Autoreferat do wniosku o nadanie stopnia naukowego doktora habilitowanego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Autoreferat do wniosku o nadanie stopnia naukowego doktora habilitowanego"

Transkrypt

1 Autoreferat do wniosku o nadanie stopnia naukowego doktora habilitowanego Osiągnięcia naukowe zgłoszone do postępowania habilitacyjnego stanowią cykl szesnastu publikacji wydanych po uzyskaniu stopnia naukowego doktora Tematem tego cyklu są: Oddziaływania międzycząsteczkowe w dwuwarstwach i monowarstwach lipidowych oraz oddziaływania dwuwarstw i monowarstw lipidowych ze środowiskiem 1. Imię i Nazwisko: Aneta Dorota Petelska 2. Posiadane dyplomy, stopnie naukowe/ artystyczne z podaniem nazwy, miejsca i roku ich uzyskania stopień doktora nauk chemicznych na Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego tytuł zawodowy magistra na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku; 3. Informacje o dotychczasowym zatrudnieniu w jednostkach naukowych/ artystycznych. od do chwili obecnej adiunkt w Zakładzie Elektrochemii Instytutu Chemii Uniwersytetu w Białymstoku staż naukowy University of California, Davis; asystent w Zakładzie Elektrochemii Instytutu Chemii Uniwersytetu w Białymstoku; stacjonarne indywidualne studia doktoranckie na Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego; 4. Wskazanie osiągnięcia* wynikającego z art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki (Dz. U. nr 65, poz. 595 ze zm.): a) 1. A. D. Petelska, Z. A. Figaszewski, Interfacial tension of bilayer lipid membrane formed from phosphatidylethanolamine, Biochimica et Biophysica Acta 1567 (2002) 79-86, IF ,011 (IF ,99) udział własny 80% - H1

2 2. A. D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z. A. Figaszewski (25%), The interfacial tension of the lipid membrane formed from lipid-cholesterol and lipid-lipid systems, Cell Biochemistry and Biophysics 44 (2006) , IF ,693 (IF ,743) - udział własny 65% - H2 3. A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Interfacial tension of phosphatidylcholinepsosphatidylserine system in bilayer lipid membrane, Biophysical Chemistry 120 (2006) , IF ,784 (IF ,203) - udział własny 80% - H3 4. A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (20%), Interfacial tension of the lipid membrane formed from lipid-fatty acid and lipid-amine systems, Bioelectrochemistry 70 (2007) 28-32, IF ,99 (IF ,759) - udział własny 70% - H4 5. A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (20%), The equilibrium of phosphatidylcholine-sphingomyelin in a monolayer at the air/water interface, Polish Journal of Chemistry 82 (2008) , IF ,518 - udział własny 70% - H5 6. A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (15%), Complex formation equilibria in two-component bilayer lipid membrane: interfacial tension method, Journal of Membrane Biology 228 (2009) 71-77, IF ,189 (IF ,808)- udział własny 75% - H6 7. A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, The equilibria of phosphatidylethanolaminecholesterol and phosphatidylcholine phosphatidylethanolamine in monolayers at the air/water interface, Journal of Macromolecular Science, Part A Pure and Applied Chemistry 46 (2009) , IF ,792 (IF ,887) - udział własny 70% - H7 8. A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, ph effect of the sphingomyelin membrane interfacial tension, Journal of Membrane Biology 230 (2009) 11-19, IF ,189 (IF ,808) - udział własny 80% - H8 9. A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, The equilibria of phosphatidylcholine-fatty acid and phosphatidylcholine-amine in monolayers at the air/water interface, Colloids and Surfaces B: Biointerfaces 82 (2011) , IF ,456 - udział własny 75% - H9 10. A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (15%), The equilibrium of phosphatidylcholine-amino acid system in monolayer at the air/water interface, Cell 2

3 Biochemistry and Biophysics 60 (2011) , IF ,743 - udział własny 75% - H A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Interfacial tension of the lipid membrane formed from phosphatidylcholine-decanoic acid and phosphatidylcholine-decylamine systems, Journal of Membrane Biology 241 (2011) , IF ,808 - udział własny 80% - H A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (15%), The interfacial tension of the lipid membrane formed from lipid-amino acid systems, Cell Biochemistry and Biophysics 61 (2011) , IF ,743 - udział własny 75% - H A.D. Petelska, Interfacial tension of bilayer lipid membrane, Central European Journal of Chemistry 10 (2012) 16-26, IF ,073 - udział własny 100% - H A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (15%), The influence of ph on sphingomyelin monolayer at the air/aqueous solution interface, Langmuir, 28 (2012) , IF ,186, udział własny 75% - H A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, The equilibria of sphingolipid-cholesterol and sphingolipid-sphingolipid in monolayers at the air/water interface, Journal of Membrane Biology 246 (2013) 13-19, IF ,808, udział własny 80% - H A.D. Petelska, M. Naumowicz (10%), Z.A. Figaszewski (15%), The influence of ph on phosphatidylethanolamine monolayer at the air/aqueous solution interface, Cell Biochemistry and Biophysics 65 (2013) , IF ,743 - udział własny 75% - H16 Sumaryczny impact factor dorobku naukowego będącego podstawa rozprawy habilitacyjnej IF = 38,726 (wg roku opublikowania) IF= 42,276 (wg IF 2011) b) omówienie celu naukowego/artystycznego ww. pracy/prac i osiągniętych wyników wraz z omówieniem ich ewentualnego wykorzystania. Oryginalne prace twórcze stanowiące podstawę przewodu habilitacyjnego dotyczą oddziaływań międzycząsteczkowych w dwuwarstwach i monowarstwach lipidowych oraz oddziaływań składników dwuwarstw i monowarstw lipidowych ze środowiskiem. Są to układy, które stosowane są jako modele błon biologicznych. Błona biologiczna każdej komórki stanowi o jej istnieniu, nie tylko ze względu na wyodrębnienie jej struktury spośród innych, lecz także przez szereg procesów biochemicznych i fizycznych zachodzących z jej udziałem. Błony biologiczne są 3

4 jednym z podstawowych elementów strukturalnych i funkcjonalnych wszystkich organizmów żywych. Błony biologiczne uczestniczą w prawie wszystkich przejawach aktywności komórek. Regulują one procesy transportu substancji (pożywienia, jonów, leków), ze środowiska zewnętrznego do wnętrza komórki i w stronę przeciwną (np. produktów rozkładu); decydują o powstawaniu elektrycznych napięć spoczynkowych i czynnościowych (i w konsekwencji o rozchodzeniu się impulsów nerwowych), biorą udział w przemianach energetycznych (np. skurcz mięśnia, fosforylacja oksydacyjna), wpływają na szybkość reakcji metabolicznych i na rozkład stężeń w przedziałach komórkowych, umożliwiają równocześnie zachodzenie konkurencyjnych reakcji chemicznych, są zaangażowane w przenoszeniu informacji, rozpoznawaniu się komórek i ich fuzji 1,2. Wszystkie te funkcje błon są związane ze strukturą błony i jej składem chemicznym (lipidy, białka, węglowodany i woda). Wszystkie błony biologiczne składają się głównie z dwuwarstwy cząsteczek lipidów i białek, które kontrolują procesy życiowe komórki. Ważnym składnikiem błon, choć występującym w małych ilościach, są witaminy, enzymy czy kwasy tłuszczowe. Poznanie fizjologicznej roli błon pomaga w zrozumieniu fizycznych praw, które rządzą organizacją błon, ponieważ struktura i funkcje błon są ze sobą powiązane 3. Głównym elementem błon biologicznych, obok lipidów, są białka błonowe. Mogą być one albo wbudowane w błonę, bądź zakotwiczone na jej powierzchni. Wnętrze dwuwarstwy lipidowej ma charakter hydrofobowy, wobec czego białka wbudowane w błonę (integralne) posiadają również hydrofobowe fragmenty mogące być zanurzone w dwuwarstwie zbudowanej z lipidów 4. Niektóre białka integralne przechodzą przez całą grubość dwuwarstwy są to białka transmembranowe (transbłonowe). Oprócz białek integralnych występują również białka peryferyjne (powierzchniowe), związane z powierzchnią błony. Zawartość białek w błonach biologicznych zależy od typu i pochodzenia błony. Białka 1 K. Dołowy, A. Szewczyk, S. Pikuła, Błony biologiczne, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice Warszawa R.B. Gennis, Biomembranes: molecular structure and function, Springer-Verlag, New York, S. Przestalski, Błony biologiczne, Wiedza Powszechna, Warszawa B. Alberts, Podstawy biologii komórki. Wprowadzenie do biologii molekularnej, PWN, Warszawa

5 przewyższają swoją wielkością drobiny lipidów. Na jedną cząsteczkę białka przypada kilkadziesiąt cząsteczek lipidów. Budowa i funkcje błon biologicznych są szczególnie intensywnie analizowane przez biofizyków, biologów, chemików i biochemików. Oddziaływania pomiędzy lipidami błonowymi są ciągle badane ze względu na swe duże znaczenie dla biologii molekularnej, farmacji i medycyny. Pierwsze, w pełni biofizyczne doświadczenie, dzięki któremu udało się opisać strukturę warstwy lipidowej w błonie pochodzi od Gortera i Grendela 1-5. Dzięki ich badaniom przyjęto pogląd, że lipidy w błonie są zorganizowane w postaci dwuwarstwowej. Wkrótce potem Danielli i Dawson 1-5 zaproponowali znany lipidowo-białkowy model błony komórkowej, w którym dwuwarstwa lipidowa jest pokryta z obu stron powierzchniowymi białkami globularnymi; model ten nieco modyfikowany, przetrwał do początku lat siedemdziesiątych. W roku 1972 Singer i Nicolson zaproponowali nowy model błony, mianowicie model płynnej mozaiki 5, 6. W roku 1984 N. Unwin i R. Henderson zmodyfikowali model Singera i Nicolsona stwierdzając, że fragmenty hydrofobowe białek mają bardzo często strukturę α helisy 4. Znaczna liczba funkcji pełnionych przez błony komórkowe implikuje ich złożoność, dlatego w badaniach doświadczalnych stosowane są uproszczone modele błon biologicznych. W przypadku badań oddziaływań pomiędzy składnikami tworzącymi błonę oraz oddziaływań pomiędzy nimi a środowiskiem stosuje się błony modelowe, jak dwuwarstwy czy monowarstwy lipidowe. Zastosowanie błon zastępczych jest szczególnie korzystne ze względu na stosunkowo prosty model fizyczny służący do opisu tych oddziaływań. Zmiany w poglądach na strukturę błony nastąpiły dzięki zastosowaniu wielu nowoczesnych fizycznych technik badawczych. Należą do nich przede wszystkim metody atomów znaczonych, mikroskopia elektronowa, spektroskopia elektronowego rezonansu paramagnetycznego i magnetycznego rezonansu jądrowego, sondy fluorescencyjne, rentgenografia i inne 1-5. Celem lepszego zrozumienia właściwości błon naturalnych prowadzi się doświadczenia z prostymi ich modelami. Są to sztucznie otrzymywane błony fosfolipidowe zwane błonami modelowymi. Błony te są tak dobierane, aby mogły 5 S. Kalinowski Elektrochemia membran lipidowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko- Mazurskiego, Olsztyn S.J. Singer, G.L. Nicolson, Science 175 (1972)

