Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Rolniczo-Biologiczny, Studenckie Koło Naukowe Rolników Włościanin : M A T E R I AŁY.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Rolniczo-Biologiczny, Studenckie Koło Naukowe Rolników Włościanin : M A T E R I AŁY."

Transkrypt

1 Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Rolniczo-Biologiczny, Studenckie Koło Naukowe Rolników Włościanin : Sekcja Agroekologii Fitofagusie Sekcja Ochrony Środowiska Rolniczego Sekcja Kształtowania i Ochrony Terenów Zieleni Sekcja Gleboznawstwa M A T E R I AŁY IV Ogólnopolskiej Młodzieżowej Konferencji Naukowej >Młodzi naukowcy praktyce rolniczej< nt. Nowe tendencje rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich Naukowy Patronat Dr hab. prof. UR Jerzy Kitowski Prorektor ds. Nauki i Finansów Uniwersytetu Rzeszowskiego Dr hab. inż. prof. UR Czesław Puchalski Dziekan Wydziału Biologiczno-Rolniczego Uniwersytetu Rzeszowskiego Medialny Patronat Gazetka Koła Naukowego Rolników Włościanin Uniwersytet Rzeszowski Rzeszów, kwiecień 2008

2 2 Komitet Organizacyjny Konferencji Przewodniczący dr inż. Janina Błażej Członkowie: dr inż. Jan Gąsior, dr inż. Marta Pisarek, dr inż. Ewa Stompor-Chrzan, inż. Paulina Kałucka, inż. Małgorzata Szpiech, Łukasz Mucha, Mateusz Paśko, Marta Gargała, Urszula Hasiak, Magdalena Musiałek, Kornelia Kaczmarska, Monika Słotwińska, Olimpia Piórkowska, Edyta Pyrek, Marcin Bajcar, Grzegorz Żółty, Anna Hojnacka, inż. Katarzyna Plizga, Dawid Cioch Opracowanie redakcyjne materiałów konferencyjnych: dr inż. Janina Błażej, inż. Paulina Kałucka, inż. Małgorzata Szpiech, Niniejszym opracowanie w całości ani we fragmentach nie może być powielane ani rozpowszechniane za pomocą urządzeń elektronicznych, kopiujących, nagrywających i innych bez pisemnej zgody posiadaczy praw autorskich. Komitet Organizacyjny Konferencji nie ponosi odpowiedzialności za treść zamieszczonych artykułów. Wydanie Materiałów Konferencyjnych zostało dofinansowane przez WFOŚiGW w Rzeszowie oraz Uniwersytet Rzeszowski. Sponsorzy Burmistrz Sandomierza KHiNO Polan Sp. z o.o. ZPOW Pektowin Sp. z o.o. Jasło Starosta Powiatu Strzyżowskiego Starosta Powiatu Przemyskiego RSM RESMLECZ w Trzebowniosku Wójt Gminy Dubiecko HORTINIO ZPOW Leżajsk Sp. zo.o FOLRES Rzeszów Zakład Mięsny Smak-Eko Sp. zo.o Górno Chmielnik Zdrój S.A. Stowarzyszenie Nasz Dom-Rzeszów P.P.U.H Tłocznia Maurer

3 3 SPIS TREŚCI 1. WSTĘP Wykład plenarny 2. AKTYWNOŚĆ MIESZKAŃCÓW SZANSĄ ROZWOJU WSI Krystyna Musz-Kisała PROGRAM ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH NA LATA MOŻLIWE KIERUNKI PRZEMIAN W ROLNICTWIE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO Kazimierz Rabsztyn Aktualne uwarunkowania rolnictwa i obszarów wiejskich 4. AKTUALNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH NA PRZYKŁADZIE LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA DOLINA DOLNEJ WISŁY Magda Jantoń BALAST CZY POTENCJAŁ? KOŁA GOSPODYŃ WIEJSKICH W KONTEKŚCIE OSTATNICH PRZEMIAN POLSKIEJ WSI Ilona Matysiak CO TERAZ ROBI KOŃ - LUDOWY KLUB JEŹDZIECKI ZABAJKA Edyta Pyrek, Marcin Balcar, Janina Błażej DOSTĘPNOŚĆ ŚWIADCZEŃ ZDROWOTNYCH I USŁUG REHABILITACYJNYCH NA OBSZARACH WIEJSKICH Daniel Chrzan DZIEDZICTWO KULTUROWE MIKROREGIONU DOLINY STRUGU ELEMENTEM AKTYWIZACJI SPOŁECZNO- GOSPODARCZEJ Tetyana Ivanets KONCEPCJA ZWIĘKSZENIA ZASOBÓW DYSPOZYCYJNYCH WODY W SIECI WODOCIĄGOWEJ SOŁECTWA BYSTRA ŚLĄSKA Kołtunowicz Marcin, Krawczyk Krzysztof, Lis Paweł, Sikora Jakub, Zemanek Janusz MELIORACJE POZYTYWNY I NEGATYWNY WPŁYW NA ŚRODOWISKO Barbara Gubernat, Ewa Stompor Chrzan... 47

4 4 11. MOŻLIWOŚCI ROZWOJU GRUP PRODUCENCKICH W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM Małgorzata Bogusz PODKARPACIE KOLEBKĄ PRODUKTÓW TRADYCYJNYCH Marta Pisarek, Katarzyna Plizga, Olimpia Piórkowska PROGRAM ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH SZANSĄ ROZWOJU DLA ROLNICTWA I OBSZARÓW WIEJSKICH Olimpia Piórkowska, Janina Błażej ROLA EKOTURYSTYKI W ROZOWJU OBSZARÓW WIEJSKICH W POLSCE Maria Michalak ROLA PROGRAMÓW ROLNOŚRODOWISKOWYCH WE WSPIERANIU ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU POLSKIEGO ROLNICTWA W PIERWSZYCH LATACH PO INTEGRACJI Z UE Piotr Prus ROLA WYKŁADOWCY W PRZEKAZYWANIU WIEDZY NA OBSZARACH WIEJSKICH Barbara Kiełbasa ROLNICZE ZAGROŻENIA ŚRODOWISKA. BADANIE ŚWIADOMOŚCI Wojciech Górecki, Joanna Wojtowicz, Joanna Kostecka ROZWÓJ AGROTURYSTYKI W MIKROREGIONIE DOLINA STRUGU SZANSĄ ROZWOJU TERENÓW WIEJSKICH Weronika Dykas, Karolina Golińska WSPARCIE ROZWOJU DZIAŁALNOŚCI NIEROLNICZEJ NA OBSZARACH WIEJSKICH W RAMACH PROW Łukasz Bienias WYBRANE ZAGADNIENIA Z EKOLOGICZNEJ METODY PROWADZENIA PASIEKI Grzegorz Żółty, Janina Błażej WYKORZYSTANIE GIS ORAZ TECHNOLOGII GPS PRZY OPTYMALIZACJI PROJEKTOWANIA BEZPRZEWODOWEJ SIECI INTERNETOWEJ Kołtunowicz Marcin, Krawczyk Krzysztof, Lis Paweł, Sikora Jakub, Zemanek Janusz WYZNACZANIE PROCENTOWEGO SKŁADU FRAKCJI W ODPADACH KOMUNALNYCH W ZALEŻNOŚCI OD SYSTEMU ZBIÓRKI Sławomir Kurek, Katarzyna Małucha, Robert Toch, Zemanek Janusz

5 5 Alternatywne źródła dochodów na obszarach wiejskich 23. BIOMASA JAKO GŁÓWNE ŹRÓDŁO ENERGII ODNAWIALNEJ POWIĄZANEJ Z ROLNICTWEM Magdalena Musiałek, Marta Pisarek DOPŁATY BEZPOŚREDNIE I POŚREDNIE JAKO ŹRÓDŁO DODATKOWEGO DOCHODU ROLNIKÓW Z POWIATU GRYFICE Bartosz Jaźwiec DZIAŁANIA PROMOCYJNE A ŚWIADOMOŚĆ EKOLOGICZNA KONSUMENTÓW Paulina Kałucka, Janina Błażej DZIAŁANIA PROMOCYJNE NA PRZYKŁADZIE GOSPODARSTWA EKOLOGICZNEGO BIO-EKO Z POWIATU STRZYŻOWSKIEGO Szpiech Małgorzata, Janina Błażej HUCUŁ JAKO KONIK BIESZCZADZKICH POŁONIN I JEGO TALENTY Marcin Balcar, Edyta Pyrek, Janina Błażej INTERPRETACJA ODPOWIEDZI NA ANKIETĘ PRZEPROWADZONĄ WŚRÓD KLIENTÓW SKLEPU Z ŻYWNOŚCIĄ EKOLOGICZNĄ W RZESZOWIE Karolina Koszela, Jadwiga Gębarowska KALKULACJA KOSZTÓW WYKONANIA, UTRZYMANIA ORAZ PROMOCJI WITRYNY GOSPODARSTWA AGROTURYSTYCZNEGO W SIECI Karol Król MISKANT OLBRZYMI JAKO ALTERNATYWNE ŹRÓDŁO ENERGII I DOCHODÓW Joanna Góra POZIOM I STRUKTURA UZYSKIWANYCH DOCHODÓW WŚRÓD MIESZKAŃCÓW GMINY KUDOWA ZDRÓJ Paulina Dubiel PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ WIEJSKA MIESZKAŃCÓW GMINY KAZIMIERZA WIELKA W ASPEKCIE WIELOFUNKCYJNEGO ROZWOJU WSI Agnieszka Węglowska ZIELONA ALTERNATYWA DLA PALIW KOPALNYCH Magdalena Serafin-Andrzejewska, Joanna Góra, Andrzej Latusek Produkcja rolnicza i przetwórstwo rolno-spożywcze 34. A DYNAMICS OF GROWTH AND PRODUCTIVITY OF PLANTS OF CUCUMBERS UNDER INFLUENCE OF THE UKRAINIAN GROWTH REGULATORS Halyna Zakalyk, Myroslava Zhuk, Volodymyr Baranov. 154

6 6 35. AKUMULACJA PROLINY W ROŚLINAH VICIA FABA (VAR. MINOR) POD WPŁYWEM ZANIECZYSZCZENIA GLEBY ROPĄ NAFTOWĄ... Halina Korowećka, Natalia Dżura, Olga Karpyn, Olga Tsvilynyuk, Olga Terek AKTYWNOŚĆ ENZYMATYCZNA ZREKULTYWOWANYCH ŁĄCZNIE TERENÓW POGÓRNICZYCH (NA PRZYKŁADZIE KLAROWNIKA KOPALNI SIARKI MACHÓW ) Lewyk Witalija ANALIZA SEKWENCJI OLIGONUKLEOTYDOWYCH TRANSGENU CP4 EPSPS Z SOI GM Piotr Łapa, Weronika Śliwiak ВПЛИВ СТРОКІВ ПОСІВУ І НОРМ ВИСІВУ НАСІННЯ НА ПРОДУКТИВНІСТЬ РОСЛИН НАГІДОК ЛІКАРСЬКИХ В УМОВАХ ПЕРЕДКАРПАТТЯ УКРАЇНИ Оксана Шпек, Надія Болонна ВПЛИВ АГРОТЕХНІЧНИХ ПРИЙОМІВ ВИРОЩУВАННЯ НА НАСІНЕВУ І КОРМОВУ ПРОДУКТИВНІСТЬ РІПАКУ ЯРОГО В УМОВАХ ПЕРЕДКАРПАТТЯ ЛЬВІВСЬКОЇ ОБЛАСТІ Матис Василь Мирославович BÓB JAKO OBJEKT FITOREMEDJACJI GLEB ZANIECZYSZCZONYCH ROPĄ NAFTOWĄ Olga Karpyn, Olga Tsvilynyuk, Olga Terek, Galina Korowećka, Natalia Dżura CYKL ŚWIŃSKI W PRODUKCJI TRZODY CHLEWNEJ Robert Gołębiewski DYNAMIKA SKŁADNIKÓW BIOGENNYCH W ODCIEKACH DRENARSKICH Z RÓŻNYCH UŻYTKÓW ROLNYCH Sebastian Kaczmarczyk FIZJOLOGICZNA REAKCJA NASION SAŁATY (LACTUCA SATIVA L.) TRAKTOWANYCH EFEKTYWNYMI MIKROORGANIZMAMI (EM) Agnieszka Dobrowolska, Katarzyna Rubinowska, Władysław Michałek INDUKCJA ANDROGENEZY U WYBRANYCH GENOTYPÓW KUKURYDZY W KULTURZE PYLNIKÓW Ewelina Zielinska, Ilona Walasek INFLUENCE OF EMISTIM С AND AGROSTIMULIN ON THE PRODUCTIVITY AND QUALITY OF GARDEN-STUFFS OF PEPPER SWEET Halyna Zakalyk, Daria Verbenets, Olga Terek

7 7 46. INFRASTRUKTURA W OCHRONIE ŚRODOWISKA I JEJ PRZESTRZENNE ZRÓŻNICOWANIE NA PRZYKŁADZIE POWIATÓW ZIEMSKIECH W WOJEWÓDZTWIE PODKARPACKIM Aleksander Wadoń JAMISTOŚĆ KORZENI BURAKÓW CUKROWYCH - PRZYCZYNY I KONSEKWENCJE Justyna Kędroń, Elżbieta Deresińska KIERUNKI PRODUKCJI ROLNICZEJ W GOSPODARSTWACH ROLNYCH NA PRZYKŁADZIE POWIATU GRYFICE Tomasz Józwiszyn МОНІТОРИНГ НЕЗАМІННИХ АМІНОКИСЛОТ В ОСНОВНИХ КОРМАХ, ЩО ВИКОРИСТОВУЮТЬСЯ В ГОДІВЛІ ПТИЦІ Матис Марія Мирославівна NAJGROŹNIEJSZE CHOROBY KUKURYDZY NA DOLNYM ŚLĄSKU Elżbieta Deresińska OCENA EKONOMICZNA UPRAWY ZBÓŻ W SYSTEMIE EKOLOGICZNYM I KONWENCJONALNYM Joanna Gacek OCENA SKŁADU CHEMICZNEGO BIOMASY PODDANEJ PROCESOWI KOMPOSTOWANIA Małgorzata Koncewicz, Anna Nalepa PORÓWNANIE STANU ZARAŻENIA PASOŻYTAMI KRÓLIKÓW ŻYWIONYCH PASZĄ PEŁNOPORCJOWĄ ORAZ Z DODATKIEM SOI ODMIAN TRADYCYJNEJ I GM Weronika Śliwiak, Jerzy Kowal, Piotr Łapa РИЮЧІ ССАВЦІ В КОНТЕКСТІ ЕКОЛОГІЇ ГРУНТІВ НА ЛЬВІВЩИНІ. Тетяна Куцериб, UPRAWA ZBÓŻ W UNII EUROPEJSKIEJ Marcin Włodarczyk, Weronika Wolska, Krzysztof Kaczmarek WIKLINA- SZANSĄ ROZWOJU POLSKIEJ WSI Anna Jama WPŁYW METELI CIĘŻKICH NA KIŁKOWANIE ZIARNIAKÓW ORAZ NA WZROST I MASĘ SIEWEK ŻYTA Katarzyna Pinczer WPŁYW REGULATORÓW WZROSTU NA MORFOGENEZĘ POPRYKI OSTREJ W KULTURZE MERYSTEMÓW WIERZCHOŁKOWYCH Galik Krzysztof, Michał Kręgielewski, Maria

8 8 Kuriata, Joanna Lechowska, Marta Pachlita, Katarzyna Zdon, Ewelina Zielinska ZNACZENIE RYNKU ŚRODKÓW DO PRODUKCJI ROLNEJ DLA AGROBIZNESU Ewelina Górniak ZRÓŻNICOWANIE CECH MORFOLOGICZNYCH W ZALEŻNOŚCI OD WARUNKÓW SIEDLISKOWYCH U MNISZKA LEKARSKIEGO (TERAXACUM OFFICINALE WEB.) Elżbieta Szulczyk, Barbara Teżyk, Dagmara Ławik, Katarzyna Misztak Kształtowanie środowiska 61. DRZEWA I KRZEWY IGLASTE - OZDOBA WSPÓŁCZESNYCH WARSZAWSKICH OGRODÓW PRZYDOMOWYCH Urszula Hasiak, Ewa Stompor - Chrzan ФОРМУВАННЯ ЕКОЛОГІЧНОЇ МЕРЕЖІ ТА ЕКОЛОГІЧНИХ КОРИДОРІВ НА ТЕРИТОРІЇ ДРОГОБИЦЬКОЇ УРБОАГЛОМЕРАЦІЇ (ПРОБЛЕМИ ТА ПЕРСПЕКТИВИ) Коваль Наталія METODY DYDAKTYCZNE W EDUKACJI EKOLOGICZNEJ Barbara Teżyk, Elżbieta Szulczyk, Dagmara Ławik, Katarzyna Misztak РІСТ І РОЗВИТОК CAREH HIRTA НА ҐРУНТАХ ЗАБРУДНЕНИХ НАФТОЮ.(ТЕХНОГЕННОГО ЗАБРУДНЕННЯ) Любов Буньо REALIZACJA ZADAŃ RZECZOWYCH Z ZAKRESU OCHRONY ŚRODOWISKA W GMINIE KRASNE Łukasz Mucha, Mateusz Paśko, Marta Pisarek, Sylwia Wieczorek ROŚLINY DWULETNIE UPRAWIANE W OGRODACH WIEJSKICH Monika Placek, Rafał Piechocki ROSLINY OZDOBNE ROSNĄCE W PRZEDOGRÓDKACH WIEJSKICH NA PODKARPACIU Edyta Kurek, Ewa Stompor-Chrzan RZESZOWSKIE ARANŻACJE BUKIETOWE Marta Gargała, Ewa Stompor Chrzan WODOROSTY GLEBOWE IGLASTYCH EKOSYSTEMÓW LEŚNYCH POŁUDNIOWEGO PODKARPACIA UKRAINY Tetiana Chornevych, Irena Kalakailo, Volodymyr Nikorych

9 9 70. WYSTĘPOWANIE ŚMIAŁKA DARNIOWEGO (Deschampsia caespitosa) W ZBIOROWISKACH ŁĄKOWYCH DOLINY OBRY Agnieszka Strychalska, Agnieszka Klarzyńska ZAPROJEKTOWANIE PRZEBIEGU ŚCIEŻKI ROWEROWEJ W MIEJSCOWOŚCI BYSTRA ŚLĄSKA Marek Górecki, Mateusz Malinowski, Tomasz Nowak, Jakub Sikora, Janusz Zemanek ZAWARTOŚĆ SIARKI CZARCZANOWEJ W RÓŻNYCH TYPACH GLEB BIESZCZADÓW ZACHODNICH, PŁASKOWYŻU TARNOGRODZKIEGO I POGÓRZA STRZYŻOWSKIEGO Kornelia Kaczmarska, Monika Słowińska ZIELEŃ PRZYSZKOLNA JAKO ELEMENT PRZESTRZENI PUBLICZNEJ NA PRZYKŁADZIE SZKOŁY PODSTAWOWEJ W KUNOWIE Olga Łodzińska, Krzysztof Wraga POTASSIUM IN BROWN FOREST SOILS Oksana Varkhol TRANSFORMATION OF CAMBISOL'S PROPERTIES AS INDEX OF THEIR NATURAL EQUILIBRIUM DESTABILIZATION... Oksana Varkhol, Svitlana Pol'chyna

10 10 HORTINO ZPOW Leżajsk Sp. z o.o. POLTINO to marka najwyższej jakości mrożonek, należąca do jednego z największych polskich producentów HORTINO ZPOW Leżajsk sp. z o.o. Produkty owocowo - warzywne POLTINO cieszą się uznaniem wśród handlowców i konsumentów zarówno w Polsce jak i za granicą. Ich producent jest zdobywcą wielu nagród i wyróżnień w konkursach ogólnopolskich i regionalnych. Firma produkuje i oferuje: szeroki asortyment mrożonych owoców i warzyw, ich mieszanek i dań gotowych: - w opakowaniach detalicznych: 300g, 400g, 450g, 600g, 1000g, - w przeźroczystej folii 2 kg, 2,5 kg do cateringu i gastronomii, - w opakowaniach 10 kg, 20 kg, 25 kg do dalszej przemysłowej obróbki, - koncentraty i aromaty soków owocowych, oraz syropy owocowe, - termostabilne nadzienia owocowe do ciast, - lody. Świadczy również usługi składowania w niskich temperaturach. Poprzez odpowiedni dobór odmian, właściwą technologię produkcji i oryginalne receptury mrożonki POLTINO wyróżniają się wysoką jakością i doskonałymi walorami smakowymi. Zakład pracuje w certyfikowanym systemie zarządzania jakością wg normy ISO 9001:2000 i systemie zarządzania bezpieczeństwem żywności wg normy ISO 22000:2005. Wieloletnie doświadczenie i profesjonalizm sprawiają, że Firma HORTINO jest solidnym i sprawdzonym partnerem. HORTINO Zakład Przetwórstwa Owocowo- Warzywnego Leżajsk Sp. z o.o. ul. Fabryczna 2, Leżajsk, tel , fax:

11 11 WSTĘP Z przyjemnością oddajemy do rąk czytelników Materiały Konferencyjne obejmujące referaty i postery zaprezentowane podczas IV Ogólnopolskiej Młodzieżowej Konferencji Naukowej > Młodzi naukowcy - praktyce rolniczej <nt. "Nowe tendencje rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich. Łącznie zawierają one 73 pozycje pogrupowane w czterech sekcjach tematycznych: 1. Aktualne uwarunkowania rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich, 2. Alternatywne źródła dochodów na obszarach wiejskich, 3. Produkcja rolnicza i przetwórstwo rolno-spożywcze, 4. Kształtowanie środowiska, Zamieszczone w nich prace naukowe ukazują tendencje w rozwoju obszarów wiejskich, które wynikają z uwarunkowań glebowo-klimatycznych, ekonomicznych, są też konsekwencją przyjętych zasad i instrumentów polityki rolnej. Przedstawione są różne nowe formy gospodarowania, ale we wszystkich, za najważniejsze uznano dbałość o stan środowiska naturalnego, zachowanie bioróżnorodności i dziedzictwa kulturowego obszarów wiejskich. Wśród zamieszczonych w Materiałach Konferencyjnych artykułów znaczący udział mają prace młodych naukowców z Ukrainy: Uniwersytetu Iwana Franka we Lwowie, Państwowego Pedagogicznego Uniwersytetu im. Ivana Franka w Drohobyczu, Uniwersytetu w Czerniowcach oraz z Instytutu Ekologii Karpat Narodowej Akademii Nauk Ukrainy.

12 12 Do wszystkich uczestników kierujemy słowa wdzięczności za podjęcie ważnej tematyki, ubogacenie programu konferencji opracowaniami, które powinny zainspirować szeroką rzeszę naukowców do dalszych badań i wdrażania swoich osiągnięć do praktyki rolniczej. Komitet Organizacyjny Konferencji AKTYWNOŚĆ MIESZKAŃCÓW SZANSĄ ROZWOJU WSI Autor: mgr inż. Krystyna Musz-Kisała Zagroda Handzlowianka - Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Handzlówka Handzlówka to wioska licząca 1,5 tys. mieszkańców i 1100 ha powierzchni, rozłożona na licznych, urokliwych pagórkach, ok. 10 km na południe od Łańcuta. Jej początki sięgają roku 1381, a aktywność mieszkańców znana była już na przełomie XIX i XX w. Powstały wówczas Publiczna Szkoła Ludowa, Kasa Stefczyka, Spółdzielnie Ogrodnicza i Mleczarska, Kółko Rolnicze, Koło Gospodyń Wiejskich, działał Teatr Włościański i Orkiestra Dęta. Animatorami życia społecznego i gospodarczego byli wówczas ks. Władysław Krakowski i Franciszek Magryś - pisarz gminny, społecznik i poeta ludowy. Pod koniec XX w. społeczna aktywność mieszkańców w organizowaniu otoczenia gospodarczego i w budowaniu infrastruktury stała się skutecznym sposobem podnoszenia jakości życia na wsi. Budowa dróg, sieci telefonicznych, obiektów użyteczności publicznej odbywała się w oparciu o wspólną, społeczną pracę mieszkańców, podobnie jak działania jednostek i organizacji funkcjonujących w obszarze kultury i sportu. Dla skonsolidowania i wzmocnienia działań istniejących organizacji społecznych w 1997r. powołane zostało Stowarzyszenie Promocji i Rozwoju Wsi Handlówka. Jedną z pierwszych jego inicjatyw, którą realizuje wraz z Miejskim Domem Kultury w Łańcucie jest coroczny Kiermasz Wielkanocny. Od 10 lat w Niedzielę Palmową w MDK w Łańcucie można zobaczyć i kupić tradycyjne wyroby świąteczne pisanki, baranki, gomółki, ciasta, wędliny, przygotowywane przez gospodynie z Handlówki, a także stroiki, hafty, serwety, obrazy, rzeźby, ceramikę wykonane przez miejscowych rękodzielników. W czasie Kiermaszu można też było zobaczyć Handzlówkę w obiektywie -fotografie Stanisława Kisały. Atrakcją jest degustacja serwatki wielkanocnej wyjątkowej potrawy spożywanej w Handzlówce na

13 13 śniadanie w Wielką Niedzielę. Kiermasz jest okazją promocji i kultywowania wiejskich tradycji, a także wykorzystania ich jako dodatkowego źródła dochodów. Bardzo trafiony okazał się pomysł organizacji letniej plenerowej imprezy Rajd trójkołowców w Handzlówce. Forma pikniku rodzinnego połączona z atrakcjami sportów motorowych wyścigami ruraków, quadów i samochodów terenowych na górzystej i błotnistej trasie, ściąga corocznie kilka tysięcy widzów. Pomysłodawcą i organizatorem Rajdu jest od 1998r. Stanisław Kisała. Impreza jest doskonałą okazją promocji naszej miejscowości. Praca na rzecz rozwoju środowiska wiejskiego jest w całości pracą społeczną, nieodpłatną. Każde działanie wymaga jednak zdobycia niezbędnych środków finansowych na pokrycie kosztów rzeczowych. To bardzo trudne zadanie. Jednym ze sposobów pozyskiwania środków na realizację podjętych zadań jest praca projektami i aplikowanie o ich dofinansowanie do ogłaszanych konkursów w ramach programów pomocowych przeznaczonych dla organizacji pozarządowych. Od kilku lat opracowuję, przygotowuję i realizuję takie projekty skierowane na potrzeby mieszkańców Handzlówki i okolic. Pierwszy napisany i kierowany przeze mnie projekt nosił tytuł Nasza Handzlówka. Otrzymał dofinansowanie z Funduszu Współpracy, z programu AGROLINIA Celem projektu było wsparcie rozwoju i podniesienie atrakcyjności turystycznej wioski oraz odrestaurowanie i promocja jej walorów. Zrealizowano wówczas w Handzlówce kilka poważnych zadań. Odrestaurowany został Park im. F. Magrysia odbudowano zabytkową altanę amfiteatr z lat 30-tych XX w.,a wokół przygotowano teren rekreacyjno-sportowy wraz z ogniskiem i grilem, który służy jako miejsce organizowania wielu imprez, festynów i uroczystości kulturalnych, rozrywkowych, spotkań integracyjnych. Zorganizowano Galerię Rękodzieła Ludowego i Muzeum Wiejskie - przygotowano lokale i wystrój, przeprowadzono konserwację eksponatów. Chętnie odwiedzają je turyści indywidualni i grupy zorganizowane. Przygotowano obszerny materiał fotograficzny i mapę wioski, wydano folder promocyjny z ofertą turystyczną i widokówki promocyjne Handzlówki wykorzystywane m.in.przez gospodarstwa agroturystyczne.dofinansowanie przeznaczono na koszty rzeczowe i prace fachowe, prace niefachowe oraz administracyjne wykonane zostały nieodpłatnie. Społeczność wiejska bardzo aktywnie zaangażowała się w realizację działań. Zdobyte doświadczenie w przeprowadzaniu i zarządzaniu projektem oraz nawiązaną współpracę z mieszkańcami wsi wykorzystaliśmy w realizacji kolejnych działań. W czasie przygotowań Polski do integracji z UE z myślą o mieszkańcach wsi zaangażowałam się w realizacje projektu Teraz Integracja prowadzonego we współpracy z CEWOP w Rzeszowie. Odbył się cykl szkoleń i spotkań informacyjnych dla organizacji pozarządowych, przedsiębiorców i rolników na temat możliwości i zagrożeń związanych z wejściem Polski do UE, a przede wszystkim sposobów wykorzystania funduszy pomocowych.

14 14 W maju 2004r. w Parku im. F. Magrysia na pytania mieszkańców Handzlówki i sąsiednich wiosek odpowiadała przebywająca na krótkim spotkaniu z rolnikami Pani Minister ds. Integracji - Danuta Hubner. Wielkim wyzwaniem dla naszego środowiska było utworzenie w 2001r. przez Stowarzyszenie Promocji i Rozwoju Wsi Handzlówka Niepublicznego Gimnazjum w miejsce zlikwidowanego przez samorząd gminy Oddziału Gimnazjum Publicznego. Nie obyło się wówczas bez ogromnych emocji, lecz z pomocą Stowarzyszenia Inicjatyw Oświatowych w Warszawie i dzięki zaangażowaniu rodziców szkoła powstała i funkcjonuje już szósty rok. Poszukując nowych, dobrych wzorów prowadzenia gimnazjum wzięłam udział w stażu zorganizowanym w marcu 2003r. przez Federację Inicjatyw Oświatowych w ramach programu Leonardo Da Vinci dla przedstawicieli wiejskich stowarzyszeń prowadzących Małe Szkoły. Celem stażu było zapoznanie się z doświadczeniami i wzorcami prowadzenia szkół przez stowarzyszenia w Holandii, a także wymiana doświadczeń pomiędzy uczestnikami stażu. Wizyta studyjna była niezwykle owocna i inspirująca. Kolejne działanie udział w programie Liderzy realizowanym przez Stowarzyszenie Szkoła Liderów, a finansowanym ze środków Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności, pozwolił mi zdobyć nową porcję fachowej wiedzy i umiejętności niezbędnych do skutecznego aplikowania o środki, rozliczania projektów, negocjacji, komunikacji w grupie, motywowania środowiska. Realizując szkoleniowy projekt Działać skutecznie udało się wydać lokalną gazetę i wesprzeć pracę kół zainteresowań w Niepublicznym Gimnazjum w Handzlówce. Wykorzystując zdobyte doświadczenia w 2003 i 2006r. przygotowałam i zrealizowałam w Niepublicznym Gimnazjum im. F.Magrysia i Szkole Podstawowej im. Ks. Krakowskiego w Handzlówce dwa projekty Wzmocnienie językowe oraz "LET'S HAVE FUN WITH ENGLISH!" dotowane ze środków Programu Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności English Teaching Small Grants, przez Nidzicką Fundację Rozwoju NIDA. Trudny dostęp do dodatkowych zajęć językowych, pomocy, nowoczesnych metod nauki, programów, multimediów, brak kontaktu z żywym językiem angielskim - to główne ograniczenia w nauce języków obcych dla dzieci i młodzieży z małych, wiejskich środowisk. Celem projektów była likwidacja tych barier. Wzrost umiejętności posługiwania się językiem angielskim u dzieci i młodzieży wiejskiej, zastosowanie przez nauczycieli nowych, aktywnych metod nauczania, nowoczesnych pomocy i środków dydaktycznych, multimediów, umożliwienie kontaktu z żywym językiem angielskim i kulturą krajów anglojęzycznych. Przeprowadzone zostały dwa cykle nieodpłatnych zajęć z języka angielskiego po ok. 160 godzin każdy, dla ponad 190 uczniów. Typowe zajęcia językowe wyrównawcze i rozwijające łączyły się i uzupełniały z lubianymi przez dzieci i młodzież, interaktywnymi formami edukacyjnymi, wykorzystującymi pomoce audio-video, programy komputerowe. W czasie "Wakacyjnego przeglądu filmów i bajek angielskich" dzieci obejrzały bajki i filmy w wersji anglojęzycznej, a na zajęciach "Let's

15 15 have a fun!" przygotowały krótkie scenki rodzajowe skecze.dużym zainteresowaniem cieszyły się również cykle "Spotkania z kulturą, historią i geografią angielską". Praktyczne zastosowanie języka dzieci wiczyły w rozmowach z zaproszonymi gośćmi z USA. Absolwenci gimnazjum wyjechali też na nieodpłatne obozy językowe. Powstała również bogato wyposażona Biblioteczka angielska a gimnazjum otrzymało magnetowid, radioodtwacz CD, dyktafon, programy komputerowe do nauki angielskiego i inne. Projekty językowe dla dzieci i młodzieży spowodowały wzrost zainteresowania nauką języka angielskiego wśród dorosłych. Odpowiadając na to zapotrzebowanie przygotowałam dla SPiRWH, kolejny wniosek aplikacyjny, tym razem skierowany na konkurs zamknięty dla Działania 2.1 ogłoszony przez Wojewódzki Urząd Pracy w Rzeszowie. Projekt Język angielski kluczem do sukcesu zakwalifikował się do realizacji i finansowania ze środków EFS i budżetu państwa w ramach ZPORR. Beneficjentami projektu były pracujące osoby dorosłe z powiatu łańcuckiego. Wzięło w nim udział 65 osób, w ym kilkanaście z Handzlówki. Otrzymały one podręczniki, ćwiczenia, materiały na CD dostosowywane do potrzeb uczestników na poszczególnych poziomach. Każda z grup odbyła 120 godzinach nieodpłatnych zajęć z języka angielskiego. Po zdanym egzaminie uczestnicy otrzymali certyfikaty ukończenia kursu. W anonimowych ankietach ocenili, że projekt i kurs był bardzo udany, pomógł wielu osobom w rozwoju zawodowym, awansie, znalezieniu lepszej pracy, porozumiewaniu się podczas wyjazdów zagranicznych. Do realizacji projektu zakupiono laptop, urządzenie wielofunkcyjne, radioodtwarzacze, telefon komórkowy, termosy, tablicę informacyjną. Sprzęt po zakończeniu projektu pozostał do dyspozycji Stowarzyszenia Zachowanie dziedzictwa kulturowego i wykorzystanie jego zasobów w działaniach na rzecz rozwoju środowisk wiejskich to kolejna idea działań SPiRWH. W trosce o uratowanie części naszego dziedzictwa przygotowałam i przeprowadziłam projekt Obrazy przeszłości dofinansowany przez Fundację Wspomagania Wsi z programu Kultura Bliska Celem projektu było zachowanie starych, cennych fotografii z końca XIX i XX, na których utrwalone zostało życie naszych rodziców i dziadków, kultura materialną, tradycje i zwyczaje. Wypożyczaliśmy od mieszkańców wsi blisko 600 starych, zniszczonych, ale niezmiernie cennych zdjęć wykonanych w XIX i XXw. na terenie Handzlówki i okolic oraz ok. 150 klisz fotograficznych. Zostały one zeskanowane i komputerowo poprawione. Powstały z nich tematyczne albumy (tradycyjne i w wersji elektronicznej) Życie i praca wsi galicyjskiej, Święta, obrzędy i zwyczaje, Kultura i życie społeczne, Architektura Handzlówki ostatnich stuleci. Z najciekawszych uratowanych obrazów powstała ekspozycja (przenośna wystawa) prezentowana w czasie imprez związanych z zachowaniem dziedzictwa kulturowego, w tym podczas seminarium historycznego i w miejscowym muzeum. Stare zdjęcia posłużyły również do przygotowania wydawnictw promocyjnych, w tym kalendarza i foldera wydanego w 100 rocznicę działalności Koła Gospodyń Wiejskich w Handzlówce, oraz do

16 16 sporządzenia dokumentacji historycznej wniosków o wpis na Listę Produktów Tradycyjnych w prowadzonym równolegle projekcie Produkt Lokalny Naszym Dziedzictwem. Oprócz tego utrwaliliśmy na fotografiach istniejące jeszcze cenne zabytki kultury materialnej - kapliczki i krzyże przydrożne, domy drewniane, ciekawe pomniki, które giną z naszego krajobrazu. Część materiałów prezentowanych jest na zaprzyjaźnionych stronach internetowych, gdzie cieszą się dużym zainteresowaniem. Dziedzictwo kulinarne to kolejny obszar działalności mieszkańców Handzlówki. Niskotowarowe i ekologiczne gospodarstwa produkują zdrową, tradycyjną żywność, na którą popyt rośnie coraz szybciej. Pomysł sprzedaży i promocji produktów z domowego ogródka oraz wykorzystania ich w działalności agroturystycznej doprowadził do powstania grupy ZAGRODA HANDZLOWIANKA. Przez kilka lat działała ona pod patronatem SPiRWH prezentując i promując produkty lokalne i tradycyjne wyroby rękodzielnicze na targach, jarmarkach, wystawach w kraju i za granicą. W 2006r. opracowałam dla potrzeb ZAGRODY projekt Produkt Lokalny Naszym Dziedzictwem. Otrzymał on dofinansowanie w konkursie ogłoszonym przez Fundację TP w ramach programu Rzeczpospolita Internetowa.Głównym celem projektu było wsparcie rozwoju i promocji wytwarzanych produktów tradycyjnych, przygotowanie dokumentacji części z nich do wpisu na Listę Produktów Tradycyjnych oraz wykorzystanie w działaniach technik informatycznych, w tym Internetu. Zebrano informacje o produktach żywnościowych wytwarzanych metodami tradycyjnymi, o kwaterodawcach turystyki wiejskiej, twórcach i rękodzielnikach. Przygotowano dokumentację historycznoetnograficzną i fotograficzną produktów, niezbędną do wpisania ich na Listę Produktów Tradycyjnych. Wykonano dokumentację fotograficzną rękodzieła tworzonego przez rzeźbiarzy, hafciarki, koronkarki, osoby wykonujące ozdobne stroiki, pisanki. Stanowią one materiał na strony internetowe, do folderów itp. Uruchomiono stronę internetową z galerią produktów tradycyjnych, rękodzieła, ofert agroturystycznych. Część edukacyjna projektu obejmowała szkolenia i warsztaty dla członków beneficjentów z zakresu sporządzania wniosków o wpis na Listę Produktów Tradycyjnych (w ich wyniku przygotowano 11 takich wniosków) obsługi komputera, warunki wytwarzania, rejestracji i promocji produktów tradycyjnych, prowadzenia i wykorzystanie produktów lokalnych w działalności agroturystycznej, pozyskiwania środków na rozwój i promocję. W czasie spotkań uczestnicy otrzymali materiały szkoleniowe i poczęstunek, korzystali z podręczników i ze sprzętu komputerowego. Za środki z projektu wykonano stoiska promocyjno-wystawiennicze w stylu regionalnym i wyposażeno je w tym profesjonalny zestaw gastronomiczny. Umożliwiają one prezentację produktów lokalnych, rękodzieła, ofert turystyki wiejskiej podczas targów i imprez plenerowych w kraju i za granicą (w tym Dni Ziemi w Warszawie). SPiRWH otrzymało wartościowy sprzęt multimedialny: laptop, cyfrowy aparat fotograficzny, rzutnik multimedialny, kamerę internetową, a także

17 17 12 używanych komputerów. Na ich bazie powstało cztery Punktu Dostępu do Internetu. Mieszkańcy wsi korzystają z nich nieodpłatnie. Realizacja projektu pomogła osiągnąć spójność działań wytwórców produktów lokalnych, rękodzielników, kwaterodawców turystyki wiejskiej, organizacji i instytucji ich wspierających w zakresie zdobywania i przekazywania wiedzy i informacji, realizacji wspólnych działań promocyjnych i handlowych, a w efekcie doprowadziła do najważniejszego osiągnięcia projektu przekształcenia Lokalnej Grupy Działania w stowarzyszenie działającego na rzecz rozwoju obszarów wiejskich. Założona w maju 2007r. Zagroda Handzlowianka Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich realizuje ideę zrównoważonego rozwoju, wykorzystując w tym celu bogactwo dziedzictwa kulinarnego wsi. Prowadzi aktywną promocję wyrobów regionalnych w kraju i za granicą. Prezentuje produkty lokalne na konferencjach i spotkaniach organizowanych przez Urząd Marszałkowski i Wojewódzki, na targach Polagra Food, spotkaniach z Polonią, a także na imprezach promocyjnych w Czechach, Słowacji, Niemczech i Sycylii.Wielkim wsparciem dla młodej organizacji stał się kolejny, przygotowany przeze mnie projekt Szansa dla Wsi. Został on nagrodzony w konkursie Funduszu dla Organizacji Pozarządowych z kompontu I Demokracja i Społeczeństwo Obywatelskie. Celem projektu jest rozwój instytucjonalny nowopowstałej organizacji, w tym podniesienie kwalifikacji członków i wolontariuszy, poznanie i zastosowanie dobrych praktyk z podobnych organizacji, przygotowanie biura i jego doposażenie. Dzięki wsparciu FOP Zagroda Handzlowianka odnowiła i wyposażyła biuro, zakupiła sprzęt komputerowy, przygotowała materiały promocyjne, zaprezentowała się na targach, dokształca członków i wolontariuszy, kompletuje fachową biblioteczkę, nawiązuje kontakty z innymi organizacjami pozarządowymi realizującymi podobne cele. Projekt zapewnienia mieszkańcom wsi dostęp do informacji o możliwościach rozwoju, prawach i obowiązkach obywatelskich, a stowarzyszeniu ułatwia skutecznie włączać się w życie publiczne, wspierać i aktywizować obywateli w działaniach na rzecz rozwoju lokalnego. Zaprezentowane w artykule formy aktywności mieszkańców Handzlówki to wybrane działania, w których uczestniczyłam osobiście jako członek stowarzyszeń, przygotowując i koordynując projekty, organizując imprezy. W ramach tak krótkiego opracowania nie sposób opisać całości bogatego życia społecznego naszej wioski. Skupiłam się więc na działaniach, które w ostatnich latach wniosły najwięcej nowego w życie wioski, służyły szeroko rozumianej edukacji społecznej, przyczyniły się do budowania nowoczesnego społeczeństwa obywatelskiego i wspomagały jego rozwój. Na inne opracowanie pozostaje omówienie działalności takich organizacji jak Ochotnicza Straż Pożarna, Koło Gospodyń Wiejskich, Zespół Orkiestry Dętej, Caritas czy Ludowy Klub Sportowy GROM. Istnieją one w Handzlówce od

18 18 wielu lat, opierają się również na pracy społecznej członków i pasjonatów, a ich wkład w rozwój środowiska jest niekwestionowany. Literatura 1. Zbiór szkiców i rozpraw pod redakcją Stanisława Żygi lat Handzlówki Łańcut 1981 PROGRAM ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH NA LATA MOŻLIWE KIERUNKI PRZEMIAN W ROLNICTWIE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO Autor: Kazimierz Rabsztyn Kraków Wstęp Według danych GUS, w roku 2005 w województwie małopolskim było gospodarstw rolnych o powierzchni powyżej 1 ha. Działalność rolniczą prowadzi jednak mniej gospodarstw. Dane Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wskazują, że gospodarstw, które poprzez inwestycje w ramach programu SAPARD i Sektorowego Programu Operacyjnego Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich zintensyfikowały swoją działalność w latach , było ok tj, 1,3%. Tab. 7. Inwestycje w gospodarstwach rolnych w woj. małopolskim: Program SAPARD, Program SPO Rolny Ilość inwestycji w poszczególnych gminach, powiatami. Stan inwestycje w gospodarstwach ilość JST lp. powiat powiecie Program SAPARD SPO Rolny Razem il. JST ilość inw. % il. JST ilość inw. % Ilość inw. % 1. bocheński , ,4 83 4,25 2. brzeski , , ,25 3. chrzanowski , ,27 7 0,36 4. dąbrowski , , ,97 5. gorlicki , , ,59 6. m. Kraków , , ,74 7. krakowski , , ,74 8. limanowski , , ,31 9. miechowski , , , myślenicki , , , m. Nowy Sącz , ,18 3 0, nowosądecki , , , nowotarski , , , olkuski , , ,90

19 oświęcimski , , , proszowicki , , , suski , ,09 4 0, m. Tarnów , ,09 2 0, tarnowski , , , tatrzański , ,09 5 0, wadowicki , , , wielicki , , ,05 razem , , ,00 Źródło: Opracowanie własne, na podstawie danych ARiMR 285 gospodarstw, tj. 0,2% skorzystało z możliwości zalesienia swoich gruntów rolnych. Blisko 1000 gospodarstw tj ok. 0,7% skorzystało z funduszy na dostosowanie się do standardów Unii Europejskiej. Ok gospodarstw, tj ok.2,7% zdecydowało się podjąć 5-letnie zobowiązania związane z programami rolno-środowiskowymi włącznie z rolnictwem ekologicznym gospodarstw niskotowarowych, tj 11,2% gospodarstw przygotowało 5-letnie plany rozwoju poszukując możliwości zwiększenia dochodu rolniczego w intensyfikacji kapitałowej, tj poprzez zakup ziemi lub maszyn rolniczych albo budowę przechowalni owoców lub warzyw, lub intensyfikację przez pracę przestawiając gospodarstwo na metody ekologiczne i pracochłonne kierunki upraw takie jak rośliny jagodowe, warzywne, a także przetwórstwo w gospodarstwie i sprzedaż bezpośrednią mleka i przetworów; serów twarogowych, masła i śmietany. Blisko gospodarstw tj. 40,8% zobowiązało się do prowadzenia działalności rolniczej na gruntach rolnych, na które rolnicy uzyskali pomoc z tytułu gospodarowania na obszarach górskich i innych o niekorzystnych warunkach gospodarowania, przez okres co najmniej 5 lat od dnia otrzymania pierwszej płatności. Inicjatywy Z inicjatywy Krajowego Związku Hodowców Czerwonego Bydła Polskiego i Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w Limanowej przygotowywany jest projekt utworzenia grupy producentów masła i twarogu z mleka krów rasy polskiej czerwonej. Rasa ta należy do ras rodzimych. Charakteryzuje się odpornością na choroby, dobrym dostosowaniem do warunków środowiskowych, wydajnością mleka na poziomie l rocznie o zawartości 4,2-4,5 % tłuszczu i 3,3-3,6% białka. Bydło tej rasy stanowi w województwie małopolskim ok. 30% pogłowia i występuje we wszystkich powiatach województwa. Najwięcej w powiatach : nowotarskim, nowosądeckim, limanowskim, gorlickim i tatrzańskim. Możliwości Możliwości wzmocnienia pozycji producentów rolnych na rynku, pozwalające na ekonomiczne przetrwanie i względną stabilizację dochodów przynoszą, realizowane przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, działania zawarte w Programie Rozwoju Obszarów Wiejskich

20 20 Dla gospodarstw małych i średnich szczególnie przydatne wydają się opisane poniżej działania : Dz. 2.2 Program rolno-środowiskowy Jest kontynuacją działania Wspieranie przedsięwzięć rolno-środowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata Celem obecnego działania jest poprawa środowiska przyrodniczego, ochrona gleby i wody, a także zachowanie różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich oraz ochrona zagrożonych rodzimych ras zwierząt gospodarskich i lokalnych odmian roślin uprawnych. W działaniu tym występuje 9 pakietów rolno-środowiskowych obejmujących : Pakiet 1. rolnictwo zrównoważone (360 zł/ha), Pakiet 2. rolnictwo ekologiczne (uprawy rolnicze: zł/ha, trwałe użytki zielone: zł/ha, uprawy warzywne: zł/ha, uprawy zielarskie: zł/ha, uprawy sadownicze i jagodowe: zł/ha, pozostałe uprawy sadownicze i jagodowe: zł/ha) Pakiet 3. ekstensywne trwałe użytki zielone (500 zł/ha), Pakiet 4. ochrona zagrożonych gatunków ptaków i siedlisk przyrodniczych poza obszarami NATURA 2000 ( zł/ha), Pakiet 5. ochrona zagrożonych gatunków ptaków i siedlisk przyrodniczych na obszarach NATURA 2000 ( zł/ha), Pakiet 6. zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie ( zł/ha) Pakiet 7. zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych zwierząt w rolnictwie (bydło: 1140 zł/szt, Konie: 1500 zł/szt, owce: 320 zł/szt, świnie: 570 zł/szt), Pakiet 8. ochrona gleb i wód ( zł/ha), Pakiet 9. strefy buforowe ( zł/mb). Płatności rolno-środowiskowe są pomocą wieloletnią, wypłacaną corocznie, po wykonaniu określone-go zestawu zadań w ramach danego wariantu. Dz. 1.8 Uczestnictwo rolników w systemach jakości żywności Celem działania jest poprawa jakości produkcji i produktów rolnych przeznaczonych do spożycia, zwiększenie spożycia żywności wysokiej jakości oraz wsparcie rolników wytwarzających żywność wysokiej jakości. Beneficjentem może być producent rolny-osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej, która została wpisana do ewidencji producentów na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz.U. z 2004 r, nr 10,p.76).

21 21 Cel działania realizowany jest poprzez wsparcie rolników uczestniczących w następujących systemach jakości żywności ( 3 oparte na przepisach wspólnotowych i 1 na przepisach krajowych): 1. Rozporządzenie Rady (WE) nr 510/2006 z dnia 20 marca 2006 r. - Chroniona Nazwa Pochodzenia (3200 zł/rok/gospodarstwo, przez 5 lat), - Chronione Oznaczenie Geograficzne (3200 zł/rok/gospodarstwo, przez 5 lat) 2. Rozporządzenie Rady (WE) nr 509/2006 z dnia 20 marca 2006 r - Gwarantowana Tradycyjna Specjalność (3200 zł/rok/gospod., przez 5 lat) 3. Rozporządzenie Rady(EWG) nr 2092/91 z 24 czerwca 1991 r - produkty rolnictwa ekologicznego (996 zł/rok/gospodarstwo, przez 5 lat) 4. Ustawa z dnia 18 grudnia 2003 r o ochronie roślin (Dz.U. z 2004 r, nr 11,p.94) - produkcja integrowana (2750 zl/rok/gospodarstwo, przez 5 lat) Powyższe kwoty są maksymalnymi stawkami wsparcia dla producenta rolnego uczestniczącego w danym systemie. Dz. 1.9 Działania informacyjne i promocyjne Celem działania jest zwiększenie popytu na produkty rolne i środki spożywcze objęte mechanizmami jakości żywności, pogłębienie wiedzy konsumentów o zaletach produktów objętych mechanizmem jakości żywności oraz wsparcie grup producentów skupiających podmioty aktywnie uczestniczące w systemach jakości żywności. Działania informacyjne i promocyjne mogą być realizowane na całym rynku wspólnotowym prze grupy producentów, które pochodzą z terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. Działanie jest realizowane poprzez refundacje części kosztów kwalifikowanych grupom producentów realizującym działania informacyjne i promocyjne. Do wsparcia kwalifikują się wyłącznie projekty promocyjne i informacyjne realizowane na rynku wewnętrznym. Aby kwalifikować się do wsparcia grupa producentów musi skupiać podmioty, które aktywnie uczestniczą w systemach jakości żywności w odniesieniu do określonych produktów lub sposobu produkcji co musi być potwierdzone przedstawieniem dokumentów potwierdzających, że grupa producentów, osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej skupione w tej grupie producentów wytwarzają lub produkują te produkty na terytorium RP. Wsparcie dotyczy produktów zarejestrowanych jako: - Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) - Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG) - Gwarantowana Tradycyjna Specjalność (GTS) - produkty rolnictwa ekologicznego, - produkty integrowanej produkcji.

22 22 W ramach tego działania dopuszcza się m.in. organizację oraz uczestnictwo w targach i wystawach, kampaniach promocyjnych i reklamowych skierowanych do konsumentów prowadzonych na rynku wewnętrznym. Grupy producentów mogą uzyskać refundację, która wyniesie 70% kwalifikujących się kosztów, faktycznie poniesionych na realizację działań informacyjnych lub promocyjnych. Dz Grupy producentów rolnych Wsparcie dla grup producentów rolnych w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata jest kontynuacją działania zapoczątkowanego w Planie Rozwoju Obszarów Wiejskich z lat Udzielana pomoc finansowa ma ułatwić tworzenie i funkcjonowanie grup producentów rolnych, powstających w celu: dostosowania produkcji do wymogów rynkowych, wspólnego wprowadzania przez członków grupy towarów do obrotu, w tym przygotowania do sprzedaży i dostaw do odbiorców hurtowych oraz ustalania wspólnych zasad informowania o produkcji, ze szczególnym uwzględnieniem dostępności produktów. Wsparcie w ramach działania Grupy producentów rolnych objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata (podobnie, jak w ramach PROW ) udziela się w postaci zryczałtowanej pomocy w formie rocznych rat przez okres pierwszych pięciu (kolejnych 12-miesięcznych okresów prowadzenia działalności przez grupę) liczonych od dnia dokonania wpisu grupy producentów rolnych do rejestru przez marszałka województwa właściwego dla miejsca siedziby grupy. Pomoc naliczana jest na podstawie rocznej wartości netto przychodów ze sprzedaży produktów lub grup produktów wytworzonych w gospodarstwach członków grupy i wynosi: 5%, 5%, 4%, 3% i 2% wartości produkcji sprzedanej, stanowiącej równowartość w złotych do sumy euro, odpowiednio w pierwszym, drugim, trzecim, czwartym i piątym roku, albo 2,5%, 2,5%, 2%, 1,5% i 1,5% wartości produkcji sprzedanej, stanowiącej równowartość w złotych powyżej sumy euro, odpowiednio w pierwszym, drugim, trzecim, czwartym i piątym roku. Grupa producentów rolnych może otrzymać wsparcie tylko raz w okresie swojej działalności, niezależnie od tego czy źródłem tej pomocy był budżet krajowy czy budżet UE.

23 23 AKTUALNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH NA PRZYKŁADZIE LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA DOLINA DOLNEJ WISŁY Autor: Magda Jantoń Opiekun dr inż. Piotr Prus SKN Doradztwa w Agrobiznesie Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy Katedra Ekonomiki i Doradztwa w Agrobiznesie Słowa kluczowe: Program Rozwoju Obszarów Wiejskich, Program Leader, Lokalna Grupa Działania Wstęp Świat w ostatnich czasach zaczął się szybciej rozwijać, a przemiany społecznoekonomiczne coraz bardziej pogłębiły różnice pomiędzy wsią, a miastem. Niekiedy środowisku wiejskiemu trudniej zrozumieć nadchodzące zmiany, a jeszcze trudniej się do nich dostosować. Niestety nadal na niektórych terenach wsi panuje niedostateczny poziom wykształcenia, nieodpowiednie przygotowanie zawodowe, a co za tym idzie niższe aspiracje życiowe oraz trudniejszy dostęp do rynku pracy [1;3]. Jednak globalizacja dla mieszkańców wsi nie musi być powodem do zmartwień. Wieś może być miejscem przyszłości. W wielu krajach europejskich i również w Polsce widoczne jest to, że wraz z postępem globalizacji wzrasta wartość lokalności [1]. Od dawna wiadomo, że wieś to miejsce atrakcyjne ze względu na piękne krajobrazy, zdrowy klimat, czyste środowisko i większe bezpieczeństwo. Dlaczego więc nie starać się aby rozwijała ona swoje możliwości, aby mieszkańcy wsi nie czuli się gorsi od społeczności miejskiej, a wręcz przeciwnie byli dumni z tego, że żyją na wsi. Realizacja PROW W latach realizowane były dwa programy: Plan Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Sektorowy Program Operacyjny Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwoju obszarów wiejskich zostało połączone w jeden spójny program: Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata W ramach tego programu przewidziane jest Działanie 3.3 Odnowa i rozwój wsi [3]. Celem powyższego programu jest stworzenie

24 24 warunków dla rozwoju wsi oraz zwieszenie aktywności społeczności wiejskiej poprzez rozwiązanie m.in. takich aspektów jak: 1. Podniesienie jakości życia i pracy na wsi. 2. Wzrost atrakcyjności turystycznej i inwestycyjnej obszarów wiejskich. 3. Zaspokajanie potrzeb społecznych i kulturalnych mieszkańców wsi. 4. Kultywowanie tożsamości społeczności wiejskiej, zachowanie dziedzictwa kulturowego i specyfiki obszarów wiejskich. 5. Promocja obszarów wiejskich. [3] Wpływ na zróżnicowanie dwóch programów miały przede wszystkim: aktywność społeczności wiejskich oraz instytucji lokalnych i regionalnych. Pozytywne doświadczenia pokazują jednak, że Polska wieś wykazuje się zarówno dużym zainteresowaniem, jak i dużą skutecznością w pozyskiwaniu środków na rozwój, a województwo kujawsko-pomorskie jest jednym z przodujących w kraju województw w tym zakresie. [2] Program LEADER Jednak, aby rozwój obszarów wiejskich mógł się rozwijać, musi zaistnieć właściwe zarządzanie na poziomie lokalnym w zakresie społecznym i gospodarczym co często realizowane jest w stopniu niewystarczającym. Dlatego też coraz większe uznanie zdobywa inicjatywa Leader. Jej celem jest przede wszystkim aktywizacja społeczności wiejskich poprzez włączanie ich do planowania lokalnych inicjatyw. Lokalna społeczność ma za zadanie opracować strategię rozwoju obszarów wiejskich. Rozwija się współpraca międzyludzka, a wiedza i umiejętności przedstawicieli trzech sektorów: publicznego, gospodarczego i społecznego przyspieszają rozwój obszarów wiejskich i poprawę warunków życia zamieszkującej je ludności. Powyżsi przedstawiciele tworzą tzw. Lokalną grupę działania, która to wybiera projekty. Ich realizacja prowadzi do osiągnięcia celów wspólnie opracowanej strategii. W składzie lokalnych grup działania wchodzą przedstawiciele władz lokalnych, organizacji pozarządowych i przedsiębiorców. Oni wprowadzają w życie projekty korzystne z punktu widzenia rozwoju obszarów wiejskich, a te wprowadzane są najczęściej na obszarze kilku gmin. To powoduje podniesienie jakości zarządzania oraz skłania do stosowania innowacyjnych rozwiązań w zakresie rozwoju regionu [3]. Lokalna Grupa Działania Zakole Dolnej Wisły Doskonałym przykładem powyższego jest działalność Lokalnej Grupy Działania Zakole Dolnej Wisły. Partnerstwo to swoją działalność rozpoczęło 16 lutego 2006 roku w porozumieniu mieszkańców i samorządów czterech sąsiadujących ze sobą gmin: Dąbrowy Chełmińskiej, Kijewa Królewskiego, Pruszcza Pomorskiego i Unisławia Pomorskiego. Obszar LGD znajduje się w pięknej dolinie Wisły, posiada bogate walory przyrodnicze i krajobrazowe. Dodatkowo na każdym kroku występują tutaj zabytki kultury: stare grodziska, pałace, parki dworskie itp. Dlatego też posiada ona wspaniałe możliwości do dalszego rozwoju,

25 25 a jednocześnie promowanie obszaru. Chociaż grupa Zakole Dolnej Wisły to stosunkowo krótkotrwała działalność zdążyła już odnieść spore sukcesy. LGD już od samego początku swojego istnienia zaczęła intensywnie promować swoje produkty tradycyjne. Najlepszym sposobem na powyższą promocję jest uczestnictwo bądź samodzielna organizacja imprez i spotkań kulturowych. I tak oto przedstawiciele Zakola Dolnej Wisły uczestniczyli m.in. podczas konferencji Z ekologią na co dzień w Przysieku, na Festiwalu Smaku w Grucznie, w dożynkach ekologicznych Barwy Lata Dary Jesieni i wielu, wielu innych. Uczestniczyli również w wielu spotkaniach zagranicznych m.in. takich jak: Włoski Festiwal Smaku FESTAMBIENTE, Światowe Targi Smaku TERRA MADRE w Turynie; Dni Polskie na Zamku w Estonii oraz INTERNATIONAL TOURISM Expo of Pilsen.[5] Stowarzyszenie Zakole Dolnej Wisły złożyło wniosek do programu LEADER i zostało zakwalifikowane na 36. miejscu w kraju, na około 200 projektów z czego tylko 80 LGD uzyskało środki finansowe. Dzięki uzyskanym funduszom stowarzyszenie dba o zachowanie lokalnego dziedzictwa kulturowego, chroni środowisko oraz wzmacnia aktywność, przedsiębiorczość, a także poczucie tożsamości lokalnej mieszkańców [4]. Dzięki programowi LEADER nastąpił rozwój produktów lokalnych i turystycznych, a w konsekwencji rozwój czterech gmin należących do LGD. Podsumowanie Dzięki takim stowarzyszeniom jak Lokalne Grupy Działania obserwujemy na terenach wiejskich wzrost aktywności społecznej. Mieszkańcy wsi dbają o swoje otoczenie zarówno wizualne jak i kulturowe. Chętniej uczestniczą w spotkaniach, szkoleniach aby rozwijać swoje zainteresowania i zdobywać nowe umiejętności. Produkty tradycyjne stają się coraz bardziej popularne dla wszystkich grup społecznych co też powoduje większe zainteresowanie wsią jako miejscem do wypoczynku m.in. w gospodarstwach agroturystycznych. Dzisiaj wieś może przyciągać w bardziej wyrafinowany sposób niż dawniej, a dodatkowo dzięki możliwościom komunikowania się poprzez Internet i pracy na odległość, na wsi można coraz lepiej zarabiać chociażby poprzez działanie w ramach gospodarki globalnej. Jednak przyszłość wsi nie stworzy się sama, a powstawanie wyżej opisanych projektów i stowarzyszeń, oraz dobre pomysły na ciekawe życie na wsi, zgodna współpraca przy realizacji i szukanie własnych sił i zasobów sprzyjających rozwojowi zdołają wygrać z potęgą miasta i jego możliwościami. Literatura 1. Idziak W. O odnowie wsi. Poradnik. Warszawa Stanek D. Z PROW za pan brat. Miesięcznik Wieś kujawsko-pomorska, wrzesień

26 26 Present condition of rural areas development on the example of Regional Group Effect of The Lower Vistula Valley Summary The PROW is the initiative of development of rural areas (the Program of evolution of rural areas) and the programme Leader. Thanks their were it been possible to realize the regional the projects and to enlarge simultaneously the commitment the rural of community founds. The founded Regional Group Effect are the example here in great number such how the Zakole Dolnej Wisły in kujawsko-pomorskie province. Associations these with the help of regional dishes and shandicraft promote their region, which influences on his longer interests. The new businessmen, new occupants and new ideas appear on more far development of country areas. Kay words: The Program of evolution of rural areas, programme Leader, Regional Group Eff BALAST CZY POTENCJAŁ? KOŁA GOSPODYŃ WIEJSKICH W KONTEKŚCIE OSTATNICH PRZEMIAN POLSKIEJ WSI Autorka: Ilona Matysiak Uniwersytet Warszawski, Instytut Studiów Społecznych Ul. Stawki 5/7, Warszawa e mail: Słowa kluczowe: kobieta wiejska, aktywność społeczna, społeczeństwo obywatelskie Wstęp W najnowszej literaturze poświęconej kierunkom już zachodzących oraz pożądanych w dalszej perspektywie przemian, najczęściej kładzie się nacisk na konieczność tzw. wielofunkcyjnego oraz zrównoważonego rozwoju polskiej wsi. Rozwój wielofunkcyjny jest rozumiany jako dywersyfikacja działalności gospodarczej na obszarach wiejskich, gdzie miejsce rozwoju opartego przede wszystkim na rolnictwie (monofunkcyjnego) powinno się wprowadzić rozwój wielofunkcyjny oparty na małych pozarolniczych przedsiębiorstwach, turystyce, handlu, usługach itd. [3] W dyskusjach na temat zrównoważonego rozwoju z kolei podkreśla się znaczenie tzw. miękkich czynników, takich jak kapitał społeczny czy zasoby kulturowe. [6] Obydwa te podejścia aktualnie wyznaczające ramy przemian zachodzących na polskiej wsi mniej lub bardziej explicite zakładają istotne znaczenie kapitału ludzkiego oraz potrzebę uruchomienia oddolnej aktywności w lokalnym kontekście. Innymi słowy, odgórne działania na poziomie państwowym, regionalnym czy lokalnym nie wystarczą, jeśli mieszkańcy wsi nie zechcą się organizować i sami wziąć spraw w swoje ręce. Obok Ochotniczych Straży Pożarnych, Koła Gospodyń Wiejskich jawią się jako stały element społecznego krajobrazu polskiej wsi, odporny na perturbacje wywołane transformacją ustrojową, które znacznie osłabiły strukturę m.in. kółek rolniczych. Warto, zatem zastanowić się, czy Koła Gospodyń Wiejskich mogą być rozpatrywane jako istotny zasób polskiej wsi stanowiący potencjalne wsparcie przemian zachodzących na polskiej wsi? Celem niniejszego artykułu nie jest zaprezentowanie kompleksowej odpowiedzi na tak postawione pytanie, ale jedynie zarysowanie jednej z możliwych do przyjęcia perspektyw.

