej i i Modelowania Molekularnego Interaction between model peptides and lecithin Roksana Wałęsa, Dawid Siodłak, Teobald Kupka, Małgorzata Broda Lecytyny - grupa

Bardziej szczegółowo

Komputerowe wspomaganie projektowanie leków

Komputerowe wspomaganie projektowanie leków Komputerowe wspomaganie projektowanie leków wykład VI Prof. dr hab. Sławomir Filipek Grupa BIOmodelowania Uniwersytet Warszawski, Wydział Chemii oraz Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Cent-III www.biomodellab.eu

Bardziej szczegółowo

Orbitale typu σ i typu π

Orbitale typu σ i typu π Orbitale typu σ i typu π Dwa odpowiadające sobie orbitale sąsiednich atomów tworzą kombinacje: wiążącą i antywiążącą. W rezultacie mogą powstać orbitale o rozkładzie przestrzennym dwojakiego typu: σ -

Bardziej szczegółowo

Zapisz równanie zachodzącej reakcji. Wskaż pierwiastki, związki chemiczne, substraty i produkty reakcji.

Zapisz równanie zachodzącej reakcji. Wskaż pierwiastki, związki chemiczne, substraty i produkty reakcji. test nr 2 Termin zaliczenia zadań: IIIa - 29 października 2015 III b - 28 października 2015 zad.1 Reakcja rozkładu tlenku rtęci(ii) 1. Narysuj schemat doświadczenia, sporządź spis użytych odczynników,

Bardziej szczegółowo

Opracował dr inż. Tadeusz Janiak

Opracował dr inż. Tadeusz Janiak Opracował dr inż. Tadeusz Janiak 1 Uwagi dla wykonujących ilościowe oznaczanie metodami spektrofotometrycznymi 3. 3.1. Ilościowe oznaczanie w metodach spektrofotometrycznych Ilościowe określenie zawartości

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU CECHA

KARTA PRZEDMIOTU CECHA KARTA PRZEDMIOTU CECHA OPIS PRZEDMIOTU INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu BIOCHEMIA I BIOFIZYKA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI CHEMII LUB BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU SPOSÓB NA IDEALNĄ PIANĘ

SCENARIUSZ LEKCJI CHEMII LUB BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU SPOSÓB NA IDEALNĄ PIANĘ SCENARIUSZ LEKCJI CHEMII LUB BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU SPOSÓB NA IDEALNĄ PIANĘ SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III.

Bardziej szczegółowo