6 modelować pewne właściwości błon biologicznych. Skład i właściwości błony modelowej powinny być z jednej strony bardzo dobrze znane, a z drugiej jak najbardziej zbliżone do właściwości błony żywej komórki. Najczęściej używane są monowarstwy, dwuwarstwy płaskie, sferyczne lub w postaci pęcherzyków (liposomy). Moje badania w ramach rozprawy habilitacyjnej obejmują dwa zagadnienia: 1) rozwinięcie tematyki badań napięcia międzyfazowego dwuwarstwowych membran lipidowych jako kontynuacja wcześniejszych badań; 2) rozwinięcie badań monowarstw lipidowych na skonstruowanej i sprawdzonej przy moim udziale wanny Langmuira. Po uzyskaniu stopnia doktora pierwszym etapem mojej pracy, związanej z kontynuacją badań napięcia międzyfazowego membran lipidowych było ulepszenie aparatury pomiarowej. Aby wyniki tych badań były jeszcze bardziej dokładne zostało zaprojektowane i wykonane nowe naczynie pomiarowe z podświetleniem, dla lepszej wizualizacji tworzących się sferycznych dwuwarstw lipidowych. Kolejnym elementem, który został zastosowany w aparaturze do pomiaru napięcia międzyfazowego było wbudowanie kamery video, która pozwala na bardziej precyzyjny pomiar promienia krzywizny dwuwarstwowej membrany lipidowej, na monitorze komputera. Dzięki wprowadzonym przeze mnie ulepszeniom pomiar napięcia międzyfazowego membran lipidowych jest szybszy i jeszcze bardziej dokładny. Pierwszymi eksperymentami przeprowadzonymi na udoskonalonej aparaturze było zbadanie wpływu ph na napięcie międzyfazowe dwuwarstw lipidowych zbudowanych z fosfatydyloetanoloaminy 7, układu fosfatydylocholinafosfatydyloseryna 8 i sfingomieliny 9. Otrzymane przez mnie krzywe wykazują maksimum w punkcie izoelektrycznym przy ph około 4, natomiast w miarę oddalania się od tego punktu wartości napięcia międzyfazowego maleją, a następnie ustalają się. Proste zastosowanie równania Gibbsa opisuje przebieg tych krzywych jedynie w pobliżu punktu izoelektrycznego. W celu wyjaśnienia przebiegu krzywych w całym badanym zakresie ph zaproponowałam model uwzględniający istnienie równowag kwasowo-zasadowych pomiędzy różnymi formami lipidu a roztworem. Również 7 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Biochim. Biophys. Acta 1567 (2002) H1 8 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Biophys. Chem. 120 (2006) H3 9 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, J. Membrane Biol. 230 (2009) H8 6

7 uwzględnienie w równaniu Gibbsa pełnej definicji nadmiaru powierzchniowego pozwala na wyjaśnienie przebiegu krzywych doświadczalnych w całym badanym zakresie ph. Aby wyznaczyć położenie punktu izoelektrycznego błon lipidowych musiałam najpierw wyznaczyć stałe równowag kwasowo-zasadowych. Jednak wyznaczenie tych wielkości było utrudnione, ponieważ lipidy nie rozpuszczają się w wodzie. Dlatego też do określenia powyższych wielkości użyłam liposomów. W ten sposób zapewniłam równomierny rozkład grup kwasowych i zasadowych cząsteczek lipidu w roztworze, chociaż lipid jest nierozpuszczalny cząsteczkowo w wodzie. Stałe równowag kwasowo-zasadowych dla badanych lipidów wyznaczałam poprzez miareczkowanie uprzednio otrzymanych liposomów kwasem solnym lub wodorotlenkiem sodowym. Wyznaczenie przeze mnie wartości stałych kwasowozasadowych 6-9 lipidów błonowych to nowość w literaturze, do tej pory podawane były jedynie szacunkowe wartości tych stałych. Następnie wykonałam badania wpływu innych lipidów 10,11, kwasów tłuszczowych 10,11 oraz amin 12,13 o różnej długości łańcucha węglowodorowego oraz aminokwasów 14 na napięcie międzyfazowe dwuwarstwowych membran lipidowych zbudowanych z lecytyny. Otrzymane krzywe odbiegają od prostoliniowej zależności napięcia międzyfazowego od ułamka molowego składników błony, co sugeruje moim zdaniem tworzenie się w takich układach kompleksów. Do wyjaśnienia oddziaływań w badanych układach założyłam powstawanie kompleksów w stosunku 1:1 pomiędzy składnikami błony. Do obliczenia napięć międzyfazowych błon zbudowanych z tworzących się w tych układach kompleksów, ich powierzchni oraz stałych trwałości posłużyły mi założenia opisane w moich wcześniejszych pracach. Dzięki tym założeniom wyprowadziłam nowe zależności matematyczne, które są mniej skomplikowane i dokładnie opisują oddziaływania zachodzące w badanych układach. Wzory matematyczne opisujące oddziaływania w badanych układach zostały opisane w moich pracach A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Cell Biochem. Biophys. 44 (2006) H2 11 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, J. Membrane Biol. 228 (2009) H6 12 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Bioelectrochemistry 70 (2007) H4 13 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, J. Membrane Biol. 241 (2011) H11 14 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Cell Biochem. Biophys. 61 (2011) H12 15 A.D. Petelska, Cent. Eur. J. Chem. 10 (2012) H13 7

8 Dodatkowym parametrem, który został wprowadzony do opisu oddziaływań pomiędzy składnikami tworzących się dwuwarstw lipidowych jest energia wiązań (swobodna energia Gibbsa) pomiędzy składnikami tworzących się kompleksów Należy wspomnieć, że w literaturze do tej pory brak było danych dotyczących stałych trwałości kompleksów fosfolipid-cholesterol, fosfolipid-fosfolipid, fosfolipidkwas tłuszczowy, fosfolipid-amina czy fosfolipid-aminokwas. Dzięki przeprowadzonym badaniom jako pierwsza wyznaczyłam te stałe i przedstawiłam w swoich pracach, co moim zdaniem jest także wkładem do dorobku dziedzin naukowych takich jak: chemia i biofizyka w kraju i na świecie. Ze względu na to, że w literaturze niewiele jest danych dotyczących badań napięcia międzyfazowego dwuwarstwowych membran lipidowych postanowiłam przedstawić wyniki swoich badań w jednoautorskim artykule przeglądowym, który ukazał się w lutym 2012 roku w czasopiśmie Central European Journal of Chemistry 15. Aby lepiej poznać oddziaływania zachodzące w błonach komórkowych postanowiłam rozszerzyć zakres swoich badań o monowarstwy Langmuira na granicy faz woda/powietrze. W tym celu przy moim współudziale została skonstruowana i wykonana wanna Langmuira w Zakładzie Elektrochemii Instytutu Chemii Uniwersytetu w Białymstoku. Zgodnie z sugestiami zawartymi w pracy doktorskiej Pani dr Izabeli Brzozowskiej 16, 17, 18, 19 opracowałam metodykę pomiaru napięcia powierzchniowego w funkcji stężenia powierzchniowego substancji amfifilowych. Wprowadzenie poniżej opisanych ulepszeń pozwala na otrzymywanie prawie idealnej powtarzalności krzywych eksperymentalnych. Wprowadzone modyfikacje zostały również przedyskutowane w pracy, która ukazała się w czasopiśmie Journal of Macromolecular Science, Part A 20. Ulepszenia wprowadzone do aparatury pozwalającej na badanie równowag w monowarstwach Langmuira na granicy faz woda/powietrze to: 1) modyfikacja barierki kompresującej monowarstwę - w swoich badaniach zastosowałam barierkę szklaną, zbudowaną z materiału hydrofilowego 16 I. Brzozowska, Badania równowag pomiędzy wybranymi lipidami błonowymi w monowarstwach na swobodnej powierzchni roztworu wodnego a innymi składnikami monowarstw lub roztworu, praca doktorska, Warszawa, I. Brzozowska, Z.A. Figaszewski, Biophys. Chem 95 (2002) I. Brzozowska, Z.A. Figaszewski, Colloids Surf. B 23 (2002) I. Brzozowska, Z.A. Figaszewski, Colloids Surf. B 27 (2003) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, J. Macromol. Sci., Part A 46 (2009) H7 8

9 o znacznym ciężarze, co uniemożliwia przechodzenie monowarstwy pod barierką. W badaniach monowarstw Langmuira stosowane są najczęściej barierki zbudowane z hydrofobowego tworzywa sztucznego, przeważnie z teflonu, co moim zdaniem może przyczyniać się do błędnych wyników, przynajmniej w przypadku badań związanych w wyznaczaniem pola powierzchni zajmowanego przez pojedynczą cząsteczkę; 2) dobór kształtki mierzącej napięcie powierzchniowe ogólnie do pomiaru zmian napięcia powierzchniowego w metodzie Langmuira stosowana jest płytka Wilhelmy ego (zwykle platynowa czy z bibuły ilościowej), która pozwala w prosty sposób uzyskać bezwzględne wartości napięcia powierzchniowego. Zastosowana przeze mnie specjalnie wykonana kształtka ze szkiełka nakrywkowego poprawia powtarzalność wyników pomiarowych. Jest to rezultatem uzyskania stabilniejszej, bardziej powtarzalnej wartości kąta kontaktu kształtki z subfazą. Materiał, z jakiego wykonany jest czujnik napięcia międzyfazowego wymaga olbrzymiej czystości; co jest to zapewnione poprzez kilkuminutowe gotowanie płytki w chromiance, a następnie staranne wypłukanie jej w trójkrotnie destylowanej gorącej wodzie; 3) dobór rozpuszczalnika zgodnie z sugestią Pani dr Izabeli Brzozowskiej 15 zastosowałam 1-chloropropan, który po raz pierwszy został zastosowany w badaniach przez Nią prowadzonych. Substancja ta posiada odpowiednie parametry fizykochemiczne do otrzymywania powtarzalnych krzywych doświadczalnych, tj. odpowiednią lotność, gęstość oraz budowę, a dane otrzymane za jego pomocą są zgodne z wcześniejszymi danymi literaturowymi; 4) stosowanie wody 3-krotnie destylowanej jako subfazy subfaza powinna mieć maksymalną czystość, ponieważ nawet niewielkie zanieczyszczenia mogą mieć istotny wpływ na otrzymywane wyniki. Woda, którą wykorzystuję jako nośnika monowarswy jest oczyszczona w celu usunięcia materii organicznej (druga destylacja przeprowadzana jest w obecności KMnO 4 i KOH). Po wyborze szklanej barierki, szklanej płytki i sprawdzeniu przydatności 1 chloropropanu do tworzenia monowarstw wybranych związków przystąpiłam do badania powtarzalności otrzymywanych wyników, która okazała się niemal idealna. Lecytyna jest najczęściej używanym lipidem wykorzystywanym do modelowych badań błon biologicznych. A więc otrzymywanie powtarzalnych wyników 9