27 27 Materiał i metody Przyszłościowy potencjał Kół Gospodyń Wiejskich zostanie oszacowany poprzez próbę określenia skali występowania tej organizacji w środowisku wiejskim, dokonania społecznej charakterystyki jej członkiń, określenia profilu działalności oraz możliwych kierunków rozwoju. Niżej przedstawiona analiza została dokonana na podstawie wybranych wyników badań ogólnopolskich oraz jakościowych 1 i ilościowych 2 badań własnych [5], przeprowadzonych w roku 2005 na potrzeby pracy magisterskiej, a także dostępnej literatury. Analiza ta ma charakter skrótowy i porusza jedynie najbardziej istotne ze względu na zakres tematyczny niniejszego opracowania zagadnienia. Wyniki Koła Gospodyń Wiejskich oficjalnie określa się jako dobrowolną, samorządną i niezależną organizację społeczno zawodową kobiet wiejskich działającą w ramach organizacji kółek rolniczych.[7] Zgodnie z danymi Krajowego Związku Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych, obecnie funkcjonuje 25,8 tys. Kół Gospodyń Wiejskich, w sumie zrzeszających 857 tys. członkiń.[9] Liczby te powinny być traktowane jedynie jako przybliżenie, ponieważ zaprzestanie działalności KGW nie jest zazwyczaj nigdzie zgłaszane przez ich członkinie, Koła Gospodyń Wiejskich funkcjonują również jako niezarejestrowane grupy nieformalne. Wbrew przytoczonej wyżej oficjalnej definicji, KGW często działają niezależnie od macierzystej struktury kółek rolniczych. Podczas gdy wyniki ogólnopolskich badań CBOS określają przynależność do organizacji kobiecych z uwzględnieniem KGW na poziomie 0,9% [8], badania przeprowadzone na próbach celowych składających się wyłącznie z kobiet wiejskich wskazują na większą skalę ich uczestnictwa w Kołach Gospodyń: od 5,5% [10] aż do 26% w przypadku badania sołtysek. 3 [1] Wydaje się zatem, że skala uczestnictwa kobiet wiejskich w KGW może być znacznie wyższa niż się powszechnie uważa. Jak wynika z przeprowadzonych przeze mnie badań [4], członkiniami KGW najczęściej są kobiety w wieku średnim i starsze (41 60 i więcej lat), posiadające dzieci, o wykształceniu zawodowym lub średnim, ale także wyższym. Ich członkinie, a przede wszystkim liderki, mają 1 Badanie obejmowało KGW funkcjonujące w 4 różnych miejscowościach reprezentujących odmienne typy współczesnych wsi: wieś w orbicie dużej aglomeracji miejskiej, wieś na Ziemiach Odzyskanych, charakteryzującą się wysokim poziomem ubóstwa wieś bieszczadzką oraz wieś na Pomorzu o silnych tradycjach kółek rolniczych i KGW. W ramach badania zostało przeprowadzonych 15 wywiadów pogłębionych z liderkami i członkiniami wybranych Kół. 2 Badaniem zostało objętych 100 sołtysek z całego kraju uczestniczek konferencji Teraz Wieś! zorganizowanej przez Sekretariat Pełnomocnika Rządu ds. Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn oraz Parlamentarną Grupę Kobiet w dniach w Sejmie RP. 3 W tym szczególnym przypadku wyniki dotyczące sołtysek odnoszą się do badania przeprowadzonego przez prof. M. Fuszarę, por. Fuszara M Kobiety w polityce, Trio Warszawa.

28 28 za sobą działalność w Związku Młodzieży Wiejskiej lub niegdysiejszym Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej. Przeciętna liczba członkiń waha się od 10 do 30 kobiet. Zapytane o przyczyny przynależności, respondentki wskazywały na chęć zrobienia czegoś dla mieszkańców swojej wsi, współpracy z innymi kobietami, ale także działania w sferze publicznej. Koła Gospodyń Wiejskich, których dotyczyło badanie nie posiadają osobowości prawnej. Co za tym idzie, nie mają możliwości we własnym imieniu ubiegać się o jakiekolwiek środki zewnętrzne na finansowanie swojej działalności. Finanse badanych przeze mnie KGW pochodziły ze składek członkiń, niewielkiego wsparcia udzielanego przez władze gminne lub nagród pieniężnych okazjonalnie zdobywanych podczas różnego rodzaju lokalnych konkursów. Niektóre członkinie badanych KGW sygnalizowały potrzebę zarejestrowania swojej organizacji jako stowarzyszenia w Krajowym Sądzie Rejestrowym, dostrzegając możliwość ubiegania się o granty dostępne dla organizacji pozarządowych z terenów wiejskich. Tradycyjnym zadaniem Kół Gospodyń Wiejskich było przede wszystkim rozwijanie umiejętności kobiet wiejskich w zakresie prowadzenia gospodarstwa domowego i rolnego, a także podnoszenie jakości życia rodzin członkiń i innych mieszkańców danej wsi. KGW zapełniały również lukę braku usług kiedyś niedostępnych na wsi, np. poprzez organizację wypożyczalni naczyń czy sprzętu gospodarstwa domowego. Wreszcie, przy Kołach Gospodyń Wiejskich funkcjonowały zespoły ludowe, członkinie organizowały przedstawienia teatralne, festyny i inne imprezy o charakterze kulturalnym, przede wszystkim tradycyjne dożynki. [2] Warto w tym miejscu podkreślić, iż kobiety aktywne w KGW często pełniły rolę agentów zmiany, ponieważ jako pierwsze stosowały w praktyce nowinki gospodarskie lub kulinarne. Jak wynika z przeprowadzonych przeze mnie badań, skrótowo naszkicowany powyżej, utrwalony w okresie PRL profil działania Kół Gospodyń Wiejskich okazał się wyjątkowo trwały i relatywnie uniwersalny. Podstawowa działalność badanych KGW koncentrowała się wokół tradycyjnych uroczystości dożynkowych, aktywności zespołów ludowych (przede wszystkim śpiewaczych), organizowania imprez okolicznościowych dla mieszkańców, wycieczek, kursów gotowania i rękodzieła. Tylko w przypadku jednego z objętych badaniem Kół pojawił się pomysł zorganizowania zajęć fitness dla wszystkich chętnych kobiet w miejscowości. Co ciekawe, było to jedyne badane Koło z przewagą członkiń w wieku lat. Jeśli chodzi o funkcjonowanie Kół Gospodyń Wiejskich w lokalnych sieciach współpracy, większość respondentek wskazywała na instytucjonalne osamotnienie swoich organizacji. Wobec upadku dużej liczby kółek rolniczych po roku 89, KGW straciły oparcie w ich strukturze. Niewystarczające wsparcie i legitymizacja działalności Kół przede wszystkim ze strony władz lokalnych sprawia, że członkinie KGW czują się niejako zawieszone w próżni i zdane same na siebie.

29 29 Mimo wyżej wskazanych ograniczeń i trudności, wszystkie respondentki zgodnie stwierdziły, że organizacje kobiece są niezbędne na polskiej wsi. Podobnie, ponad 90% badanych przeze mnie sołtysek zgodziło się z tą opinią. Ich zdaniem KGW powinny zajmować się integracją lokalnych społeczności, kultywowaniem tradycji ludowych, ale także integrowaniem samych kobiet. [4] Potrzebę funkcjonowania organizacji kobiecych zajmujących się sprawami kobiet wiejskich potwierdziło także prawie 85% kobiet w badaniu ogólnopolskim Polskiego Towarzystwa Polityki Społecznej na zlecenie MPiPS. [10] Czy w obliczu przedstawionej wyżej, z konieczności skrótowej i ograniczonej charakterystyki potencjału współczesnych Kół Gospodyń Wiejskich, organizacje te można uznać za istotny zasób z punktu widzenia kierunków aktualnych przemian polskiej wsi? Wnioski Co niezwykle istotne, Koła Gospodyń Wiejskich, jako najbardziej powszechna forma zbiorowej aktywności kobiet wiejskich w lokalnej przestrzeni publicznej, zalegitymizowała i utrwaliła ideę tej aktywności w wiejskich społecznościach. Członkostwo w KGW umożliwiło kobietom wiejskim wykroczenie poza ograniczoną przestrzeń rodziny i gospodarstwa. Organizacja angażująca kobiety trwale wpisała się w krajobraz polskiej wsi, co umożliwia pełniejsze uruchomienie się kapitału ludzkiego do działania. Z drugiej strony, istnieje niebezpieczeństwo, iż trwałość uniwersalnego profilu działalności Kół Gospodyń Wiejskich może uniemożliwiać adaptację organizacji wobec zachodzących na obszarach wiejskich zmian. Forma (zarejestrowane stowarzyszenie, grupa nieformalna) oraz profil działania KGW powinien być dostosowany do charakteru danej miejscowości oraz specyficznych potrzeb jej mieszkańców. Integracyjny i kulturalny charakter dotychczasowej działalności Kół Gospodyń Wiejskich mógłby z powodzeniem zostać wykorzystany jako kanał popularyzacji lokalnej tradycji, kuchni czy produktu regionalnego, tradycyjnego rękodzieła elementów często podkreślanych w kontekście wielofunkcyjnego czy zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich. Aktywność Kół Gospodyń Wiejskich mogłaby również służyć powstaniu przestrzeni samokształcenia kobiet wiejskich i nie tylko, na przykład poprzez organizację zajęć edukacyjnych dla osób starszych. W tym przypadku KGW mogłyby stanowić bazę do rozwoju struktur przypominających uniwersytety trzeciego wieku funkcjonujące w miastach. W chwili obecnej Koła Gospodyń Wiejskich zdają się funkcjonować raczej na obrzeżach lokalnych sieci działalności obywatelskiej niż w jej centrum. Zmiana takiego stanu rzeczy wymaga wsparcia i partnerskiego podejścia wobec KGW przez innych aktorów rozwoju lokalnego, przede wszystkim władze lokalne i organizacje pozarządowe. Literatura 1. Fuszara M Kobiety w polityce, Trio Warszawa:

30 30 2. Grzebisz Nowicka Z Działalność organizacji Kół Gospodyń Wiejskich na rzecz kobiet i ich rodzin, w: Sawicka J. (red.) Kobieta wiejska w Polsce: rodzina, praca, gospodarstwo, Wydawnictwo Jardan, Warszawa. 3. Kłodziński M Dywersyfikacja gospodarki wiejskiej, w: Rosner A. (red.) Uwarunkowania i kierunki przemian społeczno gospodarczych na obszarach wiejskich, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa: Kurczewski J Lokalne społeczeństwa obywatelskie, w: Karczewski J. (red.) Lokalne Społeczności Obywatelskie, UW ISNS, Ośrodek Badań Społecznych, Warszawa: Matysiak I Stare i nowe formy aktywności społecznej kobiet na obszarach wiejskich w Polsce, praca napisana pod kierunkiem prof. dr hab. R. Siemieńskiej Żochowskiej, Zakład Socjologii Oświaty i Wychowania, Instytut Socjologii UW. 6. Podedworna H., Ruszkowski P. (red.) Społeczne aspekty zrównoważonego rozwoju wsi w Polsce. Partycypacja lokalna i kapitał społeczny, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR. 7. Rola i funkcje KGW w przyspieszaniu przemian cywilizacyjnych i kulturalnych na wsi, Krajowy Związek Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych, 8. Stan społeczeństwa obywatelskiego w latach , CBOS. 9. Struktura Krajowego Związku Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych, KZRKiOR, 10. Walczak Duraj D. (2008). Podstawowe sfery potencjalnego uczestnictwa kobiet wiejskich w życiu społeczno politycznym, w: Krzyszkowski J. (red.) Diagnoza sytuacji społeczno zawodowej kobiet wiejskich w Polsce, ZWP MPiPS. Zam. 206/08. Burden or potential? The Farmers Wives Association in the context of current changes of Polish rural areas Summary The paradigms of multifunctional development and sustainable development of rural areas have been highly discussed recently in Poland. These paradigms are considered as the most possible frames of the changes which are already observed. As both concepts emphasize the importance of human and social capital and cultural resources, it seems to be strongly related to the idea of bottom up activity. Therefore, the existing structure of the Farmers Wives Association as the most popular feminine organization in rural areas in Poland is a very important issue. The article discusses whether this organization could be one of the crucial resources in relation to the development. The possible potential of the Farmers Wives Association is briefly examined by discussing its scale, social characteristics of its members and types of activities. The conclusion is that the Farmers Wives Association, in general, has been legitimizing rural women s activity in the public sphere. This organization is strongly accepted and needed in Polish rural communities. For its relation to preserving traditional culture, it has a great potential, e.g. in the context of multifunctional development of rural areas in Poland. But without being supported by local government and NGOs, the Farmers Wives Association may easily become a burden. Key words: rural women, social activity, civic society.

31 31 CO TERAZ ROBI KOŃ - LUDOWY KLUB JEŹDZIECKI ZABAJKA Autor:Edyta Pyrek, Marcin Balcar, Janina Błażej Opiekun sekcj: dr inż. Janina Błażej Studenckie Koło Naukowe Rolników Włościanin, Sekcja Ochrony Środowiska Rolniczego Uniwersytet Rzeszowski Wydział Biologiczno Rolniczy Ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów: Słowa kluczowe: koń, sport, rekreacja Zmiany zachodzące na terenach wiejskich oraz szybko postępujący rozwój techniki powodują, że pracujące konie obecnie spotyka się w bardzo nielicznych gospodarstwach, ponieważ zostały zastąpione przez konie mechaniczne. Nie znaczy to jednak, że znikają zupełnie z krajobrazu obszarów wiejskich. Współcześnie bardzo często konie wykorzystywane są do rekreacji, sportu oraz hipoterapii [1]. Dowodem na to jest działalność istniejącego już od 30 lat Ludowego Klubu Jeździeckiego Zabajka. Działa on jako Stowarzyszenie użyteczności publicznej, a został założony przez grupę studentów miłośników koni w 1971 roku. Studencki Klub Jeździecki, bo taka była jego pierwotna nazwa powstał, w Zabajce na gruntach gminnych dzięki życzliwości ówczesnych władz Urzędu Miasta i Gminy w Głogowie Młp. oddalonego o12 km od Rzeszowa stolicy województwa. Władze gminy zakupiły wtedy dwa konie; Ego i Eliota wynajmując dla nich u osoby prywatnej maleńką stajenkę. Wówczas już w okolicy stawów głogowskich zaczęły się pierwsze dyżury instruktorskie i bardzo szybko rosła liczba chętnych do nauki jazdy konnej. Zainteresowanie to wzbudziło życzliwość lokalnych władz w Głogowie Młp., które przyczyniły się do powstania Wspólnej Sekcji Jeździeckiej MLKS "Głogowia" i SKJ Rzeszów. Dla Studenckiego Klubu Jeździeckiego Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w Stępinie wydzierżawiła pięć koni. W listopadzie 1978 stały w stajni Ego, Eliot, Kaprys, Kalif, Zasławia, Interpol zwany po prostu Poldkiem, i Pirat. Szczególnie ciekawa jest historia konia Pirata, którego studenci kupili za zarobione pieniądze przy zbieraniu kamieni z pól w zaprzyjaźnionym Państwowym Gospodarstwie Rolnym (PGR) w Dąbrowicy. Wkrótce budynek stajni okazał się, mały i powstała 1-sza przybudówka, a potem druga na siano i słomę. Niedługo do stada dołączyły i zostały entuzjastycznie przyjęte przez studentów Żonkil i Lubczyk konie ofiarowane przez Klub w Zbrosławicach. W 1978 roku w Ludowo-Studenckim Klubie

32 32 Jeździeckim odbyły się pierwsze obozy dla studentów 2-go roku UMCS w Lublinie. Ponadto organizowano kursy, szkolenia i spotkania z różnymi klubami działającymi w innych rejonach Polski. W tym czasie podjęto też starania o budowę nowego ośrodka i jesienią 1979 r. wbudowano kamień węgielny pod nową stajnię. Była ona już gotowa w grudniu 1980 roku. Do dzisiaj wiele osób pamięta radość z przeprowadzki do nowych pomieszczeń i wspomina jak w mroźny wieczór, wyprowadzali konie ze starego obiektu do nowej stajni. Z analizy statystyk prowadzonych w Klubie wynika, że do 2003 r. przewinęło się przez Zabajkę 238 koni, a wśród nich były także źrebaki rodzimej hodowli np: Czort (m. Cięciwa), Iskra (m. Iwa), Wandal (m. Nalewka), Ilias (m. Ilona), Izoran (m. Izabelka), Etiuda (m. Erlina). Aktualnie w Klubie znajduje się 50 koni, łącznie z prywatnymi, które są w pensjonacie, prowadzonym przez LKJ. W stajni podziwiać możemy różnorakie rasy m.in.: S.P. (szlachetna półkrew) np. Etiuda, Imbir, Montana, Lina, Matrix; konie wielkopolskie np. Aronia (wł. P. Bożymowska); konie małopolskie np. Ulena ex Urysa, Drahma; XO - Ester (wł. P. Oręziak); rasa budionnowska Izbrannik 18 (wł. P. Jaźwa); ukraiński kuc wierzchowy np. Istoria (wł. P. Tama); kuc belgijski Izabela (wł. P. Hałys); hucuł Piorun; kuc szetlandzki np. Uzi. (brak nawiasu przy nazwie konia, oznacza własność Zabajki) Każdy z miłośników tych zwierząt może coś dla siebie w Klubie znaleźć. Działa tu szkółka sportowa przygotowująca do startu w zawodach. Zawodnicy Klubu wielokrotnie zdobywali tytuły mistrzów i wicemistrzów swojego okręgu, a także z sukcesami przyjeżdżali z różnych zawodów organizowanych w kraju i za granicą. W obecnej działalności Klubu na uwagę zasługuje licznie grono chętnych do nauki jazdy. Żeby zostać przyjętym do szkółki nie trzeba być mistrzem jazdy konnej, gdyż Klub w Zabajce ma bardzo utalentowanych szkoleniowców, którzy potrafią wyciągnąć z każdego to, co najlepsze. Prowadzone są kursy jazdy konnej w stylu klasycznym dla początkujących, jazdy dla zaawansowanych, przejażdżki wierzchem na maneżu, w terenie oraz bryczką i szereg innych atrakcji, także dla dzieci m.in; jazda na kucykach. Dużym zainteresowaniem cieszą się zimą kuligi z pochodniami. Dużą popularność zyskały organizowane bez względu na porę roku obozy jeździeckie i rekreacyjne dla każdej grupy wiekowej,. Zajęcia teoretyczne i praktyczne, gry, zabawy i turnieje, to nieliczne niespodzianki przygotowywane przez opiekunów i instruktorów. Ponadto ośrodek organizuje imprezy i szkolenia dla szkół, zakładów pracy i grup zorganizowanych z bardzo bogatą ofertą programową. Należy podkreślić, że wszystkie jazdy i zajęcia prowadzone są pod okiem wykwalifikowanej kadry instruktorskiej, a poziom oferowanych usług jest bardzo wysoki.

33 33 Dla zainteresowanych większymi emocjami Ludowy Klub Jeździecki Zabajka organizuje jedne z największych zawodów w regionie głównie w skokach przez przeszkody, ujeżdżeniu, rajdach długodystansowych, powożeniu oraz prowadzi aukcję koni zimnokrwistych, a nawet wyścigi psich zaprzęgów. Wstęp na imprezy jest wolny, więc jest to świetny sposób rodzinnego spędzenia czasu na świeżym powietrzu. Oprócz atrakcji typowo końskich w Zabajce można wypocząć na łonie natury, bo okolica jest nadzwyczaj piękna. Klub dysponuje hotelem, domkami kempingowymi, barem z bogatym meni, posiada wyznaczone szlaki piesze, ścieżki rowerowe itp.. Ośrodek jest atrakcyjny także pod względem obowiązujących opłat. Konkurencyjne są ceny m.in. noclegów w pokojach hotelowych i domkach kempingowych. Obecnie LKJ Zabajka to nowoczesny ośrodek dla miłośników koni i pięknej przyrody w każdym wieku. To miejsce gdzie każdy może znaleźć kawałek świata tylko dla siebie a także znaleźć końskich przyjaciół. A zaczęło się wszystko od grupki studentów i dwóch koni [ ]. Przyjazna Zabajka oferująca szereg atrakcji serdecznie zaprasza!!! Literatura 1. Bącal Katarzyna - przekaz ustny, 2. Kulesza Bernarda przekaz ustny, 3. Mrozowski E. Kronika Ludowego Klubu Jeździeckiego Zabajka ; 4. Klubowy folder reklamowy, 5. WHAT NOW THE HORSE IS DOING FOLK HORSE RIDING CLUB ZABAJKA Summary In our times very much horses are often used for the recreation, sport and the hippotherapy. Key word: the horse, sport, the recreation

34 34 DOSTĘPNOŚĆ ŚWIADCZEŃ ZDROWOTNYCH I USŁUG REHABILITACYJNYCH NA OBSZARACH WIEJSKICH Autor: Daniel Chrzan Akademia Wychowania Fizycznego Wydział Rehabilitacji Ruchowej Al. Jana Pawła II 78, Kraków Słowa kluczowe: świadczenia zdrowotne, usługi, rehabilitacja, wieś Wstęp W wyniku wprowadzenia w 1998 r. reformy systemu opieki zdrowotnej, dostępność do świadczeń zdrowotnych takich jak: badania diagnostyczne, podstawowa opieka zdrowotna, ambulatoryjne świadczenia specjalistyczne, świadczenia stomatologiczne, wysoko specjalistyczne, leczenie szpitalne, rehabilitacja lecznicza itd. oceniana jest negatywnie przez mieszkańców wsi [1, 5]. Działalnością prewencyjną i rehabilitacyjną wśród rolników prowadzi Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) na mocy ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników [4]. Ze świadczeń rehabilitacyjnych, mających formę świadczeń zdrowotnych, korzystają rolnicy i członkowie ich rodzin, spełniający warunki określone w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, tj. muszą posiadać prawo do świadczeń z Kasy i nie mogą pobierać stałej renty [3]. Do kierowania na świadczenia rehabilitacyjne uprawnieni są: lekarze podstawowej opieki zdrowotnej, lekarze rzeczoznawcy, komisje lekarskie KRUS rozpatrujące wnioski o przyznanie rolniczej renty inwalidzkiej. Z danych statystycznych KRUS, wynika, że w latach do oddziałów regionalnych Kas wpłynęło ponad 237 tys. wniosków od lekarzy ustalających skierowania na rehabilitację leczniczą. Obecnie notuje się wzrost zainteresowania tą formą świadczeń [3]. Celem pracy była ocena dostępności usług medycznych i rehabilitacyjnych dla osób mieszkających na wsi. Materiał i Metody

35 35 Dostępność świadczeń zdrowotnych i usług rehabilitacyjnych na wsi określono na podstawie wyników otrzymanych z badań ankietowych, przeprowadzonych od października do grudnia w 2007 r. Badaniami objęto losowo wybranych 140 studentów, z trzech krakowskich uczelni tj.: Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademii Wychowania Fizycznego i Akademii Rolniczej, którzy zamieszkiwali na wsi. Ocenę dostępności świadczeń i usług analizowano w kilku aspektach: dostępność lekarza pierwszego kontaktu, lekarzy specjalistów, leczenia szpitalnego, korzystania z prywatnych usług medycznych, korzystania z zakresu usług fizjoterapeutycznych w poradniach i ośrodkach rehabilitacyjno-leczniczych. Opinię powyższych zagadnień wyrażały osobiste i rodzinne doświadczenia respondentów. Omówienie wyników Z analizy opinii badanych respondentów wynika, że najłatwiej (ok. 73% opinii pozytywnych) można było uzyskać wizytę u lekarza pierwszego kontaktu (ryc. 1). 80,00% 70,00% 72,80% 60,00% 53,60% 50,00% 40,00% 30,00% 27,90% 31,40% 40,70% 20,00% 10,00% 0,00% 10,70% Ryc. 1. Dostępność usług medycznych i rehabilitacyjnych dla mieszkańców wsi Oznaczenia: 1- dostępność lekarza pierwszego kontaktu 2- dostępność lekarza specjalisty 3- korzystanie z prywatnych usług medycznych 4- korzystanie z leczenia szpitalnego 5- dostępność usług fizjoterapeutycznych 6- dostępność usług rehabilitacyjnych

36 36 Na ułatwienie tej dostępności, wpływ mają zapewne wybudowane na obszarach wiejskich ośrodki zdrowia. Obecność ich jest wysoko oceniana przez mieszkańców, z uwagi na możliwość korzystania z usług w ciągu dnia i w miejscu zamieszkania. Natomiast w porównaniu z wizytą w ośrodku, gorzej oceniano wizyty domowe. Jako czynniki, które są utrudnieniem dostania się do lekarza pierwszego kontaktu, respondenci wymieniali dość dużą odległość do ośrodka (27,1%), a także długie kolejki do lekarza (30,0%) i nie odpowiadające pacjentom godziny przyjmowania (20,7), (tab.1). Połowa ankietowanych (53,6%) potwierdzała osobiste lub kogoś z rodziny korzystanie z leczenia szpitalnego, wymieniając okoliczność przyjęcia do szpitala najczęściej poród, wypadek czy też przewlekłą chorobę ( rys. 1). Tabela 1. Czynniki utrudniające dostępność świadczeń zdrowotnych i usług rehabilitacyjnych [%] Lp. Wyszczególnienie czynników Duża odległość 27,1 46,4 4,3 0 37, Zła komunikacja 5,7 10,7 1,4 0 24, Brak rejestracji przez telefon 13,6 9, , Długie kolejki do rejestracji 9,3 3, Mała liczba przyjmowanych dziennie pacjentów 0 9, , Odległe terminy 0 35,0 0 5,7 33,6 12,1 7. Wcześniejsze zapisy na termin 0 60, , Długie kolejki do gabinetu 30,0 50, Nie odpowiadające godziny przyjmowania lub terminy turnusów leczniczych 20,7 37,1 12,9 0 55,7 12,9 10. Trudności w otrzymaniu skierowania 0 20,0 0 22,9 2,1 12,1 11. Prace w rolnictwie 6,4 22,1 0 25,7 32,9 30,0 12. Ponoszone koszty , ,4 Oznaczenia: 1. dostępność lekarza pierwszego kontaktu 2. dostępność lekarza specjalisty 3. korzystanie z prywatnych usług medycznych 4. korzystanie z leczenia szpitalnego 5. dostępność usług fizjoterapeutycznych 6. dostępność usług rehabilitacyjnych

37 37 W lżejszych przypadkach chorobowych najczęstszym powodem, który utrudniał przyjęcie pacjenta do szpitala były terminowe prace w rolnictwie (25,7%). Niejednokrotnie powstrzymywały one rolników od hospitalizowania. W dalszej kolejności wymieniano - trudności w otrzymaniu skierowania (22,9%), natomiast odległe terminy przyjęcia do szpitala nie stanowiły większego problemu w tym środowisku (tab1). Pozytywnie, w 40,7% oceniano również usługi rehabilitacyjno-lecznicze (ryc.1), które wg Dutkiewicz [3 ] dotyczą najczęściej chorób układu kostnego, powstałych w wyniku urazów, oraz chorób układu krążenia. Organizowane na terenie całej Polski turnusy rehabilitacyjne [2], w opinii ankietowanych, spełniały swoje zadanie, przywracając leczonym pacjentom aktywność i sprawność. Największym utrudnieniem uniemożliwiającym pobyt na wyznaczonym przez lekarzy lub komisje lekarskie turnusie rehabilitacyjnym była praca w rolnictwie (30,0%), a znacznie mniejszy odsetek stanowiły takie czynniki jak: nie odpowiadający termin turnusu, odległy termin i trudności w otrzymaniu skierowania (tab.1) Największe trudności wskazali respondenci w dostępności porad lekarzy specjalistów (27,9%) i usług fizjoterapeutycznych (31,4%), (ryc.1). Z pośród czynników wymienionych w tab.1, wysoki odsetek w obu świadczeniach stanowiły: duża odległość do lekarza specjalisty i zakładu fizjoterapeutycznego, odległe terminy świadczeń, niedogodne godziny przyjmowania pacjentów lub wykonywania usług i terminowa praca w rolnictwie. Ponadto innymi czynnikami były: długie kolejki, wcześniejsze zapisy na termin i trudności w otrzymaniu skierowania do lekarza specjalisty, a w przypadku usług fizjoterapeutycznych niedogodny rozkład jazdy środków lokomocji oraz sporadyczna komunikacja i brak rejestracji przez telefon ( tab.1). Badania wykazały, że bardzo wysoki odsetek ok. 90% ankietowanych i członków ich rodzin, ze względów na ponoszone koszty nie korzystało z prywatnych usług medycznych. Literatura 1. CBOS Cztery reformy w opinii społecznej: poinformowanie i ocena. Komunikat z badań. Warszawa. 2. Chrzan D Wypadki przy pracy rolniczej i możliwość korzystania z rehabilitacji leczniczej. Mat. III Ogólnopolskiej Młodzieżowej Konferencji Naukowej Młodzi naukowcy praktyce rolniczej nt. Wielofunkcyjność obszarów wiejskich, kwiecień, Rzeszów: Dutkiewicz E Działania rehabilitacyjne prowadzone przez KRUS. Prewencja i rehabilitacja, 3 : Dziennik Ustaw Nr 7, poz. 25, z póź. zm. 5. Ostrowska A Oczekiwania i realizacja wyrażanych potrzeb zdrowotnych pacjentów w świetle rozwiązań ustawowych. Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne VESALIUS

38 38 DZIEDZICTWO KULTUROWE MIKROREGIONU DOLINY STRUGU ELEMENTEM AKTYWIZACJI SPOŁECZNO-GOSPODARCZEJ Autor: Tetyana Ivanets Opiekun: prof. nadzw. dr hab. inż. Jan Krupa SKN Ekologiczno-Przyrodnicze Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania z siedzibą w Rzeszowie ull. Sucharskiego 2, Rzeszów Słowa kluczowe: Dolina Strugu, dziedzictwo kulturowe, rozwój turystyki Wstęp Związki turystyki z kulturą są ścisłe i wzajemne. Turystyka chroni, wzbogaca i polaryzuje dziedzictwo kulturowe, kultura zaś inspiruje rozwój turystyki. Kultura współcześnie stanowi ważną część produktu turystycznego, a turystyka kulturowa stała się uznanym segmentem rynku turystycznego świata i ma duże perspektywy rozwoju, w tym również w Polsce [Gołembski 2003]. Atrakcyjność turystyczna przejawia się poprzez istnienie określonej, charakterystycznej cechy przyciągającej turystów w określone tereny. Powinna być ona rozpatrywana kompleksowo, a decydują o niej m.in. takie czynniki, jak: walory turystyczne (przyrodnicze i kulturowe), dostępność komunikacyjna, baza towarzysząca [Jędrzejczyk i Mynarski 2003]. Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie atrakcyjności turystycznej i krajoznawczej oraz dziedzictwa kulturowego mikroregionu Dolina Strugu w aspekcie przeobrażeń społeczno-gospodarczych i rozwoju turystyki. Ogólna charakterystyka mikroregionu Dolina Strugu W 1994 roku na rzecz lokalnego rozwoju, bez oczekiwania na pomysły i stałe wsparcie z zewnątrz został utworzony mikroregion Dolina Strugu, którego działalność polega na koncepcji programu Sami sobie. Celem programu jest inspirowanie korzystnych przeobrażeń gospodarczych, wspieranie lokalnej społeczności, troska o duchowość człowieka, przeciwdziałanie patologiom, szczególnie alkoholizmowi. Mikroregion Dolina Strugu obejmuje tereny czterech gmin: Tyczyna, Błażowej, Chmielnika i Hyżnego, usytuowanych w centralnej części Podkarpacia, nad brzegami rzeki

39 39 Strug. Tereny czterech gmin położone są na granicy dwóch krain: Pradoliny Podkarpackiej i Pogórza Dynowskiego. Zrzeszone w mikroregionie gminy charakteryzują zbliżone uwarunkowania przyrodnicze oraz podobne problemy wynikające z uwarunkowań ekonomicznych. Omawiany mikroregion Dolina Strugu ma rolniczy charakter. Rolnictwo tego obszaru dostarcza żywność o dużych walorach ekologicznych, która jest wytwarzana metodami tradycyjnymi. Mikroregion posiada dobrze rozwiniętą infrastrukturę techniczną, sieć telefoniczną oraz bardzo korzystne położenie komunikacyjne, gdyż jest usytuowany w pobliżu Rzeszowa. Dolina Strugu jest obszarem atrakcyjnym tak pod względem turystycznym, jak i krajoznawczym. Bogactwo przyrody, liczne szlaki turystyczne, warte uwagi zabytki oraz żywe tradycje ludowe przyczyniają się do coraz większego zainteresowania mikroregionem. Gmina i miasto Tyczyn położone są na obszarze dwóch krain geograficznych: Kotliny Sandomierskiej i Pogórza Karpackiego. W skład gminy wchodzi miasto Tyczyn oraz sześć sołectw: Biała, Borek Stary, Budziwój, Hermanowa, Kielnarowa i Matysówka. Obszar gminy wynosi około 84 km 2. Gminę Tyczyn wyróżnia malowniczy pagórkowaty krajobraz, naturalny charakter środowiska przyrodniczego oraz bardzo korzystne położenie komunikacyjne. W gminie z powodzeniem są kultywowane tradycje kultury ludowej, działają tutaj liczne zespoły taneczne i śpiewacze: Zespół Śpiewaczy Tyczyniacy, Zespół Śpiewaczy Matysowianki, Zespół Śpiewaczo-Obrzędowy Budziwoje, Kapela Ludowa Wójta Tycznera, Orkiestra Dęta w Borku Starym i wiele innych. Życie kulturalne organizują domy ludowe oraz Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury. Corocznie w gminie są organizowane wojewódzkie i powiatowe imprezy, m.in.: Wojewódzki Konkurs Zwyczaje i Obrzędy Ludowe, Powiatowy Przegląd Obrzędowego Folkloru Dzieci Szczodroki oraz Powiatowa Parada Orkiestr Dętych. W Galerii Miejsko-Gminnego Ośrodka kultury podziwiać można wystawy twórców ludowych. Prezentowane są wyroby tradycyjnego kowalstwa użytkowego, wystawy haftów, szyszek weselnych, wystawy rzeźbiarstwa i malarstwa Do ośrodków krzewienia kultury należą również Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna (Tyczyn), Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania z siedzibą w Rzeszowie (Centrum Turystyki i Rekreacji w Kielnarowej) oraz Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza (Tyczyn). Bardzo ważną rolę na obszarach wiejskich odgrywają Koła Gospodyń Wiejskich. Działalność koła polega na przygotowaniu uroczystości i spotkań z okazji tradycyjnych świąt religijnych. W podtrzymaniu tradycji ludowej wiodącą rolę pełnią dożynki, które w gminie są obchodzone jako Święto Chleba Doliny Strugu. Impreza odbywa się w tyczyńskim parku i gromadzi kilkutysięczny tłum dożynkowych gości [Drążek 2005]. Wśród okolicznych miejscowości pod względem krajoznawczym na szczególną uwagę zasługuje siedziba władz miasta i gminy - miasto Tyczyn. Będąc w Tyczynie warto zobaczyć

40 40 zachowany dawny układ urbanistyczny z rynkiem, zabytkowe kamieniczki, Muzeum Regionalny, zespół kościelno-plebański oraz zespół pałacowo-parkowy. Gmina Błażowa zajmuje powierzchnię 112,7 km 2 i leży w centralne części województwa Podkarpackiego, niedaleko Rzeszowa. W skład gminy wchodzą, m.in. miejscowości - Błażowa, Błażowa Dolna, Błażowa Górna, Nowy Borek, Białka, Kąkolówka, Lecka, Futoma, Piątkowa. Życie kulturalne gminy Błażowa skupia się wokół Gminnego Ośrodka Kultury, który zajmuje się, m.in. organizowaniem obchodów rocznic państwowych i historycznych, jest organizatorem wystaw artystycznych i tańca towarzyskiego oraz prowadzi dziecięcy zespół instrumentalno-wokalny. Cyklicznie organizowana jest plenerowa impreza Starych potraw smak i urok połączona z wojewódzkim spotkaniem Kapel Ludowych, Jarmark Błażowski, Gminne Święto Plonów oraz Powiatowy Konkurs Pisanek. Wizytówką gminy są działające liczne zespoły artystyczne i muzyczne. Działa w gminie, m.in. znana w kraju i poza jego granicami Kapela ludowa z Futomy, wielokrotnie nagradzany w przeglądach i konkursach Zespół regionalny Futomianie, chór mieszany wielogłosowy z Białki oraz orkiestra dęta. Do popularyzacji, ochrony dziedzictwa kulturowego oraz gromadzenia zabytków w gminie Błażowa w wielkim stopniu przyczynia się Towarzystwo Miłośników Ziemi Błażowskiej. Pod względem turystycznym gmina Błażowa ma charakter krajoznawczowypoczynkowy z dominującą funkcją krajoznawczą. Na południe od miasta Błażowa ciągnie się pasmo wzgórz pełne pięknych i ciekawych zabytków. W rejonie pobliskiego przysiołka Mójka utworzono w 1997 roku rezerwat przyrody Mójka o charakterze faunistycznoflorystycznym, będący siedliskiem bobrów. Na terenie północnych stoków pasma Wilcze znajduje się utworzony w 1997 roku rezerwat przyrody Wilcze o powierzchni ponad 342 hektary [Kłos 2005]. Około 24 km od Rzeszowa, w południowo-wschodniej części województwa podkarpackiego w malowniczym krajobrazie leży gmina Hyżne o powierzchni około 51 km 2 W skład gminy wchodzi 7 sołectw: Brzezówka, Dylągówka, Grzegorzówka, Hyżne, Nieborów, Szklary, Wólka Hyżnieńska. Gminę charakteryzują korzystne warunki klimatyczne i glebowe, co sprzyja rolnictwu. Ze względu na bogatą szatę roślinną i budowę geomorfologiczną obszar gminy jest objęty ochroną krajobrazową. Znajduje się na tym obszarze Hyżniańsko-Gwoźnicki Obszar Chronionego Krajobrazu. Ważnym elementem krajobrazu i cennym obiektem przyrodniczym są pomniki przyrody. Działalność kulturalną gminy Hyżne koordynuje głównie Gminny Ośrodek Kultury. Na terenie gminy działa znany w kraju i za granicą Zespół Pieśni i Tańca Hyżniacy, Kapela Ludowa Tadlów, Zespół Wokalno - Taneczny Sagat oraz Orkiestra Dęta w Dylągówce.

41 41 W województwie podkarpackim Gmina Hyżne jest znana z różnego rodzaju haftów ręcznych wykonanych przez Stanisławę Wróbel. W okresie letnim organizowane są warsztaty haftu ręcznego dla młodzieży. Na terenie gminy zachowały się warte zwiedzenia zabytki przeszłości, jak dawny klasycystyczny dwór i resztki parku, Izba Muzealna poświęcona gen. Władysławowi Sikorskiemu oraz późnobarokowy kościół parafialny p.w. Narodzenia Matki Boskiej w Hyżnym będący znaczący Sanktuarium Maryjnym. Istotną rolę w rozwoju turystyki pełni wioska Dylągówka, w której znajduje się ośrodek sportów narciarskich z dwoma wyciągami i sztuczny zalew z kąpieliskiem. W okresie zimowym we wsi organizowane są różne imprezy sportowe oraz kuligi. Na północnym skraju Pogórza Dynowskiego niedaleko Rzeszowa położona jest gmina Chmielnik. Gmina zajmuje obszar o powierzchni ok. 53 km 2. W skład gminy wchodzą następujące wsie: Chmielnik, Borówki, Wola Rafałowska, Zabratówka i Błędowa Tyczyńska. Gmina Chmielnik jest znana ze znakomitej wody źródlanej Alfred oraz wyrobu zdrowych produktów żywnościowych. Około 72% powierzchni gminy wchodzi w skład Hyżniańsko- Gwoźnickiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Wiodącą rolę w zakresie upowszechniania kultury w gminie Chmielnik pełnią biblioteki oraz szkoły. Organizowane są liczne imprezy kulturowe, rozrywkowe, pokazy i konkursy. Corocznie w gminie organizowane są uroczystości dotyczące dożynek gminnych oraz Święta Polskiej Niezapominajki. Od pięciu lat organizowane są spotkania z kulturą żydowską. Na obszarze gminy zachowały się nieliczne pamiątki przeszłości. Do najciekawszych należy zaliczyć kościół parafialny p.w. św. Bartłomieja w Chmielniku (XVII w.) i zespół kościelno plebański p.w. św. Trójcy z XIX wieku w Woli Rafałowskiej. Podsumowanie Mikroregion Dolina Strugu to przede wszystkim czyste powietrze, wiejska i smaczna żywność, podgórski klimat, źródła mineralne oraz atrakcyjne zabytki i ciekawe imprezy kulturowe. Na obszarze mikroregionu każdy może znaleźć coś dla siebie. Miłośnicy piękna przyrody i krajobrazu będą zachwyceni bogactwem flory i fauny Hyżniańsko Gwoźnickiego Obszaru Chronionego Krajobrazu, florystycznym rezerwatem Wilcze oraz unikatowym siedliskiem bobrów chronionych w rezerwacie przyrody Mójka. Piękno przyrody okolicznych miejscowości podziwiać można podróżując kolejką wąskotorową, która biegnie z Przeworska do Dynowa, przez najdłuższy w Europie tunel znajdujący się w Szklarach. Na zwolenników turystyki aktywnej, szczególnie pieszej i rowerowej czekają liczne szlaki turystyczne (niebieski górski, czarny górski i żółty nizinny) oraz dwa wyciągi narciarskie w Dylągówce. Miłośnicy przeszłości znajdą tutaj zabytkową architekturę sakralną, pałace i dwory oraz muzea bogate w eksponaty historyczne. Smakosze dobrego, wiejskiego

42 42 jadła mogą uczestniczyć w cyklicznych, kulinarnych imprezach, np. w plenerowej imprezie Starych potraw smak i urok w Błażowej oraz w konkursach na najlepsze świąteczne wyroby kulinarne organizowanych przez domy kultury. Dużym zainteresowaniem cieszą się również wystawy rękodzieła ludowego (kowalstwa, malarstwa czy rzeźbiarstwa), stanowiące o atrakcyjności mikroregionu, będące elementem jego promocji oraz dodatkowym źródłem zarobkowania jego mieszkańców. Literatura Drążek B Praca dyplomowa magisterska pt. Wybrane zwyczaje i obrzędy ludowe Doliny Strugu jako element turystyki kulturowej, WSIiZ, Rzeszów (maszynopis), Gołembski G Kierunki rozwoju badań naukowych w turystyce, PWN, Warszawa, 221. Kłos S. 2005, Podkarpackie: Przewodnik po województwie, Bosz, Olszanica, i Jędrzejczyk I., Mynarski W Turystyka w Polsce w warunkach integracji europejskiej i globalizacji rynku światowego, AWF, Katowice, 284. Stachowski Z., Szczepański K Szanse i bariery w rozwoju gmin, Tyczyn, Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemysłowe Dolina Strugu w Tyczynie, Literatura uzupełniająca 1. Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Chmielnik, lipiec 2004, Plan Rozwoju Lokalnego, czerwiec 2004, Gmina Błażowa, Rzeszowska Agencja Rozwoju Lokalnego w Rzeszowie, lipiec 2004, Gmina Hyżne, Plan Rozwoju Lokalnego, The cultural heritage as an element of the Strug Valley s social and economic activity Summary Kay words: the Strug Valley mikroregion, cultural heritage, tourism development. The main purpose of this article is to introduce sightseeing, tourism attractions and the cultural heritage of the mikroregion Strug Valley the context of social and economic changes. The mikroregion of Strug Valley consists of four communities: Tychyn, Blazowa, Chmielnik and Hyzne that are located in the central part of the Podkarpacie region along the Strug River. The communes have the similar natural conditions for agriculture production and similar problems due to the economic conditions. The mikroregion of Strug Valley is a very attractive area for both tourism and sightseeing. The natural resources, a large number of trails, worth seeing landmarks and folk traditions make the region more and more interesting for tourists. Numerous dancing and musical folk groups, cultural events, traditional delicious cuisine and handcraft have a large affect on tourism development of the Strug Valley.

43 43 KONCEPCJA ZWIĘKSZENIA ZASOBÓW DYSPOZYCYJNYCH WODY W SIECI WODOCIĄGOWEJ SOŁECTWA BYSTRA ŚLĄSKA Autorzy: Kołtunowicz Marcin, Krawczyk Krzysztof, Lis Paweł, Sikora Jakub, Zemanek Janusz Opiekun: dr hab. inż. Andrzej Woźniak Koło Naukowe Techniki Rolniczej Sekcja Infrastruktury Akademia Rolnicza w Krakowie, Wydział Agroinżynierii Kraków , ul. Balicka 116B Budynek E l Słowa kluczowe: ujęcie wody, zbiornik zapasowy wody, złoże infiltracyjne; Wstęp Jedną z najstarszych form ujmowania wody przez człowieka jest ujęcie powierzchniowe. Takie rozwiązanie charakteryzuje się stosunkowo niewielkimi kosztami budowy i eksploatacji oraz niskim stopniem skomplikowania. Przykładowy schemat takiego ujęcia przedstawia rysunek 1. Woda prosto z ujęcia powierzchniowego kierowana jest na złoże infiltracyjne, gdzie grawitacyjnie przesiąkając przez kolejne warstwy (o coraz mniejszej gramaturze cząstek mineralnych) zostaje wstępnie oczyszczona. Drugi stopień oczyszczania to filtry pospieszne czyli kolejne (nieco grubsze niż poprzednie i o większej powierzchni wymiany) złoże infiltracyjne. Tak oczyszczona woda jest jeszcze chlorowania w celu unieszkodliwienia zanieczyszczeń organicznych. Następnie wykorzystując różnicę wysokości poszczególnych punktów instalacji woda grawitacyjnie jest dostarczana magistralą do zbiorników wyrównawczych (zbiorniki małej pojemności mające na celu niwelację dobowego zróżnicowania rozbioru wody), a z nich do sieci rozdzielczej.

44 44 Rys. 1. Schemat technologiczny Stacji Wodociągowej w Bystrej Śląskiej. Wprowadzenie Z uwagi na znaczne zanieczyszczenie wód takie rozwiązanie w swojej podstawowej formie (bez specjalistycznych stacji uzdatniania) stosowane jest coraz rzadziej. Woda w potokach górskich, na których realizuje się taką formę ujmowania charakteryzuje się bardzo dobrą jakością (potok Białka - I klasa czystości wody), a problemy występujące przy korzystaniu z powierzchniowych ujęć wody na potokach i rzekach górskich wynikają głównie z okresowych stanów wysokiej mętności i wiążą się ściśle z zagospodarowaniem zlewni i ilością opadów [3]. Człowiek może wpływać tylko na pierwszy z tych czynników planując, wprowadzając i realizując odpowiednią gospodarkę leśną na obszarze zlewni powyżej ujęcia. W analizowanym przykładzie Bystrej Śląskiej, Spółka Wodociągowa nieustannie prowadzi negocjacje z przedstawicielem Lasów Państwowych dotyczące zagospodarowania zlewni. Zdarza się jednak, jak to miało miejsce w 2006 roku, że w czasie opadów, w górnych partiach zlewni Nadleśnictwo prowadziło prace ziemne podbudowy nowej drogi leśnej. Doprowadziło to do długotrwałego zmętnienia wód potoku Białki i wielu późniejszych konsekwencji. Drugi czynnik wiąże się ściśle z uwarunkowaniami klimatycznymi. Jedną z niekorzystnych cech klimatu umiarkowanego jest częste, przemienne występowanie suszy a po nich gwałtownych ulew. Pojawiają się one okresowo, w różnych porach roku i często powodują poważne zaburzenia w gospodarce wodnej. Silne opady, szczególnie w regionach o nasilonej antropopresji, po nasyceniu gleby spływają powierzchniowo. Brak lub niedostatek runa leśnego powodują, że wody te porywają znaczne ilości materii (erozja gleby) zarówno mineralnej jak i organicznej. Ilość niesionego przez wodę ładunku jest uwarunkowana intensywnością opadów oraz nachyleniem stoków [3]. Zmętniona woda docierając do powierzchniowego ujęcia ze złożem infiltracyjnym powoduje

45 45 jego szybkie zakolmatowanie. Złoże, które w normalnych warunkach wymaga płukania raz w tygodniu zamula się w przeciągu kilku godzin. Jego oczyszczenie wymaga dużych ilości czystej wody (zbiornik wody do płukania), która zostaje zużyta w jednym cyklu płukania. Po kolejnym zakolmatowaniu złoża ujęcia nie spełniają swojej funkcji. Budowa specjalistycznych zakładów uzdatniania wody wykorzystujących technologię o wysokim stopniu skomplikowania powoduje zwiększanie kosztów inwestycyjnych oraz eksploatacyjnych, a nie zawsze jest konieczna [4]. Wysoce efektywnym i jednocześnie bardzo prostym rozwiązaniem umożliwiającym ograniczenie kosztów jest magazynowanie wody w specjalnych zbiornikach. Zgromadzona w ten sposób rezerwa umożliwia wyłączenie ujęcia (całkowite odcięcie wody dostarczanej na złoże infiltracyjne) w momencie, gdy zmętnienie wody osiągnie określony stopień lub w przypadku wystąpienia innych zanieczyszczeń. Znaczenie zbiornika zapasowego jest tym bardziej szczególne wówczas, gdy zanieczyszczenia lub ich potencjalne występowanie wymagają skomplikowanych oraz czasochłonnych analiz oraz zabiegów uzdatniania wody. Budowla taka jest stosunkowo mało skomplikowana. Nie wymaga ona specjalistycznej obsługi ani dodatkowych nakładów eksploatacyjnych. Zazwyczaj składa się z dwukomorowego zbiornika wykonanego z betonu. W celu utrzymania niskiej temperatury korzystne jest aby budowla została obsypana wałem ziemnym lub wkomponowana we wzniesienie. Woda do komory dostarczana jest przez zawór pływakowy, który odcina dopływ w przypadku napełnienia, a odprowadzana do sieci zbiorczej przez kosz ssawny. Dodatkowym elementem jest spust denny używany głównie przy czyszczeniu komory. W celu zabezpieczenia zaworów sterujących zasilaniem zbiorników, zasilaniem sieci z poszczególnych komór, wodomierzy oraz samej wody konieczne jest również zbudowanie przylegającego do komór pomieszczenia (sterowni). Spółka Wodociągowa w Bystrej posiada czynną sieć o łącznej długości ,4 m z czego ,9 m to sieć główna. Zasila ona 995 odbiorców indywidualnych oraz 20 odbiorców zbiorowych, do których zalicza się: hotele, domy wczasowe, rozlewnię wody mineralnej, szpital, sklepy, bank, itp. Rocznie wpuszcza ona do sieci około 155 tyś m 3 wody. Na podstawie danych o poborze (odczyty wodomierzy) udostępnionych przez Spółkę Wodociągową wyznaczono średnie wartości dobowego zużycia wody. Jej średnie dobowe zapotrzebowanie dla sołectwa wynosi 425 m 3. Dla odbiorców indywidualnych wartość tę określono na 0,3788 m 3. Biorąc pod uwagę planowany rozwój sołectwa w ciągu najbliższych pięciu lat o 14% (w związku z atrakcyjnością regionu duża część dotychczasowych terenów rolniczych nieposiadających pozwolenia na zabudowę zmienia swój status na działki budowlane) oraz straty przesyłowe na poziomie 10% zapotrzebowanie na wodę w sołectwie w roku 2011 wyniesie 195 tyś. m 3 rocznie czyli 527 m 3 dobowo.

46 46 Określenie pojemności zbiornika może odbywać się różnymi sposobami, najczęściej jednak ustala się długość okresów zmętnienia wody w stosunku do zapotrzebowania na wodę w tych okresach. Zbiornik taki powinien stworzyć zapas pokrywający zapotrzebowanie na czas conajmniej 48 godzin. Jest to jednak minimum, zbiorniki powinno się projektować, aby pomieściły zapas odpowiadający 2 do 10 krotnej objętości dobowego zużycia [1]. Budowa zbyt dużych zbiorników nie jest uzasadniona ekonomicznie i eksploatacyjnie [2]. Po pierwsze opady uniemożliwiające pobór wody z ujęcia raczej nie przekraczają kilku dni, a po drugie zbiorniki wyrównawcze nie mają pełnić roli zbiorników retencyjnych. W zależności od parametrów biochemicznych i temperatury wody, jej długie przetrzymywanie w komorach może doprowadzić do niekorzystnych zmian, których następstwem jest obniżenie się jakości wody. Projektując zbiorniki wody surowej należy wziąć więc pod uwagę potrzebę wymiany wody ze względu na zmianę jej parametrów. Wnioski 1. W chwili obecnej Spółka Wodociągowa w Bystrej nie zapewnia 100% gwarancji dostarczania dobrej jakości wody mieszkańcom w przypadku nadmiernego jej zmętnienia w potoku. 2. Najbardziej racjonalnym rozwiązaniem problemu zaopatrzenia w wodę jest utworzenie odpowiedniej rezerwy i w razie potrzeby wprowadzenie jej do sieci. 3. W celu zabezpieczenia potrzeb aktualnych i potencjalnych odbiorców konieczne jest zbudowanie zbiornika o pojemności asekuracyjnej 1000 m 3. Bibliografia 1. Borowa M Rzeczywista i prognozowana wielkość zapotrzebowania na wodę w latach w Warszawie, GWiTS 4/2003 s Błażejewski R., Waack A Zużycie wody wodociągowej w wybranych wsiach woj. poznańskiego. Konferencja Naukowo-Techniczna nt. Zapotrzebowania w wodę miast i wsi, t. III. Poznań, s Ratomska B., Gądek W., Marek B. Parametry geomorfologiczne a przepływ maksymalny o określonym prawdopodobieństwie pojawiania się w zlewniach niekontrolowanych, III Konferencja Naukowa Współczesne problemy Inżynierii Wodnej", Wisła, Więzik U., Więzik B Ekologiczne uwarunkowania gospodarki wodnej w zlew Dom Handlowy Nauki PAN. An assessment of storage reservoir application in water supply system of the Bystra Śląska community Summary Problems with using surface water intakes on rivers and mountain streams usually result from seasonal high turbidity states of waters mainly caused by intensive precipitation and deforestration of the catchment area. These relatively short periods of water quality worsening make necessary construction of

47 47 water treatment plants using highly sophisticated technologies, which incurs considerable investment and operational costs. Water storage in specially constructed reservoirs is a very simple and efficient solution which allows to limit costs. Water reserves accumulated in this way make possible cutting off the intake at the moment when water turbidity reaches certain degree or if other pollution is registered. A storage reservoir is particularly important when pollution requires complicated methods of water treatment. Various methods may be applied to determine the reservoir capacity through the assessment of water turbidity. However, the reservoirs should be designed in the way to allow them to store water reserves corresponding to between twice and ten times the volume of daily water requirement. They guarantee to survive a break in water collection from a water intake and cover water demand for at least 48 hours. Keywords: water intake, water storage reservoir MELIORACJE POZYTYWNY I NEGATYWNY WPŁYW NA ŚRODOWISKO Autorzy: Barbara Gubernat, Ewa Stompor Chrzan Sekcja Kształtowania i Ochrony Terenów Zieleni SKN Włościanin UR Wydział Biologiczno- Rolniczy Ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów Możemy wyróżnić następujące rodzaje melioracji: rolne lub leśne, wodne oraz środowiskowe. Według Somorowskiego (1992) melioracje rolne utożsamiane są z ulepszeniem" środowiska rolniczego, a więc z całym kompleksem przedsięwzięć służących do regulacji stosunków wodnych, cieplnych, powietrznych lub pokarmowych gleb w kontekście polepszenia ich żyzności przy równoczesnej ochronie środowiska. Powstało również pojęcie melioracji środowiskowych. Melioracje środowiskowe stanowią wewnętrznie zgodny, co do etapów realizacji i wzajemnych uwarunkowań, system zabiegów podejmowanych w ciągłym procesie programowania, projektowania, wykonywania i eksploatacji dla kompleksowego urządzania przestrzeni rolniczej i wiejskiej o wielofunkcyjnym charakterze. Podstawowym kryterium tych działań powinny być zasady zrównoważonego, ekologicznego rozwoju. Pojęcie melioracje wodne jest interpretowane różnie. Stąpel (1986) stwierdza: Melioracje wodne polegają na skoncentrowaniu zmian nawilgotnienia gleby w przedziale optymalnym dla rozwoju roślin uprawnych". Kindler i Brzeziński (1979) dodają do tej definicji:... i stworzeniu optymalnych warunków uwilgotnienia siedlisk dla zaspokojenia potrzeb wodnych roślin". Hydrotechnicy określają melioracje wodne (Kowalik

48 48 i Abramski 1970) jako dziedzinę techniki zajmującą się regulacją stosunków wodnych w glebie, w celu doskonalenia własności pod kątem potrzeb produkcji roślinnej przez osuszanie, sztuczne nawadnianie i zabezpieczenie przed erozją. W kontekście podanych definicji i określeń widać, że racjonalne gospodarowanie wodą stanowi element melioracji rolnych. Natomiast melioracje wodne należy utożsamiać z działaniami technicznymi (budowanie sieci rowów, pompowni, instalowanie systemów deszczowni itp.) głównie na terenach rolnych, w których znaczenie sterowania zasobami wodnymi jest najistotniejsze. Można mówić o gospodarowaniu wodą w systemach wodnomelioracyjnych. Podstawowym celem wszelkich prac melioracyjnych było stworzenie optymalnych dla produkcji rolnej stosunków wodnych użytków rolnych. Uzasadniały to względy ekonomiczne i socjalne, czyli brak miejsc pracy i żywności ( Thompson 1978). Do pozytywnych efektów melioracji, a zwłaszcza odwodnień, zaliczyć należy: poprawę właściwości fizycznych gleb (np. glejowych), zwiększenie ich retencyjności, możliwość wcześniejszego rozpoczynania prac uprawowych. Korzystnym gospodarczo efektom melioracji, zwłaszcza odwadniających, towarzyszyły zmiany w środowisku naturalnym: przesuszenie, nasilenie procesów erozyjnych, murszenie torfów i bardzo ważne dla gospodarki wodnej zmiany bilansu wodnego. Działalność meliorantów często sprzyjała wylesianiu, przekształcaniu naturalnych reżimów przepływu wody w ciekach i zmianom w ekosystemach wodnych przez regulację rzek. Obniżenie poziomów wód gruntowych w wyniku melioracji sprzyjało stepowieniu dużych powierzchni, zanikowi bagien, oczek wodnych, obniżeniu poziomu wody w jeziorach oraz przekształceniu siedlisk roślin. Również melioracje przeprowadzone w lasach oceniane są pozytywnie i negatywnie. W ostatnich czterdziestu latach dominowały w Polsce odwodnienia obszarów leśnych silnie uwilgotnionych: borów bagiennych, łęgów i lasów wilgotnych. Melioracje nawadniające (podsiąkowe i zalewowe) lasów stanowiły niewielki procent. Duże znaczenie miały nawodnienia deszczowniane w szkółkach leśnych. Do efektów pozytywnych melioracji wodnych w lasach należą: ułatwienie wykonywania zabiegów hodowlanych i ochronnych, poprawa warunków pozyskiwania i wywozu drewna, a przez to i stanu sanitarnego lasu, zwiększenie użytecznej retencji wodnej gleb. Przy ocenie negatywnych skutków melioracji terenów rolnych i leśnych należy uwzględnić: przyjęcie błędnej koncepcji melioracji, popełnione błędy w sztuce inżynierskiej, brak konserwacji, remontów oraz złą eksploatację urządzeń, niewykonywanie modernizacji urządzeń w toku ich eksploatacji, niesprzyjające warunki klimatyczne, a zwłaszcza okresowo występujące susze, wpływ czynnika antropogenicznego niezależnego od meliorantów, wylesienia powodujące zabagnienia. Jak widać, część z tych przyczyn nie jest zależna od meliorantów. Współczesne podejście do melioracji powinno zapobiec popełnianym w przeszłości błędom. Można to będzie osiągnąć poprzez stosowanie rozwiązań kompromisowych. W zakresie melioracji powinno się w coraz większym stopniu uwzględniać przesłanki ochrony środowiska formułowane w trakcie programowania, projektowania, wykonawstwa eksploatacji i rolniczego wykorzystania zmeliorowanego terenu (Ciepielowski 1999).

49 49 Istnieją kontrowersje odnośnie do działalności meliorantów; dominuje ocena negatywna tej działalności, w małym stopniu docenia się ich role w rozwoju gospodarczym kraju. W okresie półtorawiekowym zmeliorowano w Polsce około 4,5 mln ha gruntów ornych i około 2 mln ha użytków zielonych ( Współczesne problemy melioracji" 1993). Dzięki tym zabiegom powiększone zostały obszary uprawne i wzrosła produkcja rolna. Na przykład, efektem budowy Kanału Wieprz-Krzna był wzrost plonów zbóż o 87%, siana o 148%, skupu mleka o 584%, żywca wieprzowego o 89,6%. Obecnie intensywność melioracji podstawowych i szczegółowych jest mniejsza w porównaniu z latami poprzednimi (Ciepielowski 1999). W Polsce w XIX wieku rozpoczęto prace ukierunkowane na intensyfikację produkcji rolnej przez poprawę stosunków wodnych gleb, ochronę dolin przed powodziami, zapobieganie erozji gleb oraz odwodnienie i rolnicze zagospodarowanie dużych mokradeł. W największym zakresie prowadzono je w XX stuleciu, szczególnie w okresie międzywojennym oraz w latach Po 1980 roku, kiedy uregulowania stosunków wodnych wymagało jeszcze około 3,5 mln ha, prace melioracyjne zostały zahamowane. Od tej pory obserwuje się stopniową dekapitalizację istniejących urządzeń melioracyjnych. Niewielkie środki budżetowe były kierowane głównie na utrzymanie stanu istniejących urządzeń melioracji podstawowych (rzek). Struktura organizacyjna administracji od 1958 roku rozróżniała rzeki żeglowne i spławne (7600 km), którymi zarządzała gospodarka wodna, urządzenia melioracji podstawowych (tab.1), w których szerokość dna cieków przy ujściu jest większa od 1,5 m i urządzenia melioracji szczegółowych (tab.2), którymi zarządzał resort rolnictwa ( Thompson 1978). W 2000 roku Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi szacowało, iż 9,2 mln ha użytków rolnych wymaga zabiegów melioracyjnych. Oznaczało to, iż w tymże roku pokryto 72,2% potrzeb. Regulacja rzek objęła dotąd około 50% ich łącznej długości, co pokrywa zdecydowaną większość potrzeb. Długość istniejących wałów nadrzecznych jest znaczna, ale częstokroć kiepski stan przyczynia się do częstego ich przerywania przez wody powodziowe. Wały chronią przed zalewami powodziowymi około milion hektarów gruntów, co stanowi około 5% użytków rolnych Polski (Thompson 1978). Względy ekologiczne uwzględniano większą skalę w latach osiemdziesiątych XX wieku. Już w latach sześćdziesiątych wdrażano biotechniczną zabudowę cieków, czyli umacnianie brzegów rzek za pomocą roślinności a nie betonu. Niemniej już w 1974 roku ustawa prawo wodne (Dz.U. Nr 38, póz. 230) wymagała uwzględniania walorów przyrodniczych przy regulacji rzek, a w 1979 roku Zarządzenie nr 69 Ministra Rolnictwa (Dz.U. Min. Roi. Nr 5, póz. 17) określiło potrzebę i zasady prowadzenia zadrzewień na terenach meliorowanych. Ustawa o ochronie i kształtowaniu środowiska z 31 stycznia 1980 roku (Dz.U. Nr 3, póz. 6 ze zmianami) wprowadziła obowiązek wykonywania ocen oddziaływania na środowisko dla robót polegających na regulacji wód, budowie wałów przeciwpowodziowych oraz robót melioracyjnych, odwodnień budowlanych i innych robót ziemnych zmieniających stosunki wodne na terenach o szczególnej wartości przyrodniczej". Począwszy od 1985 roku w wykazach inwestycji szczególnie uciążliwych dla środowiska (Monit. Poi. Nr 8, póz. 74) wymieniono inwestycje

50 50 powodujące pogorszenie stosunków wodnych (czyli odwodnienia) na terenach o szczególnych wartościach społeczno-gospodarczych oraz wystąpienie szkodliwego oddziaływania na uprawy rolne i leśne na obszarze ponad 50 ha. W aktualnie obowiązującym Rozporządzeniu Rady Ministrów z 24 września 2002 roku (Dz.U. Nr 179, póz. 1490) do inwestycji wymagających sporządzenia raportu o oddziaływaniu na środowisko zaliczono: melioracje na obszarze nie mniejszym niż 20 ha, regulacje rzek i urządzenia przeciwpowodziowe z wyłączeniem ich konserwacji i rekonstrukcji, urządzenia mające na celu piętrzenie wody na wysokość nie mniejsza odkryte lub rurociągi o średnicy nie mniejszej niż 40 mm służące do przesyłania wody oraz urządzenia do przerzutu wody. Powyższe prace nie wymagają uzyskiwania pozwolenia zintegrowanego w myśl Rozporządzenia Ministra Środowiska z 26 lipca 2002 roku (Dz..U. Nr 122, poz.1055) (Ilnicki 1992). LITERATURA 1. Ciepielowski A., 1999r., Podstawy gospodarowania wodą, Wyd. SGGW, Warszawa, ss: Ilniecki P.,1992r., Przeglądy ekologiczne obiektów meliorowanych drogą do uwzględnienia wymogów Ochrony Środowiska przyrodniczego, Materiały Konf. Nauk. Kom. Melior. 3. Kindler, Brzeziński, 1979r., Hydrologiczne gospodarcze modele zlewni, Wyd. IMUZ 4. Kowalik, Abramski, 1970r., Miejsce melioracji wodnych wśród naukowej terminologii, Wyd. Wiadomości Melioracyjne i Łąkarstwo 3 5. Sommorowski, 1992r., O profilu kształcenia na wydziale Melioracji i Inżynierii Środowiska, Przegląd naukowo-gospodarczy, Wyd. SGGW 6. Stąpel, 1986r., Rozstawy derenowania gruntów ornych. Podstawy teoretyczne i metody obliczania, wyd. IMUZ 7. Thompson L. M., 1978r., Gleba I jej żyzność, Wyd. Państwowe wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, ss: 547 Drainages positive and negative Influence on Environment Summary Land quality improvement is sorted into following kinds: - agricultural - forest - water - environmental. The main purpose of it is to improve water conditions in the ground. An appropriate attitude to land quality improvement is the most important thing nowadays. It means that people should have practical knowledge in this subject. What is more modern, agricultural equipment is required

51 51 ZAKŁAD MIĘSNY SMAK-EKO SP. Z O.O. W GÓRNIE GÓRNO 104 WOJ. PODKARPACKIE TELEFON/FAX ++48 (17) , ++48 (17) Zakład prowadzi: Ubój trzody chlewnej Rozbiór półtusz wieprzowych Produkcję wędlin, wyrobów podrobowych i drobiowych (zdolność produkcyjna do 15 ton dziennie). Zakład oferuje: Półtusze wieprzowe świeże mięsa wieprzowe i wołowe. Wędliny, szynki, wędzonki, wyroby podrobowe, wyroby drobiowe. Prowadzimy również sprzedaż w dziesięciu sklepach firmowych i około pięciuset placówkach handlowych. Jesteśmy zdobywcami wielu nagród w konkursach krajowych: PRZEDSIĘBIORSTWO FAIR PLAY 2003, 2004, 2005 AGRO POLSKA 1998, 2003, 2006 SMACZNE BO PODKARPACKIE 2002, 2005 NASZE DOBRE PODKARPACKIE 2004, 2005 LIDER JAKOŚCI ŻYWNOŚCI 2005 TARGI SPECJAŁ 2002, 2003, 2004, 2005 TARGI WARSZAWA 2006 WIARYGODNA FIRMA 2006

52 52 MOŻLIWOŚCI ROZWOJU GRUP PRODUCENCKICH W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM Autorzy: Małgorzata Bogusz Opiekun: prof. dr hab. Andrzej Kotala Katedra Socjologii i Rozwoju Wsi Akademia Rolnicza w Krakowie, Wydział Rolniczo-Ekonomiczny Al. Mickiewicza j 21, Kraków Słowa kluczowe: grupy producenckie, integracja pozioma, Wstęp Małopolska jest od dawna obszarem silnie rozdrobnionego rolnictwa. Problemy z tym związane stanowią jedno z najpoważniejszych wyzwań rozwojowych polskiej gospodarki. Przezwyciężenie tych trudności, dla pojedynczych małopolskich producentów rolnych, charakteryzujących się niską konkurencyjnością, wynikającą przede wszystkim z małej produkcji, wysokich kosztów wytwarzania, niskiej jakości produktów, faktem, iż dysponują na ogół zbyt małą siłą oddziaływania na rynku, są rozproszeni, w dużym stopniu zdani na decyzje odbiorców ich produktów, może być bardzo trudne. W tej sytuacji należy poszukiwać sposobu poprawy ich konkurencyjności. Można tego dokonać dzięki integracji poziomej, czyli tworzeniu przez rolników grup producenckich. Łączenie się w grupy jest charakterystyczne dla gospodarki rynkowej wskazującej na słabość indywidualnych gospodarstw. Artykuł ma na celu ukazanie, że sposobem na eliminowanie problemów rolnictwa małopolskiego, które charakteryzuje się dużym rozdrobnieniem gospodarstw, o skali produkcji zbyt małej, by zapewnić ekonomiczną efektywność, może być łączenie działań producentów rolnych w grupy formalne, realizujące wspólne interesy producentów rolnych na rynku.

53 53 Potrzeby zrzeszenia się producentów rolnych podyktowane są dążeniem do celu niedostępnego w działaniu indywidualnym. Materiał i metody Wprowadzenie zasad gospodarki rynkowej w Polsce spowodowało cały szereg skutków, pozytywnych i negatywnych, negatywnych w zakresie sytuacji dochodowej podmiotów gospodarczych uczestniczących w obrocie rynkowym. W grupie, która najboleśniej odczuła skutki zmiany ustroju gospodarczego państwa, znaleźli się producenci rolni wszystkich sektorów, w tym również gospodarstwa indywidualne. Barierą dla producentów rolnych stały się kłopoty ze zbytem produktów rolniczych, a co za tym idzie znaczne obniżenie dochodów. Działający w pojedynkę producent ma małe szanse zbywania swych produktów, zwłaszcza, gdy dysponuje małą skalą produkcji, a małe zasoby kapitałowe pojedynczych gospodarstw uniemożliwiają samodzielne finansowanie inwestycji w gospodarstwie rolniczym. W kontekście gospodarki rynkowej i integracji europejskiej stawia to polskich producentów w wysoce niekorzystnej sytuacji konkurencyjnej. Założeniem badawczym w moim artykule jest, przede wszystkim ukazanie, jakie korzyści niesie ze sobą udział producentów rolnych w grupach, ale także czy rolnicy dostrzegają też jakieś trudności wynikające z działania w grupie. Badania zostały przeprowadzone na terenie województwa małopolskiego. Narzędziem badawczym był odpowiednio opracowany kwestionariusz wywiadu, na podstawie, którego przeprowadzono wywiady z 87 członkami, sześciu zarejestrowanych przez Marszałka Województwa Małopolskiego grup producenckich. W artykule przedstawię wyniki badań z ostatniej części kwestionariusza, w której pytania dotyczyły zarówno zalet jak i wad wynikających z członkostwa w grupie. Jak wynika z przeprowadzonych badań, głównymi zaletami przynależności do grupy jest możliwość wynegocjowania odpowiedniej ceny oraz wspólna sprzedaż wytworzonych wyrobów. Kolejnymi zaletami wymienianymi przez ankietowanych były: możliwości podpisania korzystnych umów producentów z odbiorcami, a co za tym idzie sprzedaż dużych partii produktu. Dodatkową zaletą wynikającą z członkostwa w grupie producentów rolnych w opinii rolników jest możliwość wspólnego zaopatrywania się producentów w środki produkcji, co powoduje obniżenie kosztów nawozów mineralnych, środków ochrony roślin oraz materiału siewnego. Wspólne zaopatrywanie się producentów w środki ochrony roślin stwarza również szansę negocjowania cen u producentów i uzyskania korzystnych upustów. Istotnym elementem dla rolników jest także tworzenie wspólnej bazy przechowalniczej oraz wspólny transport. Grupa producentów poprzez zwiększenie skali swojej oferty wzmacnia swoją pozycję handlową oraz może wynegocjować lepszą cenę i korzystniejsze warunki zaopatrzenia i zbytu.

54 54 Działalność w grupie prowadzi też do znalezienia odbiorcy i związania się z nim umowami. Dzięki temu rolnicy będą znali oczekiwania rynku w zakresie asortymentu, ilości i sposobu przygotowania produktów do handlu. Wielu odbiorców handlowców oczekuje dzisiaj ciągłości dostaw na przestrzeni całego roku. Skala produkcji jednego gospodarstwa tego nie gwarantuje. Rolnik sam nie dysponuje odpowiednimi urządzeniami do przygotowania produktu do sprzedaży. Powiązania grup z odbiorcami chcącymi tworzyć swoją bazę surowcową może mieć również ten wymiar, że odbiorca zaangażuje się w różne formy wsparcia producentów. Może to być kredytowanie zakupu środków produkcji, zakup sprzętu specjalistycznego, itp. Ten sposób działania odbiorcy jest szczególnie ważny w sytuacji braku kapitału w rolnictwie. Podejmowanie działań na rynku coraz częściej jest związane z koniecznością posiadania wiedzy i umiejętności, szczególnie z zakresu marketingu i negocjacji. Przeciętny producent z reguły jej nie posiada. W przeprowadzonych badaniach 100% respondentów odpowiedziała, że nie dostrzega żadnych wad wynikających z członkostwa w grupie. Zatem tworzenie grup producenckich w Małopolsce jest zjawiskiem koniecznym. Grupy powinny stać się podstawowym ogniwem zorganizowanego rynku rolnego. Przemawiają za tym korzyści, jakie rolnicy uzyskują z przynależności do grupy. Przeprowadzone badania dowiodły, że 100% respondentów uważa, iż powinny się tworzyć nowe grupy producentów rolnych, gdyż z przynależności do grupy wynika wiele zalet dla poszczególnych członów grupy. Każde z gospodarstw rolnych, niezależnie od wielkości, działa na rynku i musi się dostosować do jego wymagań. Rolnicy prowadzący małe gospodarstwa nie są w stanie konkurować z innymi uczestnikami rynku. Pomimo wysokiej jakości oferowanych produktów nie są w stanie obniżyć cen lub podjąć się dostawy dużej partii towaru. Dlatego też każdy z ankietowanych rolników odpowiedział, że zachęcałby innych rolników do łączenia się w grupy producentów rolnych. Zdecydowanie wszyscy ankietowani odpowiadali, że nie dostrzegają wad wynikających z członkostwa w grupie. Jednak przy pytaniu dotyczącym głównych barier ograniczających zakładanie grup producenckich większość rolników za główne powody podawała trudności w porozumiewaniu. Natomiast działanie w grupie opiera się na podejmowaniu decyzji. W demokracji zjawiskiem naturalnym jest sytuacja, w której poszczególne osoby członkowie grupy mają różne poglądy na dany temat. Mimo tych różnic konieczne jest skuteczne podejmowanie decyzji zgodnych z wolą większości i poszanowaniem mniejszości i jak się okazuje, to nadal stanowi dla członków poszczególnych grup problem, zwłaszcza w początkowej fazie tworzenia się grupy. Dlatego, istotne jest jednoznaczne określenie wszystkich spraw dotyczących zasad funkcjonowania i współpracy w ramach grupy. Podsumowanie

55 55 Sytuacja na światowych rynkach rolnych wskazuje, iż producenci rolni nie tylko w Małopolsce, ale na terenie całego kraju, skazani są na działalność zespołową. Wydaje się, że wspólne działanie rolników zwiększa szanse na sprostanie wymogom unijnym, a także pozwala przetrwać nawet drobniejszym producentom w zderzeniu z wysoką konkurencją innych krajów. Grupy producentów, będące przejawem procesu samoorganizowania się rolników, stanowią wyraz dobrowolnej inicjatywy społecznej, najczęściej oddolnej, wypływającej ze środowiska, w którym mają one działać. Członkowie grupy z reguły nie dysponują dużymi kwotami pieniędzy, ale łącząc małe kapitały poszczególnych członków są w stanie wspólnie realizować inwestycje dotyczące magazynowania, przechowywania, sortowania, czyszczenia, pakowania produktów, aktywnego prowadzenia marketingu, itp. Pozwala to na sprzedaż dużych, jednorodnych partii produktu, zapewnienie tak oczekiwanej przez wielu odbiorców ciągłości dostaw, poprawie jakości oferowanego produktu. A dzięki czemu może wynegocjować wyższe ceny i korzystniejsze warunki zaopatrzenia i zbytu. Grupa może także w znacznie większym stopniu wdrażać nowe technologie, przetwarzać surowce i produkty oraz obniżać koszty wytwarzania. Te dodatkowe możliwości, jakie dają zespołowe działania, wspierają siłę przetargową grupy i tworzą trwałe przetargi konkurencyjne. Jednak, aby zespołowe działanie stało się powszechne w polskim rolnictwie, producenci rolni muszą sobie uświadomić, że racjonalność jednostkowa, chociaż niezmiernie ważna i zapewne decydująca o efektach gospodarowania, w przypadku rozdrobnionych gospodarstw i małej skali produkcji musi być uzupełniana racjonalnością działań zespołowych. Organizowanie się w grupy producenckie może wzmocnić pozycje polskich producentów rolnych w Unii Europejskiej, przyczyniając się w konsekwencji do poprawy jakości produktów, wzmocnienia pozycji gospodarstw ich członków. Jak wynika z przeprowadzonych badań wśród rolników, którzy należą do 6 zarejestrowanych przez Marszałka Województwa Małopolskiego grup producenckich, wszyscy dostrzegają zalety wynikające z członkostwa w grupie. Łatwiejszy zbyt, możliwość wynegocjowania odpowiedniej ceny, korzystne umowy z odbiorcami produktów to najczęściej wymieniane zalety. Rolnicy należący do grup producenckich nie dostrzegają już innej możliwości funkcjonowania indywidualnych gospodarstw rolnych zarówno na terenie Małopolski jak i całego kraju. Tworzenie grup producenckich w Polsce jest zjawiskiem koniecznym, aby mogła nastąpić restrukturyzacja rynku rolnego. Dlatego też ankietowani rolnicy uważają, że grupy producenckie są przyszłością i szansą utrzymania się na rynkach światowych przy tak trudnej konkurencji i powinny stać się one podstawowym ogniwem zorganizowanego rynku rolnego. Fakt, że grupy producenckie powstają w Małopolsce, z całą pewnością jest korzystnym zjawiskiem dla wszystkich indywidualnych gospodarstw rolnych o małej skali produkcji, które są tak charakterystyczne dla tego regionu. Pozytywne opinie badanych rolników na temat

56 56 przynależności do grupy producenckiej są zdecydowanie najważniejszym atutem, aby przekonywać innych rolników do konieczności organizowania się nowych grup producentów rolnych. Fakt ten ma ogromny wpływ na naszą pozycję na rynkach Unii Europejskiej, gdzie organizacje producentów są istotnym elementem rynku rolnego. Ponadto Unia Europejska traktując je jako podstawowy składnik wspólnej organizacji rynku, wspiera rozwój grup producenckich min. poprzez fundusze unijne. Literatura 1. Boguta W., 1997, Marketing grupowy wskazówki dla organizujących się grup producentów rolnych, Wydaw. POZKAL, Inowrocław 2. Boguta W., 2001, Grupy producentów rolnych praktyczny przewodnik tworzenia i rozwoju grup producentów rolnych, Wydaw. Duszpasterstwa Rolników, Włocławek 3. Janiak R., 2000, Jak i dlaczego rolnicy organizują się w grupy producenckie, WODR, Bratoszewice 4. Kowalska A., 2002, Grupy producentów rolnych jako sposób na sukces po integracji Polski z Unią Europejską, Regionalne Centrum Doradztwa Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich w Przysieku, Brwinów, 5. Żmija J.,1999,Przedsiębiorczość Przedsiębiorczość agrobiznesie a rozwój obszarów wiejskich w Regionie Małopolski, Wydaw. CZUWAJMY, Kraków Michałowice POSSIBILITIES OF DEVELOPMENT REGARDING GROPUS OF PRODUCERS IN MALOPOLSKA VOIVODSHIP Summary Since long ago Małopolska has been an area known of highly divided and scattered farming. Problems connected with have constituted one of most serious challenges of Polish agriculture. To overcome these problems can be a very difficult task for single farmers in Małopolska area as, due to low production output, they are hardly competitive. This article is to show that one of the way to eliminate Małopolska Voivodships farming problems is through horizontal integration i.e. joining groups of producers by single farmers.

57 57 PODKARPACIE KOLEBKĄ PRODUKTÓW TRADYCYJNYCH Autorzy:Marta Pisarek, Katarzyna Plizga, Olimpia Piórkowska Opiekun sekcji: dr inż. Janina Błażej, Studenckie Koło Naukowe Rolników Włościanin, Sekcja Ochrony Środowiska Rolniczego Uniwersytet Rzeszowsk, Wydział Biologiczn-Rolnicz,y, ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów W Polsce, podobnie jak we Włoszech, powstała na szczeblu krajowym Lista Produktów Tradycyjnych z produktami wpisanymi tam z uwagi na wyjątkowe cechy lub właściwości, które wynikają ze stosowania tradycyjnych metod produkcji, tj. metod wykorzystywanych, od co najmniej 25 lat [www.minrol.gov.pl]. Potwierdzeniem tradycyjnego charakteru powstawania mogą stać się stare fotografie, opisy obrzędów, uroczystości podczas których gospodynie przygotowywały wspomniane specjały. Lista Produktów Tradycyjnych: służy rozpowszechnianiu informacji dotyczących wytwarzania produktów tradycyjnych nie jest instrumentem ochrony nazw produktów - wpis nazwy produktu odnoszącej się do obszaru geograficznego na Listę Produktów Tradycyjnych nie stanowi uznania pochodzenia tego produktu z obszaru, do którego nawiązuje nazwa; na liście, o ile będzie to oczywiście uzasadnione tradycją wytwarzania danego wyrobu, mogą pojawić się produkty o identycznych nazwach, które pochodzą z różnych regionów Polski stwarza wytwórcom produktów tradycyjnych możliwość ubiegania się o udzielenie odstępstw od obowiązujących i prawnie uregulowanych wymogów produkcyjnych (weterynaryjnych, higienicznych lub sanitarnych); odstępstwa te muszą wynikać ze stosowania przez producentów niezmiennych, tradycyjnych metod wytwarzania; udzielenie tego typu odstępstw nie może wpływać negatywnie na jakość zdrowotną produktu

58 58 ma na celu pogłębienie wiedzy konsumentów na temat tradycyjnej żywności i polskiego dziedzictwa kulturowego oraz zwiększenie ich zainteresowania tego typu produktami i można liczyć, że przyczyni się do wzrostu dochodów wytwórców tradycyjnego jadła Z wnioskiem o wpis mogą wystąpić do marszałka województwa osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej. Wniosek składa się w formie papierowej i elektronicznej. Marszałek województwa sprawdza go zarówno pod kątem formalnym, jak i merytorycznym. Pozytywnie ocenione wnioski przesyłane są do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a następnie produkt zostaje wpisany na Listę Produktów Tradycyjnych. Lista Produktów Tradycyjnych publikowana jest na stronie internetowej MRiRW oraz w dzienniku urzędowym ministra właściwego ds. rynków rolnych [www.wrota.podkarpackie.pl]. Z wpisem produktów na tę listę nie wiążą się środki finansowe, ale może być ona potraktowana jako bardzo dobry punkt wyjścia do rejestracji w systemie wspólnotowym [Russak 2006] W tabeli 1 podano Listę Produktów Tradycyjnych zawierające 407 specyfików z podziałem na województwa i kategorie. Liczba ta bardzo szybko ulega zmianom, bo niemal każdego dnia do MRiRW wpływają wnioski o kolejną rejestrację produktu. W grudniu 2007 roku na Listę Produktów Tradycyjnych Podkarpacia było 58 specjałów, a w marcu 2008 roku już 63, które należą do następujących kategorii: mięso i podroby 23 produkty, nabiał 5, dania gotowe i potrawy 9, warzywa i owoce 3, miody 2, napoje alkoholowe i bezalkoholowe 5 oraz wyroby piekarnicze i cukiernicze 16 specjałów. Tab. 1. Liczba zarejestrowanych produktów tradycyjnych w latach wg kategorii produktu i województw (dane grudzień 2007) Województwo Produkty Oleje Gotowe dania Warzywa i owoce Prod. rybne Miody Napoje Prod. piekarnicze mięsne mleczne sery dolnośląskie kujawskopomorskie lubelskie lubuskie łódzkie małopolskie mazowieckie opolskie podkarpackie podlaskie pomorskie śląskie świętokrzyskie warmińskomazurskie Inne

59 59 wielkopolskie zachodniopomorskie ogółem Źródło: Badania własne na podst. Produkty spożywcze sporządzone wg tradycyjnych receptur znajdują się w handlu detalicznym, nie tylko na terenie Podkarpacia. Do firm z woj. podkarpackiego produkujących wyroby wpisane na Listę Produktów Tradycyjnych należą m.in.: Zakład Uboju i Przerobu Mięsa Markowa. Jan Fołta wytwarzający Markowską kiełbasę. Przedsiębiorstwo Przemysłu Mięsnego TAURUS z Pilzna słynące z mięsnych produktów tradycyjnych (kiełbasa, szynka, kaszanka) oraz gotowych dań pierogów czy gołąbków. Zakład Przetwórstwa Mięsnego Szarek z Widnej Góry produkujący udziec wieprzowy pieczony z kością. Firma Pawła Krajmasa Zakład Mięsny Jasiołka specjalizujący się w tradycyjnych mięsnych wyrobach dukielszczyzny takie jak kiełbasa, kiszka, salceson, pasztet. Rodzinne Gospodarstwo Ekologiczne Figa specjalizujące się w produkcji sera koziego. P.P.H.U. ANMAR Anny Surmacz oraz firma państwa Marii i Mieczysława Łabęccych wyrabiający, np. staropolski sanacyjny chleb pieczony na drewnie i liściu kapusty, chleb flisacki i inne produkty piekarnicze. Zakład Cukierniczo-Piekarniczy IZA Izabeli Szczęch specjalizujący się m.in. w pieczeniu serowca sędziszowskiego. W województwie podkarpackim organizowanych jest szereg imprez promujących Produkty Tradycyjne. Do najważniejszych, mających zasięg międzynarodowy lub ogólnokrajowy należą: II Krajowe Targi Żywności Ekologicznej EKOGALA. W 2008 roku impreza planowana jest w Rzeszowie, w dniach maja. Jest to impreza wystawiennicza, największa z tego typu organizowanych w kraju. Kolejna impreza to II Podkarpacki Festiwal Smaków. Imprezie tej w 2008 roku ma towarzyszyć finał VIII edycji konkursu Nasze Kulinarne Dziedzictwo. Laureaci uzyskają nominację do Perły. Bardzo ciekawą imprezą, organizowaną w Dźwiniaczu Dolnym w Bieszczadach każdego roku w sierpniu przez właściciela gospodarstwa agroturystycznego jest Święto Chleba. Bohaterem dnia jest wypiek chleba na liściu chrzanu i kapusty w specjalnym piecu chlebowym opalanym drewnem, na wolnym powietrzu. W Krzeszowicach we wrześniu odbywa się zbiorowe smażenie śliwkowych powideł. 24 godzinne wysmażanie powideł odbywa się w kotle, w którym mieści się nawet kilkadziesiąt kilogramów śliwek (fot. 1). Finał imprezy to degustacja i możliwość zakupu słoiczka powideł.

60 60 Fot. 1. Krzeszowickie Powidlanki 2007 degustacja i sprzedaż podkarpackich smakołyków oraz smażenie w kotle powideł. Różnorodność kulinarna regionów oceniana jest na Targach Polagra Farma w Poznaniu, a najlepsze wyroby tradycyjne wyróżnione zostają Perłą. Do tej pory produkty Podkarpacia siedmiokrotnie otrzymały nagrody i są to: pierogi z kaszą jaglaną, kiełbasa wiejska z Markowej, gomółki z białego sera, staropolski chleb sanacyjny na liściu kapusty, futomski bulwiok, szynka swojska pilzneńska, oraz chleb flisacki. Sukces kulinarnych wyrobów sprzed lat zachęca wiele osób do przejrzenia wiekowych przepisów posiadanych w domowych archiwach, a następnie wydanie ich w ogólnodostępnych książkach kucharskich. Na rynku wydawniczym znane są następujące publikacje kulinarne: Kuchnia regionalna Beskidu Dukielskiego [2006], Brzosteckie przepisy kucharskie [2004], Potrawy bieszczadzkie polsko-ukraińskiego pogranicza [2005], Leksykon Podkarpackich Smaków wydany przez Podkarpacki Urząd Marszałkowski w 2008 roku. Album ten zawiera 300 zilustrowanych zdjęciami przepisów na tradycyjne potrawy z południowo-wschodniej Polski. Tradycyjne specjały to również wielka atrakcja dla turystów, którzy mogą nimi delektować się podczas pobytu w gospodarstwie agroturystycznym. Ponadto z produktem zawsze związana jest jakaś historyjka, anegdota czy legenda, która ciekawie opowiedziana przez tuziemców umacnia identyfikacje produktu z regionem. Turyści pragną jak najwięcej dowiedzieć się o miejscowych produktach, jeśli to możliwe zabierają te produkty i przepisy ich wyrobu jako swoistą pamiątkę, a po powrocie z podróży opowiadają znajomym co smacznego jedli i pili. W wielu gospodarstwach agroturystycznych można spróbować swoich sił w samodzielny wykonaniu Produktu Tradycyjnego. Wśród podkarpackich przysmaków najbardziej znane i lubiane są między innymi: proziaki, pierogi ruskie oraz gomółki. Przepisy nie są skomplikowane, a ich wykonanie jest proste i przyjemne. A oto receptury: Proziaki: Składniki: 1 kg mąki, 1 jajo, łyżka sody oczyszczonej, 1/2 litra kwaśnego mleka, szczypta soli Wykonanie: Sodę oczyszczoną rozrobić z kwaśnym mlekiem, do tego wsypać wszystkie

61 61 składniki, wymieszać i poczekać do wyrośnięcia. Z ciasta formować niezbyt duże placki o grubości 2-3cm. Piec na blasze lub na patelni bez tłuszczu. W różnych wioskach gospodynie urozmaicały proziaki dodając do przaśnego ciasta z maki, kwaśnego mleka, sody i soli nowe składniki, np. śmietanę, maślankę lub ser, różne ilości jaj i żółtek, masło, cukier oraz tłuszcz do smażenia. Proziaki podajemy przeważnie ze świeżym masłem, konfiturą lub miodem. Pierogi ruskie: Składniki na ciasto: 1/2 kg mąki, ok. 1-2 szklanki gorącej wody, szczypta soli, 2 jajka Składniki na farsz: 1kg ziemniaków, 2 kostki sera tłustego białego, 2 duże cebule, odrobina masła, szczypta soli i pieprzu. Wykonanie: Mąkę mieszamy z jajkami, solą i wodą i wyrabiamy na gładkie ciasto. Cebulkę drobno siekamy i podsmażamy na maśle. Ziemniaki gotujemy, jak trochę przestygną dobrze ugniatamy tłuczkiem, a następnie miksujemy lub dokładnie mieszamy z serem i cebulką. Doprawiamy solą i pieprzem na ostro. Ciasto po kawałku wałkujemy na około 2 mm i wykrawamy kółka. Tradycyjnie do wykrawania używało się szklanki, ale jako, że technologia poszła do przodu możemy zaopatrzyć się w specjalny przyrząd do wykrawania i lepienia pierogów. Kółka odkładamy na bok, do tego co zostanie dodajemy nowego ciasta i wałkujemy ponownie. I tak aż nic nam nie zostanie. Tutaj ważna uwaga - pierogi najlepiej robi się w zespole! Jedna osoba wałkuje i wycina kółka a druga lepi. Można miło spędzić czas we dwoje, no a potem będzie jeszcze zasłużona nagroda. No, ale wróćmy do pierogów. Do każdego kółka nakładamy farsz. Ilość farszu trzeba dobrać eksperymentalnie w zależności od wielkości kółek. Z oczywistych względów nie może go być za mało, ale też nie może być za dużo bo pierogi będą się rozpadać podczas gotowania. Gotowe pierogi najlepiej układać na czystej ściereczce gdzie będą w szeregu oczekiwać na fazę ostatnią czyli gotowanie. W kwestii podawania są dwie wiodące szkoły: szkoła cebulkowa i szkoła śmietanowa. W pierwszym przypadku do pierogów podajemy cebulkę podsmażoną na maśle, a w drugim przykrywamy pierogi śmietanową pierzynką. Gomółki: Składniki: 4 szklanki twarogu, 2 łyżki soli, łyżeczka kminku 12 dkg masła, 0,25 l śmietany, Wykonanie: Twaróg odcisnąć, posolić i pokruszyć. Włożyć do miski i przykrywszy ściereczką trzymać w pokojowej temperaturze 3-4 dni aż sfermentuje. Po tym czasie dodać masło, śmietanę i utrzeć na gładką masę. Można przetrzeć przez sito. Dodać kminek, wymieszać i wyrabiać małe gomółki wielkości jaja. Niektóre gospodynie masło i śmietanę zastępują jajkami. Uformowane gomółki ułożyć na desce lub w brytfannie i trzymać przez noc w letnim piekarniku. Po wyjęciu osuszyć - najlepiej na słońcu. Podawać jako przekąskę Spis literatury

62 62 1. Russak G., Krajowe doświadczenia w ochronie oznaczeń geograficznych. Wystąpienie podczas seminarium TAIEX/KIG, Kuchnia regionalna Beskidu Dukielskiego, wyd. Gmina Dukla 5. Leksykon Podkarpackich Smaków. Kulinarny przewodnik po regionie. (2008). Wyd. Urząd Marszałkowski Województwa Podkarpackiego. 6. Brzosteckie przepisy kucharskie, 2004, Wyd. Stowarzyszanie promocji i rozwoju gminy Brzostek 7. Potrawy bieszczadzkie polsko-ukraińskiego pogranicza, 2005, Wyd. Bieszczadzkie Centrum Informacji i promocji, Ustrzyki Dolne.

63 63

64 64 Rzeszowska Spółdzielnia Mleczarska "RESMLECZ" w Trzebownisku Trzebownisko

65 65 PROGRAM ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH SZANSĄ ROZWOJU DLA ROLNICTWA I OBSZARÓW WIEJSKICH Autor: Olimpia Piórkowska, Janina Błażej Studenckie Koło Naukowe Rolników Włościanin, Sekcja Ochrony Środowiska Rolniczego Uniwersytet Rzeszowski Wydział Biologiczno Rolniczy Ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów Opiekun sekcji: dr inż. Janina Błażej; Słowa kluczowe: program rozwoju, obszary wiejskie Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej stworzyło nowe warunki dla rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa. Szczególnym wsparciem otoczono działania mające na celu zapewnienie alternatywnych dochodów oraz kształtowanie produkcji rolnej w zgodzie z wymogami środowiska i przy zachowaniu walorów krajobrazowych. Dużym zainteresowaniem objęto zadania z zakresu poprawy infrastruktury społecznej i technicznej oraz działania mające na celu zmniejszenie bezrobocia na obszarach wiejskich. Nowy PROW ma wpłynąć na wzrost jego dochodowości z zachowaniem zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich. Dlatego za priorytetowe uznano działania służące poprawie efektywności i dochodowości gospodarstw rolnych poprzez ich modernizację i zmianę struktur rolnych. Polityka rolna UE ukierunkowana jest na zaspokajanie rosnących potrzeb ludności w zakresie bezpieczeństwa i jakości żywności, zróżnicowania produktów, dobrostanu zwierząt, jakości środowiska oraz ochrony przyrody i krajobrazu. Działania w zakresie rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich będą finansowane przez Europejski Fundusz Rolny, Program Operacyjny SAPARD i różne instytucje państwowe np. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, Agencję Nieruchomości Rolnych oraz Agencję Rynku Rolnego. Nowy PROW na lata przyjęty w dniu 24 lipca 2007 roku na posiedzeniu Komitetu ds. Rozwoju obszarów wiejskich Komisji Europejskiej jest dokumentem określającym działania, jakie będą realizowane w okresie najbliższych lat. Mają one służyć, zdynamizowaniu procesu modernizacji polskiego rolnictwa i szybszemu rozwojowi obszarów wiejskich. Większość zawartych w tym dokumencie działań jest kontynuacją instrumentów wdrażanych w PROW w latach , jak również w Sektorowym Programie Operacyjneym Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich Łączna kwota środków przeznaczonych na PROW to około 17,2 mld euro, z czego ponad 13,2 mld euro będzie pochodzić z budżetu UE (EFRROW), a około 4 mld stanowić będą krajowe środki publiczne. Wsparcie Rozwoju Obszarów Wiejskich cieszy się dużym zainteresowaniem, sprzyja modernizacji gospodarstw rolnych, firm przetwórczych i służy rozwojowi usług. Dzięki funduszom podejmowane są inwestycje w gospodarstwach

66 66 rolnych, ulega poprawie baza przetwórstwa, są renty strukturalne, wspierana jest działalność grup producenckich i pozarolnicza oraz istnieje możliwość pomocy dla młodych rolników. Działania Programu na rzecz rozwoju obszarów wiejskich będą realizowane w ramach czterech osi: Oś 1 : Poprawa konkurencyjności sektora rolnego i leśnego; Oś 2 : Poprawa środowiska naturalnego i obszarów wiejskich; Oś 3 : Jakość życia na obszarach wiejskich i różnicowania gospodarki wiejskiej; Oś 4 : Leader. Oś1. W Polsce największe znaczenie będą miały działania związane z modernizacją gospodarstw rolnych i przemysłu rolno-spożywczego oraz dostosowujące strukturę wiekową rolników i obszarową gospodarstw rolnych. Około 15% będą stanowiły działania, związane z rozwojem kapitału ludzkiego i podnoszenia jakości żywności. Duże znaczenie będzie miało fachowe doradztwo i podnoszenia kwalifikacji m.in. w zakresie nowoczesnego gospodarowania, zarządzania gospodarstwem stosowania dobrej praktyki rolniczej i leśnej zgodnej z uregulowaniami prawnymi w zakresie ochrony środowiska oraz czynnej ochrony zasobów przyrody. W celu realizacji tych elementów będą prowadzone szkolenia, warsztaty, wyjazdy studyjne, wsparcia inwestycyjne dla gospodarstw rolnych w dziedzinie modernizacji technicznej infrastruktury produkcyjnej i przetwórstwa oraz obrotu artykułami rolnymi, a także będzie zapewniony dostęp do usług z zakresu doradztwa rolniczego i leśnego Oś 2. W Polsce działania o charakterze prośrodowiskowym, takie jak program rolnośrodowiskowy oraz wsparcie na obszarach Natura 2000, są bardzo istotne ze względu na bogactwo zasobów naturalnych. Działania te będą promowane zarówno na obszarach o wysokich walorach przyrodniczych, jak i terenach zagrożonych nadmierną presją środowiskową ze strony rolnictwa. Pomoc dla obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania jest bardziej powszechna i dostępniejsza dla rolników, niż programy rolnośrodowiskowe, ale znaczenie tych ostatnich będzie wzrastało. Należy podkreślić, że większość działań związanych z ochroną środowiska naturalnego ma charakter wieloletni, a ich realizacja będzie w sposób trwały wpływać na zrównoważony i wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich. Ważne jest, że ze wsparcia będą mogły korzystać duże, dobrze zorganizowane gospodarstwa, oraz mniejsze, funkcjonujące w sposób tradycyjny, których j presja na środowisko jest niewielka. Oś 2 obejmuje działania: wspierające gospodarowania na obszarach górskich i innych terenach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW), płatności dla obszarów Natura 2000 oraz związanych z wdrażaniem ramowej dyrektywy wodnej, program rolnośrodowiskowy (płatności rolnośrodowiskowe), zalesianie gruntów rolnych, odtwarzanie potencjału produkcji leśnej zniszczonego przez katastrofy oraz wprowadzanie instrumentów zapobiegawczych.

67 67 Oś 3. W warunkach Polski instrumenty sprzyjające tworzeniu miejsc pracy będą stanowić 40% środków Osi 3, a pozostałe 60% podniesieniu jakości życia. Te działania są ze sobą związane i muszą być realizowane przy zachowaniu komplementarności z uwzględnionymi w innych funduszach. Instrumenty dostępne w ramach Osi 3 uzupełniają priorytety zawarte w ramach Osi 1 i Osi 2, dzięki temu mogą pozytywnie oddziaływać na mieszkańców obszarów wiejskich. Oś 3 obejmuje także działania: różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej, tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw, podstawowe usługi dla gospodarstw. i ludności wiejskiej, oraz odnowa i rozwój wsi. Poziom pomocy finansowej wynosi maksymalnie 50% kosztów kwalifikowanych operacji. Oś4. Leader jest podejściem do rozwoju obszarów wiejskich, polegającym na oddolnym opracowaniu przez lokalną społeczność wiejską strategii rozwoju oraz realizacji wynikających z niej innowacyjnych projektów łączących zasoby, wiedzę i umiejętności przedstawicieli trzech sektorów: publicznego, gospodarczego i społecznego. Przedstawiciele ci tworzą tzw. lokalną grupę działania - partnerstwo międzysektorowe, które samodzielnie wybiera projekty, a ich realizacja przyczynia się do osiągnięcia celów wspólnie opracowanej strategii. Celem Osi 4 jest aktywizacja mieszkańców obszarów wiejskich poprzez budowanie potencjału społecznego na wsi, zwiększenie pozyskiwanych środków finansowych i ich wykorzystania, a także polepszenie zarządzania lokalnymi zasobami i ich waloryzacja. Podsumowanie Korzyści i szanse, jakie płyną z zakresu działań Programów Rozwoju Obszarów Wiejskich w poprzednich latach można zauważyć w każdej gminie. W tym podsumowaniu przedstawię to na przykładzie mojej rodzinnej miejscowości Rzeplin położonej w gminie Pruchnik w województwie Podkarpackim. Lokalna Grupa Działania w ramach Zintegrowanej Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich opracowała plan pt. Odnowa Miejscowości Rzeplin. Obejmował on m.in. utworzenie centrum intelektualnego wsi przy Szkole Podstawowej, uaktywnienie działalności Stowarzyszenia Kobiet, powstanie gospodarstw ekoturystycznych i ubogacenie oferty turystycznej. Zatwierdzenie planu było dużym sukcesem, a jego realizacja przyczyniła się do większego zaangażowanie lokalnej społeczności podniesienia standardu życia mieszkańców, wzrostu atrakcyjności turystycznej miejscowości i zachowanie dziedzictwa kulturowego. Literatura: 1. Iwanicki Z.( red.) Poradnik radnego i sołtysa na 2007 rok, wyd. KSS, W-wa 2006; 2.. Iwanicki Z. (red.) Poradnik radnego i sołtysa na 2008 rok, wyd. KSS, W-wa 2007; 3.. Ks. Karasiński (red) W. Kalendarz rolników 2007, wyd. DR, Włocławek 2006; /

68 PROGRAM OF THE DEVELOPMENT OF COUNTRY AREAS WITH CHANCE OF THE DEVELOPMENT FOR FARMING AND COUNTRY AREAS Summary From the scope of effects of Programs of the Development of Country Areas it is possible to notice benefits and chances which are swimming at every local government Key word: program of the development, country areas

69 69 ROLA EKOTURYSTYKI W ROZOWJU OBSZARÓW WIEJSKICH W POLSCE Autor: Maria Michalak Opiekun: mgr Maciej Kronenberg Studenckie Koło Naukowe Geografów Turyzmu Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych Ul. Narutowicza 65, Łódź Słowa kluczowe: rozwój zrównoważony, środowisko naturalne, ekoturystyka, obszary wiejskie Wstęp Wiek XX zapisał się w historii ludzkości, jako jeden z najbardziej ekspansywnych pod względem wykorzystania zasobów naturalnych Ziemi. W ciągu ostatnich trzydziestu lat, stale dążąc do podniesienia poziomu swojego życia, człowiek zużył około 30 % bogactw naszej planety. W pogoni za zdobywaniem i zasiedlaniem coraz to nowych terenów, a także ich przekształcaniem i zagospodarowywaniem, zapomniano o roli, jaką pełni środowisko naturalne we właściwym rozwoju każdej istoty żywej. Z czasem, gdy zaczęło brakować terenów zielonych, czystych i nieskażonych przypomniano sobie, że przyroda stanowi integralny składnik działalności ludzkiej. Potrzebę zmiany już bardzo zaawansowanych przekształceń środowiska dostrzegł szczególnie sektor turystyczny [2], dla którego walory przyrodnicze są podstawą funkcjonowania. Silna antropopresja, przekraczania pojemności turystycznej obszarów, oraz brak dostosowania zabudowań bazy noclegowej, gastronomicznej czy rozrywkowej do lokalnych warunków przyrodniczych, doprowadził do zniszczenia wielu atrakcyjnych turystycznie regionów. Stało się to impulsem do wdrożenia zasad zrównoważonego rozwoju (sustainable development) także w sektor turystyczny. Powstała w ten sposób nowa gałąź zwana ekoturystyką. Ekoturystyka W literaturze popularno-naukowej tematyka ekoturystyki jest stosunkowo młoda i wciąż mało rozpowszechniona. Wywodzi się z koncepcji ekorozwoju, która została upowszechniona w raporcie Brundtland 4 w 1987 roku [9] i następnie podczas Szczytu Ziemi 5 w Rio de Janeiro w 1992 roku [10]. W literaturze polskiej szeroko tą tematyką zajmowała się między innymi D. Zaręba (2006), S. Kozłowski (2005) i I. Jędrzejczyk (1995, 2000). Na gruncie 4 W 1983 roku ONZ powołało Światową Komisję ds. Środowiska i Rozwoju, która w 1987 roku przedstawiła raport Nasza wspólna przyszłość Our common future, czyli Raport Brundtland, w który zawierał listę zagrożeń i wyzwań dla przyszłego prawidłowego rozwoju ludzkości 5 II Konferencja (w 20 lat po I Konferencji w Sztokholmie) w Rio de Janeiro pod hasłem Środowisko i Rozwój podczas której przyjęto dwa istotne dokumenty: Deklarację z Rio w sprawie środowiska i rozwoju oraz Globalny program działań Agenda 21 prezentujące sposoby zrównoważonego rozwoju gospodarczego i społecznego z poszanowaniem środowiska

70 70 międzynarodowym powstało wiele programów działań oraz deklaracji (na szczeblu europejskim oraz światowym) prezentujących założenia zielonej turystki, jednak jak wynika z przeprowadzonych analiz, od ponad 20 lat pojawiające się nowe dokumenty bazują na wymienionych dokumentach. Koncepcja zrównoważonego rozwoju (zwanego też ekorozwojem) wyznacza nową jakość w relacji między człowiekiem a środowiskiem, a także nawiązuje do tzw. paradygmatu ekologicznego (New Ecological Paradigm), sformułowanego w latach trzydziestych ubiegłego wieku (Caton R., Dunlap W., 1978). W dziedzinie turystyki jest realizowana między innymi poprzez tzw. ekoturystykę, czyli jedną z form podróżowania ściśle związaną z przyrodą i rdzenną kulturą obszarów o wysokich walorach naturalnych [5]. Jej największą zaleta jest obok ochrony środowiska naturalnego, możliwość poznania obszaru oraz jego mieszkańców w naturalnej i niezmienionej postaci. Jest to nie tylko znakomita promocja potencjalnego (lub już istniejącego) regionu turystycznego ale także działalność przynosząca dochód rdzennej ludności. Dlatego też ekoturystyka ma największe szansę rozwoju na terenach o bogatych tradycjach kulturowych i walorach przyrodniczych, które jednocześnie chroni i wykorzystuje dla potrzeb turystów. Do takich obszarów z cała pewności zaliczyć można polskie parki krajobrazowe, narodowe, rezerwaty przyrody oraz tereny rolnicze. Polska, na skutek zacofania rozwojowego i ekonomicznego uchroniła się przed silnym zniszczeniem naturalnych krajobrazów i obecnie plasuje się na czołowej pozycji pod względem zachowani bioróżnorodności w Europie [5]. Polskie produkty żywnościowe są coraz bardziej doceniane w krajach zachodnich, dzięki swoim walorom smakowym i zdrowotnym. Rozdrobnienie gruntów i tak charakterystyczna dla Polski szachownica pól z mozaiką ekosystemów leśnych, bagiennych i łąkowych jest wprost unikatowym krajobrazem nie spotykanym w państwach Europy Zachodniej. Dlatego też ekoturystyka ma ogromną szansę rozwoju na polskiej wsi i równocześnie poprawy sytuacji wielu gospodarstw rolnych. Ekoturystyka na polskiej wsi produkt lokalny Zgodnie z przewidywaniami ETC (European Travel Commission) ekoturystyka będzie najszybciej rozwijającą się w skali świata formą turystyki, którą zainteresowanie rośnie szczególnie wśród młodzieży oraz rodzin wypoczywających w czasie urlopowym [8]. Łączy się to również z rosnącym zapotrzebowaniem na tzw. alternatywne formy spędzania czasu wolnego, odchodzenia od turystyki masowej i poszukiwania piękna w tym, co inne, nowe, nieznane [1]. Co więcej, ekoturystyka posiada także funkcje edukacyjną, co dodatkowo podnosi jej atrakcyjność i plasuje na najwyższych pozycjach wobec innych sposobów spędzania czasu wolnego. Podjęcie działań zmierzających do promocji postaw przyjaznych środowisku oraz przygotowanie spójnej oferty pobytowej dla przyjezdnych może przyczynić się do zwiększenia atrakcyjności Polski na rynkach europejskich. Głębokie korzenie kulturowe oraz tradycyjny sposób gospodarowania i uprawy roli na obszarach wiejskich, sprawia, że Państwo Polskie

71 71 posiada wszelkie predyspozycje, aby stać się ważnym obszarem recepcyjnym dla turystów poszukujących ekologicznych terenów wypoczynkowych. Kluczem do sukcesu jest wykreowania produktów lokalnych wytworzonych w tradycyjny i przyjazny naturze sposób przy wykorzystaniu miejscowych produktów i surowców. Mogą być to zarówno wypieki, przepisy kulinarne, czy wyroby rzemiosła jak ceramika, meble i inne mogące przyciągnąć klientów i stworzyć kompleksową ofertę turystyczną. [6]. Ekoturystyka łączy bowiem zarówno turystykę kwalifikowaną, krajoznawczą, jak i wypoczynkową, pod warunkiem, że osoba uczestnicząca w podróży świadomie nie ingeruje w naturalne ekosystemy, wyraża szacunek dla otaczającej ją przyrody i kultury ludności miejscowej, a jej turystyczne wydatki dostarczają funduszy dla ochrony przyrody i lokalnej gospodarki [7]. Na terenach wiejskich jedną z najbardziej popularnych form wypoczynku, myloną z zieloną turystyką, jest agroturystyka [4]. Chociaż często ma wiele wspólnego z ekowypoczynkiem (m.in. poprzez: podtrzymywanie dobrobytu lokalnych mieszkańców, korzystanie z istniejącej bazy noclegowej, dostarczanie zdrowych posiłków z miejscowych produktów rolnych), w praktyce różni się zarówno sposobem zachowań turystów, zasadniczym celem przyjazdu oraz formą spędzania czasu. Ekoturystyczna oferta pobytowa powinna dostarczać jej uczestnikom niepowtarzalnych emocji, doznań, które będą świadczyć o tożsamości odwiedzanego regionu [6]. Jest to wielkie wyzwanie zarówno dla lokalnych władz, jak i ludności miejscowej odpowiedzialnej za budowanie wizerunku i kształtowanie postaw proekologicznych. W tym względzie najtrudniejszą do przezwyciężenia przeszkodą jest stereotypowe myślenie o Ziemi, jako niewyczerpalnym bogactwie zasobów, do wykorzystywania, których uprawnionym jest człowiek. Tylko budowanie społeczeństwa świadomego swoich obowiązków wobec przyrody, może przyczynić się do wykreowania wizerunku Polski, jako państwa proekologicznego. Regulacje prawne nałożone przez Unię Europejską nie wymuszają na polskich rolnikach prowadzenia gospodarstw w sposób ekologiczny. W ramach Krajowego programu rolnośrodowiskowego (KPR) 6 podkreślana jest rola systemu rolnictwa zrównoważonego, w tym ekologicznego z uwzględnieniem wymogów i metod produkcji ekologicznej [3]. Także instrumenty finansowe przewidują wsparcie dla usług turystycznych i pozarolniczych funkcji obszarów wiejskich. Jednym z priorytetów Komisji Europejskiej jest ochrona oryginalnych produktów rolnych i żywności regionalnej bądź lokalnej, charakterystycznej ze względu na miejsce produkcji lub tradycyjny sposób jej wytworzenia [6]. Z całą pewnością są to zachęty, z których warto skorzystać i podjąć próbę zmiany wizerunku polskiej wsi. 6 Najważniejszy dokument finansowy UE w zakresie ochrony przyrodniczej przestrzeni produkcyjnej w rolnictwie

72 72 Podsumowanie Podsumowując należy stwierdzić, że położenie nacisku na rozwój ekoturystyki na obszarach wiejskich może przynieść szereg korzyści ekologicznych, ekonomicznych i społecznych. Dostarczając nowych źródeł dochodu i miejsc pracy, zielona turystyka promuje jednocześnie kulturę i tradycje regionu, pomaga w ich zachowaniu, kształtuje właściwe postawy wobec środowiska przyczyniając się do jego ochrony, wzmacnia więzi społeczne. Można zatem powiedzieć, że ekoturystyka jest czystą korzyścią, zarówno dla turysty jak i mieszkańca, który nie tylko wypoczywa w sposób nie szkodzący naturze ale poznaje prawdziwe środowiska życia rdzennej ludności. Aby jednak skorzystać z potencjalnych korzyści konieczna jest budowa infrastruktury służącej ofercie ekoturystycznej, wzmocnienie marketingu produktów lokalnych i zintegrowany system promocji. Literatura 1. Alejziak W., Turystyka w obliczy wyzwań XXI wieku, Albis Bis, Kraków Jędrzejczyk I., Nowoczesny biznes turystyczny, PWN, Warszawa Kozłowski S., Przyszłość ekorozwoju, Wyd. KUL, Lublin Sznajder M., Przezbórska L., Agroturystyka, PWE, Warszawa Zaręba D., Ekoturystyka, PWN, Warszawa Smolnicki K., Ekoturystyka i produkt lokalny dla zrównoważonego rozwoju, [w ramach projektu:] Fundusze UE na rzecz zrównoważonego rozwoju, WWF Raport ETC: Tourism trends for Europe, wrzesień 2006, [w:] 9. Our common future, Oxford University Press, The World Commission of Environmental and Development, Oxford 1987, polski przekład: Nasza wspólna przyszłość, PWE, Warszawa The role of ecotourism in the rural area development in Poland Summary The consumption of natural resources has been growing during the last years and reached its peak in the XX century. Tourism, as an industry that mostly benefits from Earth s natural heritage, should be especially interested in preserving it. The ideal response to ecological challenges is ecotourism, that aims at minimizing the negative aspects of conventional tourism on the environment and enhance the cultural integrity of local people. It is supposed to be a great opportunity for Poland, which can pride itself on great biological diversity and unbelievable variety of landscapes. Polish rural areas are at most privileged to create ecotourism products thanks to the cultural tradition and the way of soil cultivation. What is so encouraging about ecotourism, is its bilateral benefit that brings both to the local community and tourists, so there is no doubt it should be used as a tool for improving situation in polish countryside. Key words: sustainable development, ecotourism, natural environment, rural areas

73 73 ROLA PROGRAMÓW ROLNOŚRODOWISKOWYCH WE WSPIERANIU ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU POLSKIEGO ROLNICTWA W PIERWSZYCH LATACH PO INTEGRACJI Z UE Autor: Piotr Prus Katedra Ekonomiki i Doradztwa w Agrobiznesie Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy ul. Prof. S. Kaliskiego 7, bud. 3.1, Bydgoszcz Słowa kluczowe: zrównoważony rozwój obszarów wiejskich, programy rolnośrodowiskowe Wstęp W pierwszym okresie członkostwa Polski w Unii Europejskiej, krajowe rolnictwo zostało objęte nowymi instrumentami Wspólnej Polityki Rolnej, które miały za zadanie wywołanie pożądanych przez politykę UE zmian, zarówno w zakresie produkcji rolniczej oraz sposobie wykorzystywania naturalnych zasobów środowiskowych, jak i zamian związanych ze sposobem postrzegania środowiska naturalnego. W pierwszych latach funkcjonowania w ramach UE wdrożone zostały: Plan Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Sektorowy Program Operacyjny, które miały za zadanie wspieranie restrukturyzacji i modernizacji sektora rolno-żywnościowego w zgodzie z założeniami zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich. Programy te były wspierane środkami finansowymi pochodzącymi z Unii Europejskiej [Krasowicz 2006, Mickiewicz 2005, Wawrzyniak, Wojtasik 2005]. Realizacja zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich w ramach PROW PROW na lata wyznaczał dwa główne cele strategiczne: zrównoważony rozwój obszarów wiejskich oraz poprawę konkurencyjności gospodarki rolno-żywnościowej. W ramach pierwszego celu realizowano przedsięwzięcia wspierające działalność rolniczą na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW), przedsięwzięcia rolnośrodowiskowe i poprawę dobrostanu zwierząt, zalesienie gruntów rolnych oraz dostosowanie gospodarstw rolniczych do standardów Unii Europejskiej [PROW informacje ogólne 2005, PROW 2006, Wawrzyniak, Wojtasik 2005]. Zaplanowanie w obrębie PROW wsparcia przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt umożliwiło dofinansowanie projektów producentów rolnych zgodnych z wytycznymi zrównoważonego rozwoju rolnictwa oraz obszarów wiejskich [Niewęgłowska 2006, Staniak, Feledyn-Szewczyk 2006]. Początkowo przewidywano wydanie na te działania kwoty w wysokości 348,9 mln euro, z czego 279,0 mln euro miało pochodzić z UE. Jednak po realokacji środków w ramach PROW , ostatecznie w grudniu 2006 roku na działania rolnośrodowiskowe zarezerwowano 218,9 mln euro, w tym 175,03 mln euro ze środków unijnych. Nadmienić należy, że programy rolnośrodowiskowe były jako jedyne obowiązkowe

74 74 dla wszystkich krajów w Unii Europejskiej [Sobolewska 2006]. Pełniły one wiodącą rolę w realizacji planów ochrony przyrody, miały przede wszystkim pomóc we wdrażaniu europejskiej sieci ekologicznej oraz utrwaleniu wzorców trwałej i zrównoważonej gospodarki rolnej, zwłaszcza na obszarach chronionych i zagrożonych degradacją. Działania te miały na celu przede wszystkim przeciwdziałanie pogarszaniu się stanu środowiska naturalnego. Poza tym realizowane w ten sposób priorytety były i są spójne z celami określonymi w Krajowej strategii ochrony środowiska i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej [Cichoń i in. 2003, Jasińska, Kotewicz 2005, Kaleta 2003, Krajowa strategia 2003, Evaluation 2005, PROW 2006]. Priorytety przedsięwzięć rolnośrodowiskowych oraz zasady ustalania płatności Przedsięwzięcia rolnośrodowiskowe składały się z czterech głównych priorytetów: ochrona różnorodności biologicznej obszarów wiejskich, ochrona środowiska przyrodniczego, rolnictwo ekologiczne oraz ochrona zasobów genetycznych w rolnictwie. Każdy z nich składał się z pakietów działań: podstawowych (niepłatnych) oraz płatnych, wykraczających poza zwykłą dobrą praktykę rolniczą. Płatne pakiety dzieliły się na obowiązkowe działania systemowe oraz działania dobrowolne, czyli tak zwane działania środowiskowe. Wprowadzenie programów rolnośrodowiskowych miało zachęcać rolników do podejmowania w swoich gospodarstwach działań na rzecz ochrony środowiska. Poprzez promowanie systemów produkcji rolniczej prowadzonej w sposób zgodny z wymogami naturalnego środowiska starano się osiągnąć kilka szczegółowych celów: przeciwdziałanie zanieczyszczeniom wód oraz erozji gleb, ochronę i kształtowanie krajobrazu, dbałość o siedliska gatunków dzikiej flory i fauny zagrożonych wyginięciem, ochronę zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich, poprawę stanu świadomości ekologicznej wśród społeczności wiejskiej [Liro 2003, PROW informacje ogólne 2005, PROW 2006, Wspieranie przedsięwzięć 2005]. Płatności dla beneficjentów były ustalane na podstawie zadeklarowanych działań oraz w odniesieniu do powierzchni gospodarstwa. Podczas kalkulacji płatności brano pod uwagę utracony dochód oraz poniesione koszty. Należna kwota była wypłacana rocznie jako suma za pakiety wdrażanych w gospodarstwie działań. Średnią stawkę dotacji szacowano na równowartość około zł/ha. Zainteresowani tą formą wsparcia rolnicy mogli składać od 1 września 2004 roku wnioski w biurach powiatowych ARiMR właściwych ze względu na miejsce zamieszkania albo siedzibę wnioskodawcy. Na podstawie tych wniosków były realizowane płatności. Jednakże ubiegający się o to rolnicy musieli spełnić kilka warunków. Pomoc mogli otrzymać producenci rolni, których gospodarstwo leżało na obszarze kwalifikującym się do uzyskania wsparcia, posiadali albo dzierżawili grunt (spełniając kryteria zasięgu geograficznego pakietów rolnośrodowiskowych) lub posiadali zwierzę (zwierzęta), co najmniej w czasie trwania zobowiązania, prowadzili działalność rolniczą na powierzchni co

75 75 najmniej 1 ha użytków rolnych, zobowiązali się do stosowania zwykłej dobrej praktyki rolniczej w całym gospodarstwie oraz do przestrzegania zaleceń wynikających z programu rolnośrodowiskowego przez pięć lat, podjęli się prowadzenia szczegółowych zapisów dotyczących gospodarowania i podstawowych danych dotyczących zwierząt (DJP/ha), potrzebnych dla celów kontroli i monitoringu, a także oświadczyli, że posiadają plan rolnośrodowiskowy przygotowany dla danego gospodarstwa przy udziale podmiotu prowadzącego działalność w zakresie sporządzania dokumentacji niezbędnej do uzyskania płatności rolnośrodowiskowej. Beneficjenci zobowiązani byli do realizacji programów rolnośrodowiskowych przez okres przynajmniej 5 lat [Cichoń i in. 2003, PROW 2006, Wsparcie gospodarstw 2005]. Programy rolnośrodowiskowe obejmowały siedem przedsięwzięć, zwanych również pakietami: rolnictwo ekologiczne (S02), strefy buforowe (K02), ochrona gleb i wód (K01), ochrona lokalnych ras zwierząt gospodarskich (G01), rolnictwo zrównoważone (S01), utrzymanie łąk ekstensywnych (P01), utrzymanie pastwisk ekstensywnych (P02). Pierwsze cztery przedsięwzięcia można było realizować na terenie całego kraju. Pozostałe trzy pakiety były dostępne tylko w tzw. strefach priorytetowych (SP). Pod tym pojęciem rozumiano obszar wdrażania programu rolnośrodowiskowego, który wykazywał określone problemy środowiskowe i wymagał podjęcia działań naprawczych lub ochronnych. Wykaz gmin i obrębów geodezyjnych zaliczonych do poszczególnych stref priorytetowych zawarto w załączniku Nr 3 do rozporządzenia Rady Ministrów z 20 lipca 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na wspieranie przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt objętej planem rozwoju obszarów wiejskich (Dz. U. Nr 174, poz z późn. zm.). Rolnicy mogli wnioskować o płatności za wdrażanie od jednego do trzech pakietów. W przypadku, gdy w jednym gospodarstwie rolniczym realizowano więcej niż jeden pakiet, obowiązywały zasady ich łączenia przedstawione w tab. 35 [Cichoń i in. 2003, Golinowska 2006, Walenia 2006, Wspieranie przedsięwzić 2005].