10 w przypadku badania monowarstw lecytynowych miało priorytetowe znaczenie dla przydatności danego układu pomiarowego do badań natury biologicznej. Badania oddziaływań lipidów błonowych w monowarstwach ukierunkowane były na poznanie ich właściwości na poziomie molekularnym. Przeprowadzane za pomocą wanny Langmuira eksperymenty miały na celu skonfrontowanie ich z wynikami otrzymywanymi metodą napięcia międzyfazowego dwuwarstwowych membran lipidowych oraz pogłębienie wiedzy o zjawiskach zachodzących, zarówno wewnątrz błon komórkowych, jak i na ich powierzchni. Zamierzeniem przeprowadzonych eksperymentów było również ilościowe opisanie zjawisk występujących na granicy faz monowarstwa/subfaza. Moje prace obejmują badania równowag pomiędzy składnikami monowarstw lipidowych na swobodnej powierzchni cieczy. Układy badane, to zarówno monowarstwy zbudowane z jednej substancji, jak i dwuskładnikowe monowarstwy mieszane, w których substancje oddziałują ze sobą tworząc kompleksy. Do badań użyłam lipidów występujących w błonach biologicznych i spełniających istotne funkcje w organizmach żywych. Są to: fosfatydylocholina, cholesterol, fosfatydyloetanoloamina, sfingomielina i ceramid 21,22, reprezentujące różne klasy lipidów. Do badań zastosowałam również kwasy tłuszczowe i aminy o różnej długości łańcuchów węglowodorowych 23 oraz aminokwasy 24. Uzyskane dane eksperymentalne opisałam za pomocą modelu oddziaływań występujących pomiędzy składnikami monowarstwy mieszanej. Równowagę tworzenia się kompleksu opisałam równaniami matematycznymi przedstawionymi w pracy 20, które można weryfikować doświadczalnie. Badania monowarstw dostarczają cennych informacji o stopniu upakowaniu molekuł i oddziaływaniach pomiędzy poszczególnymi składnikami mieszaniny lipidów błonowych. Dokonałam analizy stężenia powierzchniowego mieszanin przy założeniu addytywności udziałów składników układu. Wykonałam obliczenia uwzględniające istnienie w monowarstwie równowag między jej składnikami. W celu obliczenia stałych trwałości tworzących się kompleksów opracowałam model równowag pomiędzy składnikami monowarstwy. Wyprowadzone zależności opisujące tworzące się kompleksy, wyznaczenie pól powierzchni przypadających na cząsteczkę kompleksów, wartości stałych trwałości 21 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Polish J. Chem. 82 (2008) H5 22 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, J. Membrane Biol. 246 (2013) H15 23 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Colloids Surf. B 82 (2011) H9 24 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Cell Biochem. Biophys. 60 (2011) H10 10

11 oraz energii wiązań badanych kompleksów zostały również przedstawione w pracach Kolejnym etapem mojej pracy było zbadanie równowag kwasowo-zasadowych monowarstw zbudowanych z fosfatydyloetanoloaminy 25 i sfingomieliny 26. Wykonałam pomiary napięcia międzyfazowego wyżej wymienionych układów na granicy faz woda/subfaza wodna w funkcji ph. Jako subfazę zastosowałam bufory Brittona-Robinsona, które można komponować uzyskując wartości ph w szerokim zakresie. Następnie przedstawiono prosty model wpływu ph subfazy na monowarstwę lipidu (fosfatydyloetanoloamina, sfingomielina) granicy faz: powietrze/części hydrofobowe lipidu. Model ten określał równowagi kwasowozasadowe pomiędzy jonami wodorowymi i wodorotlenowymi znajdującymi się w subfazie a poszczególnymi formami lipidu. W zależności od ilości jonów H + lub OH -, lipid (L) występuje w następujących formach: LH +, LHOH, L, LOH -. Udziały addytywnych postaci lipidu (zarówno dla napięcia międzyfazowego, jak i pola cząsteczki) są zależne od ph subfazy. Szczegółowa dyskusja jakościowego modelu poparta została obliczeniami. Założony model został zweryfikowany eksperymentalnie 25,26. Podobnie jak w przypadku dwuwarstw lipidowych w literaturze do tej pory brak było danych dotyczących stałych trwałości kompleksów fosfolipid-cholesterol, fosfolipid-fosfolipid, fosfolipid-kwas tłuszczowy, fosfolipid-amina czy fosfolipidaminokwas. Wyniki moich badań pozwoliły mi, jako jednej z pierwszych, na wyznaczenie tych stałych i przedstawienie ich w moich pracach Wyznaczone samodzielnie wartości powierzchni właściwych wybranych związków, jak również w postaci kompleksów mogą zostać wykorzystane do badań monowarstw i dwuwarstw lipidowych bardziej skomplikowanych układów modelowych błon biologicznych (np. poprzez wbudowywanie białek). Analizując otrzymane przez mnie wyniki dla monowarstw i dwuwarstw lipidowych można wysunąć następujące wnioski: 1) wyznaczone przeze mnie powierzchnie zajmowane przez pojedynczą cząsteczkę tworzącego się kompleksu mają wyższe wartości liczbowe w przypadku dwuwarstw lipidowych w porównaniu z identycznymi układami monowarstw 25 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Langmuir 28 (2012) H14 26 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Cell Biochem. Biophys. 65 (2013) H16 11

12 lipidowych. Spowodowane jest to prawdopodobnie ściślejszym upakowaniem składników monowarstwy. 2) wartości stałych trwałości kompleksów tworzących się w dwuwarstwach lipidowych zawierają się w granicach 10 5 (kompleks fosfolipid-amina) (kompleks fosfolipid-cholesterol), w przypadku monowarstw wartości te mają niższe wartości w porównaniu z identycznymi układami w dwuwastwach lipidowych zawierają się w granicach 10 4 (kompleks fosfolipid-amina) 10 6 (kompleks fosfolipidcholesterol). Wysokie wartości stałych trwałości kompleksów potwierdzają dodatkowo, że dominującym kompleksem w dwuwarstwach i monowarstwach mieszanych jest kompleks o składzie 1:1. Porównując otrzymane wartości dla monowarstw z analogicznymi dla dwuwarstw należy podkreślić, że są one od jednego do czterech rzędów wielkości mniejsze. Te różnice można wytłumaczyć innym otoczeniem przestrzennym obu układów. W przypadku monowarstwy mamy do czynienia z układem dwuwymiarowym, płaszczyzną na granicy faz woda/powietrze. W dwuwarstwach układ zyskuje jeszcze jeden wymiar, tworząc układ trójwymiarowy, przestrzenny. Dodatkowe oddziaływania hydrofobowe pomiędzy łańcuchami węglowodorowymi stabilizują dwuwarstwę, czyniąc ją trwalszą. 3) wyznaczone energie wiązań (swobodna energia Gibbsa) w przypadku kompleksów tworzących się pomiędzy składnikami tworzącej się dwuwarstwy lipidowej mają wyższe wartości niż w przypadku kompleksów tworzących się w monowarstwach lipidowych i mieszczą się w granicach 35 kj/mol (układ fosfolipidamina) - 60 kj/mol (układ fosfolipid-cholesterol). Wartości energii wiązań identycznych układów w monowarstwach mieszczą się w granicach 27 kj/mol (układ fosfolipid-amina) 37 kj/mol (układ fosfolipid-cholesterol). Można tutaj wnioskować, że wyższe wartości energii wiązań są związane, podobnie jak w przypadku wyższych wartości stałych trwałości kompleksów tworzących się składnikami dwuwarstwowych membran lipidowych, ze względu na odmienność przestrzenną tych układów. Większa wartość stałych trwałości kompleksów dla badanych dwuwarstw, a co za tym idzie również wyższe wartości energii wiązań wynikają prawdopodobnie również z szorstkości pomiędzy warstwami hydrofobowymi w dwuwarstwie. Kompleksy występujący w dwuwarstwie są, więc dodatkowo wzmocnione oddziaływaniami pomiędzy dwiema warstwami dwuwarstwy. Pomiary wykonywane na monowarstwach zbudowanych tylko z jednej substancji, jak i mieszanych na granicy faz woda/powietrze są szeroko stosowane 12