76 76 Tab. 1. Zasady łączenia pakietów rolnośrodowiskowych w jednym gospodarstwie Nazwa pakietu Kod Pakietu S01 S02 P01 P02 K01 K02 G01 Rolnictwo zrównoważone (S01) - N TW TW TW TW TW Rolnictwo ekologiczne (S02) N - TW TW N T T Utrzymanie łąk ekstensywnych (P01) TW TW - TW TW TW TW Utrzymanie pastwisk ekstensywnych (P02) TW TW TW - TW TW TW Ochrona gleb i wód (K01) TW N TW TW - T T Strefy buforowe (K02) TW T TW TW T - T Ochrona lokalnych ras zwierząt gospodarskich TW T TW TW T T - (G01) (N pakiety wykluczają się, T pakiety można łączy, TW pakiety można łączyć tylko w strefach priorytetowych) Źródło: Przewodnik po Krajowym Programie Rolnośrodowiskowym. MRiRW, Warszawa 2004, s. 15. Podsumowanie Ze względu na bardzo innowacyjny charakter wspierania programów rolnośrodowiskowych i dobrostanu zwierząt, jego zasięg przestrzenny w latach miał być ograniczony do około 5% powierzchni użytków rolnych, czyli do około 1,2 mln ha UR. Szacowano, że program zostanie wdrożony w około 70 tys. gospodarstw, zarówno ekstensywnych, jak i towarowych [Wsparcie gospodarstw rolnych 2005, PROW 2006]. Na dzień 22 lutego 2008 roku limit wsparcia finansowego zarezerwowanego na programy rolnośrodowiskowe został wykorzystany w 100,02% [PWOWinki 2008]. Świadczy to o dużej popularności tego typu działań wśród polskich rolników i prognozuje, że będą oni zainteresowani płatnościami rolnośrodowiskowych w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich Literatura 1. Cichoń M, Goraj L., Hołdyński Cz., Janyszek S., Liro A., Metera D., Niewiadomski J., 2003: Podstawy wdrażania programu rolnośrodowiskowego i zalesieniowego. Warszawa. 2. Evaluation des mesures agro-environnementales. Oréade-Brèche Environment & Development, Auzeville France Golinowska M., 2006: Programy rolnośrodowiskowe w opinii producentów rolnych. Zeszyty Naukowe AR we Wrocławiu, Rolnictwo LXXXVII, nr 540, Wrocław, Jasińska K., Kotewicz K., 2005: Środki finansowe dla polskiej wsi. Fundusz Współpracy, Warszawa. 5. Liro A., 2003: Programy rolnośrodowiskowe Unii Europejskiej instrumenty ekologizacji rolnej. [w:] Cichoń M, Goraj L., Hołdyński Cz., Janyszek S., Liro A., Metera D., Niewiadomski J.: Podstawy wdrażania programu rolnośrodowiskowego i zalesieniowego. Warszawa, Mickiewicz P., 2005: Rozwój obszarów wiejskich w oparciu o środki Unii Europejskiej. Prace Komisji Nauk Rolniczych i Biologicznych, Seria B Nr 57, BTN, Bydgoszcz, Niewęgłowska G., 2006: Wdrażanie programu rolnośrodowiskowego w pierwszych latach jego realizacji. Zeszyty Naukowe AR we Wrocławiu, Rolnictwo LXXXVII, nr 540, Wrocław, Plan Rozwoju Obszarów Wiejskich, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich, Warszawa PROW informacje ogólne. Przewodnik. MRiRW, DROW, Warszawa PWOWinki Aktualności. MRiRW, Warszawa 8/2008 (141).

77 Przewodnik po Krajowym Programie Rolnośrodowiskowym. MRiRW, Warszawa Kaleta A., 2003: Wieś potrzebuje rozwoju zrównoważonego. Nowe Życie Gospodarcze, Nr 9, Krajowa strategia ochrony i umiarkowanego użytkowania różnorodności biologicznej wraz z programem działań. Dokument zatwierdzony przez Radę Ministrów w dniu 25 lutego 2003 r., Warszawa. 14. Krasowicz S., 2006: Sposoby realizacji idei zrównoważonego rozwoju w gospodarstwie rolniczym. Zeszyty Naukowe AR we Wrocławiu, Rolnictwo LXXXVII, nr 540, Wrocław, Sobolewska A., 2006: Wpływ polskiego programu rolnośrodowiskowego na straty azotu z polowej produkcji rolnej. Zeszyty Naukowe AR we Wrocławiu, Rolnictwo LXXXVII, nr 540, Wrocław, Staniak M., Feledyn-Szewczyk B., 2006: Program rolnośrodowiskowy jako czynnik ekorozwoju obszarów wiejskich. Zeszyty Naukowe AR we Wrocławiu, Rolnictwo LXXXVII, nr 540, Wrocław, Walenia A., 2006: Uwarunkowania wdrażania programów rolnośrodowiskowych w województwie podkarpackim. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, nr 2, Wawrzyniak B., Wojtasik B., 2005: Rolnicy polscy po roku funkcjonowania w Unii Europejskiej. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, nr 1, Wsparcie gospodarstw rolnych po akcesji do EU, MRiRW, Warszawa Wspieranie przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt. Przewodnik. MRiRW DROW, Warszawa The role of agri-environmental measures in supporting sustainable development of rural areas in Poland after joining the EU Summary After joining the EU Polish agriculture was included into the Common Rural Policy. A very important role in the CRP plays a care of environment and natural resources. The agri-environmental measures were set up to reimburse farmers costs or losses incurred as a result of changing their farming technologies into more sustainable methods. The aim of the paper was to present the main assumptions of agrienvironmental measures in Poland during the first period of functioning in the EU. Key words: sustainable development of rural areas, agri-environmental measures

78 78 ROLA WYKŁADOWCY W PRZEKAZYWANIU WIEDZY NA OBSZARACH WIEJSKICH Autor: mgr Barbara Kiełbasa Opiekun: dr Józef Kania Akademia Rolnicza im. Hugona Kołłątaja, Wydział Rolniczo-Ekonomiczny Katedra Rolnictwa Światowego i Doradztwa, al. Mickiewicza 21, Kraków tel. (012) , Słowa kluczowe: wykładowca, doradca, szkolenia, komunikacja Wstęp Rola wykładowcy w kształtowaniu postaw i przekazywaniu wiedzy osobom dorosłym jest ogromna. Ma ona tym większe znaczenie, iż w pełni ukształtowane osobowości wymagają określonego sposobu przekazywania wiedzy. Zagadnieniem nauczania dorosłych zajmuje się andragogika rolnicza, która jako subdyscyplina andragogiki ogólnej wywodzi się z nauk pedagogicznych. Istotą procesu przekazywania wiedzy (nauczania) jest komunikacja społeczna. W każdym procesie komunikowania można wyróżnić trzy podstawowe składniki: empatię, elastyczność oraz umiejętności związane z oddziaływaniem na rolników [1]. Wykładowca komunikuje się ze słuchaczami, którzy mogą w różny sposób odbierać przekazywane im informacje ( wzrokowcy, słuchowcy ). Aby zadbać o prawidłowy odbiór informacji przez osobę dorosłą należy przestrzegać zasady poglądowości, która opiera się na nauczaniu poprzez poznanie rzeczywistości (przykłady z życia, wyjazdy studyjne w kraju i za granicą), łączyć teorię z praktyką jak również zadbać o aktywny udział uczestników w przeprowadzanych szkoleniach (dyskusja, zadawanie pytań, warsztaty) [2]. Bardzo istotne jest uświadomienie, iż w każdym procesie komunikowania (przekazywania wiedzy) występują pewne zakłócenia. Najczęściej są to różnice w postrzeganiu pewnych pojęć, niezgodność komunikatów werbalnych i niewerbalnych, wiarygodność wykładowcy, uprzedzenia, co do poglądów oraz osoby, zbyt emocjonalne zaangażowanie się w dany problem jak również przerywanie, zmęczenie umysłowe i znudzenie [3]. Wykładowca przekazuje informacje poprzez kanał, przez który rozumie się pewien sposób podawania informacji przez nadawcę. NADAWCA Kodowanie KOMUNIKAT ODBIORCA Odkodowanie INFORMACJA ZWROTNA EFEKT Rys.1. Podstawowe elementy składowe procesu komunikowania Źródło: Ban van der, Hawkins 1997

79 79 Aby usprawnić proces przekazywania informacji do obiorcy-rolnika i ograniczyć zakłócenia stosuje się różne metody, z których najważniejsza to metoda wizualna, z uwagi na silniej rozwinięte wrażenia poznawcze u rolników. Równie ważna jest metoda praktycznego uczenia się, która realizowana może być za pomocą pokazu, demonstracji czy doświadczenia [4]. Materiał i metody Badania za pomocą ankiety z kwestionariuszem były prowadzone od października 2007 roku podczas szkoleń Spełnienie standardów w dziedzinie ochrony środowiska, zwierząt i konsumenta a uzyskanie dopłat bezpośrednich (konieczność przestrzegania wymogów tzw. cross-compliance), realizowanych w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego,,Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich w zakresie działania 1.3.,,Szkolenia. Analizą objęto 17 powiatów i uzyskano 608 ważnych ankiet. Doboru próby badawczej dokonano w sposób losowo-celowy. Celowo dobrano próbę badawczą (tylko rolnicy uczestniczący w szkoleniu) natomiast losowo zostały dobrane miejsca przeprowadzania badań (powiaty i miejscowości). Celem przeprowadzonych badań było ustalenie, który z typów wykładowcy spełnia najlepiej powierzoną mu rolę, potrafi najlepiej przekazać wiedzę, ponadto jest elastyczny i posiada pewne cechy pozwalające mu na skuteczne oddziaływanie na rolnika (słuchacza). Wyniki badań Przeprowadzone badania ankietowe, których wyniki zobrazowano na rys.2, pozwoliły na ustalenie, iż rolnicy preferują szkolenia, które prowadzone są przez doradców-pracowników Ośrodka Doradztwa Rolniczego (42% respondentów). Jest to zrozumiałe z uwagi na fakt ciągłego, bezpośredniego kontaktu rolnika z doradcą. Rolnik ma zaufanie do doradców, którzy bardzo często oddziaływają na rolnika poprzez empatię oraz posiadają wiedzę na temat rzeczywistości (bezpośrednie rozmowy z rolnikiem, wizyty w gospodarstwie). Prawie, co trzeci uczestnik szkolenia na temat wdrażania zasady wzajemnej zgodności cross-compliance, najbardziej ufa wykładowcy wyższej uczelni z uwagi na posiadany przez te osoby szeroki zasób wiedzy, wysokie umiejętności pedagogiczne oraz doświadczenie w nauczaniu.

80 80 doradcy ODR 11% 7% 13% 42% w ykładow cy w yższych uczelni lekarze w eterynarii 27% nauczyciele jednostek naukow o-badaw czych nauczyciele średnich szkół rolniczych Rys.2. Struktura wypowiedzi na temat preferencji rolników, co do wyboru wykładowcy szkolenia Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań ankietowych (n=608) Z analizy statystycznej ankiet wynika, iż brak jest wyraźnej zależności między wiekiem ankietowanego a jego preferencjami w stosunku do prowadzącego szkolenia. Młodzi rolnicy (do 40 lat) jak i starsi w równym stopniu oceniają doradców Ośrodka Doradztwa Rolniczego jak i lekarzy weterynarii. Analiza wykazała jednak, iż rolnicy w wieku powyżej 50 lat częściej wskazują na wykładowców wyższych uczelni (co trzeci rolnik). Pracownicy naukowi wyższych uczelni są dla rolników starszych bezsprzecznie dużym autorytetem, ponadto są poważani jako osoby posiadające rozległą wiedzę. Tab.1. Preferencje co do wykładowcy szkoleń w zależności od wykształcenia uczestnika szkolenia Wykładowca Wykształcenie uczestnika szkoleń doradcy ODR wykładowcy wyższych uczelni lekarze weterynarii wykładowcy jednostek naukowobadawczych nauczyciele szkół rolniczych liczba wskaza ń % liczba wskaza ń % liczba wskazań % liczba wskazań % liczba wskazań % podstawowe 67 54, , , ,5 7 5,6 zawodowe , , ,1 43 9,1 20 4,2 średnie , , , ,5 20 5,3 wyższe 21 38, ,3 8 14,5 8 14,5 3 5,5 Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań ankietowych (n=608, w postawionym pytaniu możliwa była więcej niż jedna odpowiedź) Jak wynika z tab. 1 nie zaobserwowano istotnego wpływu wykształcenia na podejmowanie decyzji o wyborze najbardziej kompetentnego (według subiektywnej oceny słuchacza) wykładowcy. Jednak widać, iż osoby z wykształceniem podstawowym oraz zawodowym zdecydowanie preferują sposób prowadzenia szkoleń przez doradców (podejście do rolnika, sposób wyrażania myśli). Ankietowani posiadający wykształcenie średnie lub wyższe

81 81 stosunkowo częściej wskazują na wykładowców wyższych uczelni, lekarzy weterynarii czy też wykładowców jednostek naukowo-badawczych jako kompetentnych wykładowców szkoleń. Wnioski Z przeprowadzonej analizy danych uzyskanych w toku badania z kwestionariuszem ankiety można wysnuć następujące wnioski: Ankietowani rolnicy-uczestnicy szkoleń najczęściej widzą w roli wykładowcy doradców Ośrodka Doradztwa Rolniczego z uwagi na dostępność, podejście do rolnika oraz sposób przekazywania wiedzy (wiedza praktyczna, uczenie poprzez przykłady z życia). Uczestnicy szkoleń w wieku powyżej 50 lat preferują zajęcia prowadzone przez pracowników wyższych uczelni, uważając, iż wiedza przez nich przekazywana jest najszersza oraz często potwierdzona badaniami naukowymi. Praktyczne podejście doradcy ODR sprawia, iż wiedza przez nich przekazywana jest najlepiej przyswajana przez osoby o niższym wykształceniu tj. podstawowym oraz zawodowym. Literatura 1. Ban van der A.W., Hawkins H.S., 1997, Doradztwo rolnicze, Wydawnictwo Małopolskie Stowarzyszenie Doradztwa Rolniczego z siedzibą w Akademii Rolniczej, Kraków 2. Kujawiński W., Doradztwo rolnicze w zarysie, wydanie drugie rozszerzone. Centrum Doradztwa i Edukacji w Rolnictwie, Poznań 3. Kuźma J., Doradztwo rolnicze. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 4. Strykowska M., Proces komunikowania się w doradztwie. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego nr 1/95, Centrum Doradztwa i Edukacji w Rolnictwie, Poznań 5. Wawrzyniak B., Doradztwo w agrobiznesie. Wyższa Szkoła Humanistyczno- Ekonomiczna, Włocławek THE IMPORTANCE OF THE LECTURER IN PASSING ON KNOWLEDGE ON THE COUNTRY AREAS Key words: lecturer, adviser, trainings, communication Summary There is great importance of the lecturer in developing attitudes and passing on knowledge to the farmers. The lecturer s role is significant due to the fact that he teaches the adults who have certain knowledge and great practical experience. The conducted questionnaire research showed, that the practical approach to the problems for the farmer as the participant is the most important (teaching through examples from everyday life, joining the theory with the practice). That is why almost every second person from the questioned pointed that the adviser from The Advising Agricultural Centre is able to pass on the possessed knowledge in the best way. The scientific workers of the academy who administer wide and grounded knowledge are of the highest authority for the participants of trainings who possess the lower education (primary or vocational). In every case, the skill of the effective teaching and explaining through such techniques as the empathy and understanding, the possibility of the discussion and the asking the questions, moreover, the possibility of direct contact with lecturer during the individual consultations (e.g. the agricultural adviser) are important for the participants of training.

82 82 ROLNICZE ZAGROŻENIA ŚRODOWISKA. BADANIE ŚWIADOMOŚCI Autorzy: Wojciech Górecki, Joanna Wojtowicz, Joanna Kostecka Opiekun naukowy: dr hab. prof. UR Joanna Kostecka Studenckie Koło Naukowe Zrównoważonego Rozwoju Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Biologiczno-Rolniczy Ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów Słowa kluczowe: rolnicze zagrożenia środowiska, ankieta Wstęp Każdy rodzaj działalności wykorzystujący zasoby naturalne środowiska - glebę, wodę, powietrze i przestrzeń - wpływa na jego jakość. W przypadku rolnictwa odbywa się to dodatkowo w zależności od intensywności i sposobu produkcji, a wpływ może być negatywny lub pozytywny [3]. Zanieczyszczenia rolnicze (gazy, nawozy, pestycydy, metale ciężkie i wiele innych) wywołują niekorzystne skutki środowiskowe [2, 10, 11]. Produkcji rolniczej towarzyszą także odpady organiczne i nieorganiczne. Wśród organicznych (stałych i płynnych) znajdują się pozostałości słomy zbożowej, kukurydzianej i innej, pozostałości zwierzęce (mocz, kał, ściółka). Odpady nieorganiczne obejmują głównie torby plastikowe po nawozach, nasionach, pestycydach i innych środkach chemicznych stosowanych w rolnictwie, produktach weterynaryjnych, pozostałości mechaniczne (np. olej, gumy i akumulatory), stare maszyny, ogrodzenia itp. [1]. Wiele odpadów z gospodarstwa rolniczego może stanowić cenny ekonomicznie zasób, szczególnie, gdy zostaną zagospodarowane poprawnie, stosując przepisy środowiskowe [1]. Celem prowadzonych badań było określenie stanu wiedzy rolników oraz studentów rolnictwa i innych kierunków Uniwersytetu Rzeszowskiego, w zakresie zanieczyszczeń pochodzących z rolnictwa i ich wpływu na środowisko. Materiał i metody Badania przeprowadzono metodą ankiety, na grupie 150 losowo wybranych osób. Ankietę skierowano do 50 rolników mieszkających w województwie podkarpackim oraz studentów Uniwersytetu Rzeszowskiego. Przeprowadzono ją podczas spotkania w Podkarpackim Ośrodku Doradztwa Rolniczego w Boguchwale, w marcu 2008 roku, oraz losowo ze studentami rolnictwa (50 osób) i innych kierunków UR (filologii, politologii, prawa, historii, pedagogiki, germanistyki oraz socjologii- łącznie 50 studentów). Arkusz z ankietą zawierał 15 pytań zamkniętych i 1 otwarte. Testowano dwie hipotezy: (H1) rolnicy i studenci rolnictwa mają świadomość zagrożeń, jakie rolnictwo stwarza dla środowiska; (H2) badani znają metody ograniczania negatywnych oddziaływań produkcji rolniczej na środowisko.

83 83 Wyniki W grupie respondentów większość stanowiły kobiety (54%), 76% mieszkało na wsi. Badani, to przede wszystkim osoby z wykształceniem średnim (88% - rolnicy i studenci UR), wykształcenie wyższe posiadało 9%, natomiast podstawowe 3% ankietowanych. Rysunek 1 prezentuje rozpoznanie funkcji, jakie spełnia rolnictwo. Najwięcej osób, jako najistotniejszą wybrało produkcję żywności i źródło utrzymania. Rolnicy oraz studenci rolnictwa wskazywali podobnie; funkcję produkcji żywności wybrało odpowiednio 34% rolników i 29% studentów rolnictwa. Studenci innych kierunków widzieli w rolnictwie głównie źródło utrzymania i dodatkowo urozmaicenie krajobrazu. Ciekawe, że rolę rolnictwa w zakresie wzbogacania bioróżnorodności widzieli głównie, edukowani w tym kierunku, studenci rolnictwa. 80,0% 70,0% 60,0% 50,0% 40,0% 30,0% 20,0% 10,0% 0,0% Rolnicy Studenci rolnictwa Studenci innych kierunków Łącznie produkcja żywności ochrona zasobów środowiska źródło utrzymania ochrona środowiska wzbogacenie bioróżnorodności urozmaicenie krajobrazu Rys. 1. Funkcje rolnictwa Kolejne pytanie wykazało potrzebę ustawicznego kształcenia rolników. Na bardzo istotne pytanie: czy uważasz, że produkcja rolnicza może obciążać środowisko, tylko studenci rolnictwa odpowiedzieli prawidłowo (100% prawidłowych odpowiedzi), że tak (rys. 2). Aż 40% rolników udzieliło odpowiedzi wskazującej na niewiedzę, a w związku z tym zapewne i na lekceważenie konieczności uważnego prowadzenia produkcji rolniczej. Najmniej prawidłowych odpowiedzi stwierdzono u studentów innych niż rolnictwo kierunków studiów. 120% 100% 100% 80% 60% 40% 60% 40% 32% 60% TAK NIE NIE WIEM 20% 0% 0% 0% 0% Rolnicy Studenci rolnictwa Studenci innych kierunków 8% Rys. 2. Czy uważasz, że produkcja rolnicza może obciążać środowisko?

84 84 Wśród źródeł rolniczego obciążania środowiska przez rolnictwo, w pytaniu otwartym ankietowani podawali następujące, różnorodne przyczyny (tab. 1): Tab. 1. Przyczyny obciążania środowiska przez rolnictwo Rolnicy Studenci rolnictwa Studenci innych kierunków - rolnictwo powoduje zanieczyszczenie gleby i wód azotanami, pestycydami - negatywnie na środowisko oddziałuje produkcja rolnicza, ale prowadzona w sposób nie dbający o grunty orne i ich otoczenie - środowisko jest obciążane poprzez masową produkcję - poprzez nieodpowiednie stosowanie środków ochrony roślin, nawozów - na środowisko ma wpływ wielkoprzemysłowa hodowla zwierząt oraz niewłaściwe stosowanie i przechowywanie obornika - może powodować degradację środowiska - nieracjonalnie prowadzona produkcja rolnicza wpływa na zanieczyszczenie powietrza, wód i gleb - jedną z przyczyn jest brak wiedzy rolników - niekorzystny wpływ na środowisko mają: nadmierna chemizacja, niewłaściwa agrotechnika, neumiejętne stosowanie pestycydów i nawozów - źle stosowana agrotechnika, monokultury przyczyniają się do zubożenia środowiska - poprzez stosowanie chemicznych środków ochrony roślin dochodzi do zanieczyszczenia wody i gleby - niewłaściwie stosowane nawozy, pestycydy zanieczyszczają środowisko - z ferm do atmosfery dostają się odory, które działają toksycznie - przyczyną obciążania środowiska są niewykwalifikowani rolnicy - odpady rolnicze, wycieki kiszonkowe zanieczyszczają środowisko Pytanie zamknięte ankiety, sprawdzające wiedzę w zakresie źródeł rolniczych zanieczyszczeń środowiskowych, skonstruowano tak, że wszystkie warianty odpowiedzi wskazywały na potencjalnie groźne zanieczyszczenia. Tymczasem respondenci rozpoznawali je jako zagrożenia bardzo fragmentarycznie i niepełnie- najliczniej za źródło zanieczyszczeń uznawano nieprawidłowe przechowywanie i stosowanie środków ochrony roślin i nawozów (rys. 3). Za najważniejsze uznano także: wiejskie wysypiska śmieci, niewłaściwe przechowywanie kiszonek, nieszczelne szamba i składowiska odchodów zwierzęcych. W obrębie badanych grup respondentów, wszystkie ważne zagrożenia zauważało maksymalnie 22% badanych. 90,0% 80,0% 70,0% 60,0% 50,0% 40,0% 30,0% 20,0% 10,0% 0,0% Rolnicy Studenci rolnictwa Studenci innych Łącznie kierunków Wiejskie wysypiska śmieci Nieszczelne instalacje sanitarne Niewłaściwe przechowywanie kiszonek Niewłaściwe przechowywanie kiszonek Osady ściekowe Kompost Paleniska domowe Składowiska odchodów zwierzęcych Nieprawidłowe przechowywanie i stosowanie środków ochrony roślin, nawozów Produkcja roślinna i zwierzęca Melioracja gruntów Industrializacja i rozwój motoryzacji Rys. 3. Źródła rolniczych zanieczyszczeń środowiska

85 85 Pytanie weryfikujące hipotezę: badani znają metody ograniczania negatywnych oddziaływań produkcji rolniczej na środowisko było pytaniem zamkniętym i podchwytliwie wśród 6 prawidłowych wariantów odpowiedzi zawierało 1 nieprawidłowy: wypalanie traw, jako najtańszy herbicyd. Niestety ankieta wykazała, że rolnicy nadal nie widzą ujemnych stron wypalania traw - procederu niezgodnego z ustawą o ochronie przyrody [12] (rys. 4). 100,0% 80,0% 60,0% 40,0% 20,0% 0,0% Rolnicy Studenci rolnictwa Studenci innych kierunków Łącznie Racjonalne stosowanie nawozów i środków ochrony roślin Odpowiednie przechowywanie pasz, nawozów i pestycydów Odpowiednio dobrane zabiegi agrotechniczne Wypalanie traw, jako najtańszy herbicyd Zmianowanie Ekstensyfikacja rolnictwa Edukacja i szkolenia rolników Rys. 4. Które z wymienionych działań zapobiegają negatywnym wpływom rolnictwa na środowisko? Kolejne pytanie w zakresie ograniczania negatywnego oddziaływania odpadów (tab. 2), także wykazało niepełną wiedzę na ten temat zarówno rolników, jak i studentów rolnictwa. Jedni i drudzy złapali się bezmyślnie na odpowiedź: spalanie odpadów, gdy tymczasem jest to niezgodne z koncepcją retardacji [8] i poszukiwaniem np. źródeł materii organicznej dla gleb. Tab. 2. Działania zapobiegające zanieczyszczeniu środowiska odpadami rolniczymi Propozycja działania Odpowiedź [%] Studenci Studenci innych Rolnicy rolnictwa kierunków Łącznie Szczelne podłogi w pomieszczeniach inwentarskich 12% 14% 8% 46% Właściwie zaprojektowane płyty gnojowe 17% 18% 17% 68% Szczelne zbiorniki na gnojówkę i gnojowicę 22% 18% 18% 75% Odprowadzanie soków kiszonkowych do studzienek zbiorczych 16% 15% 6% 52% Projektowanie i planowanie rolniczych i hodowlanych działalności z dala od źródeł wody 12% 17% 14% 55% Spalanie odpadów 8% 1% 12% 35% Zagospodarowanie odpadów (przez ich prawidłowe kompostowanie lub fermentację) 13% 17% 25% 66% Podsumowanie Literatura wskazuje, że zanieczyszczenia pochodzące z produkcji rolniczej obejmują głównie emisję amoniaku, tlenków azotu, wymywanie biogenów oraz pozostałości chemicznych środków ochrony roślin [3, 11]. W zależności od intensyfikacji produkcji i systemu melioracyjnego, z 1 ha użytków rolnych może odpłynąć z wodami 0,4-28,3 kg N-NO 3, 0,1-0,7 kg N-NH 4, 0,2-0,6 kg P, 1,4-10,5 kg K [4,5,6]. Związki fosforu, wprowadzane do gleby

86 86 w formie nawozów, wprawdzie nie ulegają wymywaniu, ale mogą dostawać się do wód powierzchniowych ze spływającymi cząstkami gleby (w procesie erozji) i wraz z azotanami, sprzyjają eutrofizacji wód. Istotnym źródłem zanieczyszczenia środowiska jest także produkcja zwierzęca (gazy i odchody zwierzęce) [10]. Tona obornika od krowy o wydajności 4000 l mleka przy całorocznym utrzymywaniu w oborze, zawiera przeciętnie 5,5 kg azotu, 3,2 kg fosforu, 5,4 kg potasu, zaś w gnojowicy znajduje się 4,2 kg azotu, 1,7 kg fosforu i 4,6 kg potasu) [7]. Soki kiszonkowe, stanowiące od % zakiszanej masy, zawierają 0,4-0,6 kg N, 0,1-0,2 kg P i 0,8-1,0 kg K na tonę zakiszanej zielonki [6]. Ponadto, źródłem substancji toksycznych stanowiących zagrożenie dla środowiska są stosowane w rolnictwie komposty przemysłowe i osady ściekowe [2]. Uzyskane wyniki badania ankietowego świadczą o dość dobrym stanie wiedzy na temat zagrożeń, jakie wywiera produkcja rolnicza na środowisko, zwłaszcza u studentów rolnictwa. Część odpowiedzi zwłaszcza rolników, także świadczy jednak i o tym, że należy ich edukować, przekazując wyniki najnowszych badań i prezentując nowe tendencje, zgodnie z filozofią zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich. Badani zwykle zdawali sobie sprawę, że działalność rolnicza, szczególnie ta nieracjonalna, prowadzona przez niewykwalifikowane osoby, stanowi obciążenie dla środowiska (rolnicy 60%, studenci rolnictwa 100% odpowiedzi), natomiast studenci innych kierunków UR w 60% uważali, że rolnictwo nie stanowi obciążenia. Do działań zmniejszających negatywny wpływ produkcji rolniczej na środowisko zaliczamy m.in.: odpowiednie przechowywanie pasz, nawozów oraz środków ochrony roślin, racjonalne stosowanie pestycydów i nawozów, ponadto zanieczyszczenia wód ze źródeł rolniczych można ograniczyć stosując odpowiednie zabiegi agrotechniczne i fitomelioracje [2]. W celu ochrony gleby i wód należy przestrzegać następujących zaleceń: podłogi w pomieszczeniach inwentarskich oraz płyty gnojowe i zbiorniki na gnojówkę powinny być szczelne i zapewniać możliwość gromadzenia i przechowywania tych odpadów przez okres, co najmniej 6 miesięcy, soki kiszonkowe należy odprowadzać do studzienek zbiorczych, nie należy także sporządzać pryzm kiszonkowych bezpośrednio na gruncie, ścieki nie powinny być odprowadzane do wód powierzchniowych ani rozlewane na pola, zaś gospodarstwa powinny być przyłączone do sieci kanalizacyjnej lub posiadać szczelne szamba albo przydomową oczyszczalnię ścieków. Nawozy mineralne należy przechowywać pod zadaszeniem w oryginalnych opakowaniach lub luzem na nieprzepuszczalnym podłożu [2]. Badani znali metody ograniczania negatywnych oddziaływań produkcji rolniczej i odpadów rolniczych na środowisko. Najczęściej wymieniane były działania związane z racjonalnym stosowaniem nawozów i środków ochrony roślin (85%), odpowiednie przechowywanie pasz, nawozów i pestycydów (78%), zagospodarowanie odpadów (66%), stosowanie szczelnych zbiorników na gnojówkę i gnojowicę (75%). Jednak niepokojące jest wypalanie traw, jako jedna z metod (24% respondentów) oraz kontrowersyjne spalanie

87 87 odpadów (35 %), co świadczyć może o braku informacji na temat niekorzystnego wpływu tego typu działań na otaczające środowisko i przemawia za potrzebą edukacji w zakresie tego i innych problemów [9]. Literatura 1. Anonim Rolnictwo a środowisko naturalne. 2. Bujanowicz-Haraś B., Kasztelan A Ochrona wód przed zanieczyszczeniami rolniczymi. Aura 11, Warszawa, s Duer I Oddziaływanie i ograniczanie negatywnego wpływu rolnictwa na środowisko. Aura 9, Warszawa, s Koc J. Szymczyk S Wpływ intensyfikacji rolnictwa na odpływ z gleb azotu mineralnego. Zesz. Probl. Post. Nauk Rol. 494: s Koc J., Szymczyk S Wpływ intensyfikacji rolnictwa na odpływ z gleb fosforu do wód powierzchniowych. Zesz. Probl. Post. Nauk Rol. 494: s Koc J Kształtowanie i ochrona środowiska obszarów wiejskich w świetle polityki ekologicznej (sozologicznej) państwa. Zesz. Probl. Post. Nauk Rol. 499: s Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej. 8. Kostecka J. Ocena akceptacji pojęcia retardacja w świadomości wybranych grup studentów. Zesz. Nauk. Poł.-Wsch. Oddziału PTIE i PTG w Rzeszowie, 10, s Kostecka J., Mroczek J.R Świadomość ekologiczna rolników a zrównoważony rozwój obszarów wiejskich Podkarpacia. Ekonomia i środowisko, 32(2). 10. Mroczek J.R Problemy ekologiczne spowodowane intensyfikacją produkcji zwierzęcej. Przegląd Hodowlany 11. s Maciołek H., Nowak M.M Emisja gazów z ferm. Hodowca Trzody Chlewnej 2. s Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Dz. U. Nr 92. poz THE AGRICULTURAL HAZARDS TO ENVIRONMENT. THE CONSCIOUSNESS ANALYSIS Summary The objective of the study was to define the knowledge and competency of farmers (working in the Rzeszow surroundings) and students (of agriculture and the other subjects at Rzeszow University) in the scope of the agricultural hazards to environment. The questionnaire was directed to 50 farmers and 100 students of Rzeszow University, in March The questionnaire contained 15 closed and the one open questions. Two hypothesis were tested: the farmers and UR students understand agricultural hazards to environment; the participants have competency about the methods limiting the negative results of agricultural productions. Key words: agricultural hazards to environment, questionnaire

88 88 ROZWÓJ AGROTURYSTYKI W MIKROREGIONIE DOLINA STRUGU SZANSĄ ROZWOJU TERENÓW WIEJSKICH Autorzy: Weronika Dykas, Karolina Golińska Opiekun - prof. nadzw. dr hab. inż. Jan Krupa Studenckie Koło Naukowe Ekologiczno-Przyrodnicze Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie Ul. Sucharskiego, Rzeszów Słowa kluczowe: Mikroregion Dolina Strugu, walory turystyczne, agroturystyka Wstęp Mikroregion Dolina Strugu słynie z wielu atrakcji przyrodniczych oraz dziedzictwa kulturowego, związanego z folklorem, rzeźbiarstwem, koronkarstwem, architekturą ludową, obecnością zabytków itp. Występują tu cenne bogactwa naturalne, ciekawa konfiguracja terenu, duże kompleksy leśne. Rzadkie i chronione gatunki roślin i zwierząt, źródła różnorodnych wód mineralnych. Towarzyszy temu dogodny układ komunikacyjny oraz szereg szlaków turystycznych i kilka ośrodków sportowych. Obecnie region ten oferuje dodatkowe atrakcje związane z rozwojem turystyki wiejskiej, a zwłaszcza agroturystyki. W związku z tym należałoby pilnie zaprogramować kompleksowe szkolenia agroturystyczne dla mieszkańców tego obszaru, obejmujące między innymi zagadnienia podstaw agroturystyki, estetyki zagrody wiejskiej, zasad wyżywienia turystów i inne. Niezwykle istotną sprawą jest także przeszkolenie w zakresie jakości świadczenia usług oferowanych przez gospodarstwa agroturystyczne [Stachowski i Szczepański 1997]. W niniejszym opracowaniu autorzy chcą przedstawić mikroregion Doliny Strugu jako obszar o dużych szansach dla rozwoju agroturystyki, jej aktualną ofertę oraz szanse przemian społeczno-gospodarczych. Charakterystyka gospodarstw agroturystycznych w Dolinie Strugu Stan ilościowy gospodarstw agroturystycznych w Dolinie Strugu (do września 2007 r.) liczy, jak na razie zaledwie pięć obiektów, znajdujących się: po jednym w Błażowej, Hyżnem oraz Tyczynie. Poza nimi są jeszcze dwa gospodarstwa w Chmielniku, dając łącznie siedemdziesiąt cztery miejsca noclegowe oferowane w większości całorocznie, z wyjątkiem jednej oferty sezonowej. Wszystkie gospodarstwa znajdują się na atrakcyjnych terenach wiejskich zlokalizowanych niedaleko obiektów sportowo-rekreacyjnych, z dogodnym dojazdem do atrakcji turystycznych. Również w obiektach całorocznych jest wyżywienie całodzienne. Dodatkową atrakcją jest możliwość zakupu produktów z gospodarstwa, jazda konna, zabawa przy ognisku i grilu, organizacja kuligu, jak i możliwość przyjazdu ze zwierzętami. Oprócz

89 89 podstawowych usług dodatkowa atrakcja to: brodzik dla dzieci, sanki, wspólne ogniska, przejazd kolejką wąskotorową, miejsce w ogrodzie na rozbicie namiotów. Średnia cena pobytu w gospodarstwie agroturystycznym wynosi 45 zł (nocleg i całodzienne wyżywienie). W tabeli 1 przedstawiono wykaz gospodarstw oraz proponowaną ofertę. Agroturystyka szansą rozwoju terenów wiejskich Szansą rozwoju mikroregionu może być inwestycja w turystykę i agroturystykę. Piękna okolica, dobry stan środowiska naturalnego oraz bliskość do Rzeszowa stawiają Dolinę Strugu w korzystnej sytuacji dla rozwoju różnych form turystyki. Pomimo dobrej oceny mieszkańców rozwój sektora turystycznego w regionie jest praktycznie niewidoczny. W 2003 roku w powiecie rzeszowskim przypadało jedynie 3,2 miejsca noclegowego na 1000 mieszkańców, z czego jedynie 18,5% stanowiło ofertę hoteli, moteli i pensjonatów. Dla porównania, średnia polska oferta miejsc noclegowych na 1000 mieszkańców wynosi 15,6 (GUS 2004). Oprócz braku hoteli, pensjonatów i restauracji, czy kawiarni brak jest również infrastruktury rekreacyjnej, takiej jak: jeziora czy szlaki turystyczne. Tabela 1. Oferta gospodarstw agroturystycznych w mikroregionie Dolina Strugu Gmina Tyczyn (jedno gospodarstwo) Chmielnik (dwa gospodarstwa) Hyżne (jedno gospodarstwo) Błażowa (jedno gospodarstwo) Ilość miejsc noclegowych 31 miejsc noclegowych 13 miejsc noclegowych (w tym 6 sezonowych V-IX) Wyżywienie Oferta Okoliczne atrakcje całodzienne wyżywienie całodzienne 24 miejsca noclegowe całodzienne/na zamówienie oddzielna łazienka, jazda konna, możliwość korzystania z rowerów, przyjazdu ze zwierzętami, rozmowa w języku angielskim, francuskim, hiszpańskim, niemieckim. wspólna/oddzielna łazienka, możliwość korzystania z rowerów, przyjazdu ze zwierzętami, języki: angielski, rosyjski, czeski, łazienka oddzielna, wędkowanie, jazda konna, możliwość przyjazdu ze zwierzętami, możliwość korzystania z rowerów, język angielski. kąpielisko, wędkowanie, wyciąg narciarski, jazda konna, las las, jazda konna, wyciąg narciarski, bar, restauracja, kąpielisko bar, restauracja, las, kąpielisko, wyciąg narciarski, wędkowanie 6 miejsc noclegowych brak danych brak danych brak danych Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych wywiadów Podejmowane są obecnie w gminach mikroregionu Dolina Strugu różne inicjatywy by stworzyć sztuczne jezioro i szlak do narciarstwa przełajowego, lecz inicjatywy te są hamowane przez brak środków finansowych, brak koordynacji pomiędzy mieszkańcami i władzami gmin, niewystarczającą infrastrukturę drogową i kanalizacyjną, a także konflikt

90 90 dotyczący praw własności na obszarach, gdzie miałaby powstać infrastruktura rekreacyjna. Ponadto brak strategii rozwoju turystyki w mikroregionie sprawia, że inicjatywy, które podejmowane są przez różne gminy, zdają się być nieskoordynowane. Ze względu na potrzebę nowych źródeł dochodów dla gospodarstw rolniczych, pewne elementy agroturystyki pojawiły się już w Dolinie Strugu. Oprócz jednak kilku warsztatów szkoleniowych, praktycznie nie ma żadnej pomocy dla tych przedsięwzięć biznesowych. Wygląda na to, że pomoc w promowaniu ofert jest niewielka, tak samo jak niewiele jest porad w kwestii przygotowywania infrastruktury i standardów zakwaterowania. Jednak wspólne działania czterech gmin, tworzących mikroregion Doliny Strugu zachęcają lokalnych inwestorów i inicjatorów do zaplanowania i skoordynowania działań, promocji regionu, jak i ułatwiają stworzenie wspólnych standardów dla turystycznej bazy noclegowej, atrakcji turystycznych takich, jak np. szlaki, ścieżki rowerowe, obszary narciarskie, które zostały wymienione przez mieszkańców jako sposoby rozwoju turystyki. Wpływa także na przychód rolników, przyczyniając się do wzrostu poziomu życia na wsi w regionie. Organizacja Dolina Strugu stworzyła również agencję pośrednictwa pracy oraz fundusz dofinansowujący nowe małe przedsiębiorstwa. Rozwój niżej wymienionych usług może ożywić ruch turystyczny na obszarze Doliny Strugu : utworzenie wypożyczalni sprzętu turystycznego np. 10 rowerów górskich i turystycznych lub sprzętu pływającego (łodzie, kajaki, rowery wodne, materace, itd.), nart, sanek itp., możliwość jazdy konnej, lub przejażdżki bryczką, w tym również jazda na kucyku, funkcjonowanie lokali gastronomicznych baru z regionalnymi potrawami, kawiarni z większą salą rekreacyjną wyposażoną w urządzenia służące do gier i zabaw, w której można organizować wieczory taneczne, punkty gastronomiczne z możliwością kupienia regionalnych wypieków, wiejskiego chleba, możliwości spotkania z regionalnym rzemiosłem i kulturą ludową, otwarcie galerii twórczości ludowej, w której można również organizować wieczorki poetyckie, zwłaszcza artystów ludowych, przygotowanie zaplecza rekreacyjnego obejmującego dobrze urządzony plac zabaw, ścieżkę zdrowia dla dzieci i dorosłych, boisko do gier zespołowych, oznakowane szlaki turystyczne, funkcjonowanie w miejscowości punktu informacji turystycznej, w którym można nabyć również pamiątki turystyczne i przygotowane w kilku językach wydawnictwa o regionie, organizowanie lokalnych imprez z udziałem gości np. noc świętojańska, dożynki, ogniska, kuligi itp. Podsumowanie

91 91 Mieszkańcy gmin mikroregionu Dolina Strugu muszą mieć jasno sprecyzowane plany dotyczące organizacji dodatkowych atrakcji turystycznych takich, jak: uroczyste otwarcie i zamknięcie sezonu turystycznego, festyny, święta okolicznościowe i jarmarki. Tego rodzaju atrakcje poszerzają ofertę agroturystyczną gminy (regionu) oraz powodują, że turysta korzystający z kwater agroturystycznych spędza czas aktywnie. Dodatkowym celem powinno być podejmowane i rozwijanie wspólnych przedsięwzięć przez zainteresowane gospodarstwa i gminy [Stachowski i Szczepański 1997]. Mikroregion Doliny Strugu to przede wszystkim obszar rolniczy, dlatego też ważny jest rozwój oferty agroturystycznej na jego obszarze, ponieważ stanowi to wielką szansę dla terenów wiejskich, zachowania ich tradycji i obrzędów jako istotny element agroturystycznej oferty, dzięki której turyści oprócz wypoczynku będą mogli poznać folklor mikroregionu. Bo tutaj z jednej strony oczekuje na spragnionych spokoju rodzinna, wręcz domowa atmosfera, z dużym ładunkiem różnego rodzaju atrakcji, z drugiej zaś nieskażona przyroda i atrakcyjne bogactwo kulturowe. Literatura 1. Stachowski Z., Szczepański K Szanse i bariery w rozwoju gmin. Wyd. Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemysłowe Dolina Strugu w Tyczynie, Tyczyn. 2. Makarski S Rola władz samorządowych w rozwoju turystyki wiejskiej w kontekście wykorzystania zasobów ludzkich na przykładzie województwa podkarpackiego. Podkarpackie Towarzystwo Oświaty i Edukacji Ekonomicznej Zalesie w Rzeszowie, Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Ekonomii, Rzeszów. 3. Gramazow Andreas Discussion paper no.100. Doświadczenia oddolnych inicjatyw rozwoju regionalnego oraz perspektywy dla program Leader+ w regionie Doliny Strugu w Polsce Development of agrotourism in Strug Valley mikroregion chance progress the country area Summary Key words: the Strug Valley mikroregion, tourist value, agrotourism Mikroregion Strug Valley have many scientific attractions also the cultural heritage value. On mikroregion area come into begin agrotourism farm, and should be organized comprehensive training from this range for owners functions compounds also for everyone willing to take up this business activity. Also convenient public transport system and a number of tourist tracks as well as a few sport resort promote progress various tourism form, for example country tourism, especially agrotourism. Very important thing is training in quality range provide services, rules safe board for tourists and the ability to do organize pastime event. In this article authors want present Strug Valley mikroregion as area with big chances for agrotourism progress, current offer from this activity range on general description present area.

92 92 WSPARCIE ROZWOJU DZIAŁALNOŚCI NIEROLNICZEJ NA OBSZARACH WIEJSKICH W RAMACH PROW Autor: Łukasz Bienias Opiekun: dr Marek Nowak, dr inż. Stanisław Minta SKN Analiz Rynkowych Uniwersytet Przyrodniczy, Wydział Rolniczy, Kierunek Ekonomia Ul. C. K. Norwida 25/27, Wrocław Wstęp Wejście Polski do UE spowodowało, że od 1 maja 2004 roku krajowe rolnictwo zostało objęte działaniami sterującymi i wspierającymi rynkiem rolnym. Jednocześnie wzrosły oczekiwaniami w odniesieniu do standardów wytwarzania. Sprostanie standardom wymaga od rolników wysiłku i sporych nakładów finansowych. Polskie gospodarstwa rolne, w przeważającej części charakteryzują się niską dochodowością. Bez wsparcia finansowego z zewnątrz będzie im bardzo trudno podołać wszystkim zmianom związanym z wymaganiami Wspólnej Polityki Rolnej. W sytuacji ograniczenia oraz braku własnego kapitału inwestycyjnego konieczne jest wsparcie gospodarstw dodatkowymi środkami. Dlatego w pierwszych latach członkostwa skierowana została szeroka oferta pomocy przewidziana w ramach Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW) i Sektorowego Programu Operacyjnego Restrukturyzacji i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich. Dla gospodarstw oznacza to dostęp do korzystania z funduszy strukturalnych nakierowanych na poprawę wizerunku gospodarstwa, podniesienie towarowości, podniesienie jakości produktów i procesów wytwarzania przez ochronę środowiska, higienę i dobrostan zwierząt. Dla sektora rolnego są to elementy o tyle wrażliwe i pilne, że ich spełnienie będzie decydowało o możliwości korzystania z dopłat, dotacji i funduszy strukturalnych. Dostosowanie do wspomnianych standardów oznacza konieczność modernizowania bazy wytwórczej i wyposażenia gospodarstw rolnych w nowe urządzenia techniczne. Jest to kosztowne, co przy słabej kondycji ekonomicznej znacznej liczby gospodarstw może utrudniać bądź uniemożliwić realizację działań niezbędnych w tym zakresie [1]. Osie wsparcia w PROW W ramach priorytetowych kierunków wsparcia obszarów wiejskich UE, zdefiniowano cztery osie: Oś 1 (gospodarcza): wsparcie konkurencyjności sektora rolnego i leśnego Oś 1 koncentruje się na poprawie konkurencyjności polskiego sektora rolnego ze względu na rosnące wymagania wspólnotowe oraz presję konkurencyjną ze strony producentów z pozostałych krajów UE. Cele Osi 1 będą realizowane w ramach 10 instrumentów

93 93 pomocowych, kierowanych do zróżnicowanej grupy beneficjentów. Bardzo ważną grupę działań stanowią instrumenty o charakterze inwestycyjnym, takie jak: Ułatwienie startu młodym rolnikom, Modernizacja gospodarstw rolnych, Zwiększenie wartości dodanej produkcji rolnej i leśnej czy Poprawianie i rozwijanie infrastruktury związanej z rozwojem i dostosowaniem rolnictwa i leśnictwa. Są to instrumenty znane polskim beneficjentom z okresu programowania Poza nimi kontynuowana będzie również pomoc dla rolników odchodzących od prowadzenia działalności rolniczej (renty strukturalne) oraz wsparcie grup producentów rolnych. Oś 2 (środowiskowa): poprawa stanu środowiska i tereny wiejskie Celem osi 2 jest utrzymanie zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich, co wiąże się przede wszystkim z poprawą stanu środowiska naturalnego, odpowiednim użytkowaniem gruntów oraz ochroną unikalnych zasobów naturalnych obszarów wiejskich. Część działań tej osi ma charakter rekompensaty z tytułu ograniczenia produkcji rolnej prowadzonej na terenach chronionych (obszary NATURA 2000). Kontynuowane będzie wsparcie dla gospodarstw rolnych prowadzących produkcję na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania(onw) oraz działanie związane z odtwarzaniem potencjału produkcji leśnej zniszczonego przez katastrofy. Dofinansowanie będą mogły uzyskać inwestycje związane z zalesieniem gruntów rolnych, jak również innych niż rolne. Oś 3 (społeczna): podniesienie jakości życia na obszarach wiejskich i dywersyfikacja ekonomiczna obszarów wiejskich Głównym celem działań wybranych w ramach Osi 3 jest podniesienie jakości życia na obszarach wiejskich poprzez pobudzanie i różnicowanie działalności gospodarczej oraz rozwój infrastruktury społecznej i technicznej. Cel ten będzie realizowany poprzez działania zachęcające do podjęcia działalności pozarolniczej. Ponadto dofinansowywane będą działania inwestycyjne, których zadaniem będzie poprawa warunków życia na wsi oraz wzmocnienie atrakcyjności regionów. Oś 4. LEADER Oś Leader wspiera realizacje celów Osi 3. Celem tej osi jest wzmocnienie kapitału społecznego na obszarach wiejskich poprzez promowanie inicjatyw oddolnych, aktywizację mieszkańców wsi na rzecz lokalnych społeczności oraz wymianę najlepszych praktyk. Realizacja celi Osi Leader opiera się na budowaniu lokalnych Grup Działania (LGD) partnerstwa przedstawicieli trzech sektorów: publicznego, gospodarczego i społecznego. Do zadań LGD będzie należało opracowywanie i realizacja lokalnych strategii rozwoju obszarów wiejskich. W ramach podejścia Leader realizowane będą trzy rodzaje działań: - Lokalne strategie rozwoju poprawa jakości życia oraz różnicowanie działalności na obszarach wiejskich (dotyczy obsługi wniosków na realizacje projektów, których cele są zgodne z Lokalną Strategią Rozwoju);

94 94 - współpraca międzyregionalna i międzynarodowa (projekty współpracy składane przez Lokalne Grupy Działania), - nabywanie umiejętności, aktywizacja i koszty bieżące lokalnych grup działania [2]. Różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej Jednym z ważniejszych elementów wspieranych w ramach PROW będzie dofinansowanie wzrostu ilości nierolniczych miejsc pracy na terenach wiejskich. W ramach tego działania wspierane będą projekty związane z realizacją inwestycji służących podjęciu przez rolników, domowników i małżonków rolników, dodatkowej działalności nierolniczej lub związanej z rolnictwem [3]. Celem działania związanego z dofinansowaniem rozwijania działalności nierolniczych jest poprawa jakości życia na obszarach wiejskich przez promowanie dywersyfikacji działalności i tworzenie pozarolniczych źródeł dochodów oraz łagodzenie skutków bezrobocia [4]. Warunki ubiegania się o dofinansowanie rozwoju działalności nierolniczych Osoba ubiegająca się o wsparcie musi mieć opłacone składki na ubezpieczenie społeczne rolników przez okres co najmniej 12 miesięcy przed złożeniem wniosku. Jeśli wnioskodawcą jest rolnik, musi mieć nadany numer ewidencyjny gospodarstwa oraz przynajmniej raz (za rok ubiegły) uzyskane dotacje bezpośrednie. W przypadku współmałżonków i domowników, warunek ten musi spełnić osoba, która za nich opłaca składki ubezpieczeniowe. Wnioskodawca musi być osobą pełnoletnia, która nie osiągnęła wieku emerytalnego [4]. Wsparcie przeznaczone zostanie na projekty w zakresie: - usług dla gospodarstw rolnych lub leśnictwa; - usług dla ludności; - drobnej wytwórczości, rzemiosła lub rękodzielnictwa; - robót i usług budowlanych oraz instalacyjnych; - usług turystycznych oraz związanych ze sportem, rekreacji i wypoczynkiem; - usług transportowych; - usług komunalnych; - przetwórstwa produktów rolnych lub jadalnych produktów leśnych; - magazynowania lub przechowywania towarów; - wytwarzania materiałów energetycznych z biomasy; - rachunkowości, doradztwa lub usług informatycznych [3]

95 95 Poziom wsparcia rozwoju działalności nierolniczych: Pomoc będzie udzielana w formie dotacji inwestycyjnych na zasadzie refundacji poniesionych kosztów (50% kosztów kwalifikowanych projektu). Maksymalna wysokość udzielonej pomocy nie może przekroczyć 100 tys. PLN. Na realizację działania przeznaczono środki w wysokości EURO (w tym EFRROW EURO). Beneficjentami działania będą osoby fizyczne: rolnicy, małżonkowie rolników lub domownicy w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników [4]. Podsumowanie Zgodnie z decyzją UE, polskie rolnictwo otrzyma środki unijne w wysokości 13230,0 mln EUR, co ze współfinansowaniem krajowym daje łączny budżet w wysokości 17217,8 mln EUR. Jest to 2459,7 mln EUR rocznie. W budżecie na lata najwięcej, bo aż 26,4% środków, a więc ponad ¼ całego budżetu PROW, przeznaczono na wydatki okołorolnicze i społeczne. Oznacza to, że głównym celem PROW staje się przeciwdziałanie bezrobociu. Stanowi ono problem ogólnospołeczny, na rozwiązanie którego powinny być przeznaczone fundusze strukturalne, a w następnej kolejności sektorowe(rolnicze) [5]. W przyszłym roku planowane jest uruchomienie działania PROW Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw, gdzie poziom wsparcia zależeć będzie od ilości utworzonych miejsc pracy i wynosić będzie od 100 do 300 tysięcy zł na beneficjenta [4]. Literatura 1. Czubak W. Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu. Wydawnictwo: Wieś Jutra Sp. z. o. o. 2. Program Rozwoju Obszarów Wiejskich Wieś Jutra 12/ Kowalczyk S Zagadnienia ekonomiki rolnej - kwartalnik.3

96 96 WYBRANE ZAGADNIENIA Z EKOLOGICZNEJ METODY PROWADZENIA PASIEKI Autor: Grzegorz Żółty, Janina Błażej Opiekun: dr inż. Janina Błażej SKN Rolników Włościanin Sekcja Agroekologii Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Biologiczno-Rolniczy Ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów Słowa kluczowe: Apis mellifera, pasieka, ekologiczna Wstęp Rodzaj pszczoła (Apis) znany był od najdawniejszych czasów głównie za sprawą produktu pracy tych owadów, czyli miodu. Z epoki paleolitycznej pochodzą najstarsze dokumenty bartnictwa. Ponad 20 tys. lat temu anonimowy artysta namalował na ścianach Groty Pajęczej, (Walencja w Hiszpanii) dramatyczną scenę rabunku pszczołom miodu przez człowieka. Z tego okresu pochodzi również z Hiszpanii inne malowidło ścienne, które przedstawia kobietę wybierającą miód z dziupli drzew w otoczeniu roju pszczół, broniących swojej własności [2]. Także na ziemiach polskich od najdawniejszych czasów człowiek doceniał te owady, a konkretnie ich produkty. Już w średniowieczu przygotowywał im mieszkania, wydrążając otwory w drzewach; sosnach, dębach, jesionach, jodłach [2].Miód i wosk były naszym produktem eksportowym, dającym utrzymanie wielu rodzinom. Duże zainteresowanie pszczołami przyczyniło się do przejścia z bartnictwa na pasiecznictwo. Z początku XVII w. (1614 rok) pochodzi podręcznik Walentego Kęckiego Nauka koło pasiek, co świadczy o dużym znaczeniu gospodarczym pszczoły. Niewątpliwy wkład w rozwój polskiego pszczelarstwa miał ks. Dzierżon [ur.1811roku]. Jego badania naukowe w zakresie biologii i hodowli tych owadów były znane nie tylko w Europie, ale także, w Ameryce.[2,3] Aktualnie w naszym kraju hodowane są pszczoły ras: środkowoeuropejska Apis mellifera mellifera, kraińska - Apis mellifera carnica, kaukaska Apis mellifera caucasica, włoska Apis mellifera ligustica. [1] Zasady prowadzenia pasieki ekologicznej Nową szansę dla polskiego pszczelarstwa stwarza prowadzenie pasieki metodami ekologicznymi. W tym sposobie obowiązującym aktem prawnym jest Rozporządzenie EEC Nr 2092/91 oraz Rozporządzenie EC Nr 1804/1999 z dnia 19 lipca 1999 roku z późniejszymi zmianami. Te uregulowania określają wymagania dotyczące rolnictwa ekologicznego, w tym także pszczelarstwa na terenie wszystkich krajów Wspólnoty Europejskiej. Do najważniejszych warunków, które musi spełnić właściciel pasieki to sporządzenie mapki terenu w skali 1:10000 lub 1:25000 i złożenie do wybranej jednostki certyfikującej Upoważniona przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi jednostka certyfikującą nadzoruje dwuletni okres przestawiania na ekologiczne metody produkcji. Podejmując ten sposób prowadzenia pasieki konieczne jest

97 97 spełnienie wielu warunków, wśród, których bardzo ważna jest lokalizacja. W jej obrębie nie mogą występować przekroczenia dopuszczalnych stężeń szkodliwych substancji zanieczyszczających powietrze, glebę i wodę. Ponadto: minimalna odległość od upraw konwencjonalnych musi wynosić 3 km, od wysypisk, spalarni śmieci 1 km, od innych miejsc produkcji przemysłowej, dróg, czy autostrad musi być na tyle duża, aby nie stanowiła źródła zakażenia produktów pszczelich. O odległości tej decyduje jednostka certyfikująca, źródło pożytku powinny stanowić uprawy prowadzone metodami ekologicznymi lub obszary porośnięte dziką roślinnością, miejsce stacjonowania pasieki powinno być suche, ule należy ustawić wylotami w kierunku południowym w odległości od siebie 3 4 m aby ograniczyć błądzenie owadów, pszczoły powinny mieć zagwarantowany dostęp do czystej, wody zaspokajającej potrzeby obrębie pasieki wszystkich rodzin pszczelich W obrębie jednego gospodarstwa wszystkie rodziny pszczele muszą być prowadzone metodami ekologicznymi niedopuszczalne jest, aby w części pasiek stosowane były metody konwencjonalne Ule powinny być wykonane z naturalnych materiałów: drewna, słomy, trzciny itp. i pomalowane wodnymi nietoksycznymi farbami. Do zabezpieczania uli należy używać preparatów pochodzenia naturalnego np. propolis, wosk, oleje roślinne, olejki eteryczne. Środki ziołowe, mineralne i homeopatyczne mogą być zastosowane do ochrony pszczół przed chorobami i szkodnikami. Zdrowotność rodzin pszczelich w pasiekach prowadzonych metodami ekologicznymi osiąga się głównie poprzez: odpowiedni dobór ras, dostosowanych do lokalnych warunków; szczególne znaczenie ma zachowanie miejscowego materiału genetycznego selekcję linii pszczół odpornych na czynniki chorobotwórcze stosowanie zabiegów zwiększających odporność owadów na choroby i zmniejszających możliwości infekcji poprzez: regularną wymianę matek, kontrolę rodzin i likwidowanie pierwszych anomalii zdrowotnych, kontrolę czerwiu trutowego, okresową wymianę plastrów, regularną dezynfekcję uli, zapewnienie pszczołom dostatecznych zapasów miodu i pyłku w ulach. W pasiekach prowadzonych metodami ekologicznymi nie wolno stosować antybiotyków, a tylko w wyjątkowych wypadkach, gdy zainfekowanie rodzin jest bardzo duże dopuszcza się zastosowanie farmakologicznych leków weterynaryjnych. O ich użyciu decyduje jednak jednostka certyfikująca, a leczone rodziny powinny być izolowane. Właściciel pasieki

98 98 zobowiązany jest do prowadzenia wykazu środków m.in do leczenia pszczół i przechowywania go przez 3 lata od dnia użycia. Obowiązujące uregulowania prawne zezwalają na dokarmianie pszczół pomiędzy ostatnim zbiorem miodu i na 15 dni przed rozpoczęciem następnego nektarowania. Cukier musi pochodzić z hodowli ekologicznych i podawanie go jest wskazane tylko w określonych sytuacjach: gdy rodziny pszczele mają za mało zapasów dla uniknięcia stresu głodowego gdy skrystalizowały się zapasy gdy istnieje podejrzenie, że miód może być źródłem chorób w celu zapewnienia rodzinom harmonijnego rozwoju produkcyjnego W pasiece prowadzonej metodami ekologicznymi określone są szczegółowo wszelkie zabiegi ich terminy oraz zakres. Ponadto obowiązujące uregulowania prawne ściśle określają przetwórstwo, znakowanie, przechowywanie produktów pasiecznych, parametry jakościowe miodu, oraz ekonomiczne aspekty prowadzenia pasieki.[4,5,6,7 8,9]. Właścicielpasieki po spełnieniu wszystkich wymagań prawnych otrzymuje certyfikat, który jest ważny tylko 12 miesięcy. Literatura 1.Bornus L. ABC mistrza ogrodnika pszczelarstwo. Warszawa Gumowska I. Pszczoły ludzie. Warszawa Kloska K. Dzieje pszczelarstwa w Polsce. Szreniawa Pszczelarstwo; nr.4, Pszczelarstwo; nr Pszczelarstwo; nr www.bioróżnorodność.izoo.krakow.pl 8.Pszczelarstwo, nr Pszczelarstwo; nr CHOSEN PROBLEMS FROM ECO-FRIENDLY METODY OF CONSTRUCTING THE APIARY Summary Regulation determining requirements for the organic farming, are applying to also bee-keepings Key word: Apis mellifera, apiary, ecological

99 99 WYKORZYSTANIE GIS ORAZ TECHNOLOGII GPS PRZY OPTYMALIZACJI PROJEKTOWANIA BEZPRZEWODOWEJ SIECI INTERNETOWEJ Autorzy: Kołtunowicz Marcin, Krawczyk Krzysztof, Lis Paweł, Sikora Jakub, Zemanek Janusz Opiekun naukowy: dr hab. inż. Andrzej Woźniak Koło Naukowe Techniki Rolniczej Sekcja Infrastruktury Akademia Rolnicza w Krakowie, Wydział Agroinżynierii Kraków , ul. Balicka 116B Budynek E Słowa kluczowe: GPS, GIS, mapy numeryczne, bezprzewodowe sieci internetowe Wstęp Szeroko pojęta dziedzina jaką jest infrastruktura techniczna to nie tylko urządzenia gospodarki wodno-ściekowej, sieci komunikacyjne, elektroenergetyczne ale również sieci telekomunikacyjne oraz teleinformatyczne. Sieci WLAN umożliwiają dostęp do Internetu, szybkiego przesyłania danych, komunikowania się oraz pozyskiwania informacji. Dzisiejsze społeczeństwo zwykło nazywać się mianem społeczeństw informacyjnego. Termin ten odnosi się do społeczeństwa, w którym towarem staje się informacja traktowana jako szczególne dobro niematerialne [1]. Dostęp do informacji przekłada się bezpośrednio na jakość życia współczesnego człowieka. Niestety jak wynika z badań dostęp do Internetu mieszkańców wsi jest nadal niewystarczający. Jak informuje Komisja Europejska: w niektórych krajach UE na terenach wiejskich brak jest dostępu do Internetu. Technologie teleinformatyczne na wsi, w tym łącza szerokopasmowe, mają być główną osią projektów realizowanych w ramach funduszy rozwoju obszarów wiejskich na lata , które ogółem wynoszą 70 mld euro. Łącza, o których mowa będą opierały się głównie o dostęp do Internetu dzięki sieciom bezprzewodowym opartym na technologii WiFi [3]. Głównym problemem wynikającym z projektowania takich sieci jest dostarczenie użytkownikowi sygnału radiowego o sile wystarczającej do bezstratnego korzystania z dostępu do Internetu. Wszelkiego rodzaju przeszkody terenowe, jakimi są wysokie drzewa, kominy fabryk, słupy wysokiego napięcia w skuteczny sposób zakłócają rozchodzenie się fal radiowych. Ważną kwestią staje się więc umiejscowienie nadajnika w takim miejscu, by sygnał rozchodził się w możliwie jak najbardziej równomierny sposób [2]. Pojawia się tu również kwestia administrowania siecią. Ważną informacją dla administratora sieci bezprzewodowej jest znajomość siły sygnału na danym terenie. Dzięki temu administrator sieci wie, jaką antenę odbiorczą ma zamontować w domu użytkownika sieci by odbierany sygnał był na właściwym poziomie. Z pomocą przychodzą tu tzw. mapy zasięgu, które stały się głównym przedmiotem badań w niniejszej pracy.

100 100 Materiał i Metody Głównym celem niniejszej pracy było zbadanie możliwości wykorzystania urządzeń GPS oraz programów GIS jako narzędzi służących do zaprojektowania i zoptymalizowania sieci bezprzewodowego Internetu na terenach wiejskich. Zainteresowanie tym tematem wynika z stosunkowo niewielkiego, a często całkowitego braku dostępu do Internetu na terenach wiejskich. Oczywista wydaje się być potrzeba budowy sieci internetowych na wsiach. Niestety budowa standardowej sieci komputerowej opartej na przewodach, z powodu dużych odległości, nie jest rzeczą łatwą ani tanią do realizacji. Rozwiązaniem tego problemu staje się zastosowanie dość nowej technologii jaką jest WiFi, co z jęz. angielskiego oznacza wireless fidelity bezprzewodowa dokładność. Opiera się ona na przesyle sygnału radiowego o częstotliwości 2,4 GHz na znaczne odległości [2]. Ze względu na stosunkowo niewielkie ceny urządzeń wchodzących w skład infrastruktury takiej sieci, budowa łącz bezprzewodowych staje się szansą dla rozwoju Internetu na terenach wiejskich. Wykorzystując urządzenia GPS i programy GIS stworzono cyfrowe mapy zasięgów nadajników sygnału. Takie zobrazowanie może być wykorzystane przez projektanta sieci bezprzewodowej w celu optymalnego rozmieszczenia wszystkich urządzeń koniecznych do funkcjonowania sieci. Niezbędne badania zostały wykonane podczas dwóch obozów naukowych organizowanych przez Koło Naukowe Techniki Rolniczej Sekcję Infrastruktury. Miejscem badań były dwie miejscowości o skrajnie różnym ukształtowaniu terenu a mianowicie: - Bystra Śląska (woj. śląskie) teren górzysty, - Bidziny (woj. świętokrzyskie) teren równinny. Do badań posłużył sprzęt, w skład, którego weszły: antena nadawcza Patria, Access Point (nadajnik sygnału) Planet o przepustowości 54 Mbit/s, laptop Toshiba wyposażony w kartę PCMCIA do odbierania sygnału WiFi, odbiornik GPSMap 76S Garmin wraz z anteną (do określenia pozycji geograficznej). Rys. 1. Schemat pomiarów Rys.2. Tabela programu Network Stumbler

101 101 Komputer oraz odbiornik GPS współpracowały z programem Network Stumbler, który do współrzędnych geograficznych przypisywał wartość sygnału WiFi. Informacje te były zapisywane w postaci tabeli zawierającej dane dotyczące: nazwy nadajnika, siłę sygnału, współrzędne geograficzne, odstęp sygnału od szumu (zakłócenia), datę i godzinę pomiaru. Źródło sygnału stanowił Access Point połączony specjalnym konektorem z anteną nadawczą. Sygnał z anteny był odbierany przez kartę sieciową zainstalowaną w komputerze. Karta podawała wartości odbieranego sygnału a odbiornik GPS sczytywał aktualne położenie geograficzne. Program Network Stumbler zbierał te informacje łącząc i zapisując je. Wyżej wymieniona metodyka została sprawdzona w praktyce na obszarach o różnej deniwelacji terenu podczas dwóch obozów naukowych. Bidziny w województwie świętokrzyskim to obszar nizinny, wykazujący małe zróżnicowanie wysokości oraz cechujący się małą ilością przeszkód terenowych, tj. drzewa, wysokie budynki, kominy fabryk. Antena nadawcza została umieszczona na dachu budynku mieszkalnego w centrum miejscowości. Pomiary na tym terenie były dość łatwe do przeprowadzenia. Siłę sygnału mierzono starając się zataczać możliwie jak najbardziej regularne okręgi stopniowo oddalając się od nadajnika. Zbadano obszar o powierzchni około 600 ha. Drugi etap badań polegał na sprawdzeniu zasięgu sygnału w trudnych warunkach terenowych. Bystra Śląska w województwie śląskim dolina V kształtna, przeważającą część stanowią lasy, porastające strome stoki. Antenę umieszczono na jednym z budynków mieszkalnych. Zbadano obszar o dużo mniejszej powierzchni niż poprzednio. Zebrane i zapisane podczas pomiarów dane stały się materiałem wyjściowym do stworzenia numerycznych map zasięgu sygnału pochodzącego z nadajnika. Do tego celu posłużył program Surfer Dane z tabeli programu Network Stumbler odpowiednio sformatowano i zapisano w postaci tabel trackpointowych. Możliwe stało się stworzenie map powierzchniowych. Nałożenie podkładu w postaci mapy topograficznej dało obraz obszaru, będącego w polu oddziaływania nadajnika. Na rys. 3 przedstawiono mapę terenu z nałożoną mapą zasięgu wykonaną na podstawie pomiarów w programie Surfer Widoczne ciemniejsze miejsca oznaczają najlepszy poziom sygnału, natomiast pola jaśniejsze sygnał słabszy lub jego brak. Rys.3. Mapa hipsometryczna Rys. 4. Widok 3-D

102 102 Ciekawym efektem było przedstawienie wyników pomiarów w postaci mapy powierzchniowej trójwymiarowej (3-D) wraz z podkładem mapy topograficznej rys. 4. Zobrazowano w ten sposób tzw. chmurę danych, umożliwiająca w bardzo jasny sposób określenie poziomu sygnału w danym miejscu. Wyraźne przewyższenia, łatwe do identyfikacji, obrazują najlepszą jakość sygnału. Wnioski Mapy zasięgu wyznaczają obszary, w których siła sygnału jest niska lub zadowalająca. Jest to duże ułatwienie dla projektanta sieci. Umożliwia to rozmieszczenie punktów dostępowych, dzięki, którym uzyskujemy optymalne wartości, sygnału oraz pokrycie zasięgiem maksymalnego obszaru projektowanej sieci. Technologia WiFi oraz sieci WLAN wzbudzają zainteresowanie ludzi na całym świecie. Wiele kwestii nie jest jeszcze do końca wyjaśnionych, cały czas pojawiają się innowacje oraz ulepszenia w tej technologii. Nowe technologie jak np. WiMax są znacznie droższe przez co nie zdobywają dużej popularności. Budowa sieci WLAN cechuje się niewielkim nakładem, a przez optymalizację rozmieszczenia elementów infrastruktury ponoszone koszty można dodatkowo obniżyć co staje się istotne dla mieszkańców wsi. Literatura 1. Pejman R., 2004, Bezprzewodowe sieci LAN Podstawy, Mikom, Warszawa 2. Poradnik Instalatora, 3. Szóstka J., 2001, Fale i anteny, WKiŁ, Warszawa Application of GIS and GPS technology for optimization of wireless internet network design Summary WLAN networks make possible Internet access, speedy data sending, fast communication and information acquisition. Access to information directly affects the life quality of contemporary people. As results from the research, Internet access in rural area is still insufficient. Information and communication technologies in the country, including wideband connections, are supposed to be the main axis of the projects implemented in the frame of rural development funds in the years The above mentioned connections will be mainly based on Internet access through wireless networks based on WiFi technology. The main problem of designing such networks is to supply the receiver with sufficiently powerful radio signal to enable them undisturbed use of the Internet. Topographic obstacles of all kinds disturb radio waves propagation. It is crucial to place the transmitter in the place to make possible the most uniform propagation of radio signal, therefore so called range maps are used for this purpose. The main aim of the work was to determine possible applications of GPS and GIS programmes as tools for designing and optimization of wireless Internet networks in rural areas. Range maps show the areas with known signal quality and greatly facilitate the work of network designers. It enables proper localization of the access points owing to which we obtain optimal signal values and range coverage of a maximum area of the designed network. Keywords: GPS, GIS, digital maps, wireless Internet network

103 103 WYZNACZANIE PROCENTOWEGO SKŁADU FRAKCJI W ODPADACH KOMUNALNYCH W ZALEŻNOŚCI OD SYSTEMU ZBIÓRKI Autorzy: Sławomir Kurek, Katarzyna Małucha, Robert Toch, Zemanek Janusz Opiekuna: dr hab. inż. Andrzej Woźniak Koło Naukowe Techniki Rolniczej Sekcja Infrastruktury Akademia Rolnicza w Krakowie, Wydział Agroinżynierii Kraków , ul. Balicka 116B Budynek E Słowa kluczowe: gospodarka odpadami, odpady komunalne, frakcje, segregacja odpadów, Wprowadzenie Zanieczyszczenie środowiska to problem, z którego człowiek zdał sobie sprawę dopiero niedawno. XX wiek wraz z postępem technologicznym przyniósł również rosnącą liczbę odpadów, które grożą pogrzebaniem pod górą śmieci. Stanowią, więc cywilizacyjny problem i gdyż są skutkiem działalności człowieka. Stwarzają zagrożenie nie tylko dla środowiska przyrodniczego, ale i dla samej egzystencji człowieka. Dlatego też konieczne jest poszukiwanie i skuteczne wdrażanie metod unieszkodliwiania lub zagospodarowania odpadów. Osiągnięcie zamierzonego celu wiąże się z przestrzeganiem podstawowych zasad gospodarki odpadami: 1) unikanie wytwarzania odpadów, 2) unieszkodliwianie już wytworzonych 3) wypracowywanie świadomości o możliwości ponownego ich wykorzystania 4) dążenie do odzyskania energii z odpadów. W Polsce ogromna większość odpadów (94,8%) ogólnej ilości odpadów komunalnych w 2005r. trafiała na składowiska. Jedynie 3,1% ogólnej ich ilości pochodziło z selektywnej zbiórki i zostało wykorzystane gospodarczo w procesie recyklingu. Problem odpadów komunalnych jest bardzo złożony, cechuje go sezonowość i duża zmienność. Przed podjęciem działań związanych z zagospodarowaniem odpadów (w sposób inny niż składowanie) należy przeprowadzić ścisłą identyfikację ich składu. Cel pracy Celem pracy było wyznaczenie masowego udziału poszczególnych frakcji w odpadach komunalnych pochodzących z zabudowy osiedlowej miasta Krakowa. Metodyka badań Cały proces uwzględniał następujące etapy: 1. Pozyskanie próbki do badań 1) zsypy dziesięciopiętrowych budynków mieszkalnych, 2) śmietniki przy blokach czteropiętrowych. Dobór lokalizacji pobierania próbek do badań był celowy, ze względu na masowość powstawania odpadów w zabudowie miejskiej.

104 Ważenie odpadów w całości Ważenie odpadów odbywało się przy pomocy wagi dynamometrycznej. Wyniki tych pomiarów posłużyły do późniejszej weryfikacji badan masy poszczególnych frakcji. 3. Przesiewanie na sitach Operacja ta nie miała na celu analizy pod względem granulometrycznym, lecz równomierne rozluźnienie frakcji na stole selekcyjnym. 4. Ręczna segregacja poszczególnych frakcji Wydzielenie następujących grup: folia, szkło, papier, PET, plastik, metal, aluminium, resztki pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, tekstylia, oraz odpady inne. 5. Ważenie wydzielonych grup odpadów Kolejnym etapem badań było zważenie wydzielonych wcześniej frakcji, za pomocą wagi elektronicznej z dokładnością do 1 g 6. Określenie objętości poszczególnych frakcji Określenie objętości poszczególnych próbek nie było możliwe do zrealizowania przez pomiar bezpośredni wielkości, dlatego zdecydowaliśmy się na metodę pośrednią, a mianowicie przez zbadanie ilości wypartej cieczy przy zanurzaniu indywidualnym frakcji. Wyniki badań Wyniki i wysunięte na ich podstawie wnioski stanowią główny punkt w planach procesu zagospodarowania odpadów komunalnych. Masowy udział frakcji w odpadach przedstawiono na rysunku 1. Rys. 1. Masowy udział frakcji w odpadach. Jak się okazuje pochodzące ze zsypów dziesięciopiętrowych bloków odpady nie wykazują statystycznej różnicy pod względem udziałów procentowych poszczególnych frakcji w stosunku do odpadów pozyskanych ze śmietników wolnostojących w zabudowie czteropiętrowej, przy których zlokalizowane były pojemniki do zbiórki selektywnej. Wyjątek stanowią opakowania PET. Można z tego wnioskować o małej skuteczności tzw. dzwonków.

105 105 Procentowy udział poszczególnych frakcji surowców wtórnych w odpadach w zabudowie cztero i dziesięciopiętrowej prezentuje tabela 1. Największy udział, bo ponad 50% stanowią składniki biodegradowalne, czyli resztki pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz papier. Aluminium, metal i plastik nie wymagają komentarza, natomiast opakowania typu PET, oraz szkło nie były segregowane pod względem koloru tworzywa. Do innych zalicza się wieloskładnikowe odpady, które ze względu na koszty recyklingu nie traktujemy jako odpady wtórne, w ich skład wchodzą opakowania wieloskładnikowe, odpady higieniczne oraz odpady niebezpieczne (baterie). Tab. 1. Procentowy udział surowców wtórnych w odpadach. Frakcja Bloki 4-ro piętrowe Bloki 10-cio piętrowe Folia 4 3 Szkło Papier PET 5 7 Plastik 3 4 Metal 3 4 Aluminium 1 1 Resztki pochodzenia roślinnego i zwierzęcego Tekstylia 3 2 RAZEM Udział surowców wtórnych w odpadach stanowi cenną wskazówkę do dalszych rozważań nad przyszłością zbiórki odpadów. Polska wchodząc do Unii Europejskiej przyjęła na siebie szereg zobowiązań. Wynegocjowane okresy przejściowe na dopasowanie poziomu odzysku surowców wtórnych oraz ilości (która dynamicznie rośnie tab.2) i rodzaju składowanych odpadów wkrótce się skończą a Polska będzie zobowiązana do płacenia kar. Tab. 2. Masa odpadów przyjmowana na składowisko Barycz w Krakowie ROK MASA ODPADÓW UDZIAŁ [ Mg/rok ] [ % ] , , , , Dyrektywa Rady Europejskiej 99/31/WE z 26 kwietnia 1999 w sprawie składowania odpadów wymaga ograniczenia zawartości substancji biodegradowalnych deponowanych na składowiskach do 75% masy wyjściowej w ciągu 5 lat od wdrożenia, do 50% w ciągu 8 lat, do 35% w ciągu 15 lat. Za moment wdrożenia przyjmuje się 1 maja 2004r.

106 106 Wnioski Już dzisiaj można przypuszczać, że Polska nie będzie w stanie spełnić warunków zawartych w dyrektywie 99/31/WE, co będzie się wiązało z poważnymi konsekwencjami finansowymi. Ponad 80% odpadów trafiających na składowisko to surowiec, który może zostać ponownie wykorzystany. Przy skali 650 Mg dziennie dla jednego tylko miasta (Krakowa) stanowi to znaczną wartość Kolejnym argumentem przemawiającym za wprowadzaniem alternatywnych metod unieszkodliwiania odpadów, jest zmniejszająca się pojemność już istniejących składowisk oraz ograniczenia w możliwościach budowy nowych. Literatura: 1. Kamiński S. 2002, Poradnik powiatowe i gminne plany gospodarki odpadami, PWN Warszawa, 2. Krajowy plan gospodarki odpadami 2010, 3. Rosik-Dulewska Cz. 2000, Podstawy gospodarki odpadami, PWN Warszawa, 4. Senisson J. 2004, Scenariusz gospodarki odpadami rozważania w projekcie planu, PWN Warszawa 5. dnia: dnia: raport Składowanie Odpadów w Polsce Determination of percentage of fraction in municipal wastes depending on waste collection system Summary Environmental pollution is the problem which humans have realized fairly recently. Along with technological progress the 20 th century produced also a growing amount of wastes creating a grave problem. Wastes pose are a serious hazard not only for the natural environment but also for the human existence. Therefore, seeking and efficient implementation of waste disposal or waste management methods is necessary. Realization of the assumed objective is connected with observing the basic rules of waste management: avoiding waste generation, disposal of the already produced ones, arousing awareness of their possible recycling striving at recovering energy from wastes. In 2005 in Poland 94.8% of total amount of municipal wastes were deposited on landfills. Only 3.1% was used for recycling. The problem of municipal wastes is most complex, characterized by seasonality and variability. Before any actions (other than landfilling) aimed at waste management are undertaken, waste composition should be thoroughly identified. The paper aimed at determining mass shares of individual fractions in municipal wastes from housing estates of the city of Krakow. On the basis of research a considerable share of various kinds of secondary materials in wastes was found. Keywords: waste management, municipal wastes, fractions, waste sorting

107 107 BIOMASA JAKO GŁÓWNE ŹRÓDŁO ENERGII ODNAWIALNEJ POWIĄZANEJ Z ROLNICTWEM Autor: Magdalena Musiałek, Marta Pisarek Opiekun Sekcji: dr inż. Marta Pisarek, SKN Rolników Włościanin, Sekcja Agroekologii Fitofagusie, Uniwersytet Rzeszowski, ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów Wstęp Dziś, kiedy nasz świat tak szybko się rozwija, potrzebujemy coraz więcej energii, co powoduje, że szukamy coraz to nowszych jej form. Jedną z form energii, która jest przyjazna środowisku jest energia odnawialna. Jej głównymi źródłami są: farmy wiatrowe, baterie słoneczne, elektrownie wodne, źródła geotermalne oraz biomasa, która jest w największym stopniu powiązana z rolnictwem. Na biomasę składają się: słoma, drzewo i zrębki drzewne, rośliny energetyczne, osady i odpady komunalne, z których produkuje się biogaz. Słoma jako biomasa W Polsce największym źródłem energii odnawialnej powiązanej z rolnictwem jest słoma. Roczne zasoby słomy szacuje się na ok mln ton w zależności od urodzajności roku. Znaczna część z tych plonów zużywana jest jako podściółka w hodowli zwierząt, cześć zaorywuje się w glebę, okrywa się kopce lub używa się w pieczarkarstwie. Nadwyżka, która została niewykorzystana kształtuje się na poziomie 5-10 mln ton, w zależności od urodzajności roku. Liczba ta odpowiada ok. 2,5 5 mln ton paliwa umownego. Nadwyżka ta mogłaby być wykorzystana jako paliwo, głównie na terenach dawnych PGR ów, a więc terenów, gdzie istnieją wielohektarowe uprawy zbóż. Wyliczono, że słoma mogłaby być sprzedawana na poziomie zł za tonę (z 1 ha zbiera się ok. 2-3 tony słomy), co stanowiłoby znaczące źródło dochodów rolników. Wyliczono również, że na ogrzanie swoich domów rolnicy potrzebują zebrać słomę z powierzchni ok. 5 ha, mogliby oni w ten sposób zaoszczędzić nie kupując innego paliwa (1 tona biomasy ze słomy ma wartość energetyczną 1,5 tony słomy). Obecnie piece na słomę zainstalowane są w ponad 500 gospodarstwach, głównie w województwach: dolnośląskim, lubelskim, opolskim, pomorskim i wielkopolskim. Małe ciepłownie, w których w niewielkim obsługiwanym ręcznie piecu spalana jest słoma, są bardzo opłacalne. Uwidacznia się to głównie na terenach wiejskich oraz w małych miastach. Powodem tego są minimalne koszty produkcji tegoż paliwa, którego na pobliskich polach uprawnych jest pod dostatkiem. Słoma jest jednak dosyć trudnym paliwem. Powodów tego jest kilka: musi być zebrana w dość krótkim czasie 3-4 tygodni, ponadto musi wymaga przechowywana pod

108 108 zadaszeniem, a roczna jej podaż kształtuje się bardzo różnie, dodatkowo koszty jej transportu są stosunkowo wysokie. Ten ostatni argument powoduje, że kotłownie na słomę buduje się głównie w pobliżu ogromnych zbożowych upraw. Wykorzystanie drewna i zrębków drzewnych jako biomasy Drugim źródłem energii odnawialnej powiązanej z rolnictwem w Polsce jest drewno i tzw. zrębki drzewne. Tereny Polski w dużym stopniu są zalesione. Fakt ten można wykorzystać, aby pozyskać samo drzewo, a także odpadki pozostałe po jego przeróbce jako,,zdrowe źródło energii. W dawnych czasach drewno było w większości przypadków jedynym źródłem paliwa opałowego. Dopiero z początkiem XX wieku zostało ono wyparte przez węgiel kamienny i do dnia dzisiejszego korzysta się z tej formy paliwa jako opału. Tendencja ta wydaje się być dosyć dziwna, biorąc pod uwagę zasoby drewna, jakimi gospodaruje Polska. Dane mówią, że w 1999 roku z samych tylko Lasów Państwowych pozyskano 22,7 mln m 3 drewna w postaci grubizny, z czego ok. 2,5 mln m 3 jako drewno opałowe. Jednak obecnie stan ten zaczyna się zmieniać, a drewno staje się z powrotem cennym paliwem, szczególnie na terenach o dużym zalesieniu. Do celów opałowych nadaje się również drobnica gałęziowa (chrust), którego roczne zasoby można szacować na ok. 1,5 mln m 3. Jako paliwo opałowe można częściowo wykorzystać odpady zrębowe, drobne gałęzie i karpinę, czyli drewno z podziemną częścią wraz z pniakiem. Innym ważnym źródłem odpadów drzewnych jako paliwa są odpady z przemysłu drzewnego: kora, zrzyny, trociny pochodzące z tartaków, zakładów meblarskich czy zakładów sklejek i płyt wiórowych. Do celów energetycznych można też wykorzystać drewno z lasów prywatnych, zadrzewień w rejonach wokół sadów, parków, dróg. Dodatkowo sadzone są specjalne plantacje zwane,, lasami energetycznymi. Tendencja ta jest bardzo dobra, gdyż obliczono, że ok.. 2,8 mln gruntów bardzo słabych rolniczo można wyłączyć z użytkowania rolniczego zakwalifikować je jako grunty nadające się pod zalesienie, co stanowiłoby kolejne źródło dochodu rolników. W ostatnim czasie bardzo szybko wzrasta zainteresowanie rolników uprawami roślin na cele energetyczne. Zaczynają one konkurować z uprawami roślin na cele konsumpcyjne. Tendencja ta jest bardzo dobra, gdyż daje dodatkowe miejsca pracy i dodatkowy zarobek dla rolników, poza tym dzięki temu mogą być wykorzystane duże obszary nieużytków, skorzysta na tym też środowisko, gdyż następuje redukcja zanieczyszczeń powstałych w wyniku spalania paliw kopalnych. Do tzw. roślin energetycznych należą niektóre odmiany wierzby (wierzba wiciowa), topoli, czyli tzw. rośliny szybko rosnące. Wielu rolników uznało, to za dobry interes, gdyż zyski z tego przedsięwzięcia mogą czerpać przez kilkadziesiąt lat. Z 1 ha plantacji wierzby wiciowej po 3 latach można zebrać do 35 ton masy drzewnej spalanej jako zrębki lub też do produkcji granulatu biomasy dla lokalnych, gminnych lub prywatnych kotłowni. Do roślin

109 109 energetycznych można zaliczyć również szereg innych roślin obcego pochodzenia. Należą do nich: śluzowiec pensylwański, zwany inaczej malwą pensylwańską. Jest to roślina, której co roku zamierają pędy, w pierwszym roku daje niskie plony, ale w następnych latach pędy mogą osiągnąć wysokość nawet do 4 m, poza tym posiada ona bardzo silnie rozwinięty i głęboki system korzeniowy. Dodatkową jej zaletą jest fakt, że może być sadzona na glebach bardzo słabych (nawet V klasa bonitacyjna). Drugą taką rośliną jest topinambur (słonecznik bulwiasty), którego łodygi osiągają wysokość 2 4 m, a plony świeżej masy sięgają 200 ton, bulw nawet do 90 ton z 1 ha. Może on być uprawiany na glebach zdewastowanych, a nawet w osadniku wapna poflotacyjnego. Lista roślin energetycznych jest bardzo długa i pewnie jeszcze przez wiele lat pozostanie niezamknięta, ponieważ różnorodność dalszym ciągu trwają badania nad pozyskaniem coraz to nowych odmian roślin na cele energetyczne. Różnorodność gatunkowa tych roślin jest, ogromna, każda z nich ma inne wymagania gatunkowe i terenowe. Jednak plon zależy tutaj od odpowiedniego nawadniania terenu, nawożenia oraz odchwaszczania. Ostatnio dużą karierę robią tzw. pellety, czyli granulat biomasy (trocin, zrębów roślin energetycznych, słomy zbożowej i rzepakowej). Wytwarzany jest pod ciśnieniem jako suchy koncentrat, stosowany do małych, domowych pieców o mocy, 5 30 kw. Spalanie pellet jest podobne pod względem energetycznym i ekonomicznym do spalania w kotłach na gaz ziemny, czy na olej opałowy, ale jest znacznie zdrowsze dla środowiska. 4. Biogaz Energię można również pozyskać w osadów komunalnych, odpadów pochodzenia rolniczego, jak i odchodów zwierzęcych. W niektórych krajach powszechnie stosuje się biogaz, czyli gaz biologiczny pozyskiwany ze ścieków miejskich, wysypisk śmieci, obornika czy gnojowicy. W Polsce te technologie nie są jeszcze tak powszechnie znane i stosowane, jednak zaczyna ich z biegiem czasu przybywać. Powoli przybywa instalacji do odgazowania starych wysypisk odpadów, a także elektrowni z turbinami napędzanymi biogazem z fermentacji odpadów i osadów ściekowych. W ciągu roku odzyskiwane jest 2,2 2,5 mln Nm 3 gazu, w którym znajduje się 40 50% metanu. Obecnie w Polsce jest ponad 700 wieloletnich, ciągle czynnych wysypisk śmieci, w których wnętrzu jest do wykorzystania, co roku, co najmniej 7,5 mln m 3 gazu, który w swym składzie zawiera ok. 50% metanu. Nie każdy rodzaj biomasy jest przydatny do bezpośredniego spalania. Większą jej część charakteryzuje duże uwilgotnienie. Taki surowiec jest również możliwy do wykorzystania jako źródło energii, a ściślej paliwa gazowego. Przetwarzanie takiej biomasy przez bakterie fermentacyjne w warunkach beztlenowych prowadzą do powstania gazu palnego o zawartości ok. 80% metanu. Pozostałe 20% to dwutlenek węgla, amoniak, siarkowodór i inne. Wykorzystanie i opanowanie tego naturalnego procesu umożliwia produkcję gazu energetycznego z biomasy odpadowej zawartej w ściekach komunalnych, ściekach przemysłowych z przetwórni rolno-spożywczych,

110 110 w odpadach organicznych śmieci komunalnych, w odpadach i ściekach organicznych z zakładów przemysłowych, w odchodach zwierzęcych, szlamach oraz osadach z oczyszczalni ścieków. Proces ten pozwala na utylizację najbardziej uciążliwych odpadów organicznych "produkowanych" przez człowieka. 5. Podsumowanie Za odnawialnymi źródłami energii przemawia wiele argumentów. Koszty produkcji takich form energii sukcesywnie zmniejszają się. Poza tym istnieje możliwość ich decentralizacji, co z kolei zmniejszy straty związane z przesyłaniem energii na duże odległości oraz uniezależnienie małych regionów i popularyzacji lokalnych. Produkcja odnawialnych źródeł energii: roślin uprawnych uprawianych na opał lub przetwarzanych na biogaz może być łatwo wkomponowana w krajobraz, powierzchnia zużyta na nie jest niewielka w przeciwieństwie do olbrzymich obszarów zajmowanych przez hałdy i odpady wykorzystania konwencjonalnych źródeł energii. Literatura 1. Gradziuk P., 2001, Bilans słomy i zrębów drzewnych. Ekopartner, 1, s Ilnicki P., 2004, Polskie rolnictwo, a ochrona środowiska. Poznań. wyd. AR w Poznaniu. 3. Kowalik T., 2004a, Okruchy energii odnawialnej. Środowisko, 14, s Kowalik T., 2004b, Z energią jest nam lepiej. Środowisko, 16, s Świć H., 1999, Odnawialne źródła energii w Polsce stan aktualny i możliwości zwiększenia ich wykorzystania. Geografia w szkole, 2, s

111 111 DOPŁATY BEZPOŚREDNIE I POŚREDNIE JAKO ŹRÓDŁO DODATKOWEGO DOCHODU ROLNIKÓW Z POWIATU GRYFICE Autor: Bartosz Jaźwiec Opiekun naukowy: dr inż. Andrzej Dyszewski Studenckie Koło Naukowe Doradztwa Rolniczego Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Plac Grunwaldzki 24a, Wrocław Wstęp Dzięki przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej rolnictwo zostało objęte Wspólną Polityką Rolną. Umożliwia to polskim rolnikom dostęp do instrumentów wsparcia finansowego realizowanego przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Polscy rolnicy mogą ubiegać się o dopłaty bezpośrednie. Są one transferami środków pieniężnych z budżetu publicznego zwiększającymi dochody rolników. Istnieją także dopłaty pośrednie np.dopłaty w ramach programów rolnośrodowiskowych, wsparcia dla gospodarstw nisko towarowych oraz wielu innych. Jak wynika z badań Kołokoszko-Chomontowskiej [2006] płatności te stanowią znaczący udział w strukturze dochodu osobistego rolników. Reasumując dopłaty unijne są ważnym źródłem dochodu rolników, który bezpośrednio wpływa na podejmowane inwestycje, a więc na rozwój rolnictwa. Materiał i metody Celem tego opracowania jest przedstawienie wykorzystania oraz przeznaczenia dopłat bezpośrednich i pośrednich w indywidualnych gospodarstwach rolniczych w powiecie gryfickim. Powiat ten znajduje się w województwie zachodniopomorskim. Granicę północną powiatu na odcinku 40 km wyznacza brzeg Morza Bałtyckiego. W skład powiatu wchodzi 6 gmin (3 miejsko-wiejskie i 3 wiejskie). Badania zostały przeprowadzone w 2007 roku. Objęto nimi gospodarstwa, gdzie głównym źródłem utrzymania rodziny wiejskiej była praca w gospodarstwie rodzinnym. Pominięto jednak gospodarstwa o areale ziemi użytkowanej rolniczo mniejszym niż 5 ha Użytków Rolnych (wybór celowy). Z grupy wytypowanych gospodarstw, opierając się na kryterium typowości próby, wybrano 35 gospodarstw do badań szczegółowych (wybór losowy) [Kopeć1983]. Zbierając materiały źródłowe korzystano z kwestionariusza wywiadu z rolnikami na temat sposobu prowadzenia przez nich gospodarstw. Wyniki Średnia powierzchnia badanych gospodarstw rolnych wynosi 28,07 ha UR, średnia powierzchnia gruntów ornych wynosi 19,9 ha, a trwałych użytków zielonych 8,17 ha. Aż 100%

112 112 badanych respondentów złożyło w ubiegłym roku wniosek o dopłaty bezpośrednie i tyleż samo badanych wyraziło chęć do złożenia wniosku w przyszłym roku. Również większość badanych (86,6%) złożyło wniosek o dofinansowanie z tytułu niekorzystnych warunków gospodarowania. Rolnicy otrzymane dopłaty przeznaczyli głównie na kupno środków produkcji (36,3%) oraz na modernizację parku maszynowego (22,4%). Natomiast tylko 6,9% na zakup sprzętu RTV, AGD. Wynika z tego, że środki pozyskiwane z dopłat bezpośrednich badani rolnicy przeznaczają głównie na działalność bieżąca oraz na inwestycje co jest bardzo dobrym symptomem. Tylko 6,6% badanych korzysta z dopłat w ramach programów rolnośrodowiskowych. Żadne badane gospodarstwo nie korzysta z wsparcia dla gospodarstw niskotowarowych, wsparcia dostosowań do standardów Wspólnoty, wsparcia zalesiania gruntów, wsparcia dla grup producentów rolnych. Zapytano także o zamiar ubiegania się o dofinansowanie przedsięwzięć inwestycyjnych realizowanych w gospodarstwach rolnych. Najwięcej badanych-36,6% chce skorzystać z pomocy finansowej przyznawanej na inwestycje w gospodarstwach rolnych, 30% badanych chce skorzystać z programu ułatwiającego start młodym rolnikom, 10% chce ubiegać się o dofinansowanie z tytułu rozwoju i ulepszenia infrastruktury technicznej związanej z rolnictwem oraz scalania gruntów. Zapytano także o mniemany dochód rolniczy w 2006 roku. Najwięcej respondentów 22,6% odpowiedziało, że mieści się on w granicach tys.zł, 16,12% uważa, że dochody wynoszą od 20 do 25 tys.zł. Wnioski Przeprowadzone badania wskazują, że rolnicy powiatu gryfickiego chętnie korzystają z dopłat unijnych. Dopłaty stały się źródłem dodatkowego dochodu gospodarzy i są przeznaczane przede wszystkim na inwestycję oraz na bieżącą działalność. Dzięki temu gospodarstwa te mogą się rozwijać, a w przyszłości przyniosą kolejny dochód, co sprawi, że rolnikom będzie żyło się lepiej. Literatura 1. Kołoszko-Chementowska Z Płatności bezpośrednie a sytuacja ekonomiczna gospodarstw rolniczych. Roczniki Nauk Rolniczych Seria G, t. 92, z. 2, s Kopeć B Metodyka badań ekonomicznych w gospodarstwach rolnych. Skrypt AR we Wrocławiu, nr 269.

113 113 DZIAŁANIA PROMOCYJNE A ŚWIADOMOŚĆ EKOLOGICZNA KONSUMENTÓW Autorzy: Paulina Kałucka, Janina Błażej Opiekun sekcji: dr inż. Janina Błażej Studenckie Koło Naukowe Rolników Włościanin, Sekcja Ochrony Środowiska Rolniczego Uniwersytet Rzeszowski Wydział Biologiczno-Rolniczy Ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów słowa kluczowe: świadomość ekologiczna, żywność ekologiczna, promocja, reklama, Wstęp Świadomość ekologiczna to pojęcie, które rozpatruje się zwykle w dwóch aspektach. Pierwszy odnosi się przede wszystkim do prawidłowego kształtowania relacji z otaczającym środowiskiem. Natomiast drugi dotyczy potrzeb pojedynczego człowieka i wiąże się on ze zmianą modelu i stylu życia. Na świadomość ekologiczną konsumentów wpływają takie czynniki jak: poczucie osobistego zagrożenia, stan wiedzy i informacji, bodźce zewnętrzne poczucie własnej odpowiedzialności za środowisko przyrodnicze, gotowość do osobistych samoograniczeń (Pilarski i in. 2003). Do czynników ograniczających popyt na żywność ekologiczną wśród społeczeństwa należą: brak ukształtowanej świadomości ekologicznej, niedostateczna promocja produktów ekologicznych, nieznajomość producentów ekologicznych, brak informacji o ekoproduktach na rynku żywności niechęć zmiany modelu konsumpcji niski poziom dochodów (Pszonka 2006, Żakowska-Biemans,Gutkowska 2001). Ważnym elementem do działań promujących rolnictwo ekologiczne jest nie tylko ochrona środowiska przyrodniczego, ale także naszego zdrowia. Tym bardziej, że względy zdrowotne są niewątpliwie w chwili obecnej podstawowym czynnikiem skłaniających konsumentów do zakupu produktów pochodzących z takich właśnie gospodarstw [Ozimek 1996, Grzybowska-Brzezińska 2004]. Na obecnym rynku reklama produktów ekologicznych jest niezbędna ponieważ przyczynić się może do zmiany nawyków żywieniowych konsumentów, a także wpłynąć na zwiększenie dochodów właścicieli gospodarstw ekologicznych. Dlatego konieczne jest

114 114 wykorzystanie wszystkich dostępnych mediów oraz innych narzędzi reklamy w promowaniu tych produktów. Ponadto wskazana jest również edukacja ekologiczna dzieci, młodzieży oraz dorosłych na temat walorów takiej żywności (Kałucka 2007). Według Murka (2006a,b) najbardziej przydatna tu będzie: reklama telewizyjna (szeroki zasięg), reklama radiowa, prasa (codzienna, czasopisma lokalne lub regionalne), ulotki, reklama zewnętrzna (billbordy, plakaty, oznakowane środki transportu publicznego), internet, imprezy promujące produkty ekologiczne, targi żywności, dni osiedli i miast, dożynki, itp. Celem niniejszego opracowania było wskazanie czynników skłaniających konsumentów do spożywania ekologicznej żywności oraz określenie czy istnieje potrzeba promowania produktów z gospodarstw ekologicznych. Materiał i metody Materiałem do analizy były wyniki pozyskane w drodze wywiadu kierowanego. Badaniami objęto grupę 100 osób mieszkających w Rzeszowie i okolicach. Wśród ankietowanych były osoby w różnych przedziałach wiekowych: lat, lat, lat, lat i powyżej 60 lat. W ankiecie znajdowały się pytania dotyczące powodów skłaniających ankietowanych do nabywania żywności ekologicznej. Ponadto respondenci wskazywali na potrzebę promowania produktów ekologicznych wśród konsumentów. Omówienie wyników Na podstawie przeprowadzonego wywiadu kierowanego można stwierdzić, że promocja odgrywa ważną rolę dostarczeniu konsumentom wiedzy na temat żywności ekologicznej i skłania konsumentów do zakupu ekologicznych produktów. Wśród osób, które wzięły udział w ankiecie tylko 15% kupowało produkty ekologiczne zaś 40% w ogóle nie kupowało tych produktów. Natomiast 45% badanych nabywało produkty ekologiczne bardzo rzadko (rys1).

115 115 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% 45% 40% 15% RZADKO NIE TAK Rys 1. Respondenci kupujący ekologiczne produkty Najczęstszym motywem zakupu żywności otrzymywanej metodami ekologicznymi przez 41% ankietowanych była zachęta znajomych, którzy już taką żywność spożywają. Do nabywania produktów ekologicznych 18% badanych skłoniła reklama w Internecie i różnego rodzaju ulotki i broszurki na temat produktów ekologicznych. Ponadto targi żywności były również doskonałą promocją tych produktów, a jednocześnie zachętą do ich nabywania dla respondentów. Dla 12% ankietowani zarówno reklama produktów ekologicznych w TV oraz radiu jak i w prasie była źródłem informacji o tych produktach, a zarazem skłoniła ich do zakupu reklamowanych produktów. Natomiast 11% osób biorących udział w wywiadzie kierowanym kupuje ekologiczną żywność w wyniku zaleceń lekarza. Plakaty oraz billbordy przyczyniły się spożywania takiej żywności wśród 6% ankietowanych (rys 2). reklama w TV, radio 18% 12% reklama w prasie 11% 12% 6% plakat, billbord znajomy zalecenie lekarza 41% inne (Internet, ulotka, targi żywności)

116 116 Rys 2. Co skłoniłoby respondentów do zakupu żywności ekologicznejprawie wszyscy (98%) respondenci uważają, że powinno się promować produkty pochodzące z gospodarstw ekologicznych. Badani sądzą, że niezbędne jest podejmowanie działań, które zmierzałyby do upowszechniania informacji o ekoproduktach oraz do poprawy wizerunku żywności z rolnictwa ekologicznego (rys 3). Rys 3. Czy istnieje potrzeba upowszechniania informacji o żywności ekologicznej? Wnioski 1. Bardzo duża część ankietowanych (85%) nie spożywa jeszcze regularnie żywności ekologicznej. 2. Respondenci (98%) są zdania, że należy reklamować ekoprodukty. 3. Poprzez różne działania promocyjne należy uświadamiać konsumentom, dlaczego warto sięgać po produkty rolnictwa ekologicznego 4. Do rozpowszechniania ekologicznych produktów powinno się wykorzystać wszystkie możliwe narzędzia reklamy. 5. Tworząc ofertę dotyczącą produktów ekologicznych, ważne jest, aby dotrzeć z nią do jak największej grupy konsumentów. 6. Na wysoce konkurencyjnym rynku reklama jest nieodłączną częścią biznesu.7. Czynnikiem determinującym nie nabywanie żywności ekologicznej jest jej nieznajomość. 8. Wybór produktów ekologicznych kształtuje postawę ekologiczną konsumenta. Literatura 1. Grzybowska-Brzeźińska M Szanse rozwoju rynku produktów ekologicznych pochodzenia zwierzęcego. Zeszyty Naukowe AR im H. Kołłątaja w Krakowie, Ekonomika; 30: Kałucka P Kampania medialna podstawą większego zainteresowania konsumentów produktami ekologicznymi. Mat. Konf. III Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej nt. Wielofunkcyjność obszarów wiejskich. Rzeszów, 26 kwiecień: s Mruk H., Mruk J. 2006a. Reklama cz. 1. Przegląd Piekarski i Cukierniczy; 5: Mruk H., Mruk J. 2006b. Reklama cz. 2. Przegląd Piekarski i Cukierniczy; 6:14-16.

117 Ozimek I Konsumenci żywności ekologicznej. Zdrowa żywność zdrowy styl życia; 1: Pilarski S., Grzybowska M., Brzeziński M Rynek żywności ekologicznej. Wyd. Wyższa Szkoła Agrobiznesu, Łomża ss Pszonka A Specyfika rynku żywności ekologicznej w Polsce. Podkarpacka Izba Rolnicza ; 2: Żakowska-Biemans S., Gutkowska K Uwarunkowania wyboru produktów ekorolnictwa wśród konsumentów polskich i krajów Unii Europejskiej. Zeszyty Naukowe AR im H. Kołłątaja; Kraków; 78: PROMOTIONAL ACTION BUT THE ECOLOGICAL AWARENESS OF CONSUMERS Summary Through different promotional action one should realize for consumers, why it is worthwhile reaching for products of the organic farming. Creating the offer concerning environmentally friendly products, it is important in order to reach with it to like of the biggest client group. Through different promotional action one should realize for consumers, why it is worthwhile reaching for products of the organic farming Key words: ecological awareness, organic food, promotion, advertisement

118 118 DZIAŁANIA PROMOCYJNE NA PRZYKŁADZIE GOSPODARSTWA EKOLOGICZNEGO BIO-EKO Z POWIATU STRZYŻOWSKIEGO Autorzy: Szpiech Małgorzata, Janina Błażej Opiekun naukowy: dr inż. Janina Błażej Studenckie Koło Naukowe Rolników Włościanin, Sekcja Ochrony Środowiska Rolniczego Uniwersytet Rzeszowski, ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów Słowa kluczowe: gospodarstwo ekologiczne, promocja Wstęp W województwie podkarpackim na dzień 15 marca 2008 roku 829 gospodarstw posiadało certyfikat wydany zgodnie z Rozporządzeniem Rady 2092/91 w sprawie produkcji ekologicznej produktów rolnych oraz znakowania produktów rolnych i środków spożywczych [Dz. Urz. WE L 198, r., z późn. zm.]; oraz Ustawą o rolnictwie ekologicznym z 20 kwietnia 2004 roku [Dz.U. z 2004 r. Nr 93, poz. 898]. Ponadto w tym samym czasie 675 gospodarstw jest w okresie przestawiania na produkcję ekologiczną [Urząd Marszałkowski w Rzeszowie]. Świadczy to o dużym zainteresowaniu rolników tym sposobem wytwarzania żywności, której obecnie poszukuje coraz szersza rzesza konsumentów. Celem niniejszej pracy było przedstawienie indywidualnego gospodarstwa rolnego, którego właściciel jako jeden z pierwszych w województwie Podkarpackim podjął się ekologicznego systemu produkcji rolniczej. Materiał i metody Materiał do tego opracowania zebrano w 2006 roku podczas praktyki specjalizacyjnej przewidzianej tokiem studiów na kierunku Rolnictwo Wydziału Biologiczno-Rolniczego na Uniwersytecie Rzeszowskim. W czasie jej trwania oprócz pogłębiania wiedzy teoretycznej i umiejętności praktycznych z zakresu funkcjonowania ekologicznego gospodarstwa szczególną uwagę zwrócono na działalność promocyjną. Do wykreowania firmowej marki produktów wytworzonych w tym gospodarstwie na prośbę właściciela opracowano 14 projektów loga oraz ulotkę promocyjną. Omówienie Gospodarstwo ekologiczne zlokalizowane jest w powiecie Strzyżowskim w województwie Podkarpackim. W 2002 roku jego właściciel uzyskał certyfikat zgodności wydany przez Polskie Towarzystwo Rolnictwa Ekologicznego EKOGWARANCJA z Lublina. Od samego początku działalność gospodarstwa ma wielokierunkowy charakter, co umożliwia pozyskanie bogatego asortymentu produktów roślinnych i zwierzęcych. Na każdym etapie

119 119 produkcji i przetwarzania, a więc od pola do stołu wszystkie produkty są kontrolowane, dlatego odznaczają się najwyższymi parametrami jakościowymi. Ponadto w maju 2007 roku właściciel uzyskał certyfikat EKOGWARANCJI PTRE na wypiek chleba. Pieczenie chleba odbywa się w sposób tradycyjny w piecu opalanym drewnem. Zakres produkcji obejmuje: chleb pszenny EKO, chleb razowy EKO oraz chleb żytni EKO na zakwasie. Właściciel gospodarstwa oferuje bogaty asortyment towarów, a najczęstszą formą zbytu płodów i produktów ekologicznych są: sprzedaż bezpośrednia w gospodarstwie, dostawa do klientów indywidualnych, za pomocą ofert internetowych, dostawy dla sklepów osiedlowych i specjalistycznych itp. W gospodarstwie hoduje się krowy mleczne, rasy czerwonobiałej oraz kury zielonoi żółtonóżki. Rolnik ma też hodowlę pszczoły murarki ogrodowej, która należy do najbardziej skutecznych w zapylaniu kwiatów roślin rolniczych, sadowniczych i warzyw. Na szczególną uwagę zasługuje działalność promocyjna. Właściciel gospodarstwa uczestniczy często w seminariach, podczas których dzieli się swoją bardzo wszechstronną wiedzą dotyczącą ekologicznych metod wytwarzania żywności. Uczestniczy ponadto w imprezach promujących produkty ekologiczne, z których do najważniejszych należały: I Krajowe Targi Żywności Ekologicznej EKOGALA -2007; Festiwal Podkarpackich Smaków Górno 2007; Dni Otwartych Drzwi, Jesienna Giełda Ogrodnicza - PODR Boguchwała; Agrobieszczady 2007 w Lesku. Ponadto organizuje stoiska na kiermaszach, jarmarkach, dożynkach, targach żywności, konferencjach oraz sympozjach o tematyce rolniczej; podczas których odbywa się degustacja i sprzedaż. Oprócz imprez krajowych swoje produkty ekologiczne promuje, także zagranicą. Najważniejsze to światowe targi żywności ekologicznej BioFach w Norymberdze, w których uczestniczy regularnie od 2006 roku. Ponadto należy podkreślić jego udział w wystawie promującej regionalne produkty ekologiczne z Podkarpacia w Parlamencie Europejskim w Brukseli. W ostatnim czasie właściciel gospodarstwa umieszcza na opakowaniach swoich produktów ekologicznych logo, które osobiście opracowałam. Pozwala ono, na jednoznaczną identyfikację jego gospodarstwa ekologicznego w odniesieniu do innych (rys.1).

120 120 Rys.1 Logo wybrane przez właściciela gospodarstwa ekologicznego [opracowanie własne] Logo przedstawia dorodne kłosy zboża, co oznacza wysoką jakość pożywienia oraz chleb specjalność gospodarstwa. Logo to ma na celu wykreowania firmowej marki produktów wytworzonych w gospodarstwie ekologicznym. Zostało ono wybrane spośród wielu projektów, które zamieszczono na rysunku 2.

121 121

122 122 Rys. 2 Propozycje loga dla gospodarstwa ekologicznego [opracowanie własne] Z przedstawionych propozycji duże zainteresowanie wzbudziło także logo przedstawione na rysunku 3. Rys. 3 Propozycja loga [opracowanie własne] Symbolizuje ono zrównoważony system gospodarowania i bioróżnorodność środowiska. Pszczoła oznacza pracowitość, co odnosi się do ekologicznej produkcji, która wymaga od rolnika ciężkiej systematycznej pracy i współdziałania z przyrodą. Bowiem rolnictwo ekologiczne całkowicie wyklucza stosowanie syntetycznych środków do produkcji rolnej, jest przyjazne środowisku, dlatego zapewnia ono harmonię człowieka, zwierząt i roślin. Świadczy o tym wygląd zewnętrzny pszczoły, która będąc pewna, że nic jej nie zagraża ze strony pożytku i otoczenia ubrała odświętny strój. Te same właściwości środowiska potwierdza obecność dorodnego motyla. Podobnie piękny kwiat, który może wyrosnąć na żyznej glebie, wolnej od jakichkolwiek zanieczyszczeń, bogatej w pożyteczne organizmy; mikoflorę i faunę oraz w składniki pokarmowe.

123 123 Ponadto rolnik wykorzystuje także opracowaną ulotkę promocyjną swojego gospodarstwa, opracowaną wspólnie z Pauliną Kałucką, z którą razem odbywałyśmy praktykę specjalizacyjną. Rozpowszechniana jest ona w środowiskach potencjalnych nabywców m.in. w miejscach sprzedaży w kraju i zagranicą, w sklepach ekologicznych, przychodniach zdrowia, podczas seminariów i konferencji, kiermaszy oraz różnych imprez targowych. Wyżej przedstawione materiały promocyjne wykorzystywane są również podczas warsztatów ekologicznych dla dzieci i młodzieży. Cieszą się one bardzo dużym zainteresowaniem, a ich uczestnicy mogą się bardzo dokładnie zapoznać z funkcjonowaniem gospodarstwa w teorii i w praktyce. Uczestnicy warsztatów praktycznych pod okiem gospodarza biorą udział w wytwarzaniu niektórych produktów np. wyrobie masła, twarogu oraz chleba, a także mogą spróbować ekologicznego jadła. Mają oni także możliwość zwiedzenia pobliskich obiektów: skansenu w Szufnarowej, schronu kolejowy z II wojny światowej w Stępinie oraz obcowania z przyrodą na leśnych ścieżkach. Ponadto rolnik regularnie organizuje m.in. warsztaty edukacyjne podczas cyklicznych Ogólnopolskich Młodzieżowych Konferencji Naukowych pt. >Młodzi naukowcy praktyce rolniczej<, na kierunku Rolnictwo naszej Uczelni, w której biorą udział nie tylko studenci i doktoranci z ośrodków naukowych z całej Polski ale także młodzi naukowcy z Ukrainy. Właściciel gospodarstwa jest bardzo zaangażowany w pracę społeczną. Propagując rozwój tego systemu gospodarowania w całym województwie, często udziela porad, wywiadów w ogólnopolskich i lokalnych mediach; TV, radio, prasie. Wnioski 1. Prowadzenie gospodarstwa ekologicznego wymaga od rolnika spełnienia wielu warunków, wynikających z obowiązującego ustawodawstwa, znajomości kryteriów rolniczych, ekologicznych i ekonomicznych, głębokiej wiedzy z zakresu produkcji roślinnej i zwierzęcej. 2. W powiecie strzyżowskim od sześciu lat prowadzone jest wzorowo gospodarstwo ekologiczne, a jego właściciel coraz bardziej poszerza ofertę produktową i przywiązuje uwagę do działań promocyjnych. 3. W promowaniu żywności certyfikowanej pomaga rolnikowi posiadanie własnego loga, ulotki oraz czynne uczestnictwo w krajowych i zagranicznych imprezach ekologicznych. 4. Dynamika rozwoju rolnictwa ekologicznego w województwie Podkarpackim oraz zaangażowanie właścicieli gospodarstw w promowaniu tej formy gospodarowania w kraju i zagranicą winna być wzorem dla innych województw.