13 jako fizyczny model do badania oddziaływań fosfolipid-fosfolipid, fosfolipid-kwas tłuszczowy, fosfolipid-amina czy fosfolipid-aminokwas. Moim zdaniem mogą one wnieść znaczący udział z biologicznego punktu widzenia. W niektórych przypadkach występuje stosunkowo podobne zachowanie się monowarstw i dwuwarstw lipidowych. Cholesterol zwiększa uporządkowanie w membranach lecytynowych, gdyż łańcuchy kwasów tłuszczowych stają się bardziej prostopadłe do płaszczyzny grup polarnych, zarówno w monowarstwach, jak i dwuwarstwach lipidowych. Jednak w dwuwarstwach mamy do czynienia z większym wpływem łańcucha bocznego sterolu na efekt kondensacyjny niż pierścień sterolowy, jak to jest w przypadku monowarstw. Oddziaływania badane między monowarstwami lipidowymi mogą moim zdaniem przybliżyć badaczy do lepszego poznania błon biologicznych. Ze względu na występowanie badanych przeze mnie substancji w błonach intensywne eksperymenty przeprowadza się właśnie za pomocą tych substancji jako doskonale tworzących monowarstwy na granicy faz: woda/powietrze. Również zależności pomiędzy monowarstwą, dwuwarstwą i błonami komórkowymi są istotne i rozważane w licznych publikacjach 27, 28, 29, 30, 31. Ważną cechą cholesterolu, niezależnie czy są to dwuwarstwy czy monowarstwy, jest uporządkowanie łańcuchów węglowodorowych fosfolipidów w modelowych błonach, co zostało ustalone za pomocą pomiarów NMR. Ponadto obecność cholesterolu wpływa, jak już wspomniano, na przepuszczalność membran, przejścia fazowe i morfologię membran 32. Model dwuwarstwy złożonej z dwóch monowarstw połączonych ze sobą, z zaniedbywanymi oddziaływaniami był badany przez Nagle a 33. Wskazywał on, że w przypadku monowarstwy na granicy faz woda/powietrze - otrzymuje się - w porównaniu do analogicznej dwuwarstwy - dodatkową granicę faz powietrze/części hydrofobowe molekuł. Jednakże ten sam autor wskazuje, że jest to uproszczenie, podobnie jak narzucająca się myśl, by porównywać właściwości połowy dwuwarstwy z właściwościami monowarstwy na granicy faz woda/olej J.J. Batenburg, H.P. Haagsman, Prog. Lipid Res.37 (1998) G. Thakur, M. Micic, R.M. Leblanc, Colloids Surf. B 74 (2009) F. Schmid, D. Düchs, O. Lenz, B. West, Comput. Phys. Commun. 177 (2007) P. Vitovič, S. Kresák, R. Naumann, S.M. Schiller, R.N.A.H. Lewis, R.N. McElhaney, T. Hianik, Bioelectrochemistry 63 (2004) F. Schmid, D. Düchs, O. Lenz, B. West, Comput. Phys. Commun. 177 (2007) P.L. Yeagle, Biochim. Biophys. Acta 822 (1985) J.F. Nagle, J. Membrane Biol. 27 (1976)

14 Dwuwarstwy lipidowe są bardziej wrażliwe na zmiany pola powierzchni niż dzieje się tak w przypadku monowarstw. Informacje otrzymane z symulacji komputerowych dwuwarstw sugerują, że prawdopodobnie siły dalekiego zasięgu są odpowiedzialne za rozbieżne wnioski z badań komputerowych i doświadczalnych. Zbadanie oddziaływań międzycząsteczkowych w dwuwarstwach i monowarstwach lipidowych oraz oddziaływań dwuwarstw i monowarstw lipidowych ze środowiskiem było moim zdaniem celowe poprzez zastosowanie kompleksów, jakie obserwujemy w błonach naturalnych, tj. w układach: fosfolipid-cholesterol, fosfolipid-fosfolipid, fosfolipid-kwas tłuszczowy, fosfolipid-amina oraz fosfolipidaminokwas. Wyznaczenie wartości charakteryzujących wyżej wymienione kompleksy, tj. napięcia międzyfazowego, stałych trwałości takich kompleksów, ich powierzchni oraz wartości energii powierzchniowych, a także wartości energii swobodnej Gibbsa pozwoliło na opisanie tych oddziaływań oraz wyjaśnienie natury wiązań występujących w cząsteczkach tworzących kompleksy w dwuwarstwach i monowarstwach lipidowych. Dodatkowym czynnikiem pozwalającym na opisanie oddziaływań pomiędzy składnikami błony a środowiskiem jest poznanie wpływu ph środowiska. Jego zmiana powoduje zmiany ładunku elektrycznego błony. Jest to spowodowane przesuwaniem się równowag grup kwasowo zasadowych występujących w membranach lipidowych. W zależności napięcia międzyfazowego dwuwarstwy fosfolipidowej od ph roztworu, przy pewnej wartości ph, napięcie ma maksymalną wartość, która odpowiada punktowi izoelektrycznemu błony lipidowej. Badania te pozwoliły na wyznaczenie wartości stałych kwasowo-zasadowych, punktów izoelektrycznych badanych lipidów oraz wartości energii wiązań pomiędzy grupami funkcyjnymi lipidów a jonami H + i OH - środowiska. Otrzymane w ten sposób wielkości, takie jak np. napięcie międzyfazowe, pole powierzchni cząsteczek, wartości energii swobodnej Gibbsa oraz energii powierzchniowej będą mogły być wykorzystane w opisie oddziaływań w błonach żywych komórek. Dokładne poznanie właściwości fizykochemicznych i elektrycznych błon komórkowych jest potrzebne do podjęcia bliższych badań mechanizmów transportu substancji i przekazywania informacji przez błony biologiczne. Opis wpływu różnych substancji (np. cholesterolu, kwasów tłuszczowych, aminokwasów) na parametry fizykochemiczne jest niezbędny do zrozumienia wielu procesów, w których uczestniczą błony komórkowe w organizmie. Uzyskane dane pomogą 14

15 charakteryzować ilościowo tworzenie np. połączeń kompleksowych w błonie oraz pomiędzy błoną a środowiskiem. Znajomość równowag kwasowo-zasadowych oraz równowag kompleksowych pomiędzy składnikami błony, czy pomiędzy składnikami błony a środowiskiem pozwala na zrozumienie procesów, które mają miejsce zarówno na jej powierzchni jak i w samej dwuwarstwie czy monowarstwie. Otrzymane przeze mnie wyniki mogą być stosowane w ilościowym opisie właściwości fizykochemicznych i elektrycznych błon biologicznych. Moje badania są kontynuowane i rozszerzane o coraz to nowe problemy naukowe. Nowa dziedzina nauki zajmująca się ilościowymi badaniami zjawisk zachodzących w błonach komórkowych, z wykorzystaniem ich modeli, w której otwarciu i rozwoju uczestniczę od początku, dostarcza bardzo ważnych i niezbędnych informacji dla zrozumienia zjawisk zachodzących w błonach komórkowych. Rozwój tej dziedziny jest potrzebny moim zdaniem dla biologii, biofizyki czy nauk medycznych, np. farmacji, a w szczególności poznania mechanizmów oddziaływań w błonach komórkowych. Jestem członkiem zespołu naukowego, którego głównym tematem badań od kilkunastu lat są fizykochemiczne i elektrochemiczne właściwości monowarstw i dwuwarstw lipidowych oraz błon naturalnych. Rozwijane są przez nas badania równowag pomiędzy składnikami błon komórkowych i pomiędzy składnikami błony a roztworem otaczającym. Badamy zjawiska takie jak napięcie powierzchniowe, opór elektryczny, pojemność elektryczną i zmiany ładunku na powierzchni błon. Osiągnięciem w naszych badaniach jest rozwinięcie badań kompleksów w błonach i pomiędzy błonami a roztworem. Następnie poprzez teoretyczne opisy procesów tworzenia kompleksów możemy weryfikować dane eksperymentalne z wartościami teoretycznymi, określonymi przez równania matematyczne. Umożliwia to ilościowe wyznaczenie parametrów tworzących się kompleksów, tj. wartości napięcia międzyfazowego, ciśnienia powierzchniowego, wielkości stałych trwałości kompleksów, powierzchni zajmowanych przez tworzące się kompleksy oraz energii tworzenia tych kompleksów. Porównanie zgodności wyników eksperymentalnych z teoretycznymi jest podstawą oceny istnienia danego kompleksu. Takie ilościowe podejście poprzez opisy równaniami stanowi nasz oryginalny wkład do badań błon komórkowych, a nawet jest to naszym zdaniem wytyczenie nowej dziedziny badań. 15

16 Badania prowadzone przeze mnie w ramach zespołu należą do fundamentalnych zagadnień współczesnej nauki i uczestniczę w tych badaniach od początku. Zespół nasz współpracuje naukowo z kilkoma jednostkami medycznymi zajmującymi się zarówno aspektami naukowymi, jak i praktyką kliniczną. Współpraca ta dostarcza nam przesłanek odnośnie znaczenia aplikacyjnego naszych badań, jak i wyboru konkretnych zadań naukowych. Rozwiązanie każdego, nawet na pozór drobnego problemu związanego z błonami komórkowymi być może pomoże w rozwiązaniu dotąd niewyjaśnionych zagadnień dotyczących procesów związanych z naszym istnieniem. 3. Omówienie pozostałych osiągnięć naukowo - badawczych (artystycznych). Działalność naukowa przed uzyskaniem stopnia doktora W 1995 roku zakończyłam studia chemiczne i uzyskałam tytuł magistra na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku. Pracę dyplomową wykonywałam w Zakładzie Elektrochemii kierowanym przez prof. dr hab. Zbigniewa Figaszewskiego, który był również kierownikiem mojej pracy. Moje badania dotyczyły hydrofilowania membran polipropylenowych alkoholami o różnej długości łańcucha węglowego. Celem mojej pracy magisterskiej było zbadanie wpływu długości łańcucha alkilowego alkoholi na zmiany hydrofobowości membran polipropylenowych. Cel ten osiągnęłam badając przepuszczalność jonów K + i Cl - przez hydrofobowe membrany polipropylenowe poddawane hydrofilowaniu różnymi alkoholami: metylowym, etylowym, n-propylowym i n-butylowym o wzrastającym stężeniu. Do badań stosowałam metodę spektroskopii impedancyjnej. Zmiany właściwości transportowych badanych membran określałam na podstawie pomiarów oporu elektrolitu, oporu i pojemności elektrycznej membrany oraz współczynnika odpowiadającego za dyfuzję wewnątrz membrany zgodnie z przyjętym modelem. Stwierdziłam, że membrany hydrofobowe z polipropylenu ulegają hydrofilowaniu wszystkimi badanymi alkoholami. Badania wykazały, że lepsze wyniki hydrofilowania membran uzyskuje się przy zastosowaniu alkoholi o krótszym łańcuchu węglowym tj. metanolu, etanolu i n-propanolu. Zastosowanie alkoholu o dłuższym łańcuchu, np. n-butanolu powoduje, że efektywność procesu hydrofilowania jest mniejsza, co jest 16

17 związane z utrudnionym wnikaniem tego alkoholu do wnętrza poru hydrofobowej membrany 34. Praca doktorska W październiku 1995 roku rozpoczęłam studia doktoranckie na Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego. Temat pracy doktorskiej brzmiał Napięcie międzyfazowe dwuwarstwowych membran lipidowych. Promotorem mojej pracy doktorskiej był prof. dr hab. Zbigniew Figaszewski, a recenzentami prof. dr hab. Stanisław Przestalski i prof. dr hab. Paweł Krysiński. Celem mojej pracy doktorskiej było poznanie wpływu różnych czynników: ph środowiska, obecności cholesterolu, jonoforów czy substancji tworzących pory w membranach na ich napięcie międzyfazowe. Technika pomiarowa oparta była na równaniu Younga i Laplace a 35, które opisuje związek pomiędzy różnicą ciśnień po obu stronach membrany a promieniem krzywizny i jej napięciem międzyfazowym. Skonstruowana w tym celu przeze mnie aparatura zawierała układ do przykładania i pomiaru różnicy ciśnień po obu stronach membrany oraz układ optyczny do pomiaru krzywizny dwuwarstwy. Membrany były tworzone w naczyniu pomiarowym, które zostało specjalnie wykonane, aby tworzyć w nim sferyczne dwuwarstwy. Tego typu membrany mają większą powierzchnię w stosunku do membran płaskich i dzięki tej właściwości mają zastosowanie do badań powierzchniowych, w tym do badań napięcia międzyfazowego dwuwarstw lipidowych, przez co pomiary są dokładniejsze. Należy również podkreślić, że konstrukcja zestawu do pomiaru napięcia międzyfazowego to nowość w literaturze; do tej pory stosowano inne rozwiązania. Wykonałam badania zależności napięcia międzyfazowego od składu mieszaniny lecytyna-cholesterol w całym zakresie stężeń. Otrzymane wyniki ujawniają odchylenia od prostoliniowości zależności napięcia międzyfazowego od ułamka molowego. Do wyjaśnienia tej zależności, zgodnie z sugestiami w literaturze, postulowałam tworzenie się kompleksu lecytyna-cholesterol (1:1). Wyprowadziłam odpowiednie zależności uwzględniające istnienie tej równowagi w dwuwarstwie. Otrzymane wartości są zgodne z wynikami doświadczalnymi. Oszacowałam 34 H. Molisak-Tołwińska, A. Wencel, Z. Figaszewski, J. Macromol. Sci. Part A 35 (1998) A. W. Adamson, Physical Chemistry of Surfaces, Interscience Publishers, New York, Inc.,

18 powierzchnię zajmowaną przez jedną cząsteczkę kompleksu lecytyna-cholesterol oraz jego stałą trwałości 36. Kolejnym etapem mojej pracy było zbadanie wpływu ph na napięcie międzyfazowe dwuwarstwy zbudowanej z fosfatydylocholiny (lecytyny) oraz fosfatydyloseryny. Jako roztworu elektrolitu używałam buforu według Brittona i Robinsona 37. Wybrałam ten roztwór ze względu na szeroki zakres ph 2-12 oraz z uwagi na to, że jest on używany w badaniach biologii komórki. Otrzymane krzywe wykazały maksimum w punkcie izoelektrycznym przy ph około 4, natomiast w miarę oddalania się od tego punktu wartości napięcia międzyfazowego malały, a następnie ustalały się. Proste zastosowanie równania Gibbsa pozwoliło na opisanie przebiegu tej krzywej jedynie w pobliżu punktu izoelektrycznego 38. W celu wyjaśnienia przebiegu krzywej w całym badanym zakresie ph zaproponowałam model uwzględniający istnienie równowag kwasowo-zasadowych pomiędzy różnymi formami lecytyny a roztworem. Wykazałam, że uwzględnienie tych równowag wyjaśniło przebieg krzywych, przyjmując addytywny udział każdej z nich 39. Również uwzględnienie w równaniu Gibbsa pełnej definicji nadmiaru powierzchniowego pozwoliło na teoretyczny opis przebiegu krzywej doświadczalnej w całym badanym zakresie ph 40,41. Wykonałam również badania wpływu obecności jonoforów oraz substancji tworzących w błonie lecytynowej tzw. kanały jonowe, na jej napięcie międzyfazowe. Do badań wybrałam walinomycynę i gramicydynę D, ze względu na odmienne właściwości. Walinomycyna jest jonoforem, który tworzy kompleks z jonami K +, które docierają w drodze dyfuzji do powierzchni błony. Następnie cząsteczka kompleksu walinomycyna-jon obdarzona ładunkiem elektrycznym, dyfunduje w poprzek błony. Po osiągnięciu drugiej powierzchni błony zachodzi reakcja odwrotna dekompleksowanie, a następnie przechodzenie jonu do fazy wodnej. Gramicydyna D wbudowuje się w błonę tworząc tzw. kanały jonowe, przez które mogą przenikać jony. Dwie cząsteczki gramicydyny łączą się ze sobą tak, że tworzą kanał łączący 36 A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Bioelectrochem. Bioenerg. 46 (1998) H.T.S. Britton, R.A. Robinson, CXCVIII.-Universal buffer solutions and the dissociation constant of veronal. Journal of the Chemical Society (1931) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Biophys. J. 78 (2000) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Biochim. Biophys. Acta 1561 (2002) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Biophys. Chem. 104 (2003) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Biophys. Chem. 104 (2003)

19 obie powierzchnie błony, co ułatwia transport elektrolitów przez dwuwarstwowe błony lipidowe. Wyjaśniłam wpływ obecności walinomycyny i gramicydyny w dwuwarstwie lecytynowej na jej napięcie międzyfazowe 42,43. Na uwagę zasługuje całkowicie odmienny wpływ obecności gramicydyny od wpływu walinomycyny w dwuwarstwie lecytynowej. Wzrost analitycznego stężenia gramicydyny powoduje, bowiem obniżenie napięcia międzyfazowego przy stałym stężeniu jonów K +. Rozprawę doktorską obroniłam i uzyskałam tytuł doktora w grudniu 2001 roku. Praca była częściowo sponsorowana przez grant promotorski KBN 3T09A Wyniki zostały opublikowane w siedmiu artykułach, z których pięć ukazało się już po obronie pracy doktorskiej Od października 2000 roku zostałam zatrudniona na stanowisko asystenta w Instytucie Chemii Uniwersytetu w Białymstoku. Od tego czasu pracuję w Pracowni Elektrochemii kierowanej przez prof. dr hab. Zbigniewa Figaszewskiego (od grudnia 2007 roku na stanowisku adiunkta). W lutym 2003 roku rozpoczęłam 6-miesięczny staż postdoktorski na Uniwersytecie California w Davis (USA) pod kierunkiem Profesora R. Fawcetta. W czasie stażu zajmowałam się pomiarami impedancji samoorganizujących się monowarstw tworzonych na złotych ultramikroelektrodach. Działalność naukowa po uzyskaniu stopnia doktora Po uzyskaniu tytułu doktora moja aktywność naukowa dotyczyła kilku zagadnień: 1. Napięcie międzyfazowe dwuwarstwowych membran lipidowych. 2. Badania monowarstw lipidowych. 3. Wpływ jonów o różnej wartościowości na równowagi zachodzące pomiędzy monowarstwą Langmuira a subfazą. 4. Analiza impedancyjna dwuwarstw lipidowych. 5. Badania wpływu różnych czynników na ładunek powierzchniowy błon erytrocytów i trombocytów. 6. Elektrochemia cieczowych granic fazowych. 42 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewsk, Bioelectrochemistry 65 (2005) A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski, Colloids Surf. B 44 (2005)

20 Badania napięcia międzyfazowego dwuwarstwowych membran lipidowych dotyczyły głównie poznanie wpływu różnych czynników: obecności innego fosfolipidu, kwasów tłuszczowych czy amin o różnej długości łańcucha węglowodorowego, aminokwasów czy ph środowiska i zostały szczegółowo opisane w części dotyczącej rozprawy habilitacyjnej 44,45. Wyniki tych badań zostały zebrane i opisane przeze mnie w artykule przeglądowych zatytułowanym Interfacial tension of bilayer lipid membrane opublikowanym w lutym 2012 roku. Badania związane z monowarstwami Langmuira dotyczyły skonstruowania, wykonania i sprawdzenia przy moim współudziale i pod moim nadzorem aparatury pomiarowej 46. Szczegóły dotyczące badań równowag zachodzących w monowarstwach Langmuira na granicy faz woda/powietrze zostały opisane w części dotyczącej rozprawy habilitacyjnej. Znajomość równowag kwasowo-zasadowych oraz równowag kompleksowych pomiędzy składnikami błony, czy pomiędzy składnikami błony a środowiskiem pozwala na zrozumienie procesów, które mają miejsce zarówno na jej powierzchni oraz w samej dwuwarstwie, czy monowarstwie. Otrzymane przeze mnie wyniki mogą być stosowane w ilościowym opisie właściwości fizykochemicznych i elektrycznych błon biologicznych. Badania te stanowią podstawę przewodu habilitacyjnego. Zbadałam również wpływ jonów K +, Ca 2+ i Mg 2+ na monowarstwę zbudowaną z lecytyny na granicy faz woda/powietrze z wykorzystaniem wanny Langmuira 47, 48, 49. Wybrałam do badań te pierwiastki, które mają ogromne znaczenie w poprawnym funkcjonowaniu organizmu człowieka. Jony Ca 2+ biorą udział w rozprzestrzenianiu się pobudzenia w mięśniu sercowym, w procesach odpornościowych i regeneracyjnych wapń wpływa na ruchliwość makrofagów, syntezę i uwalnianie przeciwciał oraz na syntezę białek budulcowych i regulatorowych. Jony Ca 2+ również wpływają na zapoczątkowanie i przebieg procesu krzepnięcia krwi. Magnez jest niezbędny w organizmie człowieka do działania ponad 300 reakcji enzymatycznych oraz niezbędny do prawidłowego przebiegu wielu procesów fizjologicznych, takich 44 A.D. Petelska, M. Naumowicz, Z.A. Figaszewski: "Physicochemical insights into equilibria in bilayer lipid membranes in Advances in Planar Lipid Bilayers and Liposomes (H.T. Tien, A. Ottova Eds.), Elsevier, Amsterdam, vol. 3, Chapter 5, 2006, pp A.D. Petelska, Cent. Eur. J. Chem. 10 (2012) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, J. Macromol. Sci., Part A 46 (2009) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, J.Membrane Biol. 244 (2011) A.D. Petelska, A. Niemcunowicz-Janica, M. Szeremeta, Z.A. Figaszewski, Langmuir 26 (2010) A.D. Petelska, Z.A. Figaszewski, Cent. Eur. J. Chem. 11 (2013)

UNIWERSYTET JAGIELLŃSKI, WYDZIAŁ CHEMII, ZAKŁAD CHEMII FIZYCZNEJ I ELEKTRCHEMII, ZESPÓŁ FIZYKCHEMII PWIERZCHNI MNWARSTWY LANGMUIRA JAK MDEL BŁN BILGICZNYCH Paweł Wydro Seminarium Zakładowe 25.I.28 PLAN

Bardziej szczegółowo

Praca została przedstawiona jako rozprawa doktorska Radzie Wydziału Biologiczno- Chemicznego Uniwersytetu w Białymstoku.