124 124 Literatura 1. Rozporządzenie Rady 2092/91 w sprawie produkcji ekologicznej produktów rolnych oraz znakowania produktów rolnych i środków spożywczych [Dz. Urz. WE L 198, r., z późn. zm.]. 2. Szpiech M Ograniczenie procesów degradacji siedliska rolniczego w ekologicznym systemie gospodarowania. Mat. Konf. XIV Ogólnopolskigo Seminarium Studentów i Doktorantów Biotechnologia środowiskowa. Wisła-Jarzębata, 7 grudzień: s Szpiech M Działalność Stowarzyszeń na rzecz rozwoju rolnictwa ekologicznego. Mat. Konf. VI Międzynar. I VII Ogólnopol. Konf. Nauk. Rolnictwo ekologiczne rolnictwem przyszłości. Wrocław, 3 kwiecień: s Urząd Marszałkowski w Rzeszowie informacja ustna 5. Ustawa o rolnictwie ekologicznym z 20 kwietnia 2004 roku [Dz.U. z 2004 r. Nr 93, poz. 898]. PROMOTIONAL ACTION ON THE EXAMPLE OF ECOLOGICAL FARM BIO-EKO FROM THE STRZYŻOWSKIE ADMINISTRATIVE DISTRICT Summary Presentation of individual rural farm was purpose of the present work, owner which as one of first has undertaken in sub-carpathian province ecological system of agricultural production. It process for creation of brand mark of product fabricated in this farm on request of owner 14 projects of logs and promotional handbill. Key words: ecological farm, promotion

125 125 HUCUŁ JAKO KONIK BIESZCZADZKICH POŁONIN I JEGO TALENTY Autorzyr: Marcin Balcar, Edyta Pyrek, Janina Błażej Opiekun sekcji: dr inż. Janina Błażej Studenckie Koło Naukowe Rolników Włościanin, Sekcja Ochrony Środowiska Rolniczego Uniwersytet Rzeszowski Wydział Biologiczno Rolniczy Ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów: Słowa kluczowe: koń hucu, użytkowanie Koń huculski należy do ras prymitywnych typu konia górskiego. Jego ojczyzną jest Huculszczyzna - górski rejon w Karpatach Wschodnich na pograniczu Ukrainy i Rumunii. Nazwę swą wywodzą od górali ruskich- Hucułów, ludności o specyficznej kulturze, dla których konie odgrywały bardzo ważną rolę w życiu codziennym. Hucuły zachowały wiele cech swoich przodków tarpanów. Zarówno ogiery jak i klacze odznaczają się mocną i jędrną konstrukcją, żywym temperamentem i łagodnym usposobieniem. Przeważa maść gniada w różnych odcieniach, rzadziej występuje ciemno- myszata, srokata, kara i bułana. U koni gniadych, myszatych i bułanych pożądana jest ciemna pręga ciągnąca się przez grzbiet. Pręgowanie może również występować na łopatkach i nogach [4].Ruch koni tej rasy, w stępie i kłusie, charakteryzuje się dużą dynamiką i umiarkowaną posuwistością. Pewne skrócenie chodów wynikające z budowy anatomicznej i warunków użytkowania, nie jest traktowane jako wada. Ogiery tej rasy osiągają wysokość 145 cm, a klacze 144 cm w kłębie[5]. Konie huculskie stanowią jedną z najstarszych ras w Polsce. Pierwsza wzmianka o nich pochodzi z 1603 r. Ta rasa koni została wyhodowana na górzystych terenach Karpat, do pracy w trudnych warunkach. Hucuły od lat znane są ze swej dzielności, sprawdzającej się w różnych formach ich użytkowania. Początkowo był to koń wszechstronny - wierzchowy, juczny, używany także do lekkich zaprzęgów lub drobnych prac rolniczych, a w wojsku jako wierzchowce o bardzo dużych możliwościach. Od lat pięćdziesiątych dwudziestego wieku coraz rzadziej ich używano i zaczęło im grozić wymarcie. Hodowle zachowawcze prowadziły jedynie stadniny państwowe i służyły one tylko utrzymaniu rasy przy życiu. Obecnie dzięki licznym wystawom, pokazom i zawodom, w których konie huculskie brały udział, z roku na rok rośnie ich popularność w całej Polsce a nawet za granicą (Austria, Niemcy). Hucuł jest silniejszy od osła! taka opinia o tych konikach pochodzi od żołnierzy, którzy mieli z nimi do czynienia w wojsku. Hodowane w okresie między pierwszą a drugą wojną światową, konie te musiały przejść wiele prób wytrzymałościowych. Zdarzało się, że przez trzy dni z rzędu musiały przebyć 150 km, w tym 50 km w trudnych górskich warunkach pod

126 126 jeźdźcem i 15 km w górach z obciążeniem 110 kg. Najczęściej wypadały w tych próbach bardzo dobrze i odbywały je bez szkody dla kopyt. [6,7] Ze względu na swój wyjątkowy charakter konie huculskie są niezastąpionymi towarzyszami dzieci podczas nauki jazdy konnej. Nieocenione jest wykorzystanie hucuła w hipoterapii. Koń, który będzie użytkowany w tego rodzaju zajęciach musi charakteryzować się zrównoważonym temperamentem i łagodnym charakterem. Takie właśnie cechy posiada hucuł. Należy pamiętać, że hipoterapia jest jednocześnie psychoterapią. Czas spędzony w stajni, przy koniu i na koniu musi się kojarzyć pacjentowi z przyjemnością, zabawą, relaksem i atrakcjami[3] Dzięki swoim wspaniałym cechom potrafi pomóc wielu osobom, dla których taka forma terapii jest jedynym sposobem na uśmiech. Fot. Piorun hucuł z LKJ w Zabajce [fot. Edyta Pyrek] Hucuł jako przedstawiciel ras górskich doskonale spisuje się jako koń spacerowy, podczas rajdów i konnych wycieczek. Jest idealnym partnerem górskich wędrówek - nie straszne mu są stromizny, wąskie ścieżki, potoki i zwalone drzewa. Z wrodzoną ciekawością i spokojem pokonuje niemal każdą przeszkodę. Hucuły z charakteru są zahartowane, nielękliwe i wierne w przyjaźni z człowiekiem. W wielu sytuacjach potrafią przewidywać zagrożenie, które może być niezauważalne przez jeźdźca. Hodowla hucuła jest nieskomplikowana, gdyż zadowala się on paszą niskiej wartości, charakteryzuje go odporność na choroby i długowieczność. Często hucuł potrafi sobie poradzić z wieloma dolegliwościami, sam znajdując na nie lekarstwo. Znane są przypadki, że na kilka dni koń oddzielał się od stada, sam przebywał wśród roślin bagiennych, co pozwalało mu w naturalny sposób uporać się z dręczącą go chorobą. Hucuły można trzymać przez cały rok w chowie bezstajennym. Klacze źrebią się na pastwiskach, często w śniegu i deszczu. Trudne warunki hartują źrebaki, które potem cieszą się świetną kondycją i budową ciała. Siła tych źrebiąt jest dużo wyższa niż źrebaków z chowu stajennego, co także wpływa pozytywnie na ich charakter[2]. Obecnie bardzo popularne jest wykorzystywanie hucułów jako koni sportowych oczywiście w konkurencji z innymi konikami o podobnym wzroście. Zdarzało się, iż potrafiły

127 127 bez przygotowania skoczyć nawet 140cm! Doskonale sprawdzają się w małych i wielokonnych zaprzęgach. Również w gospodarstwach rolnych ten koń jest wykorzystywany ze względu na swą ekonomiczność, gdyż niewielką masę ciała rekompensuje małymi wymaganiami, sprytem i siłą mięśni. Warto również podkreślić ich zdolności aktorskie. Hucuły świetnie zaprezentowały się w wielu filmach m.in. Ogniem i mieczem, Stara baśń [1 Największe ośrodki w Polsce, w których są hucuły znajdują się w Odrzechowej i w Bieszczadzkim Parku Narodowym. W najbliższym sąsiedztwie Rzeszowa również możemy spotkać tę rasę w Stadninie Koni Huculskich i Małopolskich w Straszydlu [2]. Ostatnio w Polsce wzrasta zainteresowanie tą rasą koni. Coraz więcej osób ulega urokom tych wspaniałych zwierząt [www.huculy.com.pl]. Dostrzegają oni ich niezwykły charakter i szczerą chęć współpracy, która powoduje radość i przyczynia się do powstania niezwykłej więzi między koniem, a człowiekiem. Hucuł to niezwykły koń i naprawdę warto się o tym przekonać! Literatura 1. Adamik W., Kaniowska M, Nowa Stara baśń, Konie i rumaki 18/ Berkan T Stadnina Koni Huculskich i Małopolskich w Straszydlu -przekaz ustny Cieśla A., O hipoterapii słów kilka, Koń polski 8/ Gohl Ch. Konie i kuce, MULTICO Oficyna Wydawnicza, W- wa 1998r.; 5. Haller M. Rasy koni, MULTICO Oficyna Wydawnicza, W-wa 1999r.; 6. Krzemień M., Konno po górach, Koń polski 8/ Krzemień M., Kowboje z Beskidów, Koń polski 11/2000 a Zbiory własne autorów HUCUŁ AS HORSE OF THE BIESZCZADY MOUNTAINS AND HIS TALENTS Summary Hucuł it is an unusual horse and really it is worthwhile seeing it for itself! Key word: horse Hucuł, using

128 128 INTERPRETACJA ODPOWIEDZI NA ANKIETĘ PRZEPROWADZONĄ WŚRÓD KLIENTÓW SKLEPU Z ŻYWNOŚCIĄ EKOLOGICZNĄ W RZESZOWIE Autorzy: Karolina Koszela, Jadwiga Gębarowska Opiekun naukowy: dr hab. prof. UR Joanna Kostecka Studenckie Koło Naukowe Zrównoważonego Rozwoju Uniwersytet Rzeszowski Wydział Biologiczno-Rolniczy Ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów Słowa kluczowe: ankieta, żywność ekologiczna, Rzeszów Wstęp Żywność ekologiczna to produkty spożywcze produkowane metodami rolnictwa ekologicznego z dbałością o wyeliminowanie używania nawozów sztucznych i pestycydów. Ekologiczne metody produkcji żywności mają zapewniać ochronę zdrowia społeczeństwa i środowiska [2]. Producenci żywności ekologicznej mają obowiązek oznaczenia swoich produktów certyfikatami. W Polsce stosowane są certyfikaty Agrobiotest, Bioeksperta, Biocert, Ekogwarancja PTRE, Cobico, PCBC i PNG (stan na rok 2006) [1]. W Unii Europejskiej produkcja żywności ekologicznej jest regulowana rozporządzeniem, czyli aktem prawnym najwyższej rangi (Rozporządzenie Rady EWG nr 2092/91, z dnia r., w sprawie rolnictwa ekologicznego oraz znakowania jego produktów i środków spożywczych, obowiązujące w państwach członkowskich UE). Od maja 2004 rozporządzenie to obowiązuje również w Polsce [4]. Potocznie określenie "żywność ekologiczna" często bywa używane zamiennie z określeniem "zdrowa żywność". Jednakże, podczas gdy pierwsze z pojęć określa żywność certyfikowaną, drugie jest w zasadzie tylko nazwą stworzoną dla celów marketingowych nie narzucającą żadnych określonych standardów, a wręcz nieprawidłowo używaną ze względu na to, że żywność niezdrowa nie powinna znaleźć się na półkach sklepowych. Podstawowe cechy żywności ekologicznej: Jest pełnowartościowa - posiada zbilansowaną zawartość składników pokarmowych i charakteryzuje się wyższą wartością odżywczą w stosunku do żywności konwencjonalnej produkowanej z użyciem środków chemicznych i wzbogacanej w procesie przetwórczym, Jest mało przetworzona, nie zawiera szkodliwych dodatków chemicznych oraz konserwantów, Nie zawiera zanieczyszczeń chemicznych, jest wolna od nawozów sztucznych, antybiotyków, hormonów i jest wytwarzana bez stosowania modyfikowanych genetycznie organizmów lub ich pochodnych, Prezentuje z reguły wyższe walory smakowe, Warzywa i owoce są bardziej aromatyczne i długo zachowują świeżość [1].

129 129 ekologiczną. Celem pracy była interpretacja wyników ankiety przeprowadzonej w sklepie z żywnością Materiał i metody Badania przeprowadzono metodą ankietową, na grupie 50 osób, w roku Ankieta skierowana była do klientów sklepu z żywnością ekologiczną (BioAvena, Rzeszów, ul. Pułaskiego 3) wyłanianych losowo. Arkusz z ankietą zawierał 3 pytania zamknięte. Wyniki W grupie badanych większość (67%) stanowiły kobiety, wśród respondentów 88% mieszkało w mieście. Badani, to przede wszystkim osoby z wykształceniem wyższym - 66,5% (rys 1.). Rys. 1. Wykształcenie ankietowanych Ponieważ 55% ankietowanych odwiedzających w chwili badania sklep z żywnością ekologiczną stanowiły osoby powyżej 46 lat, można sądzić, że to właśnie ludzie dojrzali, wykształceni i posiadający ustabilizowaną sytuację materialną, stanowią głównych klientów tego sklepu (rys.2 ). Rys. 2. Wiek respondentów

130 130 Ankietowani zapytani o udział w diecie produktów rolnictwa ekologicznego odpowiedzieli następująco: - najwięcej badanych (44,5%) twierdziło, że żywność ekologiczna stanowi do 25% ich diety, - u 27,5% ankietowanych produkty rolnictwa ekologicznego stanowią około połowę spożywanych produktów, - 28% ankietowanych twierdziło, że produkty rolnictwa ekologicznego w ich diecie stanowią do 75% (rys. 3). Rys. 3. Procentowy udział żywności ekologicznej w diecie ankietowanych Badani potwierdzali odczucie, że żywność ekologiczna ma pozytywny wpływ na ich zdrowie i kondycję (95%). Większość z nich (89%), stwierdziło poprawę stanu zdrowia i ogólnego samopoczucia, od czasu, gdy spożywają żywność pochodzącą z rolnictwa ekologicznego. Podsumowanie Wyniki przeprowadzonego badania wskazują na, wpisującą się w wielopłaszczyznowe działania w ramach promocji zrównoważonego rozwoju, coraz większą dbałość ludzi o zdrowie [3]. Świadomość, że to, co jemy ma na zdrowie wpływ, mają przede wszystkim ludzie z wykształceniem wyższym (66,5% badanych), którzy wydaje się, bardziej przywiązują wagę do zagadnienia żywności ekologicznej i zdrowego stylu życia. Pełnowartościowe produkty, bez chemii, mogą mieć korzystny wpływ na kondycję człowieka. Sklepy z żywnością pochodzącą z rolnictwa ekologicznego, mają bardzo szeroki asortyment. Osoby, w których diecie dominują te produkty są albo dość zamożne, albo reprezentują określoną hierarchię wydatków, ponieważ ceny produktów ekologicznych są dość wysokie. Wydaje się nam ciekawe, aby w przyszłości podjąć się sprawdzenia przyczyny wyboru produktów wysokiej jakości. Zaobserwowano, że większość klientów przychodzi do sklepu tylko po wybrane produkty - te, na które ich stać. Na uwagę zasługuje też bardzo niski odsetek młodzieży wśród klientów,

131 131 co może być przyczyną wciąż jeszcze niskiego poziomu wiedzy na temat zdrowego odżywiania. Skutków można upatrywać w brakach edukacji i nieprawidłowych nawykach wyniesionych z domu. Przyczyną takiego stanu może być także zachodnia moda na fastfoody i szybki styl życia, co powoduje, że choroby cywilizacyjne (otyłość, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, alergia) dotykają coraz to młodsze pokolenia [2]. Literatura 1. Anonim. Rolnictwo i przetwórstwo ekologiczne Materiały szkoleniowe dla doradców liderów opinii, Boguchwała. Lipiec Grudzińska M. Metody uprawy i hodowli w rolnictwie a zdrowie, Delfour-Zubiri S. Respecting our bodies. YouthXchange. UNESCO Rozporządzenie Rady EWG nr 2092/91, z dnia r., w sprawie rolnictwa ekologicznego oraz znakowania jego produktów i środków spożywczych, obowiązujące w państwach członkowskich UE. INTERPRETATION OF THE ANSWERS ON QUESTIONNAIRE CARRIED AMONG CLIENTS OF STORE WITH ECOLOGICAL FOOD IN RZESZOW Summary Purpose of our work was to form the interpretation of results of questionnaire carried in store with ecological food. It carried research on group of 50 persons, in Questionnaire was directed for clients of store BioAvena, Rzeszów, ul. Pułaskiego 3. Respondents were chosen randomly. Sheet included closed questions. Key words: questionnaire, ecological food, Rzeszow

132 132 KALKULACJA KOSZTÓW WYKONANIA, UTRZYMANIA ORAZ PROMOCJI WITRYNY GOSPODARSTWA AGROTURYSTYCZNEGO W SIECI Autor: Karol Król Opiekun naukowy: dr inż. Tomasz Wojewodzic SKNE Sekcja Ekonomiki Rolnictwa Akademia Rolnicza w Krakowie Wydział Rolniczo-Ekonomiczny al. Mickiewicza 21, Kraków Słowa kluczowe: gospodarstwo agroturystyczne, hosting, strona internetowa, agroturystyka w Internecie, tworzenie stron www, pozycjonowanie, reklama i promocja usług w sieci, ceny usług Wstęp Turystyka obejmuje czynności osób podróżujących w celach wypoczynkowych, służbowych lub innych i pozostających poza swoim codziennym środowiskiem nie dłużej niż przez rok [WTO 1995]. Agroturystyka z kolei stanowi formę wypoczynku, która realizowana jest na terenach wiejskich o charakterze rolniczym, opartą o bazę noclegową i aktywności rekreacyjne związane z gospodarstwem rolnym lub równoważnym i jego otoczeniem (przyrodniczym, produkcyjnym i usługowym) [Drzewiecki 1995, s.7]. Agroturystyka to również wypożyczenie konia, bryczki, sprzętu sportowego, organizowanie kuligów, sprzedaż wyrobów rzemieślniczych oraz umożliwienie wędkowania, zajęcia się myślistwem, zbierania i suszenia ziół, owoców i grzybów [Tyran 2005, s. 44]. Wbrew pozorom turystyka należy do dziedzin gospodarki będących w czołówce pod względem wykorzystania w swojej działalności nowoczesnych rozwiązań technologicznych, zwłaszcza informatycznych. Wynika to przede wszystkim ze szczególnych cech usług turystycznych, takich jak niematerialność, nietrwałość oraz nierozdzielność procesów konsumpcji i świadczenia usług turystycznych, powodujących, że szybkość przepływu informacji, dotarcie do jak największej liczby potencjalnych klientów w krótkim czasie oraz automatyzacja procesów biznesowych mają w turystyce szczególne znaczenie [Butowski L. 2005, s. 124]. Jednym z rozwiązań pozwalających na niemalże pełną automatykę procesów biznesowych oraz dotarcie do szerokiego i zróżnicowanego grona odbiorców jest Internet. Materiały i metody Zasadniczym celem opracowania jest analiza rynku firm projektujących strony internetowe oraz przygotowanie możliwych wariantów kalkulacji kosztów budowy internetowego serwisu gospodarstwa agroturystycznego.

133 133 W pierwszej kolejności prace skupiły się nad przygotowaniem realnej wyceny wykonania (koszty w praktyce) typowej 7 witryny gospodarstwa agroturystycznego. Analizie poddanych zostało 70 firm znajdujących się w czołówce, czyli na 70-u pierwszych miejscach w wyniku wyszukiwania, najpopularniejszej wyszukiwarki Google, dnia 13 maja 2007 roku, po wpisaniu hasła tworzenie stron internetowych. W badaniach posłużono się formą zamaskowanej ankiety 8 (ankieta internetowa), w której klient, właściciel gospodarstwa agroturystycznego opisuje witrynę, jaką chciałby wykonać dla swojego nowo otwartego gospodarstwa. W realny sposób wpłynęło to na zwrotność i oraz prawdziwość otrzymanych odpowiedzi (wiarygodność wyników). pełnił więc funkcję zapytania w pełni komercyjnego. W pełni komercyjne były również odpowiedzi, zawierając relatywnie dokładną wycenę wykonania serwisu. Wyniki i wnioski Przeprowadzone badania pozwoliły poznać ceny dyktowane przez firmy zajmujące się tworzeniem serwisów internetowych. Co najważniejsze z punktu widzenia kosztów, pozwoliły opracować cennik wykonania typowej witryny gospodarstwa agroturystycznego wydany w zestawieniu 70-u konkurujących ze sobą firm. Co ciekawe, wycena podejmowana była subiektywnie, wedle przyjętego w każdej z firm cennika, bez świadomości, że wyceny tego samego projektu podjęło się jednocześnie 69 innych firm niemalże jednocześnie. Większość firm, która udzieliła odpowiedzi służy pełną pomocą (wyceną). Na zapytanie ofertowe odpowiedziały 44 firmy (57 %) z 70-u firmy proszonych o wycenę. Dokładnej wyceny podjęło się jedynie 39 z nich. Nie trudno zauważyć, że to mało. Zwrotność, zdaniem autora, powinna kształtować się na poziomie % (około u i). Co z 26 firmami, które nie odpowiedziały na zapytanie? Każda zbagatelizowana oferta to prawdopodobieństwo utraty klienta. Firmy, które nie są tego świadome powinny dokształcić swoich pracowników w dziedzinie marketingu internetowego, obsługi samego Internetu i kultury w Internecie (netykieta). Niezależnie od zasad panujących w firmie określających formę oraz wielkość przyjmowanych zleceń na e należy odpowiadać, nawet odmownie Rozpiętość cenowa 9 wykonania jednego i tego samego projektu sięga 11 tys. zł netto! W tym miejscu warto przypomnieć, że w grę wchodzi stawka podatku VAT w wysokości 22 %. Przy 12 tys. zł daje to kwotę zł. 7 Strona WWW zawierająca podstawowe informacje o gospodarstwie, zakładki: cennik, oferta, kontakt dane teleadresowe, formularz kontaktowy i mapka dojazdu, atrakcje, galeria, opis okolicy oraz wersję obcojęzyczną. 8 Treść listu/zapytania on-line znana autorowi badań. 9 Jedna z firm oszacowała koszt wykonania projektu na 150 zł i była to oferta najtańsza, podczas gdy inna koszt wykonania tego samego projektu oszacowała na 12 tys. zł netto i była to oferta najdroższa.

134 134 Zapytanie on-line wysłane zostało 13 maja 2007 roku. Już następnego dnia można było spodziewać się nadsyłanych odpowiedzi (poniedziałek). Jak się okazało, pracownicy firm przysyłali e z prośbą o dodatkowy czas na przygotowanie w miarę dokładnej wyceny, wyceny dokładnej na tyle, na ile pozwalały informacje zawarte w treści zapytania, a były one stosunkowo wyczerpujące. Kompletne odpowiedzi zaczęły więc spływać dopiero trzeciego dnia po wysłaniu zapytania i spływały przez dziewięć następnych dni, niezależnie od tego czy był to dzień wolny od pracy 10 czy dzień roboczy. Specjaliści zatrudnieni w firmach, do których wysłane zostało zapytanie ofertowe deklarowali wykonanie projektu w bardzo różnym czasie począwszy od 2-3 dni skończywszy nawet na 3 miesiącach. W tym miejscu zaznaczyć należy, że czas wykonania witryny w znacznym stopniu zależy od samego zamawiającego. Witrynę ukończyć można jedynie wtedy, gdy ekipa mająca ją stworzyć dostanie komplet materiałów, a sam zamawiający zaakceptuje jej projekt graficzny. Tym samym, czas wykonania witryny naliczany jest od momentu dostarczenia kompletu materiałów oraz zaakceptowania design-u (wyglądu) witryny. Najczęściej jednak, twórcy witryn deklarują ich wykonanie do 2-3 tygodni od momentu uzgodnienia wszystkich niezbędnych szczegółów i złożenia zamówienia. Zamawiający, w zapytaniu , deklarował chęć wykonania wersji anglojęzycznej serwisu prosząc o wycenę jej przygotowania. Wycena przeprowadzona przez specjalistów jest bardzo różna. Każdorazowo jednak sięga % kosztu związanego z wykonaniem podstawowej wersji serwisu w języku polskim. Co ważne, w większości przypadków, tłumaczenie musimy dostarczyć sami. Ceny wykonania projektu kształtują się bardzo różnie. Wycenę przeprowadzono dla witryny bez możliwości dokonywania samodzielnych aktualizacji przez właściciela gospodarstwa agroturystycznego jak i dla takiej, która taką możliwością posiada (z zastosowaniem panelu CMS). Jak się okazuje wersja z panelem jest zazwyczaj znacznie droższa. Co ciekawe, podstawową wersję witryny bez panelu CMS zakupić można już za 150 zł, aczkolwiek jest to rozwiązanie budzące wątpliwości. Koszty wykonania wersji podstawowej nie przekraczają zł netto. Cenę to płacimy jednak za profesjonalnie wykonaną witrynę, wstępnie pozycjonowaną, z często wliczonym pakietem aktualizacji, stałą np. roczną opieką nad witryną, zoptymalizowaną dla popularnych przeglądarek. Nie znaczy to jednak, że za kwotę zł netto powstanie projekt gorszy bądź uboższy o pewne funkcje. Z pewnością stwierdzić można, ze tak nie jest. Co najgorsze (najlepsze?) za 450 zł powstać może równie dobra witryna co za zł (netto). Paradoksalnie, równie dobrą witrynę wykonać może hobbysta-amator za darmo. 10 Za dni wolne od pracy przyjęto sobotę oraz niedzielę.

135 135 W opcji dostępne jest również droższe rozwiązanie oparte na systemie CMS. Technologia ta pozwala na zarządzanie serwisem za pomocą panelu administracyjnego z poziomu przeglądarki internetowej. Pełny CMS pozwala na samodzielną edycję tekstów i tabel, podmienianie i usuwanie zdjęć i plików do pobrania osadzonych w wybranych miejscach serwisu. Za jego pomocą można również zarządzać strukturą serwisu, czyli m.in. dodawać bądź usuwać poszczególne działy (bloki tekstu, elementy menu, banery, itp.). Niestety cena zakupu takiego rozwiązania może być wysoka. W tym wypadku kwota wykonania witryny szacowana była na poziomie, nawet 12 tys. zł (netto). Podsumowanie Hosting warto wykupić odpowiadającą nam domenę. Może to być domena krajowa np.: twoja_nazwa.pl, krajowa regionalna: twoja_nazwa.malopolska.pl, twoja_nazwa.beskidy.pl itp., lub dowolna inna, choć domeny komercyjne, dla gospodarstw agroturystycznych nie są polecane. To czy dana domena jest wolna można sprawdzić w Krajowym Rejestrze Domen (www.dns.pl). Tam znaleźć można również klika ciekawych informacji związanych z abonamentowym zakupem domeny. Własna domena nie musi być droga! Adres regionalny wykupić można już za 19 zł netto rocznie. Domenę warto wykupić wraz z serwerem. Ofert hostingu, czyli najprościej mówiąc dzierżawy przestrzeni dyskowej serwera czynnego 24 h na dobę, jest bardzo dużo. Wyboru można dokonać w zależności od tego, co nas interesuje. Właściwie już niemal wszyscy usługodawcy, w standardzie do każdego konta, oferują pełną obsługę PHP 4 i 5, SSI, CGI, MySQL, konta , niewielkie limity transferu, statystyki, okresy testowe i inne. Dla mało zaawansowanych projektów śmiało wykupić można małe konto o pojemności 200 MB z limitowanym do 4 GB miesięcznie transferem danych, oferujące kilka kont pocztowych . Konto o zbliżonych parametrach można wykupić już za 50 zł (brutto) rocznie. Wykonanie godne uwagi są firmy, które wykonają witrynę naszego gospodarstwa w przedziale cenowym ( zł). Jest to propozycja rozsądna, jeżeli rzeczywiście jest to profesjonalna firma. Mowa tu o takiej, w której zatrudniony jest zespół specjalistów. W tym miejscu zaznaczyć jednak należy, że firmy małe jedno lub dwuosobowe też mogą sobie świetnie poradzić z tym zadaniem. Wszystko zależy od talentu wykonawcy i wkładu pracy. Przed dokonaniem wyboru warto więc przeglądnąć portfolio wybranych firm. Osobie kompletnie nieświadomej problemu, nieznającej tajników tworzenia i pozycjonowania serwisów można polecić firmy ze środkowej półki cenowej jak Yellowteam, RDstudio, Extel lub Adveron. Podsumowując koszty: 120,78 zł za hosting powiększony o około zł za serwis WWW z CMS bez pozycjonowania (serwis powinien być wstępnie pozycjonowany i wykonany

136 136 w przyjaznej dla wyszukiwarek technologii; domenę do bezpłatnych katalogów dodamy sami) i bez kampanii reklamowej; w sumie daje to wydatek rzędu 2 200,78 zł (aktualizacje możemy wprowadzać sami CMS). Biorąc pod uwagę interesy firm tworzących internetowe serwisy, wspomniane koszty związane z wykupieniem oprogramowania i prowadzeniem działalności gospodarczej, cena ta nie jest wygórowana. Ponadto, w grę wchodzą dwa inne rozwiązania: całkowicie darmowe lub minimalizujące koszty. Rozwiązanie darmowe opiera się na darmowym serwerze np. interna.pl, wp.pl lub dowolnym innym z przypisanym do niego bezpłatnym aliasem np. twoja_nazwa.glt.pl. Witrynę przygotować można samemu, wykonując ją ręcznie od podstaw, korzystając z darmowego szablonu (dostępne pod np. oprogramowania na licencji Mambo lub Joomla bądź korzystając z czyjejś pomocy. Drugie alternatywne rozwiązanie wiąże się z wykupieniem miejsca na serwerze wraz z przypisaną domeną. Również w tym wypadku witrynę można wykonać samodzielnie od podstaw, korzystając z darmowego szablonu bądź z czyjejś pomocy. Gdy brak funduszy na współpracę z firmą rozwiązanie to jest najlepsze. Hobbystę-wolontariusza, który zgodzi się pomóc przy wykonaniu bądź wykonać witrynę nietrudno dziś znaleźć. Własne miejsce na serwerze i własna domena to brak natrętnych reklam, możliwość dodania adresu witryny do katalogów stron WWW (darmowe aliasy nie są dodawane) i lepsze indeksowanie w przeglądarkach. Literatura 1. Butowski L. (2005), Wykorzystanie Internetu w promocji i zarządzaniu usługami agroturystycznymi, [w:] Agroturystyka i usługi towarzyszące, Kraków, Małopolskie Stowarzyszenie Doradztwa Rolniczego zs. w Akademii Rolniczej w Krakowie, s. 124, 2. Drzewiecki M. (1995), Agroturystyka, Instytut Wydawniczy Świadectwo, Bydgoszcz, s. 7, 3. Tyran E. (2005), Turystyka na obszarach wiejskich definicje, [w:] Agroturystyka i usługi towarzyszące, Kraków, Małopolskie Stowarzyszenie Doradztwa Rolniczego zs. w Akademii Rolniczej w Krakowie, s. 44, 4. West A. (1998), Zaplanuj swój biznes, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 47, 5. WTO (1995), Światowa Organizacja Turystyki, Komisja Statystyki ONZ. Summary Agricultural household World Wide Web realization, maintenance and promotion cost calculation That research presents result of the cost estimate. Part of agricultural householder are ready to pay for creation of household s web site. We asked seventy World Wide Web creators how to find the answer for the question: how much creation of web site cost. Research results pointed at householders have three ways to choice: free components alternative (freeware), small price s payment for basic components (private domain and web host) or allocation large amount of money to CMS system. It turned out that research suggest that the best solution is second option small money for basic components. It helps internet user find our web site easly and put domain to the web catalog at really little cost. Key words: agricultural household, Internet pages, cost calculation, web hosting, web master

137 137 MISKANT OLBRZYMI JAKO ALTERNATYWNE ŹRÓDŁO ENERGII I DOCHODÓW Autorzy: Joanna Góra Uniwersytet Przyrodniczy, Wydział Rolniczy Katedra Szczegółowej Uprawy Roślin, ul. pl. Grunwaldzki 24 a, Wrocław. Słowa kluczowe: miskant olbrzymi, odnawialne źródła energii, biomasa, alternatywne źródła dochodów dla gospodarstwach rolnych Wstęp W przyjętej przez Unię Europejską Białej Księdze-Energia dla przyszłości-odnawialne źródła energii«potwierdzono, że kluczową korzyścią z wykorzystania odnawialnych źródeł energii (OŹE),w UE jest wzrost bezpieczeństwa energetycznego. Przewiduje się w niej, że udział OŹE w bilansie paliwowo-energetycznym w 2010 roku będzie wynosił 12% (samej energii elektrycznej - 7,5%) [4]. Jednym ze źródeł energii odnawialnej są rośliny uprawiane z przeznaczeniem na cele energetyczne. Ich uprawa oprócz tańszego źródła energii sprowadzi również na tereny wiejskie kapitał, który pozwoli na wyrównanie luki ekonomicznej i socjalnej pomiędzy wsią i miastem. Jest to szczególnie istotne dla rozwoju tych regionów kraju, gdzie brak jest zbytu na produkcję rolniczą i panuje duże bezrobocie [4]. Zakładanie plantacji roślin energetycznych umożliwi rolnikom skorzystanie z dotacji na ich rozwój, a także daje możliwość korzystania z dopłat do uprawy roślin energetycznych. Uprawa rolniczych surowców odnawialnych spowoduje tworzenie dodatkowych miejsc pracy przy produkcji i obsłudze urządzeń technologicznych, przy produkcji i przygotowaniu biopaliw, w obsłudze przedsiębiorstw inwestujących w tym sektorze rolnictwa, daje również szansę rolniczego wykorzystania odłogów i terenów zdegradowanych. Wymagania, które stawia się roślinom energetycznym są bardzo wysokie: wydajność minimum kilkanaście ton z ha, niskie nakłady na uprawę, prosta technologia zbioru, łatwość magazynowania. Wydaje się, że najbardziej perspektywicznym gatunkiem uprawianym na cele energetyczne w Polsce obok szybko rosnących wierzb (Salix sp.), który spełnia w dużej mierze powyższe warunki jest miskant olbrzymi (Miscanthus x giganteus) [6,7]. Jest to pochodząca z Azji wieloletnia, trawa kłączowa, gatunek ten jest sterylnym triploidem powstałym w wyniku skrzyżowania miskanta chińskiego (Miscanthus sinensis) i miskanta cukrowego (Miscanthus sacchariflorus). Charakteryzuje się wyjątkowo szybkim wzrostem i wysokim plonem biomasy z ha, uzyskiwanym dzięki zdolności do fotosyntezy na szlaku C 4 oraz kłączom, które decydują o efektywnym gospodarowaniu składnikami pokarmowymi i wodą oraz wydatkowaniu zakumulowanej energii [1,2,6,7]. Jest rośliną, która na plantacji może być uprawiana około 20 lat i dawać plony w wysokości ok. 30 t*ha -1. Plonuje

138 138 już od pierwszego roku uprawy, ale dopiero w 3 roku uzyskujemy docelową wielkość plonowania. Po tym okresie miskant nadaje się także do rozmnażania przez podział karpy korzeniowej [1,2,5,6]. Cykl uprawy i wymagania ekologiczne Miskant w roku założenia plantacji wytwarza w maju proste, zielone pędy, które osiągają w sierpniu od 1 do 2 m wysokości oraz średnicę ok. 10 mm, od drugiego sezonu uprawa może osiągnąć wysokość od 2,5 do 4 m. Zasychanie pędów rozpoczyna się od ich dolnych partii od już końca sierpnia, gdy składniki odżywcze są stopniowo kierowane do kłączy, liście zamierają wraz z pierwszym przymrozkiem, w okresie spoczynku jesienno-zimowego część z nich opada i tworzy ściółkę, wilgotność pędów spada podczas zimy do relatywnie niskiego poziomu. Zbioru mechanicznego stojących, prawie bezlistnych pędów dokonuje się w lutym lub w marcu. [1,2]. Wykazano, że miskant może rosnąć na różnych typach gleb, od piaszczystych do organicznych, ale nie mogą to być gleby podmokłe. Toleruje on również szeroki zakres ph, ale optimum zawiera się miedzy 5.5 a 7.5. Fotosynteza, a co za tym idzie, rozwój roślin, nie zachodzi w temperaturze niższej niż 6 o C, dlatego potencjalny sezon wegetacyjny w Polsce dla miskanta trwa od kwietnia do października. Głównym ograniczeniem dla uprawy miskanta jest jego niska mrozoodporność, która może powodować wypadanie roślin oraz wiosenne przymrozki, które mogą zniszczyć pierwsze liście, skrócić sezon wegetacyjny i obniżyć plony[6]. Do produkcji materiału sadzeniowego stosuje się 2 metody: mikrorozmnażanie i podział karp, ta druga metoda jest korzystniejsza ze względu na wyższą żywotność i zimotrwałość roślin na plantacji w 1 roku po posadzeniu [1,8]. Sadzonki takie uzyskiwane są w kwietniu z 3- letniej plantacji, której kłącza dzielone są na kawałki z przynajmniej 2-3 oczkami, tak powstały materiał sadzeniowy powinien być trzymany w wilgotnych warunkach przed wysadzeniem. Optymalnym terminem sadzenia jest koniec kwietnia i początek maja, gęstość nasadzeń dla obu rodzajów materiału sadzeniowego wynosi 10 tys. szt.*ha -1, na głębokość od 5 do 10 cm, sadzenie może być wykonane ręcznie lub za pomocą sadzarki do ziemniaków [1,2]. Wymagania nawozowe miskanta są niskie, co jest związane z dobrym wykorzystaniem składników pokarmowych i możliwością kierowania ich z pędów do kłączy, gdzie są one magazynowane od połowy sezonu wegetacyjnego. Dla uzyskania dobrych plonów konieczne jest nawożenie fosforem w ilości kg P 2 O 5 *ha -1 i potasem kg K 2 O*ha -1 przed sadzeniem, nawożenie azotowe w ilości 100 kg*ha -1 jest wystarczające w 1 i 2 roku. W kolejnych latach może ulec redukcji o połowę, a zapotrzebowanie na składniki pokarmowe rośliny będą pokrywały z rozkładającej się ściółki powstałej z opadłych liści oraz z rezerw zgromadzonych w kłączach i glebie [1, 2]. Ważne jest, aby stanowisko, na którym ma być założona plantacja było pozbawione wieloletnich chwastów zanim nastąpi sadzenie np. przez zastosowanie Roundup u i mechaniczną uprawę. Gdy rośliny są dojrzałe (od 2 sezonu wegetacyjnego), wpływ chwastów

139 139 jest ograniczony przez ściółkę powstałą z opadłych liści oraz zwarcie się łanu, co utrudnia przenikanie promieni słonecznych w kierunku powierzchni gleby. Chwasty, które są w stanie przetrwać w takich warunkach stanowią niewielką konkurencję dla miskanta. Miskant jest wrażliwy na szkodniki i choroby w obszarze, z którego pochodzi (Azja), ale na razie żaden z nich nie został wykryty na terenie Europy [1]. Zbiór może być przeprowadzany między listopadem a marcem od 2 roku wegetacji przy użyciu różnych maszyn, zależnie od ich dostępności i wymagań rynku. Do wykorzystania energetycznego najbardziej pożądany jest produkt zbalowany. Dla uzyskania z miskanta materiałów budowlanych i geotekstylii konieczne są całe pędy, zatem zbioru dokonuje się maszynami ścinającymi i wiążącymi pędy w pęczki [1,5,7]. Wartość energetyczna i opłacalność uprawy Plon biomasy miskanta w 1 roku wynosi od 1 do 3 t*ha -1, w 2 roku od 8 do 15 t*ha -1, a w 3 roku, gdy plantacja wchodzi w pełnię użytkowania, plony wynoszą od 25 do 30 t*ha -1 lub więcej [7]. Zawartość energii w 20 tonach suchej masy miskanta zebranej z 1 ha jest równoważna z ilością energii uzyskanej z 12 ton węgla kamiennego lub litrów oleju napędowego. Słoma miskanta może być zgazyfikowana lub spalana w elektrociepłowniach, które mają odpowiednie systemy do oczyszczania spalin [3]. Brykiety i pelety z miskanta wydają się być też dobrym materiałem grzewczym do stosowania w gospodarstwach domowych oraz do ogrzewania szklarni, a także w małych, lokalnych systemach grzewczych [5]. Tab. 1. Opłacalność uprawy miskanta olbrzymiego [8]. Nakłady Kwota Przychody Kwota 1000 zł/ha zł/ha - jesienne przygotowanie pola * - zakup 10 tys. szt. sadzonek na 1 ha (sadzonki in-vitro, 1 szt. = 1,50 zł ***) - wiosenne nawożenie azotowe + agregat uprawowy przed sadzeniem - sadzenie ręczne: 32 h/ha * 12 zł - odchwaszczanie w 1 roku uprawy* - zbiór słomy: sieczkarnia samojezdna + ciągnik z przyczepą ** W kolejnych latach koszty obejmują tylko: - nawożenie NPK około - zbiór słomy 200 zł/ha 384 zł/ha 150 zł/ha 480 zł/ha Dopłaty bezpośrednie - jednolita płatność obszarowa; - dopłata do upraw roślin energetycznych; Plon słomy w 1 roku: 3 t*ha - 1 *120 zł/t 470 zł/ha 301 zł/ha 169 zł/ha 360 zł/ha Nakłady w 1 roku uprawy zł/ha Przychody w 1 roku 830 zł/ha Dopłaty bezpośrednie 470 zł/ha 250 zł/ha Plon słomy w 2 roku uprawy: 480 zł/ha 12 t*ha -1 *120 zł/t 1440 zł/ha Nakłady w 2 roku uprawy 730 zł/ha Przychody w 2 roku uprawy 1910 zł/ha Przychody w 3 i kolejnych 3470 zł/ha latach uprawy: Nakłady w 3 i kolejnych latach uprawy 730 zł/ha Dopłaty bezpośrednie 470 zł/ha Plon słomy t/ha 25 t*ha -1 * 120 zł/t 3000 zł/ha * - usługa wynajętym sprzętem uprawowym, ** - usługa wynajętym sprzętem uprawowym tj. sieczkarnią samobieżną i ciągnikiem z przyczepą (cena usługi ustalona przez Polski Związek Pracodawców i Usługodawców Rolnych) *** - podana cena zawiera podatek VAT, istnieje możliwość negocjacji ceny sadzonek [8].

140 140 Jak wyliczono w tab. 1 roczny zbiór biomasy miskanta może dać rolnikowi od 3 roku uprawy dochód w wysokości ok. 1859,26 zł/ha [3470zł (730zł 880,74zł)]. Kwotę wydaną na założenie plantacji zł można rozłożyć na 19 lat jej użytkowania i wówczas będzie ona rocznie zmniejszała dochód rolnika o 880,74 zł. Najbardziej kosztochłonną pozycją w tym wyliczeniu jest zakup sadzonek in-vitro miskanta, dlatego aby założyć 1 ha plantacji miskanta rolnik musi posiadać minimum własnych środków finansowych w wysokości ok. 18 tys. zł. Zgodnie z projektem ustawy o zmianie ustawy o płatnościach do gruntów rolnych i płatności cukrowej oraz na podstawie art. 90a Rozporządzenia nr 1782/2003 z dnia 29 września 2003 r., planowane jest wprowadzenie od 2008 roku pomocy do plantacji trwałych w wysokości 50% zryczałtowanych kosztów związanych z założeniem plantacji upraw trwałych [9]. Taka pomoc znacznie ułatwi zakładanie plantacji wszystkich roślin energetycznych i dodatkowo podniesie opłacalność ich uprawy, bo przewiduje się, że cena biomasy pozyskanej np. z miskanta olbrzymiego powinna w najbliższych latach wzrosnąć, ponieważ energetyka zawodowa skłonna będzie płacić za nią według wartości energetycznej oraz konieczne będzie wprowadzenie w życie dyrektyw unijnych dotyczących wzrostu udziału energii odnawialnej w gospodarce [8]. Literatura 6. DEFRA Publications, Planting and growing Miscanthus, London March Heaton A. E., Clifton-Brown J., Voigt B. T., Jones B. M. and Long P. S.; 2003.Review: Miscanthus For Renewable Energy Generation: European Union Experience and Projections for Illinois. 8. Collura S, Azambre B., Finqueneisel G., Zimny T., Weber J. B. Miscanthus x giganteus straw and pellets as sustainable fuels, Environmental Chemistry Letters 4, p-s 75 78, Konieczny S. "Energia odnawialna" 10/2005. Odnawialne źródła energii w globalnej strategii gospodarczej i w polityce rozwoju lokalnego 10. Lewandowski I., Clifton-Brown J.C., Scurlock J.M.O.; Huisman W., Miscanthus: European experience with a novel energy crop, Biomass and Bioenergy 19, p-s Majtkowski W Cykl seminariów PKE pt. Energia z plantacji. Wieloletnie rośliny energetyczne (wierzba, miskantus, ślazowiec pensylwański) agrotechnika i zagrożenia upraw, produktywność. 12. Roszewski R. Warszawa Miskant olbrzymi Miscanthus sinensis giganteus. Nowe rośliny uprawne na cele spożywcze, przemysłowe i jako odnawialne źródła energii. Wydawnictwo SGGW. 13. Szulc P Opłacalność uprawy miskanta olbrzymiego Krzyżanowska Z. Dopłaty do upraw roślin energetycznych - kierunki rozwoju dopłat. Referat został wygłoszony na Międzynarodowych Targach Mechanizacji Rolnictwa Polagra -Premiery, które odbyły się w dniach luty 2008 r., na Forum Roslin Energetycznych zorganizowanym przez redakcję miesięcznika Czysta Energia. Miscanthus giganteus as an alternative source of energy and income Summary The aim of this article is to present a specification of Miscanthus giganteus considered as an ideal crop for energy cultivation. Article describes its origin, growing cycle and ecological demands in intermediate climate. Special attention was paid to harvesting time, crop energy value and also economical advantages for farmers of growing this kind of plantation. Key words: miscanthus giganteus, renewable energy sources, biomass, alternative sources of income in farming

141 141 POZIOM I STRUKTURA UZYSKIWANYCH DOCHODÓW WŚRÓD MIESZKAŃCÓW GMINY KUDOWA ZDRÓJ Autor: Paulina Dubiel Opiekunowie naukowi: dr Irena Kropsz; dr Izabela Kurtyka SKN Ekonomistów Rolnych Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, Wydział Rolniczy Pl. Grunwaldzki 24A, Wrocław Słowa kluczowe: dochody gospodarstw domowych, alternatywne źródła dochodów, dodatkowa działalność, zróżnicowanie dochodów Wstęp Obecnie poziom dochodów mieszkańców wpłynął na pogorszenie się sytuacji materialnej ich rodzin. Skłania to mieszkańców gmin do poszukiwania dodatkowych rozwiązań wpływających na zwiększenie obecnych dochodów lub ich dywersyfikację. Dla części osób prowadzących gospodarstwa szansą na wykorzystanie potencjalnych nadwyżek siły roboczej bez konieczności podejmowania pracy poza gospodarstwem może być sprzężenie działalności rolniczej i pozarolniczej. Uwzględniając powyższy problem podjęto badania, które pozwoliły na określenie struktury uzyskiwanych dochodów wśród mieszkańców wybranej gminy. Duży wpływ ma rozwój przedsiębiorczości, czyli poprawa ogólnego ożywienia gospodarczego danych terenów. Nie ma jednak możliwości aktywizacji tych terenów bez aktywnych postaw wśród mieszkańców. Poszukiwanie alternatywnych źródeł dochodu staje się czynnikiem stabilizującym sytuację materialną mieszkańców. Materiały i metody Celem poznania poziomu i struktury uzyskiwanych dochodów mieszkańców gminy Kudowa Zdrój podjęto badania ankietowe w 2007 roku. Badaniom szczegółowym poddano 91 respondentów wybranej gminy. Wybór był losowy a podstawowym kryterium wyboru było ich zamieszkanie na terenie gminy. Materiały pierwotne zebrano metodą kwestionariusza wywiadu. Przy opracowaniu zebranych materiałów wykorzystano metodę opisową [1]. Wyniki badań Przeprowadzone badania wykazały, że kobiety stanowiły 52,7% badanej populacji, natomiast mężczyźni około 47,3%. Badani byli w różnych przedziałach wiekowych. Najwięcej badanych, bo 28,6% populacji było w wieku od 20 do 35 i od 45 do 55 lat. Najmniej z kolei było osób w przedziale od 35 do 45 lat (16,5%). Wśród badanych najwięcej było osób z wykształceniem zawodowym - 44%, następnie z wykształceniem średnim - 36%. Wyższe

142 142 wykształcenie posiadało zaledwie 12% respondentów. Swoją edukację na poziomie szkoły podstawowej ukończyło 8% badanych i były to głównie osoby starsze przebywające w gospodarstwie domowym w wieku powyżej 55 lat. Wśród badanych osób w gospodarstwach domowych dominowały rodziny składające się z trzech członków stanowiąc 26,4% badanej populacji, mniej - 24,1% stanowiły rodziny dwuosobowe, natomiast rodziny sześcioosobowe stanowiły zaledwie 3,3% badanych respondentów. Wśród badanej populacji były również rodziny czteroosobowe, pięcioosobowe, siedmioosobowe oraz gospodarstwa domowe jednoosobowe. W obrębie badanej 91 osobowej populacji tylko 26 osób (28,6%) wykonywało wyuczony zawód. Pozostałych 65 osób (71,4%) wykonuje zawód inny niż wyuczony. Zmiana zawodu wykonywanego w odniesieniu do wyuczonego była spowodowana głównie brakiem miejsc pracy bądź chęcią przekwalifikowania się. W związku z tym, że jest to gmina atrakcyjna turystycznie z bogatą ofertą ośrodków sanatoryjnych część mieszkańców zdecydowało się na zmianę wykonywania wyuczonego zawodu. Osoby, które pozostały przy swoich wyuczonych zawodach to głównie: kucharki, księgowe, krawcowe, pielęgniarki, stolarze, mechanicy samochodowi, piekarze, tkacz, ekonomistka, szewc, ślusarz, dekarz, cukiernik, prawnik, handlowiec, sprzedawca, rzeźnik, murarz tynkarz, budowlaniec. Niektórzy z badanych respondentów pracowali w czeskich firmach i to nie tylko tych bliżej granicy, ale i w tych, które swoje siedziby mają bardziej oddalone od granicy Polski. Badani respondenci posiadali również dodatkowe uprawnienia, było ich trzydziestu, co stanowiło 33% badanej populacji. Pozostałych 61 osób stanowi 67% badanych. Najwięcej badanych posiadało prawo jazdy kat. B (19 osób). Po 3 osoby posiadały uprawnienia spawacza oraz ogólno budowlane. Prawo jazdy kat. C posiadały dwie osoby. Niektórzy posiadali również uprawnienia takie jak: operator wózka widłowego, kurs BHP, palacz kotłowy, kurs językowy angielski, kurs masażu, kurs na wychowawcę placówek, kierownik kolonii, obozów, sanitariusz. Analizowana populacja wypowiedziała się również na temat osób bezrobotnych przebywających we wspólnym gospodarstwie domowym. Na to pytanie odpowiedziało tylko 21 osób z 91 badanych, a więc 23% badanych. Spośród nich w 81% gospodarstw domowych jest jedna osoba bezrobotna, trzy bezrobotne osoby występowały u 10% badanych. Dwóch respondentów wykazało dwie bezrobotne osoby, co stanowi 9% badanej populacji (tab.1). Zasadniczym aspektem badań była analiza poziomu uzyskiwanych dochodów. Około 63% badanych gospodarstw domowych uzyskiwała dochody szacowane na poziomie poniżej średniej krajowej (średnia krajowa 2500 zł). Zaledwie 10% badanych gospodarstw domowych uzyskiwała dochody powyżej średniej krajowej (tab. 2).

143 143 Tabela 1. Bezrobotni w gospodarstwach domowym [%] Udział Liczba bezrobotnych bezrobotnych Źródło: Opracowanie i badanie własne Tabela 2. Dochody respondentów [%] Wyszczególnienie Liczba wypowiedzi respondentów Udział wypowiedzi Niższe od średniej krajowej Na poziomie średniej krajowej Wyższe od średniej krajowej 9 10 Źródło: Opracowanie i badanie własne Głównym źródłem utrzymania według wypowiedzi respondentów było zatrudnienie według umowy o pracę (36%). Własną działalność gospodarczą prowadziło 21% respondentów. Emerytury w tym głównie emerytura rolnicza stanowiła główne źródło dochodu u 17% badanych. Około 10% respondentów otrzymuje renty. Jest to renta inwalidzka i całkowita niezdolność do pracy. Innymi źródłami dochodów wskazanymi przez badanych były zasiłki, prace sezonowe, pomoc dzieci, stypendia socjalne (student) (tab.3). Większość badanych respondentów w przyszłości nie wyrażała chęci podjęcia żadnej formy przedsiębiorczości w celu zwiększenia swoich dochodów. Ta grupa analizowanej populacji stanowiła 78% badanych. Natomiast były osoby (22%), które zamierzały zwiększyć swój dochód poprzez: handel, otwarcie własnego pubu, gospodarstwo agroturystyczne, łowiska ryb, czy gastronomii. Tabela 3. Struktura uzyskiwanych dochodów przez mieszkańców (główne źródła utrzymania respondentów) [%] Wyszczególnienie Udział dochodów w badanych gospodarstwach Wynagrodzenie według umowy o pracę 36 Działalność gospodarcza 21 Działalność rolnicza 2 Działalność agroturystyczna 5 Renty 10 Emerytury 17 Inne 9 Źródło: Opracowanie i badanie własne

144 144 Dla osób, które nie chcą podejmować się żadnej formy przedsiębiorczości, głównym przeszkodami są: finanse (44% badanych respondentów), formalności urzędowe i biurokratyczne (20%) oraz przeszkody zdrowotne, brak lokalu, brak miejsc w żłobku, nienormowane godziny pracy, brak miejsc pracy, brak czasu, brak koncepcji. Były również takie osoby, którym wiek nie pozwalał na podjęcie jakiejkolwiek działalności, mimo iż wykazywały taką chęć. Wnioski Przeprowadzone badania pozwoliły na sformułowanie następujących wniosków: 1. Przewaga badanej populacji była w wieku od 20 do 35 i od 45 do 55 lat, najmniej było osób w przedziale od 35 do 45 lat. Największy udział stanowiły osoby z wykształceniem zawodowym oraz średnim. Wyższe wykształcenie posiadało zaledwie 12% respondentów. 2. Około 23% respondentów wykazała przynajmniej 1 osobę bezrobotną we wspólnym gospodarstwie domowym. Zawód wyuczony wykonywało tylko 28,6% badanych a 71,4% wykonuje zawód inny niż wyuczony. 3. Ponad połowa badanych uzyskiwała dochody poniżej średniej krajowej a zaledwie 10% powyżej średniej krajowej. 4. Głównym źródłem utrzymania było zatrudnienie według umowy o pracę, następnie była to własna działalność gospodarczą. Innymi źródłami dochodów wskazanymi przez badanych były emerytury i renty, zasiłki, prace sezonowe, pomoc dzieci, stypendia socjalne. 5. Większość badanych w przyszłości nie chce podjąć żadnej formy przedsiębiorczości w celu zwiększenia swoich dochodów, natomiast 22% chce zwiększyć swój dochód poprzez: handel, otwarcie własnego pubu, gospodarstwo agroturystyczne, łowiska Literatura 1. Kopeć B., Metodyka badań ekonomicznych w gospodarstwach rolnych. Skrypt AR Wrocław, The level and structure of income in the municipality of Kudowa Zdrój Summary The article is basing on a questionnaire filled out by the inhabitants of the municipality of Kudowa Zdrój. The research subject was the level and structure of income in the municipality. It follows from the research that there is a significant income disparity. The income of the inteviewed are below the national average and the main source of income is the salary aquired from a full-time job. The majoraty of responndents do not want to undertake any form of initiative in order to increase their income, 22% of them wants to increase their income by: trading, starting their own pub, agritourism farm or fishery. Kay words: household income, alternative sources of income, additional activity, income diversity

145 145 PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ WIEJSKA MIESZKAŃCÓW GMINY KAZIMIERZA WIELKA W ASPEKCIE WIELOFUNKCYJNEGO ROZWOJU WSI Autor: Agnieszka Węglowska Opiekun: dr hab. Andrzej Kotala, prof. AR Katedra Socjologii i Rozwoju Wsi Akademia Rolnicza, Wydział Rolniczo-Ekonomiczny Al. Mickiewicza 21; Kraków l Słowa kluczowe: obszary wiejskie, przedsiębiorczość, rozwój wielofunkcyjny. Wstęp U podstaw zainteresowania przedsiębiorczością na obszarach wiejskich leży przede wszystkim sytuacja społeczno ekonomiczna polskiej wsi. Upatruje się w niej szansę przezwyciężenia wielu niekorzystnych zjawisk takich jak bezrobocie, pauperyzacja ludności, rozdrobniona struktura agrarna w niektórych rejonach naszego kraju. Przedsiębiorczość jest kluczowym elementem wielofunkcyjnego rozwoju wsi. Rozwój wielofunkcyjny to różnicowanie wiejskiej gospodarki, odejście od monofunkcyjności polegającej na produkcji surowców rolniczych. Wielofunkcyjność to wprowadzanie na obszary wiejskie coraz to nowych funkcji pozaprodukcyjnych. Uważa się, iż ekonomiczne ożywienie obszarów wiejskich nastąpi wraz z rozwojem nowych dziedzin działalności gospodarczej a co za tym idzie z przyrostem miejsc pracy poza rolnictwem. Przedsiębiorczość odegra w dywersyfikacji gospodarki wiejskiej niebagatelną rolę. Przedsiębiorczość wiejska to wszelkie formy pozarolniczej działalności związanej bezpośrednio z rolnictwem jak choćby zaopatrzenie w materiały i środki do produkcji rolnej, usługi produkcyjne czy skup i magazynowanie płodów rolnych, jak również z nim niezwiązaną jak agroturystyka, gospodarka leśna, działalność produkcyjna, handlowa i usługowa itp. [2]. Pobudzanie działalności gospodarczej na obszarach wiejskich będzie wywoływać co najmniej cztery rodzaje skutków, jest przez to ogromną szansą dla mieszkańców wsi. Mianowicie z jednej strony pozwoli na racjonalne wykorzystanie zasobów siły roboczej i zmniejszenie bezrobocia a z drugiej strony wpłynie na koncentrację produkcji rolniczej i przejście ludności związanej z rolnictwem do innych działów gospodarki. Przedsiębiorczość synergicznie oddziałuje na polskie rolnictwo poprzez redukcję bezrobocia ukrytego, powiększenie areału gospodarstw, modernizację i poprawę konkurencyjności [1]. Materiał i metody Podjęte nad przedsiębiorczością mieszkańców badania obejmowały gminę Kazimierza Wielka. Jest to najbardziej wysunięta na południe gmina woj. świętokrzyskiego, sąsiaduje bezpośrednio z woj. małopolskim. Jej specyfiką jest silnie rozwinięta funkcja rolnicza.

146 146 Korzystne warunki klimatyczne i bardzo dobrej jakości gleby sprzyjają produkcji rolnej. W gminie widoczne jest znaczne rozdrobnienie gospodarstw. Gospodarstwa o powierzchni do 1,0 ha UR stanowią 19%, od 1,0 do 1,9 ha UR 15%. Badaniami objęto firmy powstałe w latach Z przedsiębiorców figurujących w ewidencji Wydziału Finansowego UMiG wyłoniono osoby prowadzące własną działalność gospodarczą i zamieszkujące wiejską część gminy. Spośród tych osób badano jedynie przedsiębiorców będących producentami rolnymi, czyli posiadających co najmniej 1 ha użytków rolnych. Próba badawcza objęła 50 respondentów wybranych metodą warstwowo losową. Badania przeprowadzono za pomocą kwestionariusza w ciągu trzech miesięcy od stycznia do marca 2007 roku. Wyniki Wśród 50 przedsiębiorców wiejskich 60% to mężczyźni, kobiety stanowią 40% badanych. Wiek respondentów był zróżnicowany, najwięcej osób (18) znajdowało się w przedziale lat. Najmłodszy przedsiębiorca miał 24 lata (kobieta) a najstarszy 73 lata. Firmy zakładają osoby w wieku mobilnym, średnia wieku respondentów wynosi 41 lat. Średnim wykształceniem legitymowało się 70% respondentów. Szkołę zawodową ukończyło 26% badanych. Wykształcenie wyższe posiadał jeden przedsiębiorca, również jeden respondent posiadał wykształcenie podstawowe. Przedsiębiorcy uzupełniali swoje wykształcenie o różnorodne kursy. Były to kursy związane z prowadzoną działalnością (bukieciarstwa, pielęgniarstwa, brakarski, obrót środkami ochrony roślin) lub organizowane dla bezrobotnych (językowe, komputerowy, obsługa kasy fiskalnej). Przedsiębiorstwa prowadzone przez respondentów były zazwyczaj ich wyłączną własnością. Dwie firmy to spółki cywilne. Trzydzieści osiem podmiotów (76%) zlokalizowana jest na obszarach wiejskich, zaś dwanaście działa w mieście. Największa ilość firm zajmowała się działalnością handlową. Były to: sklepy spożywcze, odzieżowe, chemiczne, kwiaciarnie, skup i sprzedaż warzyw, sprzedaż jaj, pasz dla zwierząt, środków produkcji rolnej, maszyn i części rolniczych. Wiele firm zajmuje się świadczeniem usług: od fryzjerstwa, wypieku ciast, przewozu osób przez inseminację zwierząt, ocieplenia budynków po usługi pogrzebowe, rolnicze i leśne. Czterech respondentów prowadziło produkcję: zniczy, płyt nagrobnych, wyrobów z drewna i brykietów słomianych. Na tych przykładach widać doskonale, jak bardzo może być zróżnicowana działalność pozarolnicza na obszarach wiejskich. Głównym motywem podjęcia działalności było samozatrudnienie, bezrobocie, próba samodzielnego zarobku, niska opłacalność produkcji rolnej, trudności w utrzymaniu rodziny z samego tylko gospodarstwa. Odpowiedzi sprowadzały się do różnie nazywanej chęci znalezienia alternatywnego źródła zarobku. Każda z ankietowanych osób posiadała dwa źródła utrzymania gospodarstwo rolne oraz własną firmę. Przedsiębiorcy twierdzili, że znaczenie produkcji rolnej jako źródło utrzymania

147 147 rodziny nie jest zbyt duże. Tak odpowiedziało 64% ankietowanych. Przewidując dalsze losy gospodarstwa nie wykazywali oni raczej chęci zmian (tab.1). Co trzeci respondent potwierdził chęć rozwijania produkcji głównie w kierunku warzywnictwa i kwiatów pod osłonami, zaś 10% chciało w przyszłości całkowicie zrezygnować z produkcji rolniczej. Mimo niewielkiego znaczenia produkcji rolnej w generowaniu dochodu w domowym budżecie, aż 31 osób nie zamierza nic zmieniać w dotychczasowym funkcjonowaniu gospodarstwa. Gospodarstwa te nie są rozwojowe, nastawione są jedynie na przetrwanie i nie są traktowane jako poważne źródło dochodu. Tabela 1. Przewidywane dalsze losy gospodarstwa w zależności od znaczenia produkcji rolnej jako źródła utrzymania rodziny (%) Znaczenie produkcji rolnej jako źródła utrzymania rodziny Suma odpowiedzi 50 = 100% Będzie rozwijane Przewidywane dalsze losy gospodarstwa Nic się nie zmieni Będzie zlikwidowane Bardzo duże Dość duże Niezbyt duże Bez znaczenia Razem Źródło: badania własne. Można pokusić się o stwierdzenie, że gospodarstwo jest utrzymywane ze względu na możliwość ubezpieczenia tych osób w KRUS i jest swego rodzaju ucieczką przed wyższym ubezpieczeniem w ZUS. Stopień zadowolenia przedsiębiorców z podjęcia samodzielnej działalności jest znaczny. Dwudziestu respondentów jest bardzo zadowolonych z założenia firmy, dwudziestu siedmiu jest raczej zadowolonych, dwie osoby są niebyt zadowolone a tylko jedna w ogóle niezadowolona (wykres 1). Wykres 1. Stopień zadowolenia respondentów z podjęcia własnej działalności gospodarczej niezbyt zadowolony; 4% niezadowolony; 2% raczej zadowolony; 54% bardzo zadowolony; 40% Źródło: badania własne. Istotną barierą dla rozwoju pozarolniczej aktywności na wsi jest w ocenie respondentów brak infrastruktury: kanalizacji, wodociągów, dobrych dróg dojazdowych. Po akcesji w 2004 roku do UE nastąpiły zmiany w warunkach działania firm. Zmiany pozytywne to np.