Praca została przedstawiona jako rozprawa doktorska Radzie Wydziału Biologiczno- Chemicznego Uniwersytetu w Białymstoku. Prof. dr hab. Paweł Krysiński Pracownia Elektrochemii Wydział Chemii Uniwersytet Warszawski 02-093 Warszawa, Pasteura 1 Tel: (+4822) 8220211, wewn. 389 E-mail: pakrys@chem.uw.edu.pl Fax: (+4822) 8225996

Bardziej szczegółowo

Z47 BADANIA WŁAŚCIWOŚCI ELEKTROFIZJOLOGICZNYCH BŁON KOMÓRKOWYCH

Z47 BADANIA WŁAŚCIWOŚCI ELEKTROFIZJOLOGICZNYCH BŁON KOMÓRKOWYCH Z47 BADANIA WŁAŚCIWOŚCI ELEKTROFIZJOLOGICZNYCH BŁON KOMÓRKOWYCH I. Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z podstawową wiedzą na temat pomiarów elektrofizjologicznych żywych komórek metodą Patch

Bardziej szczegółowo

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach 1 STECHIOMETRIA INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

Bardziej szczegółowo

Biomolekuły (3) Bogdan Walkowiak. Zakład Biofizyki Instytut Inżynierii Materiałowej Politechnika Łódzka. piątek, 7 listopada 2014 Biofizyka

Biomolekuły (3) Bogdan Walkowiak. Zakład Biofizyki Instytut Inżynierii Materiałowej Politechnika Łódzka. piątek, 7 listopada 2014 Biofizyka Wykład 3 Biomolekuły (3) Bogdan Walkowiak Zakład Biofizyki Instytut Inżynierii Materiałowej Politechnika Łódzka 1 Monomery i Polimery (1) Biomolekuły dzielimy na 4 klasy: białka kwasy nukleinowe wielocukry

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

TIENS L-Karnityna Plus

TIENS L-Karnityna Plus TIENS L-Karnityna Plus Zawartość jednej kapsułki Winian L-Karnityny w proszku 400 mg L-Arginina 100 mg Niacyna (witamina PP) 16 mg Witamina B6 (pirydoksyna) 2.1 mg Stearynian magnezu pochodzenia roślinnego

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

CORAZ BLIŻEJ ISTOTY ŻYCIA WERSJA A. imię i nazwisko :. klasa :.. ilość punktów :.

CORAZ BLIŻEJ ISTOTY ŻYCIA WERSJA A. imię i nazwisko :. klasa :.. ilość punktów :. CORAZ BLIŻEJ ISTOTY ŻYCIA WERSJA A imię i nazwisko :. klasa :.. ilość punktów :. Zadanie 1 Przeanalizuj schemat i wykonaj polecenia. a. Wymień cztery struktury występujące zarówno w komórce roślinnej,

Bardziej szczegółowo

Budowa i zróżnicowanie neuronów - elektrofizjologia neuronu

Budowa i zróżnicowanie neuronów - elektrofizjologia neuronu Budowa i zróżnicowanie neuronów - elektrofizjologia neuronu Neuron jest podstawową jednostką przetwarzania informacji w mózgu. Sygnał biegnie w nim w kierunku od dendrytów, poprzez akson, do synaps. Neuron

Bardziej szczegółowo

Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph

Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph Dysocjacja elektrolitów W drugiej połowie XIX wieku szwedzki chemik S.A. Arrhenius doświadczalnie udowodnił, że substancje

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Tytuł projektu: Realizacja Przedmiot Treści nauczania z podstawy programowej Treści wykraczające poza podstawę

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli

Ekstrakt z Chińskich Daktyli Ekstrakt z Chińskich Daktyli Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle Pomagają zachować sprawność Poprawiają odporność Wspomagają pracę żołądka

Bardziej szczegółowo

Wielofunkcyjne związki organiczne poziom rozszerzony

Wielofunkcyjne związki organiczne poziom rozszerzony Wielofunkcyjne związki organiczne poziom rozszerzony Zadanie 1. (2 pkt) Źródło: KE 2010 (PR), zad. 29. Pewien dwufunkcyjny związek organiczny ma masę molową równą 90 g/mol. W jego cząsteczce stosunek liczby

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM Równowaga kwasowozasadowa Zakład Chemii Medycznej PUM Teorie kwasów i zasad Teoria dysocjacji elektrolitycznej Arheniusa: podczas rozpuszczania w wodzie wodzie kwas: dysocjuje z odszczepieniem kationu

Bardziej szczegółowo

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści Anna Kulaszewicz Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy lp. Dział Temat Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania i wymaganiami edukacyjnymi z

Bardziej szczegółowo

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny Równowaga kwasowozasadowa Zakład Chemii Medycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny Krytyka pojęcia ph ph = log [H + ] ph [H+] 1 100 mmol/l D = 90 mmol/l 2 10 mmol/l D = 9 mmol/l 3 1 mmol/l 2 Krytyka pojęcia

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

1 Hydroliza soli. Hydroliza soli 1

1 Hydroliza soli. Hydroliza soli 1 Hydroliza soli 1 1 Hydroliza soli Niektóre sole, rozpuszczone w wodzie, reagują z cząsteczkami rozpuszczalnika. Reakcja ta nosi miano hydrolizy. Reakcję hydrolizy soli o wzorze BA, można schematycznie

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. (2 pkt) Określ, na podstawie różnicy elektroujemności pierwiastków, typ wiązania w związkach: KBr i HBr.

Zadanie 1. (2 pkt) Określ, na podstawie różnicy elektroujemności pierwiastków, typ wiązania w związkach: KBr i HBr. Zadanie 1. (2 pkt) Określ, na podstawie różnicy elektroujemności pierwiastków, typ wiązania w związkach: KBr i HBr. Typ wiązania w KBr... Typ wiązania w HBr... Zadanie 2. (2 pkt) Oceń poprawność poniższych

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Przedmiot CHEMIA Kierunek: Transport (studia stacjonarne) I rok TEMATY WYKŁADÓW 15 godzin Warunek zaliczenia wykłady: TEMATY LABORATORIÓW 15 godzin

Przedmiot CHEMIA Kierunek: Transport (studia stacjonarne) I rok TEMATY WYKŁADÓW 15 godzin Warunek zaliczenia wykłady: TEMATY LABORATORIÓW 15 godzin Program zajęć: Przedmiot CHEMIA Kierunek: Transport (studia stacjonarne) I rok Wykładowca: dr Jolanta Piekut, mgr Marta Matusiewicz Zaliczenie przedmiotu: zaliczenie z oceną TEMATY WYKŁADÓW 15 godzin 1.

Bardziej szczegółowo

Błona komórkowa grubość od 50 do 100 A. Istnieje pewna różnica potencjałów, po obu stronach błony, czyli na błonie panuje pewne

Błona komórkowa grubość od 50 do 100 A. Istnieje pewna różnica potencjałów, po obu stronach błony, czyli na błonie panuje pewne Błona komórkowa grubość od 50 do 100 A Istnieje pewna różnica potencjałów, po obu stronach błony, czyli na błonie panuje pewne napięcie elektryczne, zwane napięciem na błonie. Różnica potencjałów to ok.

Bardziej szczegółowo

TEST PRZYROSTU KOMPETENCJI Z CHEMII DLA KLAS II

TEST PRZYROSTU KOMPETENCJI Z CHEMII DLA KLAS II TEST PRZYROSTU KOMPETENCJI Z CHEMII DLA KLAS II Czas trwania testu 120 minut Informacje 1. Proszę sprawdzić czy arkusz zawiera 10 stron. Ewentualny brak należy zgłosić nauczycielowi. 2. Proszę rozwiązać

Bardziej szczegółowo

Temat: Komórka jako podstawowa jednostka strukturalna i funkcjonalna organizmu utrwalenie wiadomości.

Temat: Komórka jako podstawowa jednostka strukturalna i funkcjonalna organizmu utrwalenie wiadomości. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII DLA KLASY I GIMNAZJUM Temat: Komórka jako podstawowa jednostka strukturalna i funkcjonalna organizmu utrwalenie wiadomości. Cele: Utrwalenie pojęć związanych z budową komórki;

Bardziej szczegółowo

Chemia Nowej Ery Wymagania programowe na poszczególne oceny dla klasy II

Chemia Nowej Ery Wymagania programowe na poszczególne oceny dla klasy II Chemia Nowej Ery Wymagania programowe na poszczególne oceny dla klasy II Szczegółowe kryteria oceniania po pierwszym półroczu klasy II: III. Woda i roztwory wodne charakteryzuje rodzaje wód występujących

Bardziej szczegółowo

Sławomir Kalinowski WPŁYW POTENCJAŁU POLARYZUJĄCEGO NA POJEMNOŚĆ DWUWARSTWOWYCH MEMBRAN LIPIDOWYCH

Sławomir Kalinowski WPŁYW POTENCJAŁU POLARYZUJĄCEGO NA POJEMNOŚĆ DWUWARSTWOWYCH MEMBRAN LIPIDOWYCH Sławomir Kalinowski WPŁYW POTENCJAŁU POLARYZUJĄCEGO NA POJEMNOŚĆ DWUWARSTWOWYCH MEMBRAN LIPIDOWYCH Praca doktorska przedłożona Radzie Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego Promotor prof. dr hab. Zbigniew

Bardziej szczegółowo

Lipidy (tłuszczowce)

Lipidy (tłuszczowce) Lipidy (tłuszczowce) Miejsce lipidów wśród innych składników chemicznych Lipidy To niejednorodna grupa związków, tak pod względem składu chemicznego, jak i roli, jaką odrywają w organizmach. W ich skład

Bardziej szczegółowo

1,2 1,2. WYMAGANIA WSTĘPNE W ZAKRESIE WIEDZY, UMIEJĘTNOŚCI I INNYCH KOMPETENCJI 1. Brak

1,2 1,2. WYMAGANIA WSTĘPNE W ZAKRESIE WIEDZY, UMIEJĘTNOŚCI I INNYCH KOMPETENCJI 1. Brak Zał. nr 4 do ZW 33/01 WYDZIAŁ Podstawowych Problemów Techniki KARTA PRZEDMIOTU Nazwa w języku polskim Podstawy Chemii Ogólnej Nazwa w języku angielskim General Chemistry Kierunek studiów (jeśli dotyczy):

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ Wprowadzenie Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ opracowanie: Barbara Stypuła Celem ćwiczenia jest poznanie roli katalizatora w procesach chemicznych oraz prostego sposobu wyznaczenia wpływu

Bardziej szczegółowo

Budowa atomu. Wiązania chemiczne

Budowa atomu. Wiązania chemiczne strona /6 Budowa atomu. Wiązania chemiczne Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Budowa atomu; jądro i elektrony, składniki jądra, izotopy. Promieniotwórczość i

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Pierwiastki, nazewnictwo i symbole. Budowa atomu, izotopy. Przemiany promieniotwórcze, okres półtrwania. Układ okresowy. Właściwości pierwiastków a ich położenie w

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

TIENS SKONCENTROWANY EKSTARKT Z DAKTYLI CHIŃSKICH

TIENS SKONCENTROWANY EKSTARKT Z DAKTYLI CHIŃSKICH TIENS SKONCENTROWANY EKSTARKT Z DAKTYLI CHIŃSKICH TIENS SKONCENTROWANY EKSTRAKT Z DAKTYLI CHIŃSKICH Główny surowiec Skoncentrowanego Ekstraktu z Daktyli Chińskich TIENS to najwyższej jakości owoce głożyny

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Jagielloński. Wydział Chemii. Autoreferat. Paweł Wydro

Uniwersytet Jagielloński. Wydział Chemii. Autoreferat. Paweł Wydro Uniwersytet Jagielloński Wydział Chemii Autoreferat Paweł Wydro Kraków, 2013 2 SPIS TREŚCI 1. Imię i nazwisko 3 2. Posiadane dyplomy, stopnie naukowe 3 3. Informacje o dotychczasowym zatrudnieniu w jednostkach

Bardziej szczegółowo

Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej

Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej 1. Jak wpłynie 50% dodatek MeOH do wody na retencję kwasu propionowego w układzie faz odwróconych? 2. Jaka jest kolejność retencji kwasów mrówkowego, octowego

Bardziej szczegółowo

V Małopolski Konkurs Chemiczny dla Gimnazjalistów

V Małopolski Konkurs Chemiczny dla Gimnazjalistów strona 1/5 V Małopolski Konkurs hemiczny dla Gimnazjalistów Etap III (wojewódzki) Poniżej podano treść sześciu zadań problemowych, za rozwiązanie których możesz uzyskać 74 punkty. Rozwiazując zadania rachunkowe,

Bardziej szczegółowo

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Obliczenia stechiometryczne Podstawą

Bardziej szczegółowo

Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa

Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa JS Skala ph Skala ph ilościowa skala kwasowości i zasadowości roztworów wodnych związków chemicznych. Skala ta jest oparta na aktywności jonów hydroniowych [H3O+] w

Bardziej szczegółowo

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru 1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru Wzór związku chemicznego podaje jakościowy jego skład z jakich pierwiastków jest zbudowany oraz liczbę atomów poszczególnych pierwiastków

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

3. NAPIĘCIE POWIERZCHNIOWE

3. NAPIĘCIE POWIERZCHNIOWE 3. NAPIĘCIE POWIERZCHNIOWE Zagadnienia teoretyczne Przyczyny powstawania napięcia powierzchniowego cieczy. Jednostki napięcia powierzchniowego. Napięcie powierzchniowe roztworów i jego związek z adsorpcją.

Bardziej szczegółowo

Zapisz za pomocą symboli i wzorów następujące ilości substancji :

Zapisz za pomocą symboli i wzorów następujące ilości substancji : ZESTAW I Zadanie 1. Zapisz za pomocą symboli i wzorów następujące ilości substancji : a) dwa atomy wapnia... b) cztery cząsteczki wodoru... c) trzy cząsteczki siarczku żelaza... d) atom magnezu... e) dwie

Bardziej szczegółowo

KONDUKTOMETRIA. Konduktometria. Przewodnictwo elektrolityczne. Przewodnictwo elektrolityczne zaleŝy od:

KONDUKTOMETRIA. Konduktometria. Przewodnictwo elektrolityczne. Przewodnictwo elektrolityczne zaleŝy od: KONDUKTOMETRIA Konduktometria Metoda elektroanalityczna oparta na pomiarze przewodnictwa elektrolitycznego, którego wartość ulega zmianie wraz ze zmianą stęŝenia jonów zawartych w roztworze. Przewodnictwo

Bardziej szczegółowo

SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY

SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY DOPUSZCZAJĄCĄ DZIAŁ SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY -zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej -nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne używane w pracowni chemicznej -wie, że substancje charakteryzują

Bardziej szczegółowo

Propozycja planu wynikowego Chemia Nowej Ery - klasa 2 gimnazjum

Propozycja planu wynikowego Chemia Nowej Ery - klasa 2 gimnazjum 1 Propozycja planu wynikowego Chemia Nowej Ery - klasa 2 gimnazjum Tytuł rozdziału w podręczniku Temat lekcji Dział III. Woda i roztwory wodne Treści nauczania 7. Poznajemy związek chemiczny wodoru i tlenu

Bardziej szczegółowo

Autoreferat (załącznik 1a)

Autoreferat (załącznik 1a) Uniwersytet Jagielloński w Krakowie Wydział Chemii Autoreferat (załącznik 1a) Katarzyna Hąc-Wydro Kraków 2014 2 Spis treści 1. Imię i nazwisko 3 2. Posiadane dyplomy, stopnie naukowe 3 3. Informacje o

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem 1 Uczeń: wyjaśnia, czym zajmuje się chemiaorganiczna (2) definiuje pojęcie węglowodory (2) wymienia naturalne

Bardziej szczegółowo

podstawami stechiometrii, czyli działu chemii zajmującymi są obliczeniami jest prawo zachowania masy oraz prawo stałości składu

podstawami stechiometrii, czyli działu chemii zajmującymi są obliczeniami jest prawo zachowania masy oraz prawo stałości składu Podstawy obliczeń chemicznych podstawami stechiometrii, czyli działu chemii zajmującymi są obliczeniami jest prawo zachowania masy oraz prawo stałości składu prawo zachowania masy mówi, że w reakcji chemicznej

Bardziej szczegółowo

II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I

II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I PRZEDMIOT Chemia ogólna EFEKTY KSZTAŁCENIA 1. posiada wiedzę

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

HYDROLIZA SOLI. 1. Hydroliza soli mocnej zasady i słabego kwasu. Przykładem jest octan sodu, dla którego reakcja hydrolizy przebiega następująco:

HYDROLIZA SOLI. 1. Hydroliza soli mocnej zasady i słabego kwasu. Przykładem jest octan sodu, dla którego reakcja hydrolizy przebiega następująco: HYDROLIZA SOLI Hydroliza to reakcja chemiczna zachodząca między jonami słabo zdysocjowanej wody i jonami dobrze zdysocjowanej soli słabego kwasu lub słabej zasady. Reakcji hydrolizy mogą ulegać następujące

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

Substancje powierzchniowo czynne 24.10.2013

Substancje powierzchniowo czynne 24.10.2013 Substancje powierzchniowo czynne 24.10.2013 Budowa spc (surfaktant, tensyd) - są to cząsteczki amfifilowe ogon część hydrofobowa zwykle długi łańcuch alifatyczny (węglowodorowy) głowa część hydrofilowa

Bardziej szczegółowo

Wyrażanie stężeń. Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii. opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM

Wyrażanie stężeń. Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii. opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Wyrażanie stężeń Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Stężenie procentowe Stężenie procentowe (procent wagowy, procent masowy) wyraża stosunek

Bardziej szczegółowo

Podstawy toksykologiczne

Podstawy toksykologiczne Toksykologia sądowa Podstawy toksykologiczne 1. Definicja toksykologii 2. Pojęcie trucizny, rodzaje dawek 3. Czynniki wpływające na toksyczność a) dawka b) szybkość wchłaniania i eliminacji c) droga wprowadzenia

Bardziej szczegółowo

etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy

etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy Temat: Białka Aminy Pochodne węglowodorów zawierające grupę NH 2 Wzór ogólny amin: R NH 2 Przykład: CH 3 -CH 2 -NH 2 etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2: Właściwości osmotyczne koloidalnych roztworów biopolimerów.

Ćwiczenie 2: Właściwości osmotyczne koloidalnych roztworów biopolimerów. 1. Część teoretyczna Właściwości koligatywne Zjawiska osmotyczne związane są z równowagą w układach dwu- lub więcej składnikowych, przy czym dotyczy roztworów substancji nielotnych (soli, polisacharydów,

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE 2 KONDUKTOMETRIA

ĆWICZENIE 2 KONDUKTOMETRIA ĆWICZENIE 2 KONDUKTOMETRIA 1. Oznaczanie słabych kwasów w sokach i syropach owocowych metodą miareczkowania konduktometrycznego Celem ćwiczenia jest ilościowe oznaczenie zawartości słabych kwasów w sokach

Bardziej szczegółowo

INADEQUATE-ID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH. 3-FENYLO-l-TIO-2,3,4-TRIAZOLO-5-METYUDÓW. Wojciech Bocian, Lech Stefaniak

INADEQUATE-ID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH. 3-FENYLO-l-TIO-2,3,4-TRIAZOLO-5-METYUDÓW. Wojciech Bocian, Lech Stefaniak INADEQUATEID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH 3FENYLOlTIO2,3,4TRIAZOLO5METYUDÓW Wojciech Bocian, Lech Stefaniak Instytut Chemii Organicznej PAN ul. Kasprzaka 44/52, 01224 Warszawa PL9800994 WSTĘP Struktury

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA TREŚĆ WYKŁADÓW Budowa i biologia skóry. Typy skóry. Funkcje skóry. Układ odpornościowy skóry. Starzenie się skóry. Przenikanie przez skórę. Absorpcja skórna.