148 148 zwiększenie ilości zleceń na transport towarów, na naprawę samochodów sprowadzanych z zagranicy. Negatywne zmiany dotyczyły głównie zaostrzenia przepisów sanitarnych, które wymuszają inwestycje w lokalach. Ponadto: drożejące towary, ucieczka pracowników za granicę zwłaszcza z branży budowlanej, niejasność przepisów zagrażająca istnieniu firmy, spadek powierzchni uprawy buraka cukrowego, co skutkuje mniejszą ilością zleceń dla oferujących usługi rolnicze. Największą trudność stanowiła dla ankietowanych biurokracja: formalności przy rejestracji działalności, brak kompetentnych osób do udzielania informacji i opłaty skarbowe. Istotnym problemem dla przedsiębiorców są finanse głównie koszty związane z wynajmem lokalu, zakupem wyposażenia czy sprzętu, ewentualnie opłacenie zatrudnionego pracownika. Ważne są poczynania instytucji działających w otoczeniu przedsiębiorstw i w ich służbie. Konkretne działania gminy, które zadaniem respondentów mogłaby podjąć w celu większego zainteresowania mieszkańców otwarciem własnej firmy, to głównie świadczenie bezpłatnych porad, organizacja szkoleń i kursów, które w chwili obecnej adresowane są głównie do osób bezrobotnych a nie do właścicieli firm. Ponadto: poręczanie kredytów, udzielanie karencji w spłacie podatków czy czynszów za wynajem pomieszczeń, obniżenia podatków od nieruchomości, ulg podatkowych od zatrudnienia. W zakres kompetencji gminy wchodzi jedynie prowadzenie ewidencji działalności a nie fachowe poradnictwo, nie ma także w gminie tzw. okienka przedsiębiorczości. W Powiatowym Urzędzie Pracy zakres działań na rzecz osób młodych, bezrobotnych, kreatywnych, chcących założyć własną działalność gospodarczą jest zdecydowanie szerszy. W wyniku przeprowadzonych szkoleń w ciągu 10 ostatnich lat powstało 9 nowych firm. PUP udziela również dotacji na rozpoczęcie własnej działalności. Zainteresowanie taką formą pomocy jest duże. Do marca 2007 roku złożono siedemnaście wniosków o wsparcie z Funduszu Pracy. Składane są wnioski w ramach EFS Rozwój Zasobów Ludzkich. Szeroko pojętą aktywizacją gospodarczą wsi zajmują się ARiMR oraz Powiatowe Zespoły Doradztwa jako jednostki Wojewódzkich Ośrodków Doradztwa Rolniczego. W biurze powiatowym ARiMR w latach zostało złożonych 19 wniosków w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego, Działanie 2.4 Różnicowanie działalności rolniczej i zbliżonej do rolnictwa w celu zapewnienia różnorodności działań lub alternatywnych źródeł dochodów. Wnioski Własna firma jest dla przedsiębiorcy-rolnika, działalnością równoległą z prowadzonym gospodarstwem rolnym. Właściciel firmy, w kontekście definicji alternatywy, nie wybiera jednej z dwóch wykluczających się możliwości, decyduje się na obie formy. Gospodarstwo rolne schodzi wtedy na plan dalszy, stanowiąc dodatek do pracy we własnej firmie. Przedsiębiorczość w postaci, w jakiej występuje w badanej gminie, na pewno wprowadza nowe, pozarolnicze funkcje na ten typowy obszar rolniczy, dywersyfikuje działalność i stanowi

149 149 element wielofunkcyjnego rozwoju wsi. W praktyce jednak wiejska przedsiębiorczość w gminie Kazimierza Wielka odbiega od modelowego ideału. Przedsiębiorca, po otwarciu firmy, jako osoba mieszkająca na wsi niechętnie pozbywa się kawałka własnej ziemi. Posiadana ziemia w mentalności ludzi jest gwarantem i zabezpieczeniem bytu jej właściciela. Trudno, więc upatrywać w przedsiębiorczości szans na poprawę struktury obszarowej, skoro ludność prowadząca dodatkową działalność, niechętnie się pozbywa ziemi rolniczej. Istniejące dopłaty obszarowe są dodatkowym bodźcem przemawiającym za utrzymaniem ziemi, bo rolnicy nie dokładają do pola. Rola przedsiębiorczości w generowaniu nowych miejsc pracy nie jest zbyt duża. Jedynie dziesięć firm zatrudnia pracowników. Przedsiębiorcy tworzą miejsca pracy dla siebie, lub nie ujawniając tego, zatrudniają członków rodziny. Respondenci wyrażali chęć zatrudnienia pracownika, jednak często ich na to nie stać z powodu dużych obciążeń pozapłacowych z tym związanych. Działania władz lokalnych badanej gminy na rzecz rozwoju przedsiębiorczości są ograniczone. Przedsiębiorczość nie jest priorytetem działań prorozwojowych. Stopień zaangażowania władz gminnych i powiatowych w powstawanie jednostek gospodarczych oraz działania na rzecz przedsiębiorczości jest niewystarczający. Wciąż za mało uwagi poświęca się rozwojowi terenów wiejskich w gminie, widoczne są inwestycje w mieście, na wsi są one niewystarczające. Środki pochodzące z podatku rolnego powinny być, jeśli nie w całości to przynajmniej w większej części wykorzystywane na wsi i w nią zainwestowane. Największym ograniczeniem w rozwoju wszelkich form przedsiębiorczości jest brak zinstytucjonalizowanych form pomocy dla przedsiębiorców oraz brak nowoczesnej i sprawnej infrastruktury. Warto poświęcić więcej uwagi problemom wsi i przedsiębiorczości na obszarze gminy. Bez tego nie da się zdywersyfikować działalności na terenach wiejskich i uczynić kazimierską wieś wielofunkcyjną. Literatura 1. Kłodziński M Aktywizacja gospodarcza obszarów wiejskich. IRWIR PAN. Warszawa. 2. Żmija J Przedsiębiorczość w agrobiznesie a rozwój obszarów wiejskich w regionie Małopolski. Kraków. Rural entrepreneurship of Kazimierza Wielka District s inhabitants in the aspects of multifunctional rural development Key words: rural areas, enterprise, multifunctional rural development Summary Rural entrepreneurship is an ingredient of multifunctional rural development. It diversifies the activity on rural areas and it s an alternative saurce of inhabitants income. An social economic mobilization occurs because of entrepreneurship.

150 150 ZIELONA ALTERNATYWA DLA PALIW KOPALNYCH Autorzy: Magdalena Serafin-Andrzejewska, Joanna Góra, Andrzej Latusek Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, Katedra Szczegółowej Uprawy Roślin Pl. Grunwaldzki 24a, Wrocław Słowa kluczowe: biomasa, rośliny energetyczne, wierzba, miskant, róża, ślazowiec Wstęp Olbrzymia część zapotrzebowania na energię (ponad 80%) pochodzi z paliw kopalnych, takich jak: ropa naftowa, węgiel, gaz ziemny. Ich zasoby są jednak bardzo ograniczone. Decyduje to o coraz szerszym zainteresowaniu odnawialnymi źródłami energii, w tym biomasą różnych roślin. W Polsce biomasa ma szansę stać się głównym źródłem energii odnawialnej [5]. O przydatności roślin do uprawy na cele energetyczne decydują cechy takie, jak: sprawność energetyczna uprawy, czyli stosunek energii, jaka zawarta jest w biomasie do energii potrzebnej do jej wytworzenia, a także rodzaj węglowodanów tworzących biomasę, ze względu na różną sprawność procesu termo-chemicznego lub biologicznego jej przetwarzania [8]. Rośliny energetyczne powinny charakteryzować się dużym przyrostem rocznym, wysoką wartością opałową, znaczną odpornością na choroby i szkodniki oraz stosunkowo niewielkimi wymaganiami glebowymi. Niezwykle istotną sprawą jest również możliwość mechanizacji prac agrotechnicznych związanych z zakładaniem i pielęgnacją plantacji, oraz zbieraniem plonu [4]. W Polsce najbardziej popularnymi roślinami alternatywnymi są: Salix viminalis, Miscanthus giganteus, Rosa multiflora, Sida hermaphrodita. Wierzba Jest to gatunek pospolity w Polsce. Jednak dopiero w ciągu ubiegłych lat dostrzeżono jej przydatność do produkcji biomasy. Roślina ta należy do rodziny wierzbowatych (Salicaceae). Wysokość roślin, w zależności od ich wieku, wynosi 3 do 6 m, a pędy mają średnicę do 3,5 cm. Uprawiane są mieszańce między- i wewnątrzgatunkowe [4]. Wierzba posiada głęboki system korzeniowy, co pozwala na lokalizację plantacji także na terenach zdegradowanych i nieużytkach. W praktyce rozmnaża się ją wegetatywnie poprzez tzw. sztobry. Sadzenie przeprowadza się wiosną lub jesienią. Na 1 hektarze wysadza się ręcznie lub mechanicznie około tysięcy sadzonek. W początkowych latach wzrostu istotne jest nawożenie (30 kg azotu, 20 kg fosforu, oraz 40 kg potasu na hektar), oraz zwalczanie chwastów, głównie poprzez obredlanie. W pierwszym roku najważniejszym czynnikiem plonotwórczym jest jednak woda. Wierzba potrzebuje jej w dużych ilościach i praktycznie przez cały okres wegetacji. Dlatego dobrym rozwiązaniem jest lokalizacja plantacji na terenach zalewowych i zabagnionych, co dodatkowo pozwala na wyeliminowanie chwastów [3]. Zbiór

151 151 wierzby przeprowadza się zimą, po opadnięciu liści, przy czym pędy przeznaczone na sztobry można zbierać z plantacji matecznej co roku, a na biomasę z plantacji energetycznych co 2-3 lata. Pędy rozdrabnia się na rębarce do drewna na zrębki o długości 5-7 cm i dosusza w specjalnych silosach [4]. Biomasa wierzbowa może być przeznaczona do celów grzewczych zarówno świeża (wilgotna), jak i przesuszona. Niestety drewno wierzby zawiera duże ilości chloru, co w połączeniu z wodą daje kwas solny, niszczący kotły niskotemperaturowe. Dlatego korzystniej jest biomasę zgazować, ponieważ nie ponosi się strat, a i sprawność grzewcza jest wielokrotnie większa [3]. Okres użytkowania plantacji wynosi lat. Miskant Miskant należy do rodziny wiechlinowatych (Poaceae) i jest mieszańcem międzygatunkowym Miscanthus sacchariflorus i Miscanthus sinensis. W warunkach europejskich miskant nie wytwarza nasion, lecz rozmnaża się go z sadzonek korzeniowych, przez podział karp korzeniowych oraz kultury in vitro [4]. Młode pędy wyrastają na przełomie kwietnia i maja, ale później dość szybko rosną, dochodząc nawet do 3 metrów wysokości. Pędy te mają średnicę do 10 mm, są sztywne, zdrewniałe. Z powodu częstych i późnych przymrozków zaleca się zakładanie plantacji w maju. W pierwszym roku po posadzeniu trawa ta jest podatna na wymarzanie w okresie zimowym, warto więc zabezpieczyć plantację słomą. Plon uzyskuje się już w pierwszym roku, jednak pełnię uzyskuje miskant w trzecim roku po posadzeniu (nawet 40 ton suchej masy z hektara). Zbiór przeprowadza się zmodyfikowanymi maszynami przeznaczonymi do zbioru zielonki. Roślina ta posiada głęboki system korzeniowy, dzięki czemu łatwo pobiera składniki pokarmowe i wodę nawet z gleb słabszych [3], a dodatkowo typ fotosyntezy C4 powoduje bardzo duży przyrost biomasy [4]. Okres trwania plantacji wynosi lat. Ślazowiec Ślazowiec pensylwański zwany potocznie sidą należy do rodziny ślazowatych (Malvaceae). Jest to roślina miododajna. O przydatności ślazowca na cele energetyczne świadczą wysokie plony biomasy rośliny osiągają wysokość do 4 m, a pędy średnicę do 4 cm oraz niska zawartość wody po zakończeniu wegetacji [4]. Jego wymagania klimatyczne i glebowe nie są duże, a głęboki system korzeniowy sprawia, że jest odporny na okresowe susze. Rozmnaża się go przez nasiona, ale można również wegetatywnie przez odcinki korzeni lub pędów nadziemnych [5]. Rośliny rozmnażane wegetatywnie rozwijają się szybciej niż generatywnie, przez co w pierwszych trzech latach zbiera się wyższe plony, jednak potem plony ulegają wyrównaniu. Optymalnym terminem siewu jest kwiecień [3]. Ślazowiec korzystnie reaguje na nawożenie azotem wykorzystując efektywnie dawki nawet 200 kg N na ha, natomiast zalecane dawki fosforu i potasu wynoszą kg P 2 O 5, oraz kg K 2 O na hektar. W roku zasiewu osiąga wysokość cm. Optymalny termin zbioru przypada na miesiące zimowe, kiedy wilgotność łodyg jest względnie niska [5]. Pędy ścina się na wysokości

152 cm nad ziemią ręcznie lub mechanicznie i rozdrabnia się na rębarce do drewna na zrębki o długości 5-7 cm. Tak przygotowane nie wymagają dosuszania (wilgotność ok %) [4]. Okres trwania plantacji wynosi jak w przypadku miskanta lat. Róża Róża wielokwiatowa, lub inaczej róża bezkolcowa należy do rodziny różowatych Rosaceae. Niewielkie wymagania, zdolność adaptacji nawet w warunkach skrajnej suszy, a także szybkie odrastanie, sprawiają że gatunek ten jest niezwykle przydatny jako wieloletnia roślina energetyczna [3]. Pędy róży są łukowato wygięte i dorastają do 4-6 m długości. Wytrzymałość na suszę uwarunkowana jest poprzez głęboko sięgający system korzeniowy. Jednak na glebach o uregulowanych stosunkach wodnych, przyrost biomasy jest szybszy i stabilniejszy. Jest to roślina korzystnie reagująca na nawożenie osadami ściekowymi [1]. Dla celów energetycznych różę kosi się na wysokości cm nad ziemią, a następnie pędy rozdrabnia się, w celu lepszego ich dosuszenia. Biomasę można pozyskiwać każdego roku, począwszy od roku założenia uprawy [3]. Róża może być również wykorzystywana do celów rekultywacji gleb, jako pasy ochronne przy polach, a także jako karma dla dzikich zwierząt [1]. Okres użytkowania plantacji wynosi około 20 lat. Podsumowanie Pozyskiwanie energii z biomasy, zakumulowanej w niej w postaci węglowodanów, możliwe jest przez spalanie jej jako paliwa. Uwalniane są wtedy energia cieplna i CO 2, które zostały pobrane przez roślinę podczas jej wegetacji. Jest to więc swoiste odwrócenie procesu fotosyntezy, podczas którego nie wprowadza się do atmosfery dodatkowych ilości CO 2, w przeciwieństwie do spalania paliw kopalnych [7]. Biomasa spalana lub zgazowana daje nieznaczną, korzystniejszą niż w kotłowniach węglowych emisję siarki i NO x do atmosfery [6]. Wyprodukowane w ten sposób paliwo może służyć do ogrzewania domów mieszkalnych, lokalnych elektrociepłowni, oraz może być użyte we współspalaniu z węglem kamiennym w energetyce zawodowej [9]. Biomasa może być również poddana obróbce w procesach zgazowania i pirolizy, a powstały w ten sposób produkt może być użyty do wytworzenia energii cieplnej, lub w skojarzeniu cieplnej i elektrycznej [6]. Prognozuje się, że węgiel z biomasy, a także zawarty w niej wodór mogą być przetworzone na paliwo węglowodorowe i metanol, które mogą być źródłem wodoru w ogniwach paliwowych [2]. Jest więc wiele możliwości energetycznego wykorzystania biomasy, a zalety z tego płynące są korzystne zarówno z punktu widzenia ochrony środowiska, jak również dla rolników, którzy poszukują alternatywnych roślin uprawnych oraz nowych źródeł dochodu.

153 153 Literatura 1. Antecka A., Nie tylko wierzba w róży też znajdziemy energię. Czysta Energia nr 5:23 2. Ciechanowicz W., Ogniwa paliwowe, [w:] Ogniwa paliwowe i biomasa ligninowocelulozowa szansą rozwoju wsi i miast, Warszawa: Czarniakowska M., Energia z pola, FARMER nr 16: Ginalski Z., Uprawa roślin energetycznych szansą rozwoju obszarów wiejskich, na podstawie materiałów IUNG i konferencji naukowych: ss. 5. Grabiński J., Księżak J., Nieróbca P., Szeleźniak E., Uprawa wierzby wiciowej i ślazowca pensylwańskiego na cele energetyczne, IUNG-PIB: ss. 6. Kowalik P., Wiklinowe uprawy energetyczne, Czysta Energia nr 6: Piotrowski K., Biomasa kłopotliwe pozostałości czy strategiczne rezerwy czystej energii, Czysta Energia nr 10: Szczukowski S., Kościk B., Kowalczyk-Juśko A., Tworkowski J., Uprawa i wykorzystanie roślin alternatywnych na cele energetyczne, Fragmenta Agronomica XXIII, nr 3(91): Zawistowski J. Rańczak J., Doświadczenia Instytutu Chemicznej Przeróbki Węgla, Materiały z Konferencji. Zakopane 2004: The green alternative for fossil fuels Summary Key words: biomass, energy plants, willow, giant Chinese silver grass, virginia mallow, rose In European Union was established that till year 2010 alternative sources of energy will make up 12% part in energy balance of member's countries. Getting energy from biomass creates new possibilities for agriculture and influences profitably on CO 2 balance, too. Plants which are cultivated on energetic aims should let quick growth in comparatively short time, and their crop should be stable. Biomass can be burned directly, as briquettes, pellets, or wood chips. It can be also gassed or estrificated. In Poland most popular energetic crops are: Salix viminalis, Miscanthus giganteus, Rosa multiflora, Sida hermaphrodita. On the basis of accessible literature review this paper presents botanic features and agrotechnics for above mentioned plants.

154 % to control % to control 154 A DYNAMICS OF GROWTH AND PRODUCTIVITY OF PLANTS OF CUCUMBERS UNDER INFLUENCE OF THE UKRAINIAN GROWTH REGULATORS Halyna Zakalyk*, Myroslava Zhuk**, Volodymyr Baranov* *Lviv institut MAUP **School w. Nahachiv, Yavoriv`s region, Lviv ***Ivan Franko National University of Lviv In Ukraine the question of search of new technologies and receptions, directed on the increase of the productivity of agricultural cultures appears all more frequent. Perspective is development of regulators of growth on the basis of natural raw material, which combines high efficiency, ecological unconcern and comparatively low prime price [4]. Such preparations are ivin, emistym C and agrostymulin, created on the base of Institute of bioorganichnoy chemistry and petrochemistry of NAS of Ukraine. They use popularity among farmers in many areas of Ukraine and foreign country. From literature known them sortand species-specific action [1, 2, 3] which predetermines the necessity of conducting of laboratory and field researches for any culture. The purpose of this work was research of growth indexes and productivity of cucumbers, reared in the conditions of the ground culture, under influence of ivin, emistym C and agrostymulin. A research object were plants and garden-stuffs of cucumbers of sort Competitor. Seeds of cucumbers were couched in the conditions of the opened soil (ph 7,4) on the experimental area of 25 м 2 for every variant. In the phase of 4 leaves plants were sprinkled with the growth regulators: ivin (0,1 mg a. s./1l water), emistym C and agrostymulin (accordingly 3:10 4 by volume dilution); plants, sprinkled with the distilled water, served as control. All of measurings conducted on vegetating plants; all data was statistically worked out. As the got results showed, during all of period of research under influence of growth regulators length of escapes of cucumbers grew considerably, comparatively with control (Draw. 1). The increase of amount and area of leaves is also marked in relation to control (Draw. 1, table 1) Emistym C Agrostymulin Ivin Емістим С Агростимулін Івін I II III IV V VI A 100 I II III IV V VI B

155 Mass of fruit, g Length of fruit, mm Width of fruit, mm 155 Draw. 1. Length of escapes (A) and amount of leaves (B) of cucumbers under influence of growth regulators (GRs), % comparing to control I 36 day of growth (8 day under influence of GR) II 41 day of growth (13 day under influence of GR III 46 day of growth (18 day under influence of GR IV 55 day of growth (27 day under influence of GR V 62 day of growth (34 day under influence of GR VI 69 day of growth (41 day under influence of GR On 46 day of growth found out the maximal increase of area of leaves of cucumbers under influence of ivin an increase was 148%, while under influence of emistym C and agrostymulin according to 52% and 79% comparing to control ,0 115,0 110,0 105,0 100,0 95,0 90,0 85,0 80,0 250,0 200,0 150,0 100,0 50,0 0,0 I II III IV V VI VI VI IX I II III IV V VI VI VI IX I II III IV V VI VII VIII IX Kontrol Emistym C Agrostymulin Ivin Draw. 2. Influence of growth regulators (GR) on morfometrical parametrs of cucumis fruit I 55 day of growth (27 day under influence of GR) II 60 day of growth (32 day under influence of GR) III 62 day of growth (34 day under influence of GR) IV 65 day of growth (37 day under influence of GR) V 69 day of growth (41 day under influence of GR) VI 71 day of growth (43 day under influence of GR)VII 72 day of growth (44 day under influence of GR) VIII 73 day of growth (45 day under influence of GR) IX 74 day of growth (46 day under influence of GR) Table 1. Influence of growth regulators on leaf area of cucumis, 46 day of growth (sm 2, % comparing to control) Variant M m t % Kontrol 6,1 0,5 100 Ivin 15,1 2,1 4,2 248 Emistym C 9,2 1,4 2,1 152 Agrostymulin 10,9 1,2 3,7 179 Our information conform to literature, where at the plants of cucumbers under influence of solution of ivin the sizes of stem and at the same time forming of assimilation surface were increased began on 3-4 days before in relation to control [5]. The growth regulators were instrumental in more rapid appearance of buds on 10 days, comparatively with control plants, and to more rapid opening of flowers. Probably, it is related to more rapid dying off of leaves of seed-lobe, which at one-year plants (in particular, at a pea and sunflower) can cause braking of blossoming [6]. Important was to analyze the eventual result of our researches fruiting. Will mark that on 55 day of growth both in control and experimental variants we took

156 156 the first crop of cucumbers. We collected the garden-stuffs of cucumbers of commodity kind with length approximately 100 mm and breadthways mm (Draw. 2). However in control garden-stuffs had length only 85 mm, and width 32 mm. Mass of garden-stuffs differed considerably: under influence of emistym C it made 157,6±5,8 g, ivin 95,0±5,3, agrostymulin 49,2±2,1 and in control 50±3,1 g. Collection of cucumbers in a variant with emistym C lasted on two days, and with ivin and agrostymulin on 3 days longer than in control to 46 days of growth of plants. According to literature, at the plants of cucumbers, sprinkled with ivin, at the general increase of flowers on 29%, the amount of womanish grew on 71%, and masculine on 23% [5]. On the whole for period of taking the crop under influence of growth regulators fruiting of cucumber grew: from the area of 1м 2 collectedly under influence of agrostymulin 85 gardenstuffs with general mass 7,5 kg, emistym C 70 items (9,3 kg) and ivin 60 items (with general mass 7,5 kg), while in controls 20 items (1,8 kg). Thus, it is shown growth stimulating action of ivin, emistym C and agrostymulin on the plants of cucumber in the conditions of the opened soil in Yavoriv of the Lviv`s region. These regulators caused more rapid blossoming of plants of cucumbers on 10 days and continued collection of garden-stuffs on 2-3 days longer than in control. In relation to fruiting of cucumber emistym C appeared most effective, under influence of which most general mass of garden-stuffs is got in 5 times more, comparatively with control, and in 1,2 times, comparatively with other probed growth regulators. Emistym C can be offered for growing of cucumbers in the Lviv`s region, and, in particular, on Yavoriv`s region with the account of agroclimatic terms of region. ***** 1. Бучко Н., Бучко Г., Скибіцька М., Терек О. Особливості ранніх етапів онтогенезу Salvia sclarea L. за впливу нових регуляторів росту. //Вісник Львівського ун-ту. Серія біологічна Вип. 29. С Закалик Г., Вербенець Д.В., Терек О.І. Ріст перцю солодкого сорту Дарунок Молдови за впливу екологічно чистого регулятора росту агростимуліну. //Передгірне та гірське землеробство і тваринництво Вип. 49. Частина ІІ. С Кузьменко А.C., Ганькович Н.М., Дульнєв П.Г. Перспективи застосування фізіологічноактивних речовин на нагідках лікарських. //Агроекологічний журнал С Пономаренко С.П. Регуляторы роста растений. Институт биоорганической химии. К., с. 5. Хомчак А.М. Влияние предпосевной обработки семян регулятором роста ивин и его солями на рост, развитие и продуктивность огурцов в зимних теплицах. //Овощеводство и бахчеводство, Т. 34. С Чайлахян М.Х., Подольный В.З. Роль семядолей в ювенильный период развития растений. // Физиология растений Т. 15. Вып. 6. С

157 157 AKUMULACJA PROLINY W ROŚLINAH VICIA FABA (VAR. MINOR) POD WPŁYWEM ZANIECZYSZCZENIA GLEBY ROPĄ NAFTOWĄ Autorzy: Halina Korowećka, Natalia Dżura, Olga Karpyn, Olga Tsvilynyuk, Olga Terek Opiekun: Doktor, profesor Olga Terek Lwowski Naćionalny Uniwersytet Ivana Franka, Wydzial Biologji, Katedra Fiziologji i Ekologji Roślin, Ul. Hrushevskiego, 4, Lwów 79005, Ukraina Slowa kluczowe: Vicia faba (var. minor), gleba skażona ropą naftowoą, prolina Wstęp Zwiększanie wydobycia ropy naftowej i rozwój infrastruktury technicznej transportu oraz przetwórstwa tego surowca stwarza poważne zagrożenia dla środowiska przyrodniczego. Zwiększa się ilość węglowodorów w powietrzu, wodzie i w glebie na coraz większych powierzchniach. Gleby skażone ropą naftową stają się hydrofobowe i zatrzymują zwiększone ilości sodu [1]. Reakcja roślin na stres związany z wysoka koncentracją ropy naftowej wiąże się ze zmianami morfologicznymi, biochemicznym i rozwojowymi [8]. W warunkach niedoborów wody i wysokiej koncentracji sodu w glebie rośliny obniżają potencjał osmotyczny kumulując tzw osmotyki [5,9,10,12] do których należy aminokwas prolina. Reguluje ona ciśnienie osmotyczne cytoplazmy w warunkach niedoboru wody [2], chroni strukturę białka i aktywności enzymów [4], unieszkodliwia wolne rodniki [6], reguluje kwasowość cytoplazmy w niesprzyjających warunkach środowiska [10], jest źródłem azotu i węgla w warunkach gdy stres zagraża obniżeniu tempa wzrostu roślin [7] i chroni komórki roślin przed odwodnieniem [5, 11]. Celem podjętych badań było określenie wpływu zanieczyszczenia gleby ropą na akumulację proliny w roślinach bobiku. Materiał і metody Badania wegetacyjne przeprowadzono w komorach fitotronowych Katedry Fizjologii Roślin i Ekologii LNU im. Iwana Franka we Lwowie. Rośliny testowe bobiku wysiano do pojemników wypełnionych substratem glebowym w ilości 1kg/ pojemnik. Czynnikiem zmiennym doświadczenia była ilość wnoszonej do podłoża ropy naftowej (o gęstości 0,87g cm -3 ) I - 50g i II - 100g kg -1 na miesiąc przed planowanym terminem siewu wobec kontroli bez dodatku ropy naftowej. Miesięczny okres inkubacji pozwalał na odparowanie tzw destylatów lekkich. Nasiona moczono przed siewem przez jedną dobę w czystej wodzie. Po 30 dniach wegetacji przeprowadzono zbiór roślin i oznaczono zawartość proliny w liściach i korzeniach metodą Bates [3].

158 158 Wyniki Z przeprowadzonych badań wynika, że w warunkach doświadczenia rośliny bobiku silnie reagowały na zawartość substancji ropopochodnych w podłożu. Dodatek 100g kg -1 ropy naftowej do podłoża wpływał na zwiększenie syntezy proliny w 30 dniowych siewkach bobiku w stosunku do roślin wyrosłych na obiekcie kontrolnym (rys 1) co można wiązać z reakcją stresową. Silniej na zanieczyszczenia ropą naftową zareagowały końcówki korzeni zwiększając zawartość proliny do 28,0 µg g -1 s.m. wobec 14,5 µg g -1 s.m. na obiekcie kontrolnym, w stosunku do końcówek liści, w których zawartość proliny zwiększała się pod wpływem zanieczyszczenia 100g kg -1 ropą naftową do 21,5 µg g -1 s.m. wobec 13,5 µg g -1 s.m. na kontroli. Niewielkie zanieczyszczenie ropą naftową podłoża (50g kg -1 ) nie odgrywało większej roli w syntezie proliny w komórkach liści i korzenia bobiku. Można więc sądzić, że ten poziom zanieczyszczenia nie wywołuje reakcji stresowych bobik. Rys. 1. Zawartość proliny w roślinach Vicia. faba (var. minor) w zależności od poziomu zanieczyszczenia podłoża ropą naftową Zawartość proliny g/g s.m Kontrola 50 g/kg 100 g/kg 5 0 Liście Korzenie Wnioski 1. Młode rośliny bobiku wyraźnie reagują na zanieczyszczenia podłoża ropą naftową w dawce 100g kg -1 zwiększeniem syntezy proliny. 2. Komórki korzeni młodych roślin bobiku wykazują silniejszą reakcję na zanieczyszczenia podłoża ropą naftową w porównaniu do końcówek liści zwiększając ilość proliny do 28,0 µg/ g suchej masy.

159 159 Literatura 1. Джура Н.М., Цвілинюк О.М., Терек О.І Вплив нафтового забруднення на вміст макро- та мікроелементів у рослинах Carex hirta L. // Український ботанічний журнал. Т. 64, 1. С Сун С. К., Леї Е. Б., Тян К. Р Метаболізм пролина и перекрестная устойчивость к засолению и тепловому стрессу у проростающих семян пшеницы. Физиология растений, том 52, 6, с Bates L.S., Waldren R.P., Teare I. D Rapid determination of free proline for waterstress studies // Plant Soil. V 39. P Delauney A.J., Verma D.P.S Proline biosynthesis and osmoregulation in plants. Plant J 4: Demiral T., Türkan I Exogenous glycinebetaine affects growth and proline accumulation and retards senescence in two rice cultivars under NaCl stress. Environmental and Experimental Botany 56, Larher F., Leport L., Petrivalsky M., Chappart M Effectors of the osmoinduced proline response in higher plants. Plant Physiol Biochem 31: Mohsenzadeh S. et al Physiological and molecular responses of Aeluropus lagopoides (Poaceae) to water deficit. Environmental and Experimental Botany 56, Rolletschek H., Hartzendorf T Effects of salinity and convective rhizome ventilation on amino acid and carbohydrate patterns of Phragmites australis populations in the Neusiedler See region of Austria and Hungary. New Phytol. 146, Stewart G.R., Larher F., Ahmad I., Lee J.A Nitrogen metabolism and salt tolerance in higher plant halophytes. In: Jeffries RL, Davy AJ (eds) Ecological Processes in Coastal Environments. Blackwell Scientific Publishers, London, pp Trotel-Aziz P., Niogret M.-F., Larher F Proline level is partly under the control of abscisic acid in canola leaf discs during recovery from hyper-osmotic stress. Physiol. Plant. 110, Xu S. et al The seasonal effects of water stress on Ammopiptanthus mongolicus in a desert environment. Journal of Arid Environments 51, Yancey P.H., Clark M.E., Hand S.H., Bowlus R.D., Somero G.N Living with water stress: Evolution of osmolyte systems. Science 217: Prolin accumulation in Vicia. faba minor plants under oil pollution Summary Stress state in plants caused by oil contamination is characterised by the disturbance of ionic and osmotic homeostasis. Proline accumulation in plant cells under stress is a widespread response. This osmoprotectant compound plays a major role in osmoregulation and osmotolerance. The object of our investigation was Vicia faba plants. The crude oil of density 0,87g/сm³ was carried in boxes with soil in such quantities: 50g kg -1 and 100g kg -1. Soil without oil was control. The concentration of prolin was determined in bean plants. Our results show that prolin concentration in the plants was elevated under oil pollution level in 100g kg -1. From the result obtained in the present study, it can be concluded that such changes of concentration of prolin in Vicia faba minor plants can be suggested as adaptive reactions to action of oil pollution. Kay words: Vicia faba minor, oil pollution, prolin

160 160 AKTYWNOŚĆ ENZYMATYCZNA ZREKULTYWOWANYCH ŁĄCZNIE TERENÓW POGÓRNICZYCH (NA PRZYKŁADZIE KLAROWNIKA KOPALNI SIARKI MACHÓW ) Autorzy: Lewyk Witalija Opiekun:Oksana Maryskewycz Instytut Ekologii Karpat Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Zakład Ekosystemologii Ul. Kozelnycka 4, Lwów, Ukraina Słowa kluczowe: klarownik, gleba, dehydrogenazy, katalaza Wstęp Ochrona środowiska glebowego, mająca na celu usuwanie szkodliwych następstw niewłaściwej działalności człowieka, stała się w ostatnich latach szczególnie ważnym zagadnieniem. W strukturze przestrzennej powierzchni ziemi znajdują się bowiem różnego rodzaju obszary zdewastowane i zdegradowane. Takie grunty powstały przeważnie w wyniku działalności w zakresie górnictwa i kopalnictwa surowców. Grunty te powiny pełnić funkcje ekologiczne, w tym celu należy je rekultywować technicznie i biologicznie, stosownie do potencjalnych walorów ekologicznych. Dotyczy to głównie gruntów z terenów poeksploatacyjnych górnictwa siarkowego w Przedkarpackim basenie siarki [6]. Produkcja siarki metodą flotacyjno-rafinacyjną oddziałuje negatywnie na środowisko przyrodnicze poprzez wywoływanie przekształceń typowych dla górnictwa odkrywkowego, jak wyrobisko końcowe, zwałowisko zewnętrzne i wewnętrzne. Obok tych zmian technologja ta wymaga dodatkowo wyłonczenia dotychczasowych terenów rolnych lub leśnych pod stawy osadowe dla deponowania w nich odpadowych szlamów poflotacyjnych [3]. Klarownik wód złożowych to obiekt, w którym do 1985 roku oczyszczano z zawiesiny wody złożowe z kopalni siarki "Machów" oraz "Jeziórko". Zajmuje on powierzchnię około 13 ha. Zgodnie z założeniami II polityki ekologicznej Polski opracowanej w Ministerstwie Środowiska i przyjętej przez Radę Ministrów 13 czerwca 2000 ustalony został dla klarownika parkowo-łąkowy kierunek rekultywacji, a zakończenie rekultywacji przewidziane było w 2003 roku. Dla takich terytoria pozostałych po odkrywkowych kopalniach siarki ważne są badania procesów biologicznych, zachodzących w glebach technogenicznych. Materiał i metody Celem badań było oznaczenie aktywności oksydoreduktaz dehydrogenaz i katalazy w glebie technogenicznej klarownika pozostalego po odkrywkowej wydobycie siarki w kopalnie Machów. Klarownik ten został zrekultywowany w kierunku łącznym.

161 mg TPF 10g-1 24g-1 mkmol H2O2 g-1 min Aktywności oksydoreduktaz jest wskaźnikiem intensywności metabolizmu oddechowego wszystkich populacji mikroorganizmów glebowych, co sluży do określania całkowitej aktywności mikrobiologicznej gleby. Aktywność dehydrogenaz jest powszechnie stosowana do oceny czynników niekorzystnie działających na drobnoustroje glebowe [2, 7]. Aktywność dehydrogenaz oznaczano kolorymetrycznie zgodnie z metodą Gałstjana (1978) [1]; aktywność katalazy manganometrycznie zgodnie z metodą Johnson i Temple (1964) [5] oraz ph metodą potencjometryczną. Próbki glebowe z klarownika były pobrane z poziomów 0 10 cm (a) i cm (b), natomiast jako kontrolne byly pobrane również próbki glebowe z okolicznego lasu z poziomów 0 5 cm (a), 5 30 cm (b) i cm (c) (Tab. 1). Wyniki Szlamy poflotacyjne są produktem odpadowym powstałym w trakcie uzyskiwania siarki z serii osadów chemicznych utworzonych przez mioceńskie wapienie siarkonośne w mokrym procesie flotacyjnym. Otrzymaną w ten sposób siarkę poddawano dalszej przeróbce chemicznej, natomiast pozostałość rudy jako odpad, przesyłano hydrotransportem do osadników, w których znajdowało się ponad 36 mln Mg szlamów. Niewelka część tego materiału była wykorzystywana jako wapno rolnicze i przesyłano na tereny pogórnicze otworowej kopalni siarki Jeziórko w trakcie wdrażania metody reniwelacyjno-blokującej [4]. Przeprowadzone badania wykazały, że gleby z terenów klarownika zrekultywowanego łącznie cechowały się wysoką zawartością węglanu wapnia, brakom związków organicznych i lekko zasadowym odczynom. Aktywność enzymatyczna obniża się z głębokościu profilu glebowego. Obserwowano spadek aktywności oksydoreduktaz gleb technogenicznych w stosunku do gleby bielicowej okolicznego świeżego boru (Tab. 1). Jednak na przykładzie klarownika w Machowie obserwowano również znaczenie rekultywacji łącznej terenów technogenicznych było przywrócono gruntom zdewastowanym wartości użytkowych, o czym świadczy wzrost wskaźników biologicznych w casie. Aktywność dehydrogenaz Aktywność katalazy a b c a b c klarownik kontrola (las) 0 klarownik kontrola (las) Tabela 1. Aktywność enzymatyczna klarownika kopalni siarki Machów.

162 162 Należy podkreślić, że prowadzone badania w rejonie poeksploatacyjnym górnictwa siarkowego oprócz podstawowego zakresu badań, to jest: przyswajalne formy azotu, fosforu, potasu i wapnia, metale ciężkie, uwzględniały również określenie poziomu zawartości w glebie siarki siarczanowej i ogólnej [4]. Wnioski 1. Rekultywacja terenów pogórniczych jest ważnym procesem w przywróceniu gruntom zdewastowanym wartości użytkowych lub przyrodniczych. 2. Aktywność oksydoreduktaz glebowych klarownika jest w 2 4 raza mniejsza w stosunku do gleby bielicowej okolicznego świeżego boru. 3. Na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzono, że grunty objęte badaniami mogą być przeznaczone do pełnego wykorzystania. Literatura 1. Галстян А. Ш Унификация методов определения активности ферментов почвы. Почвоведение, 2; Левик В., Марискевич О. Ферментативна активність ґрунтів Немирівського родовища сірки на Львівщині // Мат.VIII наук. конф. мол. учених м. Львова Наукові основи збереження біорізноманітності. Львів 8-9 листопада, 2007; Gołda T Przemiany siarki elementarnej zawartej w szlamach poflotacyjnych pod wpływem rekultywacyjnych zabiegów uprawowych. Zesz. Nauk. Akademii Gorniczo-Hutniczej im. S. Staszicca. Sozologia I sozotechnika. Z. 37, Nr1496; Gołda T Inicjalne procesy glebotwórcze zachodzące w szlamach poflotaczjnych w wyniku upraw rekultywacyjnych I wieloletniego użytkowania rolnego. Rozprawy-Monografie 164; Johnson J., Temple K Some variables affecting the measurements of catalase activity in soil. Soil Sci. Soc. Am. Proc., 28; Levyk V., Brzezińska M Stan środowiska glebowego na terenie byłej kopalni siarki Jaworów (Ukraina) i Machów (Polska) w świetle aktualnych badań // Acta Agrophysica, 10 (1); Levyk V., Maryskevych O., Brzezińska M. and Włodarczyk T Dehydrogenase activity of technogenic soils of former sulphur mines (Yavoriv and Nemyriv, Ukraine) // International Agrophysics, 21 (3); Enzymes activity of mining territories after meadow land reclamation (by the example of tailing pit of sulphur mine Machów ) Summary A huge square of degraded soils remains after a sulphur-mining operation in Machów. The territory of tailing pit is reclamated with meadow land reclamation. Activity of soil enzymes on the territory of tailing pit is determined. Dehydrogenase and catalase activity was 2-4 fold lower than in the control forest podzolic soil. Kay words: tailing pit, soil, dehydrogenase, catalase. Podziękowanie: Praca zrealizowana w ramach projektu Interregionalne Centrum Badawczo-Edukaczjne w Instztucie Agrofizyki PAN w Lublinie (NEB/PL/LUB/2.1/0.5/222) w ramach Programu Sąsiedztwa Polska-Białoruś-Ukraina INTERREG IIIA /TACIS CBC

163 163 ANALIZA SEKWENCJI OLIGONUKLEOTYDOWYCH TRANSGENU CP4 EPSPS Z SOI GM Autorzy: Piotr Łapa, Weronika Śliwiak Opiekun: dr hab. inż. Józef Bieniek Katedra Genetyki i Metod Doskonalenia Zwierząt Akademia Rolnicza w Krakowie, Wydział Hodowli i Biologii Zwierząt Al. Mickiewicza 24/28, Kraków Słowa kluczowe: soja, GMO, transgen, cp4epsps Wstęp Soja od lat pozostaje najpowszechniej uprawianą rośliną modyfikowaną genetycznie. W 2006 roku wysiano ją na 58,6 mln ha, co stanowiło 57% globalnego areału upraw transgenicznych [1]. Soja odporna na herbicydy ma największe znaczenie ekonomiczne spośród grupy roślin genetycznie modyfikowanych. Wysoka zawartość niezbędnych aminokwasów w jej nasionach sprawia, że jest jedną z najważniejszych roślin paszowych oraz żywnościowych. W przemyśle paszowym rozpowszechniła się jako najlepszy substytut mączki mięsnej, której wykorzystanie zostało zakazane po epidemii BSE w Europie. Obecnie zastąpienie soi innym produktem wysokobiałkowym wydaje się mało prawdopodobne gdyż ponad 90% śruty sojowej znajdującej się w handlu międzynarodowym, stanowi śruta wyprodukowana z roślin GM, a jedynie 10% pochodzi z odmian tradycyjnych [2]. Najczęściej wskazywanym zagrożeniem ze strony GMO (ang. Genetically Modified Organisms) jest toksyczność nowych genów i produktów ich ekspresji, tj. białek, które mogą wywołać nieprzewidywalne skutki metaboliczne. Byłoby to możliwe, gdyby transgen uwolniony z komórki roślinnej w formie liniowej wraz z sekwencjami regulatorowymi oparł się działaniu nukleaz rozkładających DNA na odcinki, a następnie te duże fragmenty DNA zostałyby wchłonięte w nabłonku jelita i dotarły do jąder komórkowych. Tutaj w procesie rekombinacji musiałyby ulec włączeniu do DNA gospodarza. Sytuacja, w której wystąpiłby wyżej wymieniony ciąg procesów, jest mało prawdopodobna. Jak do tej pory nie udało się potwierdzić obecności obcych gatunkowo genów w tkankach i mleku zwierząt gospodarskich żywionych paszą z dodatkiem GMO. Obawy budzą jednak nawet produkty trawienia transgenu oligonukleotydy. Powszechne są doniesienia o detekcji fragmentów DNA z paszy we krwi, i innych tkankach zwierząt stwierdzające jednocześnie, iż w żadnym przypadku nie odnaleziono kompletnej sekwencjie transgenu a jedynie zdegradowane fragmenty (oligonukleotydów) niemające zdolności funkcjonalnej. Obecność zdegradowanego DNA roślinnego pochodzącego z paszy w tkankach zwierzęcia nie zależy od tego czy jest to fragment, transgenu czy innych genów typowych dla danej rośliny zawartej w paszy [3].

164 164 Celem niniejszej pracy była analiza losowo wybranych oligonukleotydów z genu cp4 epsps pod względem podobieństwa do sekwencji zgromadzonych w GenBanku. Materiał i Metody Transgeniczna odmiana Roundup Ready to soja linii (Glycine max. L. cv A5403), do której wprowadzono: gen syntetazy 3-enolopirogronylo-5-fosfoszikimianowej (cp4 epsps) od szczepu bakteryjnego Agrobacterium sp., warunkujący odporność na herbicyd oparty na glifosacie, sekwencję trifosforanu cytydyny (CTP) Petunia hybrida z promotorem P-E35S wirusa mozaiki kalafiora oraz terminator genu syntetazy nopalinowej (NOS) naturalnie występujący w bakteriach glebowych Agrobacterium tumefaciens. Bioinformatycznej analizie poddano pofragmentowaną sekwencję transgenu cp4 epsps (GenBank Accession: AF464188, Definition: Glycine max CP4 EPSPS gene, complete cds.). Fragmentację do oligonukleotydów przeprowadzono w sposób losowy, w celu symulowania procesu trawienia zachodzącego w układzie pokarmowym zwierząt żywionych paszami z dodatkiem soi Roundup Ready. Uliniowienia i porównania sekwencji pochodzących z transgenu cp4 epsps soi z innymi sekwencjami dokonano w bazie danych NCBI przy użyciu algorytmu BLAST [4]. Wyniki i wnioski W tabeli 1 zamieszczono po cztery z najwyższych wyników porównań algorytmem BLAST ośmiu losowo wybranych oligonukleotydów (14 26 pz). Pominięto sekwencje pochodzące z innych wpisów genu cp4 epsps. Analiza porównawcza losowo wybranych oligonukleotydów pochodzących z sekwencji genu cp4epsps wykazała istnienie homologicznych sekwencji w genomach nie tylko bakterii, lecz również organizmów eukariotycznych. Homologiczne sekwencje występują u grzybów, wielu roślin, a nawet u zwierząt w tym również u człowieka. Oznacza to, że podobne lub identyczne oligonuklotydy powstają w naszym przewodzie pokarmowym po zjedzeniu np. winogron, kukurydzy czy pstrąga tęczowego. Szczególnie interesujące są wyniki dotyczące człowieka. Podczas analiz porównawczych tych samych, uzyskanych w sposób losowy oligonukleotydów z sekwencjami znajdującymi się w bazie danych ludzkiego genomu, okazało się, że wszystkie analizowane sekwencje posiadają swoje odpowiedniki w ludzkim genomie. A skoro określone sekwencje występują w sposób naturalny w naszym genomie m.in. w złuszczonych komórkach nabłonka przewodu pokarmowego, nie mogą być i nie są dla nas toksyczne.

165 165 Tabela 1. Wyniki porównania ośmiu losowo wybranych oligonukleotydów z genu cp4 epsps Numer dostępu Gatunek Query E Max coverage value ident TGCTTCACGG TGCAAGCAGC CT Mus musculus 85% 2,3 100% AC Mus musculus 85% 2,3 100% AP Homo sapiens 85% 2,3 100% AC Pan troglodytes 100% 8,9 95% ATGCA GGCCATGGGC CP Delftia acidovorans 100% % CP Burkholderia multivorans 100% % XM_ Chlamydomonas reinhardtii 100% % EF Oncorhynchus mykiss 100% % CTTCATGTTC GGCGGTCTCG AL Sinorhizobium meliloti 90% 0,57 100% BX Danio rerio 90% 0,57 100% XM_ Bos taurus 85% 2,3 100% XM_ Ornithorhynchus anatinus 100% 8,9 95% CGATTTCGGC AATGCCGCCA CGGG AM Vitis vinifera 79% 0,36 100% CP Delftia acidovorans 91% 1,4 100% CP Brucella ovis 91% 1,4 100% CU Bradyrhizobium sp. 91% 1,4 100% CCGACGTCAC CATCCTCAAC CP Silicibacter sp. 100% 0,57 100% AM Sorangium cellulosum 95% 2,3 100% XM_ Leishmania major 85% 2,3 100% XM_ Leishmania braziliensis 85% 2,3 100% TACCGTCGAG ACGG EU Pseudomonas fluorescens 100% % CP Escherichia coli 100% % CP Roseiflexus castenholzii 100% % XM_ Aspergillus terreus 100% % ATCTCGATCA CCGCAT CP Dinoroseobacter shibae 100% 8,9 100% CP Ochrobactrum anthropi 100% 8,9 100% CP Sinorhizobium medicae 100% 8,9 100% CP Brucella ovis 100% 8,9 100% CTTCCC GGAGTTCATG GACCTGATGG AM Vitis vinifera 69% 2,0 100% CP Rhodobacter sphaeroides 69% 2,0 100% XM_ Aspergillus terreus 69% 2,0 100% BT Zea mays 100% 2,0 92%

166 166 Literatura 1. Clive J Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: ISAAA Brief No. 35. ISAAA: Ithaca, NY. 2. Kazimierska A. Fakty przemawiają za GMO. 3. Mazza R., Soave M., Morlacchini M., Piva G., Marocco A.: Assessing the Transfer of Genetically Modified DNA from Feed to Animal Tissues. Transgenic Research, October 2005, Volume 14, Number 5, pp Stephen F.A., Madden T.L., Schäffer A.A., Zhang J., Zhang Z., Miller W., Lipman D.J Gapped BLAST and PSI-BLAST: a new generation of protein database search programs. Nucleic Acids Res. 25: ANALYSIS OF THE OLIGONUCLEOTIDE TRANSGENE CP4 EPSPS SEQUENCE FROM THE GM SOYA Summary The soya is the most often planted genetically modified plant. The aim of the study was to compare randomly chosen oligonucleotides from the cp4 epsps transgene of the soya with sequences collected in GenBank, using the BLAST algorithm. Fragmentation to oligonucleotides was carried out in the random way, to simulate the process of digesting at animals fed food with addition of Roundup Ready soya. Comparative analysis of oligonucleotides from the sequence of the cp4 epsps gene demonstrated existing of homologous sequences in genomes not only of a bacterium, but also in eucaryotic organisms. Homologous sequences are appearing in fungi, many plants and animals, as well as in human. It means that similar or identical oligonucleotides are coming into existence in human digestive tract after eating e.g. grapes, maize or rainbow trout. The results concerning human, indicate that the oligonucleotides of transgene have identical sequence as genetic material appearing in human genome. If given sequences are appearing in natural way in our genome, they can not be toxic for us. The results showed that all analyzed sequences had matches in the human genome. Key words: soya, GMO, transgen, cp4 epsps

167 167 ВПЛИВ СТРОКІВ ПОСІВУ І НОРМ ВИСІВУ НАСІННЯ НА ПРОДУКТИВНІСТЬ РОСЛИН НАГІДОК ЛІКАРСЬКИХ В УМОВАХ ПЕРЕДКАРПАТТЯ УКРАЇНИ Автори: Оксана Шпек, Надія Болонна Науковий керівник: доцент, канд. с/г наук Микола Шпек Кафедра біології, Дрогобицький державний педагогічний університет ім. І. Франка, м. Дрогобич, Україна Ключові слова: нагідка лікарська, строки посіву, норми висіву насіння, ґрунти та умови вирощування Вступ Незважаючи на бурхливий розвиток хімії і зростання кількості нових, дедалі ефективніших синтетичних лікарських препаратів, антибіотиків, лікарські рослини продовжують займати значне місце в арсеналі лікувальних засобів. Використання лікарських рослин у народній та офіційній медицині має багатовікову традицію. Вони здавна користувалися великою популярністю серед населення. Наукові дослідження в галузі лікарських рослин по вивченню нових представників, виготовленні з них фітопрепаратів, практичному використанні та культивуванні (технології вирощування) цих почалися вже в першій половині XX ст.. Надзвичайно важливого значення набуває вивчення і використання лікарських рослин в Україні, зокрема використання нагідки лікарської (Calendula officinalis). Широко культивується як декоративна і лікарська рослина. Нагідка лікарська невисока, см заввишки, однорічна рослина із своєрідним запахом. Для медичного використання заготовляють квіткові кошики в період горизонтального розташування язичкових квіток. Хімічний склад: каротиноїди, вітамін C, флавоноїди (близько 0,3-0,8%), інулін, календин, ефірна олія (до 0,12%), слиз (до 4%), дубильні та смолисті (до 3,44%) речовини, сапоніни, органічні кислоти (яблучна, пантадецилова, саліцилова, аскорбінова), тритерпени, полі феноли, стероли, алкалоїди тощо. Дія: протизапальна, бактерицидна, ранозагоювальна, спазмолітична, гіпотензивна, кардіотонічна, седативна, гемостатична, жовчогінна. Застосування: при гастритах, виразковій хворобі шлунка і дванадцятипалої кишки, колітах, ентероколітах, захворюваннях печінки, жовчогінних шляхів, серцевосудинної системи, при дисменореї, кольпіті, гіпертонії, безсонні тощо. Настойка для полоскання горла при ангінах, тонзилітах, стоматитах; мазь, настій кошиків на рослинній олії при герпесі, тріщинах в куточках рота, вуграх, при порізах, гнійних виразках, опіках; каферид для лікування анемії, калефлон для лікування виразки шлунка та дванадцятипалої кишки, ротокан у стоматології, дерматології, гінекології. Свіжа квітуча трава в гомеопатії. Умови та методика проведення досліджень Дослідження проводились в польовій сівозміні навчально-дослідної ділянки Дрогобицького державного педагогічного університету ім. І. Франка протягом років. Територія навчально-дослідної ділянки належить до ґрунтово-кліматичної зони Передкарпаття. Ґрунти поля, на якому проводилися дослідження дерново-підзолисті середньо суглинкові з наступними агрохімічними показниками (таблиця 1).

168 168 Таблиця 1 Агрохімічна характеристика ґрунту дослідної ділянки Назва показника Вміст поживних елементів у ґрунті ph сольове 5,8 Гумус (за Тюріним),% 2,77 Азот (за Тюріним-Коновою), мг/кг ґрунту 84,0 Фосфор (за Кірсановим), мг/кг ґрунту 147,0 Калій (за Масловою), мг/кг ґрунту 63,0 Бор, мг/кг ґрунту 0,98 Марганець, мг/кг ґрунту 12,4 Мідь, мг/кг ґрунту 1,44 Цинк, мг/кг ґрунту 4,02 Глибина взяття зразків ґрунту (0-20 см), глибина гумусового горизонту становить см. Як видно з таблиці 1, вміст гумусу в орному шарі становить 2,77; реакція ґрунтового розчину слабо кисла, забезпеченість поживними речовинами середня. Названі ґрунти придатні для вирощування сільськогосподарських культур, в тому числі і нагідки лікарської. Клімат зони Передкарпаття (Дрогобицького району) помірно теплий з достатньою кількістю опадів. Метеорологічні умови в 2006 році під час проведення досліджень значно відрізнялися від середніх багаторічних, особливо під час вегетації рослин. Прохолодна погода з частими дощами в травні-червні місяці дещо впливала на ріст і розвиток рослин нагідок лікарських та формування квіток. Проте метеорологічні умови у 2007 році під час проведення досліджень були в основному сприятливими для вирощування нагідок лікарських. Досліди з вивчення впливу норм висіву та строків сівби на продуктивність рослин нагідок лікарських закладали за такою схемою: Номер Варіанти досліду варіанту Норми висіву насіння, Строки посіву кг/га квітня квітня квітня квітня квітня квітня травня травня травня травня Повторність досліду трьохразова. Облікова площа ділянки 15 м 2. Технологія вирощування нагідок лікарських на дослідній ділянці Нагідки лікарські розміщували після ярих зернових культур (вівса). Після збору попередника і зачистки площ від пожнивних решток проводили лущення стерні на глибину 8-12 см дисковими знаряддями. За три тижні до оранки вносили гербіцид раундап в нормі 3 л/га. З метою знищення багаторічних бур янів.

169 169 Оранку проводили в першій декаді жовтня на глибину см. Весною проводили вирівнювання ґрунту, передпосівну культивацію (на глибину 6-8 см) і передпосівне коткування ґрунту перед посівом нагідок лікарських. Сівбу проводили згідно схеми досліду, починаючи з 14 квітня і закінчуючи 12 травня ( інтервал між строками сівби становив 7 днів). Насіння висівали ручною сівалкою з дисковим сошником овочевої сівалки типу СО 4,2. Сіяли нагідки рядковим способом з міжряддям 60 см, глибина загортання насіння 3-4 см, норма висіву насіння згідно схеми досліду (15 кг/га та 20 кг/га). Догляд за посівами нагідок лікарських полягав у розпушенні міжрядь і знищенні бур янів. За період вегетації ми проводили три міжрядні обробітки і прополку рослин. Збирання суцвіття починали на початку цвітіння ( друга третя декада червня) вручну, коли розкрилося не менше половини квіток на рослині. В перший період цвітіння збирання проводили через п ять днів, а наступні через 7 днів. За вегетаційний період проводили 12 зборів. Зібрану сировину відразу відправляли в сушку. Для сушіння використовували накриті площадки. Вивчення впливу строків і норм висіву насіння проводили шляхом закладання польових дослідів, фенологічних спостережень, біометричних аналізів рослинних зразків, відповідно до загальноприйнятої методики в Україні. Облік врожайності квіток нагідок лікарських здійснювали поділяночно суцільно, тобто зважували всі суцвіття з кожної ділянки окремо піся кожного збору ( за рік проводили 12 зборів). Результати досліджень Строки сівби і норми висіву насіння визначаються біологічними особливостями рослин, грунтовими, погодними та господарсько-організаційними умовами. Початок весняної сівби залежить, насамперед, від температури та вологості грунту. Від них залежить і тривалість періоду від посіву до появи сходів і польова схожість насіння. Тому важливо вибрати такі строки сівби, при яких відповідними агротехнічними прийомами можна створити найкращі умови для проростання насіння. Наші дослідження проведені протягом двох років ( р.р.) показали що в умовах Передкарпаття при сівбі нагідок лікарських 21 квітня період від посіву до початку сходів був найкоротшим і становив в 2006 році 12 днів, а в 2007 році 10 днів, найдовшим він був при сівбі 12 травня, і становив відповідно 18 і 14 днів. Норми висіву насіння на появу сходів не вплинули. Що стосується початку цвітіння рослин, то найшвидше цвітіння почалося на варіантах при посіві 21 і 28 квітня, тоді як на варіанті при посіві 12 травня воно почалося на 14 днів пізніше. Тривалість вегетаційного періоду рослин нагідок лікарських ( в середньому за р.р.) коливалась від 120 до 148 днів. Найкоротшим період вегетації був на варіанті при посіві 12 травня і становив 120 днів, а при посіві 21 квітня він був найдовшим і становив 148 днів, що значно вплинуло на ріст, розвиток та врожайність нагідок лікарських.