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. BIOCHEMIA BIOCHEMISTRY Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Prof. dr hab. Maria Filek Zespół dydaktyczny dr Anna Barbasz dr Elżbieta Rudolphi-Skórska dr Apolonia Sieprawska

Bardziej szczegółowo

Karta Opisu Przedmiotu

Karta Opisu Przedmiotu Politechnika Opolska Wydział Wychowania Fizycznego i Fizjoterapii Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Specjalność Forma studiów Semestr studiów Fizjoterapia Praktyczny Studia pierwszego

Bardziej szczegółowo

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I...... Imię i nazwisko ucznia ilość pkt.... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły... maksymalna ilość punk. 33 Imię

Bardziej szczegółowo

OCENA CZYSTOŚCI WODY NA PODSTAWIE POMIARÓW PRZEWODNICTWA. OZNACZANIE STĘŻENIA WODOROTLENKU SODU METODĄ MIARECZKOWANIA KONDUKTOMETRYCZNEGO

OCENA CZYSTOŚCI WODY NA PODSTAWIE POMIARÓW PRZEWODNICTWA. OZNACZANIE STĘŻENIA WODOROTLENKU SODU METODĄ MIARECZKOWANIA KONDUKTOMETRYCZNEGO OCENA CZYSTOŚCI WODY NA PODSTAWIE POMIAÓW PZEWODNICTWA. OZNACZANIE STĘŻENIA WODOOTLENKU SODU METODĄ MIAECZKOWANIA KONDUKTOMETYCZNEGO Instrukcja do ćwiczeń opracowana w Katedrze Chemii Środowiska Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Kompartmenty wodne ustroju

Kompartmenty wodne ustroju Kompartmenty wodne ustroju Tomasz Irzyniec Oddział Nefrologii, Szpital MSWiA Katowice Zawartość wody w ustroju jest funkcją wieku, masy ciała i zawartości tłuszczu u dzieci zawartość wody wynosi około

Bardziej szczegółowo

Właściwości błony komórkowej

Właściwości błony komórkowej Właściwości błony komórkowej płynność asymetria selektywna przepuszczalność szybka dyfuzja: O 2, CO 2, N 2, benzen Dwuwarstwa lipidowa - przepuszczalność Współczynnik przepuszczalności [cm/s] 1 Transport

Bardziej szczegółowo

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji:

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji: Zadanie 1. [0-3 pkt] Na podstawie podanych informacji ustal nazwy pierwiastków X, Y, Z i zapisz je we wskazanych miejscach. I. Suma protonów i elektronów anionu X 2- jest równa 34. II. Stosunek masowy

Bardziej szczegółowo

Kuratorium Oświaty w Lublinie

Kuratorium Oświaty w Lublinie Kuratorium Oświaty w Lublinie KOD UCZNIA ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2015/2016 ETAP WOJEWÓDZKI Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 12 zadań. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

Zjawisko Halla Referujący: Tomasz Winiarski

Zjawisko Halla Referujący: Tomasz Winiarski Plan referatu Zjawisko Halla Referujący: Tomasz Winiarski 1. Podstawowe definicje ffl wektory: E, B, ffl nośniki ładunku: elektrony i dziury, ffl podział ciał stałych ze względu na własności elektryczne:

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Węgiel i jego związki. określa, czym zajmuje się chemia organiczna definiuje

Bardziej szczegółowo

Wykład 10 Równowaga chemiczna

Wykład 10 Równowaga chemiczna Wykład 10 Równowaga chemiczna REAKCJA CHEMICZNA JEST W RÓWNOWADZE, GDY NIE STWIERDZAMY TENDENCJI DO ZMIAN ILOŚCI (STĘŻEŃ) SUBSTRATÓW ANI PRODUKTÓW RÓWNOWAGA CHEMICZNA JEST RÓWNOWAGĄ DYNAMICZNĄ W rzeczywistości

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu)

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu) Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu (na prawach rękopisu) W analityce procesowej istotne jest określenie stężeń rozpuszczonych w cieczach gazów. Gazy rozpuszczają się w cieczach

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który:

Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który: Kryteria oceniania z chemii dla klasy 3A i 3B Gimnazjum w Borui Kościelnej Rok szkolny: 2015/2016 Semestr: pierwszy Opracowała: mgr Krystyna Milkowska, mgr inż. Malwina Beyga Ocenę niedostateczną otrzymuje

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne. Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne. Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum Program nauczania chemii w gimnazjum autorzy: Teresa Kulawik, Maria Litwin Program realizowany przy pomocy

Bardziej szczegółowo

Błona komórkowa - funkcje a struktura? Błony komórki jako bariery

Błona komórkowa - funkcje a struktura? Błony komórki jako bariery Błona komórkowa - funkcje a struktura? Błony komórki jako bariery 1 Jak zbudowane są błony plazmatyczne? Jak zbudowane są błony plazmatyczne? Historia badań Koniec XIX w.- badania błon erytrocytów, wodniczek

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie ultradźwięków w kosmetologii. Słowa klucze: Ultradźwięki, fala dźwiękowa, infradźwięki, zjawisko kawitacji, sonoforeza, mikromasaż

Zastosowanie ultradźwięków w kosmetologii. Słowa klucze: Ultradźwięki, fala dźwiękowa, infradźwięki, zjawisko kawitacji, sonoforeza, mikromasaż Zastosowanie ultradźwięków w kosmetologii Słowa klucze: Ultradźwięki, fala dźwiękowa, infradźwięki, zjawisko kawitacji, sonoforeza, mikromasaż Ultradźwięki Ultradźwięki-to drgania cząsteczek gazów, cieczy,

Bardziej szczegółowo

Co może zniszczyć nerki? Jak żyć, aby je chronić?

Co może zniszczyć nerki? Jak żyć, aby je chronić? Co może zniszczyć nerki? Jak żyć, aby je chronić? Co zawdzięczamy nerkom? Działanie nerki można sprowadzić do działania jej podstawowego elementu funkcjonalnego, czyli nefronu. Pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2: Elektrochemiczny pomiar szybkości korozji metali. Wpływ inhibitorów korozji

Ćwiczenie 2: Elektrochemiczny pomiar szybkości korozji metali. Wpływ inhibitorów korozji Ćwiczenie 2: Elektrochemiczny pomiar szybkości korozji metali. Wpływ inhibitorów korozji Wymagane wiadomości Podstawy korozji elektrochemicznej, podstawy kinetyki procesów elektrodowych, równanie Tafela,

Bardziej szczegółowo

Warunki izochoryczno-izotermiczne

Warunki izochoryczno-izotermiczne WYKŁAD 5 Pojęcie potencjału chemicznego. Układy jednoskładnikowe W zależności od warunków termodynamicznych potencjał chemiczny substancji czystej definiujemy następująco: Warunki izobaryczno-izotermiczne

Bardziej szczegółowo

Rzeszów, 27 listopada, 2012 r.

Rzeszów, 27 listopada, 2012 r. Rzeszów, 27 listopada, 2012 r. OPINIA o całokształcie dorobku naukowego dr inż. Marii MADEJ- LACHOWSKIEJ ze szczególnym uwzględnieniem rozprawy habilitacyjnej pt. Reforming metanolu parą wodną termodynamika,

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM PODSTAWOWY

ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM PODSTAWOWY ODPOWIEDZI I SHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM PODSTAWOWY Zdający otrzymuje punkty tylko za poprawne rozwiązania, precyzyjnie odpowiadające poleceniom zawartym w zadaniach. Odpowiedzi niezgodne z poleceniem (nie

Bardziej szczegółowo

Odwracalność przemiany chemicznej

Odwracalność przemiany chemicznej Odwracalność przemiany chemicznej Na ogół wszystkie reakcje chemiczne są odwracalne, tzn. z danych substratów tworzą się produkty, a jednocześnie produkty reakcji ulegają rozkładowi na substraty. Fakt

Bardziej szczegółowo

Wykład 2. Wprowadzenie do metod membranowych (część 2)

Wykład 2. Wprowadzenie do metod membranowych (część 2) Wykład 2 Wprowadzenie do metod membranowych (część 2) Mechanizmy filtracji membranowej Model kapilarny Model dyfuzyjny Model dyfuzyjny Rozpuszczalność i szybkość dyfuzji Selektywność J k D( c c ) / l n

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z chemii - poziom rozszerzony Kryteria oceniania - model odpowiedzi. Kryteria oceniania

Egzamin maturalny z chemii - poziom rozszerzony Kryteria oceniania - model odpowiedzi. Kryteria oceniania ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM ROZSZERZONY Zdający otrzymuje punkty tylko za poprawne rozwiązania, precyzyjnie odpowiadające poleceniom zawartym w zadaniach. Odpowiedzi niezgodne z poleceniem

Bardziej szczegółowo

(19) PL (11) (13) B1 (12) OPIS PATENTOWY PL B1. (51) IntCl7 G09B 23/26 G01N 33/00. (73) Uprawniony z patentu:

(19) PL (11) (13) B1 (12) OPIS PATENTOWY PL B1. (51) IntCl7 G09B 23/26 G01N 33/00. (73) Uprawniony z patentu: RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (21) Numer zgłoszenia: 315922 (22) Data zgłoszenia: 02.09.1996 (19) PL (11) 182456 (13) B1 (51) IntCl7 G09B 23/26 G01N

Bardziej szczegółowo

Zestaw ćwiczeń laboratoryjnych z Biofizyki dla kierunku Elektroradiologia w roku akademickim 2016/2017.

Zestaw ćwiczeń laboratoryjnych z Biofizyki dla kierunku Elektroradiologia w roku akademickim 2016/2017. Zestaw ćwiczeń laboratoryjnych z Biofizyki dla kierunku Elektroradiologia w roku akademickim 2016/2017. w1. Platforma elearningowa stosowana na kursie. w2. Metodyka eksperymentu fizycznego - rachunek błędów.

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA LABORATORYJNE Z CHEMII FIZYCZNEJ

ĆWICZENIA LABORATORYJNE Z CHEMII FIZYCZNEJ SKRYPTY DLA SZKÓŁ WYŻSZYCH POLITECHNIKA ŁÓDZKA Praca zbiorowa ĆWICZENIA LABORATORYJNE Z CHEMII FIZYCZNEJ DLA STUDENTÓW WYDZIAŁU INŻYNIERII CHEMICZNEJ I OCHRONY ŚRODOWISKA Wydanie II poprawione ŁÓDŹ 2006

Bardziej szczegółowo

1. Zaproponuj doświadczenie pozwalające oszacować szybkość reakcji hydrolizy octanu etylu w środowisku obojętnym

1. Zaproponuj doświadczenie pozwalające oszacować szybkość reakcji hydrolizy octanu etylu w środowisku obojętnym 1. Zaproponuj doświadczenie pozwalające oszacować szybkość reakcji hydrolizy octanu etylu w środowisku obojętnym 2. W pewnej chwili szybkość powstawania produktu C w reakcji: 2A + B 4C wynosiła 6 [mol/dm

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich

Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich przeznaczenie -opisuje właściwości substancji używanych na co dzień

Bardziej szczegółowo

STANDARDOWY SYLABUS PRZEDMIOTU na rok akademicki 2014/2015

STANDARDOWY SYLABUS PRZEDMIOTU na rok akademicki 2014/2015 Nazwa przedmiotu: BIOFIZYKA Kierownik jednostki realizującej zajęcia z przedmiotu: Wydział: Kierunek studiów: STANDARDOWY SYLABUS PRZEDMIOTU na rok akademicki 2014/2015 Opis przedmiotu kształcenia- Program

Bardziej szczegółowo