170 170 Таблиця 2 Вплив строків посіву і норм висіву насіння на ріст і розвиток рослин та врожайність нагідок лікарських ( середнє за р.р.) Номер варіанту Варіанти досліду Норми висіву насіння, кг/га Строки посіву Середня висота рослин, см Кількість квіткових кошиків на рослині, штук Діаметр суцвіть, см Врожайність, ц/га квітня ,0 9, квітня ,5 8, квітня ,0 11, квітня ,0 10, квітня ,5 10, квітня ,0 9, травня ,5 8, травня ,0 7, травня ,0 7, травня ,5 6,8 Корінь, стебло, листок, суцвіття, квітка і насінина є складовими морфоструктури нагідки лікарської. В залежності від строків посіву і норм висіву насіння, стебло рослин нагідок лікарських у наших дослідах мало довжину від 53 до 69 см. Найменші лінійні розміри (середнє за рр.) мали рослини на варіанті із строком посіву 12 травня та нормою висіву насіння 20 кг/га, довжина стебла становила 51 см. Найкращий цей показник виявився на варіанті 3 при строках посіву 21 квітня та нормі висіву насіння 15 кг/га. На даному варіанті довжина стебла становила 62 см. Що стосується середньої кількості квіток на рослині та діаметру квіткових кошиків, то ці показники були кращими при ранніх строках посіву та нормі висіву насіння 15 кг/га. Найбільша кількість квіток 15 штук із середнім діаметром6,0 см була на варіанті при посіві нагідок лікарських 21 квітня та нормі висіву 15 кг/га, тоді як на варіанті при пізніх строках посіву (12 травня) та нормі висіву 20 кг/га кількість квіток на рослині була найменшою і становила лише 8 штук із середнім діаметром квіткового кошика 3,5 см. Як видно з таблиці 2 залежність врожаю квіток нагідок лікарських залежить від строків посіву та норми висіву насіння. В середньому за два роки ( рр.) найвища врожайність була на варіанті при посіві нагідок лікарських 21 квітня та нормі висіву 15 кг/га і становила 11,5 ц/га, а найнижча на варіанті при пізніх строках посіву (12 травня) та нормі висіву насіння 20 кг/га, що становила 6,8 ц/га. Отже, норми висіву насіння та строки посіву мають значний вплив на продуктивність рослин нагідок лікарських. Найкращими строками посіву є третя декада квітня (від 21 до 28 квітня) та норма висіву 15 кг/га. Висновки: 1. Ґрунтово-кліматичні умови зони Передкарпаття є сприятливими для вирощування нагідок лікарських. 2. Фенологічні спостереження показали, що найдовший період вегетації (145 днів) на варіанті із строком посіву 21 квітня та нормі висіву насіння 15 кг/га, що сприяло кращому росту і розвитку квіток нагідки лікарської. 3. Строки і норми висіву насіння значно вплинули на висоту рослин, кількість квіткових кошиків та їх діаметр та врожайність квіток нагідок лікарських.

171 171 Найбільшими ці показники були на варіантах при ранніх строках посіву (21-28 квітня). 4. Нагідки лікарські найкраще висівати в грунтово-кліматичних умовах Передкарпаття у ранні строки (з 21 по 28 квітня) та нормі висіву 15 кг/га. Література: 1. Лекарственные растения. Культивируемые и дикорастущие растения. Фотоальбом. Под ред. А. М. Рабиновича Москва, Планета с. 2. Нечитайло В. А., Кучерява Л. Ф. Ботаніка. Вищі рослини. Київ: Фітоцентр с. 3. Фармакогнозія з основами біохімії рослин. За ред. Ковальова В. М. Харків Прапор с. 4. Сербін А. Г., Сіра Л. М., Слободянюк Т. О. фармацевтична ботаніка. Підручник/ Під редакцією Л. М. Сірої. Вінниця: НОВА КНИГА, с. 5. Товстуха Є. С. Фітотерапія. К.: Здоров я, с.

172 172 ВПЛИВ АГРОТЕХНІЧНИХ ПРИЙОМІВ ВИРОЩУВАННЯ НА НАСІНЕВУ І КОРМОВУ ПРОДУКТИВНІСТЬ РІПАКУ ЯРОГО В УМОВАХ ПЕРЕДКАРПАТТЯ ЛЬВІВСЬКОЇ ОБЛАСТІ Автор: Матис Василь Мирославович Керівник: професор Дзюбайло Андрій Григорович ДДПУ імені Івана Франка, біологічний факультет вул. Івасюка, 11 м.трускавець, Ключові слова: агротехнічні прийоми, ріпак ярий, сорт, грунтово-кліматичні умови, терміни вирощування, біодизель. Вступ Збільшення виробництва олійних культур в Україні на сьогодні стає гострою проблемою, яка може бути вирішена за рахунок ширшого використання можливості ріпаку. Зростання популярності ріпаку зумовлено низкою причин. Так, його насіння містить 50 % олії, % білку. Олія використовується, як для харчових, так і для технічних потреб. Ріпак є чудовим попередником для багатьох культур, в тому числі і для озимої пшениці. За останні роки значно підвищився інтерес до вирощування ріпаку. Зростає попит на ріпак і продукти його переробки на вітчизняному та зовнішньому ринках. Господарська цінність ярого ріпаку полягає ще й в тому, що він може вирощуватися у зонах, ризикованих для вирощування озимого ріпаку. Він є доброю страховою культурою. У роки, коли озимий ріпак вимерзає, його площі без великих затрат пересівають ярим ріпаком. [М.І.Абрамик 2000] Потенційні можливості України у вирощуванні ріпаку складають орієнтовно 3 млн. га при середній врожайності 30 ц/га. Крім того, в Україні це джерело самозабезпечення енергоносіями має велику перспективу в районах, забруднених радіонуклідами в результаті катастрофи на Чорнобильській АЕС, завдяки спроможності ріпаку очищувати землю від радіонуклідів, не накопичуючи їх у насінні. [Б. Бугай 2005] На підставі вище наведених фактів метою наших досліджень було вивчити вплив агротехнічних прийомів (удобрення, сорту) на продуктивність насіння ріпаку ярого з метою одержання високих і стабільних врожаїв даної культури в умовах Передкарпаття Львівської області. Польові дослідження проводилися у квітні-серпні 2007 року на базі селянськофермерського господарства Світанок с. Ясениця Дрогобицького району Львівської області. Територія господарства знаходиться в Перед карпатській грунтово-кліматичній

173 173 зоні. Ґрунти поля, на якому проводилися досліди дерново-підзолисті оглеєні середньосуглинкові. Глибина гумусового горизонту становить біля 30 см. Клімат Дрогобицького району Львівської області характеризується помірною континентальністю. Зима переважно м яка, літо менш жарке ніж в інших районах України, опадів випадає за рік в півтора-два рази більше згідно норми. Взимку і літом переважають вітри західних і південно-західних напрямків, які значно пом якшують температурні режими і створюють умови для достатнього зволоження. Середньорічна температура повітря становить +7,5 С. Середньо-місячна температура січня 4,3 С, липня +18 С. Тривалість з температурою вище +5 С складає 210 днів, а періоду активної вегетації сільськогосподарських культур вище +10 С, який продовжується від середини квітня до середини вересня 155 днів. Сума річних опадів в Передкарпатті становить мм. І з них 72% перепадає на теплий період (квітень-жовтень), решта на холодні місяці (листопадберезень). Вегетаційний період закінчується в кінці жовтня, коли середньодобова температура повітря стає нижчою +5 С. Отже, грунтово-кліматичні умови цієї зони в цілому сприятливі для вирощування всіх сільськогосподарських культур районованих для Львівської області, у тому числі і ріпаку ярого. Для досліджень використовувалися сорти Марія та Оксамит, які добре себе зарекомендували в умовах Західного Лісостепу України, з метою їх впровадження для вирощування в грунтово-кліматичних умовах Передкарпаття Львівської області. Для умов західних регіонів України ІХК УААН рекомендує сіяти ярий ріпак рядковим способом з міжряддями до 15 см і нормою висіву насіння 4-6 кг/га, доводячи густоту сходів до рослин на 1 м 2. [В.Д. Гайдаша 1998]. Тому сіяли рядковим способом з міжряддями до 15 см і нормою висіву насіння 5 кг/га, густота сходів до рослин на 1 м 2. Удобрення проводилося згідно схеми досліду внесено під оранку фосфорні і калійні добрива. Більшу частину азотних добрив (2/3 загальної норми), внесено під передпосівну культивацію. Решта азоту було використано для підживлення рослин у фазі 5-6 листочків-бутонізації. Для знищення бур янів впродовж 5 днів після сівби згідно схеми досліду застосовували гербіциди: бутизан (з нормою внесення 1 л/га) та команд (0,2 л/га). Для захисту від шкідників на всіх варіантах досліду застосовувалися інсектициди: в перші фази вегетації від хрестоцвітих та ріпакових блішок препаратом В-58, а також

174 174 при бутонізації та цвітінні рослин ріпакового квіткоїда (В-58). Захист від ураження рослин хворобами не проводився, оскільки воно було незначним. Збирання урожаю проводилося в ІІ-й декаді серпня, при настанні технічної стиглості (вологість %), але до початку розтріскування стручків. Тривалість вегетаційного періоду рослин ріпаку ярого коливався від 106 до 120 діб. Найкоротшим він був на варіанті фону (без N) і становив 106 днів. В умовах Передкарпаття при сівбі ярого ріпаку в другій декаді квітня. Сходи відмічені на всіх варіантах досліду 21 квітня; стеблування 25 травня 1 червня; бутонізація 5-8 червня; цвітіння червня, напівтехнічна стиглість липня, і технічна стиглість 5-12 серпня. Стебло рослин, залежно від сорту і умов вирощування, мало довжину см., середнє значення см. Більшим ресурсом стеблового розвитку відрізнявся сорт Оксамит. Він майже у всіх варіантах досліду перевищував в середньому сорт Марія на 3,1% (4,2 см) та діаметром основи 14,5% (0,6 мм). Чисельність гілок на рослинах залежить від умов вирощування і коливається в межах від 6 до 22 одиниць. За нашими спостереженнями, в умовах неудобреного фону (без N) рослини утворювали 6-7 гілок першого порядку, 5-11 гілок другого порядку. По мірі внесення азоту спостерігається збільшення кількості гілок першого та другого порядків. Різниця між сортами по чисельності гілок першого та другого порядку виявилась не істотною. Незначні міжсортові відміни спостерігалися і по загальній гіллястості рослин. За результатами біометричних вимірювань встановлено, що середня кількість стручків на рослині ріпаку ярого сортів Оксамит і Марія становить 159,4 і 144 шт. відповідно. (табл. 1) Таблиця 1. Кількість стручків ріпаку ярого залежно від сорту та типу удобрення (середнє за 2007 p.) Сорт Марія Сорт Оксамит Тип Кількість стручків, шт. Кількість стручків, шт. удобрення І-го ІІ-го І-го ІІ-го Сума Сума порядку порядку порядку порядку Р 60 К 90 (фон) Фон + N Фон + N Фон + N ,5 16, ,5 159,5

175 загальний загальний Кількість % реалізації потенціалу 175 Як видно із таблиці 2, рослини ярого ріпаку сорту Оксамит утворювали стеблові суцвіття з середньою довжиною 49,75 см і продуктивною їх частиною - 46 см (92,5 %), на якій нараховувалось 42,13 бутонів, а в подальшому 31,45 стручки. Таким чином, реалізація генеративного потенціалу становила 74,7 %. Середній розмір стеблового суцвіття рослин ярого ріпаку сорту Марія становив 45,75 см, продуктивної його частини 41,9 см (91,6 %). На суцвітті формувалося 44,63 бутони, з яких, в свою чергу, утворилось 34,5 стручки, що відповідає 77,3 % генеративного потенціалу. Порівняння ознак суцвіття між сортами засвідчило, що Оксамит переважав Марію за довжиною суцвіття на 8,7 % (4 см), та продуктивною частиною - на 9,8 % (4,1 см), але Оксамит поступався Марії щодо кількості бутонів - на 9,7 % (3 шт.) і стручків - на 3,5 % (2,6 шт.). Практично рівними для сортів залишились відсотки продуктивних частин суцвіть та ступені реалізації їх генеративних потенціалів. Таблиця 2. Розвиток стеблового суцвіття рослин ріпаку ярого залежно від сорту і типу удобрення (середнє за 2007 p.) Лінійний розмір, см Генеративні потенціал суцвіття Тип удобрення в т.ч. продуктивної частини см. % Р 60 К 90 (фон) Фон + N 30 Фон + N 60 Фон + N 60 Сорт Оксамит 45, , ,5 Сорт Марія 38 34,5 90,8 35, ,2 Сорт Оксамит ,5 37,5 28,3 75,5 Сорт Марія ,4 Сорт Оксамит ,3 47, ,8 Сорт Марія , ,3 Сорт Оксамит 54, ,6 45,5 34,5 75,8 Сорт Марія , ,1 Сорт Оксамит 49, ,5 42,13 31,45 74,7 Сума Сорт Марія 45,75 41,9 91,6 44,63 34,5 77,3 За лабораторними дослідженнями якості насіння ярого ріпаку найкраще себе проявив варіант із удобренням Р 60 К 90 + N 60 сорту Оксамит, а саме ерукова кислота 0,29 %, глюкозилати 26,96 мкмоль/г, олійності 48,14 %, вологості насіння 4,5 %. При цьому фоновий варіант (з удобренням Р 60 К 90 (фон) становив відповідно: ерукова

176 176 кислота 3,3 %, глюкозилати 15,85 мкмоль/г, олійності 48,9 %, вологості насіння 3,4 %. Отже, можна відмітити позитивний вплив та ефективність агротехнічних прийомів на ріст і розвиток рослин ріпаку ярого, структуру його урожаю. Добре себе зарекомендували в грунтово-кліматичних умовах Передкарпаття сорти Марія та Оксамит і подають хороші результати на підвищення та покращення продуктивності насіння ріпаку ярого в даному регіоні. Література 1. Лихочвор В.В. Біологічне рослинництво Львів НВД Українські технології с. 2. Лихочвор В.В. Ріпак озимий та ярий. Львів : НВФ Українські технології, с. 3. Ріпак / За ред. В.Д. Гайдаша. - Івано-Франківськ: Сіверія ЛТД, с. 4. Рекомендації по вирощуванню ріпаку на насіння і корм / М.І.Абрамик та ін. - Івано- Франківськ - Оброшино с. 5. Техніко-економічне обґрунтування будівництва цехів по переробці насіння олійних культур (ріпак) в біодизель в селянських / Б. Бугай. - Дрогобич: Коло, с.

177 177 BÓB JAKO OBJEKT FITOREMEDJACJI GLEB ZANIECZYSZCZONYCH ROPĄ NAFTOWĄ Autorzy: Olga Karpyn, Olga Tsvilynyuk, Olga Terek, Galina Korowećka, Natalia Dżura Opiekun: Doktor, profesor Olga Terek Katedra Fiziologji i Ekologji Roślin Lwowski Uniwersytet Ivana Franka, Wydział Biologji, Katedra Fiziologji i Ekologji Roslin Ul. Hrushevskiego, 4, Lwόw 79005, Ukraina Slowa kluczowe: Ropa naftowa, bób, tużyca,cechy morfologiczne, procent kiełkowania nasion Wstęp Ropa naftowa należy do kompleksowych zagrożen srodowiska przyrodnego. Wywoluje ona zanieczyszczenie wody, gleb, a szczególnie roślinności. Naturalna renowacja ekosystemów glebowych zanieczyszczonych ropą to długotrwały i ciężki proces. Wykorzystanie w gospodarce takich gleb jest możliwe tylko po upływie lat [1]. Znaczną role w renowacji gleb zanieczyszczonych ropopochodnymi odgrywają drobnoustroje róznych gatunków, które są zdolne do wykorzystania węglowodanów ropy jako żródla żywienia węglowego. Wykorzystanie roślin dla fitoremedjacji gleb sprzyja bezpośredniej degradacji substancji ropopochodnych i stwarza sprzyjające warunki dla rozwoju drobnoustrojówdestruktorów ropy naftowej. Na dzien dzisiejszy wstanowiono gatunki roślin odpornych do zanieczyszczenia ropą i wykazano porządek zarostania tymi roślinami gleb zanieczyszczonych ropą w miejscach długotrwałego wydobycia ropy [3]. Wyjaśniono, że gatunki z długim korzeniem są bardzo odporne do zanieczyszczenia ekosystemów ropą [2, 3]. Przeprowadzone doświadczenia wykazali efektywność wykorzystania roślin tużycy dla odnawiania zanieczyszczonych ropą naftową gleb. Rośliny tużycy bardzo dobrze adaptują sie do średniego stopnia zanieczyszczenia, polepszają warunki fizyko-chemiczne gleby i sprzyjają rozwoju drobnoustrojów. Jednak przy wysokich koncentracjach ropy w glebie rośliny tużycy rozwijają sie powoli i wymagają większego stopnia degradacji ropy przed wysadzeniem. Pośród innych gatunków roślin bobowe (Fabaceae) także wykazują odporność do działania ropy naftowej. Dzięki alternatywnemu żródłu przyswajania azotu boby mogą rozwijac sie w zanieszyszczonych glebach zbiednionych pierwiastkami, а drobnoustroje ryzosfery bobów Rhizobium mogą nie tylko fiksowac azot atmosferyczny, ale i degradowac węglowodany ropy. Wyniki doświadczen autorów [4, 5] potwierdzają dużą przydatność bobowych dla fitoremedjacji gleb zanieczyszczonych ropopochodnymi ze względu na ich zdolność szybko rosnąc i rozwijac sie w warunkach stresowych. W naszym doswiadczeniu wykorzystano rośliny bobu (Vicia faba var. minor).

178 178 Celem poznawczym podjętych badan było określenie wpływu ropy naftowej na cechy morfometryczne roślin bobu (V. faba var. minor) i porównanie z już wiadomym działaniem ropy na wzrost roślin tużycy (Carex hirta L.). Materiał i metody Badania prowadzono w stycznu-lutym 2008 roku. Założono modelowe doświadczenie. W naczynia z glebą gliniastą wnosili rope gęstością 0,87 g/ml w takich koncentracjach: 50 ml/kg zanieczyszczenie średnie i 100 ml/kg śilne zanieczyszczenie. Po upływie miesiąca od wniesienia ropy na zanieczyszczoną glebę wysadzono uprzednio napęczniałe nasiona bobu. Gleba z roślinami bez ropy była kontrolna. Oznaczali wysokość pędów, długość i szerokość liści młodych roślin bobu, a takze procent kiełkowania nasion bobu. Wpływ ropy naftowej na wzrost roślin bobu pozostał porówniany z wpływem ropy na cechy morfometryczne roślin tużycy. Wyniki Wzrost to jedna z najważniejszych cech reakcji organizmu roślinnego na stres. Analiza morfometryczna roślin tużycy i bobu wykazuje wpływ ropy naftowej na wysokość pędów C. hirta i V.faba var.minor (tab. 1). Tab.1 Wpływ różnych stężen ropy naftowej na rozmiary pędów roślin tużycy i bobu Koncentracja ropy naftowej w glebie Wysokość pędów tuzycy (Carex hirta L.), cm Wysokość pędów bobu (Vicia faba var. minor), cm Kontrola (bez ropy naftowej) 23± ,13± ml/kg 20,6± ,69± ml/kg 14,5± ,27±0.11 Zaobserwowano, że zwiekszenie koncentracji ropy naftowej w glebie powoduje zahamowanie wzrostu roślin. Znaczne zmniejszenie rozmiarow roślin zaobserwowano przy działaniu ropy naftowej w koncentracji 100ml/kg. Rośliny tużycy w tych warunkach są mniejsze od kontrolnych na 37%, a długość pędów bobu zmniejszszała sie na 16% w porównaniu do kontroli. W roślinach pochodzących z podłoża o średnim zanieczyszczeniu ropą naftową nie stwierdzono znacznego obniżenia wysokości części nadziemnej. Podobne zroznicowanie stwierdzono przy analizie wpływy różnych stęzen ropy w podloże na długość i szerokość lisci (tab.2). Liście roślin, rosnących w warunkach średniego zanieczyszczenia byli nieznaczniej mniejsze od wzorca. U roślin przy koncentracji ropy

179 procent kielkowania nasion, % 179 w glebie 100ml/kg dlugość i szerocść liści wynosiła odpowiednio: 3,54cm i 2,22cm, wtedy jak liści wzorca miały szerokość o 2.88 cm i dlugość 4.17 cm. Podobna reakcja byla observowana i w roślin tużycy. Tab.2 Wplyw ropy naftowej na rozmiary lisci roslin bobu (V. faba var. minor) Koncentracja ropy naftowej w Szerokość liści, cm Dlugość liści, cm glebie Kontrola(bez ropy naftowej) 2,88±0,07 4,17±0,09 50ml/kg 2,63±0,1 3,71±0,11 100ml/kg 2,22±0,09 3,54±0,12 Interesującym wskaznikiem był procent kiełkowania nasion bobu (rys.1). W obiekcie kontrolnym wynosił 80% i systymatycznie obnizał sie do 50% przy najwyzszym stopniu zanieczyszczenia. Wyniki, otrzymane przy koncentracji ropy w glebie 100ml/kg są dosyć wysoke, poniewaz w przyrodzie przy takiej koncentracji rosliny practycznie nie rosna, bo nasiona nie zdolne kielkowac sie w warunkach toksycznych, spowodowanych weglowodanami ropy, a rośliny ktorze razmnazają sie wegetatywnie potrzebują dlugiego czasu dla adaptacji. Tak w poprzednich naszych doswiadczeniach rośliny tużycy odnawiali wzrost po upływie miesiący po wysadzeniu Kontrola ( gleba bez ropy) 50ml/kg 100ml/kg Koncentracja ropy naftowej w glebie Rys.1 Procent kiełkowania nasion bobu w podłożu zanieczyszczenia ropą naftowa Nasiona bobu na podłożu zanieczyszczenia ropą naftową zaczynali kiełkowac po upływie 7-10 dni po wysadzaniu i praktycznie nie zmieniali tempów wzrostu w porównaniu ze wzorcem.

180 180 Podsumowanie Jednoroczne wyniki oparte na pomiarach biometrycznych nie upoważniają do formulowania metodycznie poprawnych wniosków. Przeprowadzenie tych badan jest jednak uzasadnione, poniewaz otrzymane wyniki byli bardzo zróznicowane. W warunkach średniego zanieczyszczenia ropą naftową rośliny Vicia faba var. minor utrzymują rostowe wskazniki na poziomie kontrolnych i nieznaczno obnizają ich w warunkach silnego zanieczyszczenia. Otrzymane rezultaty swiaczą o wysokiej funkcjonalnej aktywnosci roślin bobu w warunkach stresu spowodowanego ropową, bowiem cechy te wiazą sie z intensywnością fotosyntezu i wielkościa akumulowanej biomasy. Efektywne kiełkowanie nasion bobu przy wpływie toksycznym weglowodanow ropy swiadczy o odporności tego gatunku do stresu, spowodowanego zanieczyszczeniem ropą naftową. Literatura 1. Звягинцев Д.Г., Добровольская Т.Г., Бабьева И.П. и др Роль микроорганизмов в биогеоценотических функциях почв. Почвоведение, 6: Киреева Н.А., Мифтахова А.М., Кузяхметов Г.Г Рост и развитие сорных растений в условиях техногенного загрязнения почвы. Вестник Башкир- ского ун-та, 1: Цайтлер М.Й Видовий склад угруповань, що формуються як результат заростання територій, забруднених нафтопродуктами. Мат. першої наук. конф. молод. учен. "Наукові основи збереження біотичної різноманітності" Львів: Ліга-Прес. 1: Nicole Merkl, Rainer Schultse-Kraft, Karmen Infante Assessment of Tropical Grasses and Legumes for Phytoremediation of Petroleum-Contaminated Soil. Water, Air and Soil Pollution. 165: Vasse, J.M. and Truchet, G.L The Rhizobium legume symbiosis: observation of root infection by bright field microscopy after staining with methylene blue. Planta, 161: Vicia faba var. minor plants as an object of phytoremediation of oil-polluted soil Summary Usage of plants for phytoremediation of oil-polluted soil improves physical and chemical properties of soil and creates conditions for development of hydrocarbon destructing microorganisms. Among plants which are stable under oil pollution there are species with long roots and legumes. Our previous investigations showed the ability of sedje (Carex hirta L.) plants to adapt to middle levels of oil contamination and to force biodegradation of oil-products in soil. But under higher concentrations of oil in soil sedge plants demanded longer period for adaptation. Vicia faba var. minor plants were used as an object of phytoremediation. Under the middle levels of oil in soil (50ml/kg) plants showed no significant difference in length and width of leaf plates, height of stems in comparison with controls. When grown on higher concentration of oil (100ml/kg) plants decreased that growth parameters. Percent of seed germination of Vicia faba var. minor plants was comparably high even under severe contamination. This is considerable feature of this species, because most of plants can not germinate and develop in such toxic conditions. Kay words: oil pollution Carex hirta, Vicia faba var. minor, growth parameters, seed germination percent

181 181 CYKL ŚWIŃSKI W PRODUKCJI TRZODY CHLEWNEJ Autor: Robert Gołębiewski Opiekunowie Naukowi: dr inż. Stanisław Minta, dr Marek Nowak Studenckie Koło Naukowe Analiz Rynkowych Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, Wydział Rolniczy Pl. Grunwaldzki 24a, Wrocław Słowa kluczowe: trzoda chlewna, cykl świński, świńska górka Wstęp Cykl świński w prosty sposób możemy scharakteryzować następująco: rolnicy hodujący trzodę chlewną obserwują sytuacje na rynku wieprzowiny patrząc przede wszystkim na cenę skupu żywca wieprzowego i porównując potencjalne dochody z kosztami produkcji. W miarę jak cena zaczyna rosnąć, przekraczając próg opłacalności, coraz więcej rolników decyduje się na zwiększenie pogłowia trzody chlewnej. Naturalne opóźnienie pomiędzy czasem podjęcia decyzji o zwiększeniu pogłowia i momentem sprzedaży tuczników wynosi ok. 9 miesięcy (114 dni ciąża i ok. 6 miesięcy chów). Po tym okresie następuje oczywiście wzrost podaży żywca wieprzowego na rynku, co przyczynia się do spadku cen uzyskiwanych przez rolników w skupie. W miarę jak spadają ceny, maleją też zachęty do prowadzenia hodowli i wielu rolników decyduje się na jej ograniczenie, czego widocznym efektem jest spadek pogłowia trzody chlewnej i po pewnym czasie spadek podaży wieprzowiny. Naturalnie przy malejącej podaży wieprzowiny jej cena zaczyna rosnąć i cykl się powtarza [5]. Efekt ten jest zwany świńską górka i cyklicznie powtarza się w Polsce w kolejnych okresach produkcyjnych. Obecnie znaczny wpływ na daną sytuację wywiera cena pasz, podnosząca koszty produkcji. Materiał i Metody W pracy wykorzystano metody tabelaryczną, graficzną oraz opisową [9]. Materiały źródłowe pochodziły ze specjalistycznych opracowań analitycznych i danych GUS. Wyniki Kształtowanie się cykli świńskich przedstawiają dane widoczne w tabeli 1 i na wykresie 1. W tabeli 1 przedstawiono zmiany pogłowia trzody chlewnej w stosunku do ceny w latach na podstawie danych GUS. W końcu lipca 2007 r. pogłowie trzody chlewnej wynosiło 18128,1 tys. sztuk i było o 752,4 tys. sztuk (tj. o 4,0%) niższe od stanu notowanego w analogicznym okresie 2006 r. (wykres 1). W porównaniu z liczebnością stada świń w końcu marca 2007 r. - wyższe o 106,9 tys. sztuk, tj. o 0,6%.

182 182 Trzoda chlewna ogółem w miesiącu lipcu rok tys. sztuk 17105, , , , , , ,1 zł/kg 4,37 3,42 3,28 4,59 3,98 3,92 3,95 Tab. 1 Pogłowie trzody chlewnej ogółem w tys. Szt. oraz ceny skupu żywca wieprzowego zł/kg w miesiącu lipcu (źródło danych GUS) Źródło: GUS 2007, Pogłowie trzody chlewnej według stanu w dniu 31 lipca 2007 Stado loch na chów zmniejszyło się, w porównaniu z lipcem 2006 r., o 89,1 tys. sztuk (o 4,8%) do poziomu 1767,3 tys. sztuk, w tym pogłowie loch prośnych spadło o 47,9 tys. sztuk (o 4,1%) do 1119,0 tys. sztuk. W stosunku do stanu w końcu marca 2007 r. liczba loch na chów spadła o 3,1 tys. sztuk (o 0,2%), w tym liczba loch prośnych zmniejszyła się o 17,9 tys. sztuk, tj. o 1,6%. Pogłowie trzody chlewnej w 2007 roku w stosunku do 2004 wzrosło z 16987,5 tys. sztuk do 18128,1 czyli o 6,71%, przy czym cena w tym samym okresie obniżyła się o 10,63% [4]. Przyglądając się notowaniom cen trzody od 2001 roku nabieramy przekonania o dużej prawidłowości zmian cen trzody na rynku. Zwykle najniższe ceny występują w okresie zimowym, który w tym przypadku rozpoczyna się od początku listopada. W pewnym stopniu taką sytuację wspomaga okres świątecznych zakupów, gdyż przetwórcy mają czas na zgromadzenie tanich zapasów, a popyt wcale nie wzrasta tak znacząco. Poprawa cen następuje zwykle w połowie maja, by najwyższy poziom osiągnąć na początku sierpnia. Dla produkcji trzody chlewnej bardzo ważne są informacje o sytuacji i cenach na rynkach zbóż, ponieważ decydują one w przeważającym stopniu o kosztach produkcji w związku z zakupem pasz. Przykładowo ceny skupu zbóż podstawowych zmniejszyły się

183 183 z 61,54 zł/1 dt w styczniu 2007r. do 54,92 zł/1 dt w lipcu 2007r., ale nadal znacząco przekraczały poziom cen notowanych w analogicznym okresie roku W lipcu 2007 r. ceny skupu zbóż były o 42,3% wyższe od cen z lipca 2006 r. W obrotach targowiskowych ceny zbóż podstawowych wzrosły w ciągu 7 m-cy 2007 r. z 62,40 zł/1 dt w styczniu do 64,94 zł/1 dt w lipcu. Targowiskowe ceny zbóż w lipcu br. były o 55,5% wyższe od notowanych w lipcu przed rokiem. Znaczny wzrost cen zbóż to powód do zmartwień dla producentów trzody chlewnej, bo przy niskich cenach żywca, bardzo rozszerzyły się nożyce cenowe i prowadzenie chowu świń stało się nieatrakcyjne finansowo, a wręcz przynosiło duże straty. O słabnącym zainteresowaniu rolników rozwojem chowu trzody chlewnej świadczyć mogą niższe, w porównaniu z rokiem 2006, targowiskowe ceny prosiąt na chów w roku W lipcu 2007 r. rolnicy otrzymywali przeciętnie ok. 95 zł za 1 prosię, co stanowiło o 10,6% mniej niż w lipcu 2006 r. Pogłowie trzody chlewnej w roku 2007 było niższe niż rok wcześniej w 12 województwach. Najgłębiej, o ponad 10%, zmniejszyło się pogłowie świń w województwach: podlaskim (o 18,5%), małopolskim (o 12,3%) i lubuskim (o 11,1%). W pozostałych 4 województwach pogłowie trzody chlewnej wzrosło, najsilniej w województwie dolnośląskim (o 5,2%) i świętokrzyskim (o 3,3%). O skali rozwarcia nożyc cenowych i spadku opłacalności produkcji świadczy fakt, że w lipcu 2007 r. cena skupu 1 kg żywca wieprzowego równoważyła wartościowo 6,5 kg żyta (wg cen targowiskowych) wobec 10,4 kg w lipcu 2006 roku. Wykres 2. Pogłowie trzody chlewnej ogółem a cena skupu. Źródło: GUS roczniki statystyczne Wpływ na bieżącą sytuację na rynku miał również wprowadzony przez Rosję zakaz importu mięsa z Polski, przede wszystkim na skutek efektu niepokoju, jaki wywołała ta decyzja na rynku. W skali całego kraju realne znaczenie tego czynnika nie było bardzo duże przed wprowadzeniem zakazu na rynek rosyjski trafiało około 9% eksportu mięsa wieprzowego

184 184 z Polski, co stanowi mniej niż 0,7% krajowej produkcji. Obecnie eksport w tym kierunku świata został odblokowany, lecz w ograniczonym stopniu [6]. Wnioski Rolnicy produkują ponad potrzeby, bo często oczekują, że będzie musiała nastąpić interwencja. Natomiast interwencjonizm państwa nie może dać sobie w żaden sposób rady z coraz większą nadwyżką mięsa. Wskutek tego, ARR staje się instytucją, która każdorazowo pożera własny ogon, gdyż w jednej trwającej interwencji, widać już zalążki kolejnej. Skupione wcześniej półtusze wieprzowe, ARR musi gdzieś następnie sprzedać, a przy rozregulowanym rynku jest to bardzo trudne i kosztowne [7]. Sytuacja na polskim rynku mogła by się poprawić przez zwiększenie eksportu, niestety tendencja spadkowa kursu dolara znacząco obniża dochodowość tego posunięcia. Kolejnym problemem są coraz większe ograniczenia (np. w stosowaniu pasz) i kolejne zakazy, prowadzące do podniesienia kosztów hodowli. W zakresie stabilizacji rynku trzody należało by wspierać powstanie organizacji branżowej producentów i przetwórców trzody chlewnej. Jest to ważne, bo rozdrobnienie produkcji rolniczej i przetwórstwa nie sprzyja właściwemu zrozumieniu problemów rynkowych i ich przeciwdziałaniu, a ponadto nie polepsza traktowania przez Rząd [2]. Jednym z instrumentów stabilizujących rynek wieprzowiny mogłaby być giełda żywca. Przykładem takiego działania jest hiszpańska giełda rolno-spożywcza Mercolleida [3]. Nie ocenionym czynnikiem regulacji mogą być również długoterminowe umowy kontraktacyjne, które postrzegane są jako ważny element regulacji rynku trzody. Długofalowa polityka działań oraz planowany system hodowli powinny ustabilizować rynek. Kierunek, w którym podążać powinna produkcja trzody chlewnej, może być łudząco podobny do rynku mleka, a wprowadzenie limitów hodowli mogłoby stać się rozwiązaniem problemów branży. Literatura 1. Agencja Rynku Rolnego lipiec 2004, Biuletyn Informacyjny nr 7 (157). 2. Blicharski T. 2007, Aktualności z POLSUS'a 3. Blicharski T. 2007, Kryzys rynku trzody chlewnej 4. GUS 2007, Pogłowie trzody chlewnej według stanu w dniu 31 lipca Kwaśnicki W. 2002, Cykl świński próba modelowania i analizy. 6. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi luty 2006, Informacja o sytuacji na rynku trzody chlewnej, 7. Papuga J. 2003, Kto jest winien świńskiej górki, Boss rolnictwo 9 (736). 8. Raport o stanie i perspektywach przemysłu rolno-żywnościowego. 9. Stachak S., 1997: Wstęp do metodologii nauk ekonomicznych. Wyd. KiW, Warszawa.

185 185 DYNAMIKA SKŁADNIKÓW BIOGENNYCH W ODCIEKACH DRENARSKICH Z RÓŻNYCH UŻYTKÓW ROLNYCH Autorzy: Sebastian Kaczmarczyk Opiekun: Dr hab. inż. Barbara Wiśniowska-Kielian, prof. AR SKN Rolników, Sekcja Chemii Środowiska Akademia Rolnicza, Wydział Rolniczo - Ekonomiczny Al. A. Mickiewicza 21, Kraków Słowa kluczowe: odcieki drenarskie, składniki biogenne, dynamika Wstęp Woda jest bardzo cennym i odnawialnym surowcem o zmiennych w czasie zasobach, spełniającym wielorakie i podstawowe funkcje w działalności gospodarczej. Te szczególne funkcje wody sprawiają, że konieczna jest nie tylko ochrona jej przed zanieczyszczeniami, ale również racjonalne gospodarowanie jej zasobami. Ochrona ilościowa i jakościowa zasobów wodnych stanowi bowiem integralny element ochrony środowiska. Według aktualnego stanu wiedzy [5] 17 pierwiastków uważa się za niezbędne do wzrostu i rozwoju roślin wyższych, a wśród nich wyróżnia się makroelementy: C, H, O, N, P, S, K, Ca, Mg i Na oraz mikroelementy: Cl, Fe, Mn, Zn, Cu, Ni, Mo i B. Pośród tych pierwiastków na szczególną uwagę zasługują azot i fosfor. One to w zasadniczy sposób wpływają na poziom produkcji rolnej, jak też stanowią poważne zagrożenie dla środowiska naturalnego [17]. Systematyczne nawożenie i chemiczna ochrony roślin połączone z odwadnianiem zmeliorowanych terenów sprzyja przenikaniu substancji chemicznych do wód powierzchniowych, ich skażeniu i wzmaganiu procesów eutrofizacji, zarówno w sieci melioracyjnej, jak i w odbiornikach wód drenarskich. Odpływ substancji biogennych z terenów zlewni do wód powierzchniowych jest kształtowany przez wiele czynników, takich jak: opady, fizjografia oraz sposób zagospodarowania zlewni, zwięzłość, żyzność gleb i warunki klimatyczne [1]. Intensywność i poziom gospodarowania ma istotny wpływ na wielkość migracji substancji organicznych i mineralnych z gleb [1-3]. Dotychczasowe badania dowodzą, że melioracja gleb lekkich intensywnie użytkowanych wywołuje wzrost zanieczyszczenia wód powierzchniowych i gruntowych biogenami [7, 10]. Jak wynika z oceny badaczy [8], około 50% biogenów doprowadzanych do Morza Bałtyckiego pochodzi z działalności rolniczej. Prześledzenie dynamiki substancji biogennych w zlewni jest niezbędnym krokiem do wszelkich działań, zarówno w zakresie ochrony czystości wód, jak i ograniczenia strat w rolnictwie. Celem badań było określenie dynamiki stężeń pierwiastków biogennych w odciekach drenarskich z różnych użytków rolnych w ciągu okresu wegetacyjnego oraz ocena jakości wód drenarskich dla potrzeb identyfikacji ewentualnych zagrożeń składnikami nawozowymi.

186 186 Materiały i metody badań Badania dynamiki składników biogennych przeprowadzono w ciągu okresu wegetacyjnego w 2007 roku na terenie wsi Okrągła położonej w województwie świętokrzyskim. Pod względem geograficznym teren ten zaliczany jest do makroregionu Niecki Nidziańskiej, mezoregionu Niecki Połanieckiej [14]. Do badań pobierano odpływy drenarskie z czterech obiektów, spośród których trzy znajdują się na użytkach rolnych: 1 - na trwałych użytkach zielonych o powierzchni około 6 ha, 2 - na użytku odłogowanym o powierzchni 2 ha, 3 - na gruncie ornym o powierzchni 4 ha, obsianym żytem, 4 - rów melioracyjny będący ciekiem zbiorczym nr 5050, do którego są odprowadzane wszystkie odcieki drenarskie z badanego terenu. Próbki wody do analiz chemicznych pobierano na początku każdego miesiąca z otwartych studni drenarskich o średnicy 1 m oraz z cieku zbiorczego na 824 m. We wrześniu pobrano również próbki opadów atmosferycznych. Wodę do analiz pobierano do szczelnych pojemników szklanych o pojemności 1 dm 3 i przewożono do laboratorium w dniu pobrania celem wykonania analiz. Materiał glebowy pobrano laską Egnera z dwóch poziomów: 0-10 cm i cm. Oznaczono podstawowe parametry fizykochemiczne badanych gleb zgodnie z ogólnie przyjętymi metodami [15]. W odciekach oznaczono zawartość azotanów (N-NO 3 ) metodą kolorymetryczną z kwasem fenylodisulfonowym oraz fosforu ogólnego (P og ) metodą ICP-AES (atomowa spektrometria emisyjna z wzbudzaniem plazmowym) [6]. Wyniki i dyskusja Podstawowe właściwości gleb z poszczególnych użytków na badanym obszarze przedstawiono w tabeli 1. Tab. 1. Charakterystyka gleb badanych użytków Obiekty Użytki zielone Grunt orny Użytek odłogowany Poziomy [cm] Gatunek gleby H 2 O ph KCl Kwasowość hydrolityczna [mmol H kg -1 ] Stopień nasyceni zasadami V [%] 0-10 Glina lekka 6,51 5,31 39,90 94, Glina średnia 6,52 5,37 32,72 94, Piasek słabo gliniasty 5,74 5,05 40,70 89, Piasek luźny 5,37 4,58 52,67 86, Piasek słabo gliniasty 4,03 3,14 73,42 80, Piasek słabo gliniasty 3,92 3,25 78,20 79,9 Jak wynika z obserwacji w terenie i literatury odpływ z sieci drenarskiej występuje okresowo a jego natężenie zależy przede wszystkim od wysokości i rozkładu opadów, przepuszczalności gleby, spadku terenu, temperatury powietrza i rodzaju uprawy [12, 13, 18]. W miesiącach letnich, przy nasilonej wegetacji, wielkość odpływu drenarskiego była bardzo

187 187 niewielka lub notowano nawet całkowity brak odpływu, pomimo intensywnych opadów atmosferycznych. Tab. 2. Klasyfikacja jakości wód powierzchniowych pod względem zawartości azotanów(v) mg N-NO 3 dm -3 Miesiąc III IV V VI VII VIII IX X XI Użytki zielone 13,25 13,10 14,29 19,09 -* -* 4,65 18,14 14,43 Grunt orny 1,69 2,81 1,55 1,50 -* -* 22,55 9,65 1,58 Rów melioracyjny 4,68 5,20 0,33 0,15 0,10 0,03 0,21 0,47 1,62 Użytek odłogowany 8,01 6,24 1,91 0,14 -* -* 24,00 6,81 5,75 Dopuszczalne zawartości w klasach jakościowych kl. I <1,1 kl. II <3,4 kl. III <5,7 kl. IV <11,3 kl. V >11,3 *Nie oznaczono z powodu braku odcieków Zgodnie z danymi przedstawionymi w tabeli 2 zawartość azotanów wodach drenarskich była zróżnicowana, zarówno w czasie, jak i przestrzeni. Ich stężenie wahało się 0,03 mg N- NO 3 dm -3 w wodach rowu melioracyjnego do 24,00 mg N-NO 3 dm -3 w odciekach z gruntu ornego. Jak wynika z przeprowadzonych badań, na stężenie azotanów w wodach drenarskich istotny wpływ miały gatunek gleby oraz rodzaj użytku a także zastosowane nawożenie. Z danych literaturowych wynika, że największe wymycie obserwuje się na glebach piaszczystych, a znacznie mniejsze na glebach gliniastych [12, 13, 18]. Analizując dynamikę azotanów należy zwrócić uwagę na dwa maksima ich zawartości w odciekach drenarskich, przypadające na początek okresu wegetacji, jak i na okres pozbiorowy. Uważa się powszechnie, że wiosenny nadmiar azotu azotanowego w wodzie gruntowej pochodzi głównie z niewykorzystanego przez rośliny azotu wprowadzonego z nawozami mineralnymi i naturalnymi do gleby oraz w wyniku mineralizacji próchnicy [7, 16]. Natomiast w okresie pozbiorowym nasila się proces mineralizacji materii organicznej, uwolniony jon amonowy ulega szybko nitryfikacji, w wyniku czego azotany(v) nagromadzają się w glebie. Jesienią proces ten zbiega się z obfitymi opadami atmosferycznymi, skutkiem czego niezwiązany i niewykorzystany azot przemieszcza się stosunkowo szybko w profilu glebowym, zagrażając wodzie gruntowej [11, 12, 16]. Wody z rowów melioracyjnych zawierają znacznie mniej azotanów niż wody z drenów, ponieważ w wodach z rowów melioracyjnych zachodzą procesy mineralizacji materii organicznej oraz denitryfikacji i sorpcji biologicznej azotanów [1, 4, 7]. Przeciętne stężenia azotanów w wodach z użytków rolnych i cieku zbiorczego zwiększały się następująco: rów melioracyjny < grunt orny < odłóg < użytki zielone. Ten nietypowy układ wynika ze stosowania znacznych ilości gnojowicy w systemie nawożenia użytków zielonych. Powoduje to wypukiwanie związków azotu zawartych w gnojowicy wraz z wodami opadowymi do wód drenarskich. Może to tłumaczyć dużą zawartość azotanów w odciekach drenarskich z użytków zielonych.

188 188 Jakość wód drenarskich i rowu melioracyjnego oceniono w oparciu o dopuszczalne zawartości azotanów określone w dyrektywie azotanowej [21] oraz kryteria dla monitoringu wód powierzchniowych [20]. Dyrektywa azotanowa dopuszcza zawartość azotanów(v) w wodach do picia odpowiadającą 11,3 mg N-NO 3 dm -3. Biorąc pod uwagę to kryterium, najgorszą jakość wód miały odcieki z użytków zielonych i jedynie we wrześniu zawartość w nich azotanów nie przekraczała dopuszczalnej normy. Wody rowu melioracyjnego w całym okresie badań zawierały ilości azotanów spełniające kryterium dyrektywy azotanowej. W odciekach z pozostałych użytków przekroczenie tego kryterium nastąpiło w okresie pozbiorowym. W świetle kryteriów dla wód powierzchniowych największy udział wód I i II klasy jakości zanotowano w przypadku odcieków z użytku ornego i rowu melioracyjnego, natomiast największy udział wód V klasy jakości w ciągu okresu wegetacyjnego miały odcieki drenarskie z użytków zielonych. Zawartość azotanów w opadach atmosferycznych pobranych we wrześniu wynosiła średnio 0,05 mg N-NO 3 dm -3 i była zbliżona do ich stężeń stwierdzanych w opadach z rejonów niezanieczyszczonych [9]. Wymywanie azotanów(v) z atmosfery nie spowodowało zatem zwiększonego zanieczyszczenia odcieków, a nawet mogło rozcieńczać wodę w cieku zbiorczym. Fosfor ma duży wpływ na eutrofizację wód. Już niewielkie stężenie fosforu (0,005 0,01 mg P dm -3 ) wywołuje nadmierny rozwoju glonów [11, 12, 18]. Źródłem większości związków występujących w wodzie jest działalność człowieka oraz naturalne procesy wietrzenia minerałów fosforowych. W ciągu okresu wegetacyjnego w odciekach ze wszystkich obiektach nie zanotowano większych zawartości fosforu ogólnego, który najprawdopodobniej pochodził z mineralizacji związków organicznych [4, 10, 18]. Jedynie we wrześniu w odciekach drenarskich z użytków zielonych i gruntu ornego oraz w wodach rowu melioracyjnego odnotowano podwyższone zawartości związków fosforu (tab. 3). Tab. 3. Klasyfikacja jakości wód powierzchniowych pod względem ogólnej zawartości P Miesiąc III IV V VI VII VIII IX X XI mg P dm -3 Użytki zielone 0,033 0,020 0,036 0,054 -* -* 0,168 0,018 0,003 Grunt orny 0,054 0,054 0,098 -* -* -* 0,082 0,045 0,069 Rów melioracyjny 0,034 0,029 0,049 0,023 0,045 0,023 0,086 0,023 0,005 Użytek odłogowany 0,049 0,060 0,033 0,026 -* -* 0,065 0,020 0,002 Dopuszczalne zawartości w klasach jakościowych kl. I <0,08 kl. II <0,17 kl. III <0,30 kl. IV <0,44 kl. V >0,44 *Nie oznaczono z powodu braku odcieków Wymywanie fosforu z gleb zachodzi w bardzo małym stopniu z uwagi na łatwość uwsteczniania jego połączeń i małą zawartość próchnicy, które nie sprzyjają mobilności fosforu. Wyższe zawartości fosforu odnotowano w okresie pozbiorowym. Prawdopodobnie miało to związek z wystąpieniem obfitych opadów atmosferycznych, które spowodowały wymycie

189 189 rozpuszczalnych związków organicznych [1, 4]. Badania własne potwierdzają twierdzenie o słabym przemieszczaniu się fosforu z gleb do wód drenarskich i wód powierzchniowych [1, 7]. Produkcja roślinna w rejonie badań nie stanowi więc zagrożenia zanieczyszczenia wód związkami fosforu. Przeciętne stężenie fosforu w odciekach drenarskich zwiększało się następująco: rów melioracyjny < użytek odłogowany < użytki zielone < grunt orny. Oceny jakościowej wód drenarskich dokonano w oparciu o klasyfikację jakościową dla wód powierzchniowych [20, 21]. Przez większość okresu wegetacyjnego odcieki drenarskie zakwalifikowano do klasy I wód bardzo dobrej jakości, tylko we wrześniu odcieki z gruntów ornych i użytków zielonych oraz wody rowu melioracyjnego zakwalifikowano do klasy II wód dobrej jakości (tab. 3). Wnioski 1. Maksymalne stężenia azotu azotanowego w odciekach drenarskich stwierdzono jesienią po zakończeniu wegetacji oraz wiosną w początkowym okresie rozwoju roślin. 2. Stężenie biogenów w kolejnych terminach poboru próbek było na ogół wyższe w odciekach drenarskich niż w wodach rowu melioracyjnego. 3. Małe zawartości fosforu ogólnego w odciekach drenarskich świadczą o słabym przemieszczaniu się tego pierwiastka z gleb do wód. 4. Uwzględniając zastosowane kryteria oceny jakości wód, największy udział wód złej jakości (klasy V) odnotowano w przypadku odcieków z użytków zielonych, a największy udział wód o bardzo dobrej jakości (klasy I) stwierdzono w wodach cieku zbiorczego. Literatura 1. Balcerska M., Taylor R Bilans związków biogennych na wybranych polderach Żuławach Wiślanych. Wiadomości IMiGW, XXXI, 4, Borowiec S., Zabłocki Z Współdziałanie czynników kształtujących stężenia składników w odciekach drenarskich. Zesz. Nauk. AR w Szczecinie 124, Rolnictwo, XL, Czekalski A., Krawczyk Z Wymywanie ważniejszych składników nawozowych przez wody spływające do drenów. Rocz. AR w Poznaniu, CXXXIII, Filipek T., Skowron P Dynamika zawartości azotanów i fosforu w wodach drenarskich. Zesz. Prob. Post. Nauk. Rol., 460, Gorlach E., Mazur T Chemia rolna. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa, 348 s. 6. Hermanowicz W., Dojlido J., Dożańska W., Koziorowski B., Zerbe J Fizyczno chemiczne badania wody i ścieków. Wyd. Arkady, Warszawa. 7. Igras J Zawartość składników mineralnych w wodach drenarskich z użytków rolnych w Polsce. Monografie i rozprawy naukowe IUNG Puławy, Ilnicki P Przyczyny, źródła i przebieg eutrofizacji wód powierzchniowych. Przegl. Komunal., 2, Jóźwiak M., Kozłowski R Właściwości fizykochemiczne i chemiczne opadów atmosferycznych w Górach Świętokrzyskich. Przegląd Geologiczny, 11, Koc J., Szymczyk S., Procyk Z Czynniki kształtujące wymywanie azotu, fosforu i potasu z gleb uprawnych. Zesz. Probl. Post. Nauk. Rol., 467, Koc J., Solarski K Wpływ systemów drenarskich na wymywanie związków azotu i fosforu ze zlewni użytkowanych rolniczo. Woda Środowisko Obszary Wiejski, 6, 1, Koc J., Rafałowska M., Skwierawski A Wpływ gospodarowania rolniczego na odpływ azotu mineralnego z wodami. Zesz. Prob. Post. Nauk. Rol., 513,

190 Koc J., Ciećko C., Janicka R., Rochwerger A., Solarski K Wpływ wysokości opadu na wymywanie substancji organicznych i mineralnych z gleb uprawnych. Zesz. Prob. Post. Nauk. Rol., 456, Kondracki J Geografia Polski: mezoregiony fizyczno-geograficzne. Wyd. Nauk PWN, Warszawa, 278 s. 15. Lityński T., Jurkowska H., Gorlach E Analiza chemiczno rolnicza. Wyd. Nauk PWN, Warszawa. 16. Łabętowicz J Skład chemiczny roztworu glebowego w zróżnicowanych warunkach glebowych i nawozowych. Rozprawa habilitacyjna. Rozwój SGGW, Pietrzak S Woda Środowisko Obszary Wiejskie, 3, 1, Smoroń S., Kopeć S., Misztal A Dynamika azotanów w wodach infiltrujących przy różnych uprawach rolniczych. Zesz. Probl. Post. Nauk. Rol., 440, Uchma W Bilans biogenów w agroekosystemach Wielkopolski w aspekcie ochrony jakości wód na przykładzie Samicy Stęszewskiej. Wyd. AR w Poznaniu, Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 lutego 2004 r. w sprawie klasyfikacji dla prezentowania wód powierzchniowych i podziemnych, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu tych wód. Dz. U. Nr 32, 2004, poz Dyrektywa Rady z dnia 12 grudnia 1991 r. dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego. 91/676/EWG. DYNAMICS OF BIOGENIC ELEMENTS IN DRAINAGE WATER FROM DIFFERENT AGRICULTURAL USES Summary Key words: drainage water, biogenic elements, dynamics Quantitative and qualitative protection of water resources is an integral element of environment protection. Systematic fertilization and chemical plant protection connected with dewatering of drainage grounds favours penetration of chemical substances to surface water, their pollution and intensify of water eutrophication both of draining network and drainage receiver. Nitrates content of drainage water was diversified both in time and space. Their concentration oscillates from 0.03 mg NO 3 -N dm -3 in drainage ditch water to mg NO 3 -N dm -3 in drainage water from ploughland. Obtained results showed that nitrates concentration of drainage water was significantly affected by soil type, kind of agricultural use and applied fertilization, especially liquid manure. Drainage water did not show high total phosphorus contents during the vegetation period and ranged from to mg P dm -3. It was probably an effect of organic compounds mineralization.

191 191 FIZJOLOGICZNA REAKCJA NASION SAŁATY (LACTUCA SATIVA L.) TRAKTOWANYCH EFEKTYWNYMI MIKROORGANIZMAMI (EM) Autorzy: Agnieszka Dobrowolska, Katarzyna Rubinowska, Władysław Michałek Opiekun: dr hab. Władysław Michałek prof. nadzw. Akademia Rolnicza w Lublinie Katedra Fizjologii Roślin, Wydział Ogrodniczy Ul. Akademicka 13, Lublin słowa kluczowe: efektywne mikroorganizmy (EM), sałata, siła kiełkowania, energia kiełkowania WSTĘP Efektywne mikroorganizmy (EM) to biopreparat, w skład którego wchodzą bakterie fotosyntetyczne, bakterie kwasu mlekowego, promieniowce, drożdże oraz grzyby [1]. EM należą do substancji biologicznie czynnych poprawiających zdrowotność roślin, zwiększają także dostępność składników pokarmowych, podnoszą skuteczność działania nawozów organicznych, poprawiają fizyczne oraz chemiczne właściwości gleby stymulując poprzez to wzrost i rozwój roślin [4]. EM wspierają także procesy rozpowszechniania pożytecznych mikroorganizmów znajdujących się w rizosferze roślin. Przyczyniają się również do rozpuszczania związków trudno dostępnych dla roślin zwiększając ich przyswajalność. Znane jest ich hamujące działanie na rozwój organizmów chorobotwórczych i szkodników, stosowane nalistnie ograniczają np. rozwój zarazy ziemniaka [4], stosowane doglebowo zmniejszają porażanie bulw ziemniaka [1]. Dotychczas przeprowadzone badania wykazały, że preparat EM stosowany do przedsiewnego traktowania nasion istotnie wpływał również na jakość i zdrowotność materiału siewnego roślin warzywnych [3]. Dlatego też ze względu na ograniczone możliwości stosowania nawozów i środków ochrony roślin w rolnictwie ekologicznym zastosowanie preparatu EM wydaje się być szczególnie cenne. Tym bardziej, że EM mogą stanowić alternatywę dla stosowanych dotąd standardowo zapraw chemicznych, pozwalają także ograniczyć lub zastąpić pestycydy w uprawie roślin, co korzystnie wpłynie na wartość biologiczną uzyskanej biomasy [3]. Wartość zdrowotna i dietetyczna warzyw liściowych jest także w naszym kraju coraz bardziej doceniana. Świadczy o tym obserwowany w ostatnich latach, wzrost spożycia sałaty, a zwłaszcza odmian sałaty kruchej. W związku z tym podjęto badania, których celem było określenie optymalnego stężenia roztworu EM-Farming dla kiełkowania nasion sałaty. Obiektem badań była sałata krucha odmiana Beata oraz sałata masłowa odmiana Edyta Ożarowska. MATERIAŁY I METODY Badania wykonano w fitotronie Katedry Fizjologii Roślin AR w Lublinie. W okresie od 6 października 2007 roku do 31 stycznia 2008 roku przeprowadzono cykl doświadczeń,

192 192 w których roślinami eksperymentalnymi były dwie odmiany sałaty: Beata (sałata krucha) oraz Edyta Ożarowska (sałata masłowa). W wykonanym eksperymencie na płytki Petriego, które wyłożone były bibułą filtracyjną, wykładano po 30 nasion. Następnie do każdej płytki zaaplikowano po 5 ml roztworu EM- Farming w następujących stężeniach: 2,5%, 10% oraz 20%. W serii kontrolnej kiełkowanie nasion przeprowadzono w wodzie destylowanej. Eksperyment prowadzono w fitotronie przy temperaturze powietrza ok. 16 C w dzień i ok. 14 C w nocy. Długość dnia wynosiła 10 godzin. Wilgotność bibuły w płytkach regularnie kontrolowano i w miarę potrzeby wprowadzano określoną ilość wody destylowanej, która zapewniała utrzymanie właściwej wilgotności. Doświadczenie składało się z 4 serii, a każda składała się z 5 powtórzeń po 30 nasion w każdym. Po 4 dniach kiełkowania, zgodnie z terminem zalecanym przez ISTA [4] dla tego gatunku, wyznaczono energię kiełkowania, zaś po 10 dniach wyznaczono siłę kiełkowania licząc nasiona skiełkowane i nieskiełkowane. Ponadto w poszczególnych seriach eksperymentu przeprowadzono ocenę biologiczną siewek posługując się klasyfikacją ISTA. Zgodnie z nią kiełki i siewki zdrowe, nieuszkodzone i zdolne do dalszego rozwoju zalicza się do kiełków, czy siewek normalnych i biologicznie wartościowych. Kiełki, czy siewki uszkodzone, zdeformowane i wykazujące obniżoną gotowość i zdolność do dalszego rozwoju zalicza się do 6 kategorii [2]. Ponadto dla wszystkich siewek uzyskanych w poszczególnych wariantach eksperymentu oznaczono takie cechy biometryczne jak długość korzenia i pędu. Na podstawie tych cech obliczono indeks pędu do korzenia (I p/k ) oraz współczynnik RRL - relatywną długość korzenia. Uzyskane dane liczbowe przedstawiono w tabelach 1, 2 i 3 oraz na rys. 1. WYNIKI Wyniki uzyskane z przeprowadzonego eksperymentu wskazują, że zastosowanie roztworu EM Farming w zależności od stężenia wpłynęło na kiełkowanie, długość korzeni oraz na długość pędów. Stwierdzono, że nasiona odmiany Beata potraktowane roztworem EM Farming o stężeniu 2,5% charakteryzowały się największą energią i siłą kiełkowania. W tych warunkach wykiełkowało 87% nasion tej odmiany (tab.1). Natomiast u odmiany Edyta Ożarowska zaobserwowano, że energia kiełkowania była mniejsza o 6% niż u odm. Beata, ale siła kiełkowania była na tym samym poziomie. Niższe wartości dotyczące zarówno energii jak i siły kiełkowania uzyskano przy stosowaniu EM w stężeniu 10% i wynosiły one u odmiany Beata odpowiednio: 80% i 73%. U odmiany Edyta Ożarowska zdolność nasion do szybkiego kiełkowania, a tym samym ich żywotność była w tych warunkach całkowicie zahamowana o czym świadczy procent skiełkowanych nasion. Natomiast siła kiełkowania wskazująca na liczbę nasion żywych, które wytwarzają normalnie wykształcone kiełki była na poziomie 64%. Najbardziej niekorzystny wpływ na oba parametry miał roztwór stosowanego biopreparatu

193 193 o stężeniu 20%. W tych warunkach u odmiany Edyta Ożarowska żywotność była bardzo niska, a siła kiełkowania była na poziomie 30% (tab.1). U odmiany Beata oba parametry kształtowały się na niskim poziomie, odpowiednio 13% i 11% (tab. 1) Należy podkreślić także fakt, że większość z tych nasion należała do grupy siewek uszkodzonych, zdeformowanych oraz wykazujących ograniczoną gotowość i zdolność do dalszego rozwoju, dlatego też zostały zakwalifikowane do 2 i 3 grupy u odmiany Edyta Ożarowska oraz 4 i 5 u odmiany Beata. Stężenie roztworu miało także wpływ na wartości parametrów dotyczące długości korzenia i pędu oraz stosunku pędu do korzenia. Stwierdzono, że im większe stężenie roztworu tym krótszy korzeń w porównaniu do długości korzeni serii kontrolnej. U obu odmian zaobserwowano zmniejszenie długości korzenia oraz długości pędu, przy czym bardziej niekorzystna tendencja wystąpiła u odmiany Edyta Ożarowska. Świadczą o tym otrzymane wyniki dotyczące wartości wskaźnika I p/k oraz RRL (tab.3) Stwierdzono ponadto, że roztwór EM-Farming o stężeniu 20% spowodował całkowite zahamowanie wzrostu siewek, co obserwowano u odmiany Edyta Ożarowska oraz znaczne ograniczenie długości korzenia i pędu u odmiany Beata Natomiast wraz ze spadkiem długości korzenia wzrastała wartość indeksu pędu do korzenia (tab.2, rys.1). Tab.1 Kiełkowanie nasion sałaty traktowanych roztworami EM o zróżnicowanych stężeniach Stężenie roztworu EM (%) Kiełkowanie nasion sałaty Odmiana Beata Odmiana Edyta Ożarowska Siła Energia Siła kiełkowania kiełkowania kiełkowania (%) (%) (%) Energia kiełkowania (%) Kontrola , Tab.2 Średnia długość korzenia i pędu u siewek sałaty Stężenie roztworu EM (%) Średnia długość korzenia (cm) Odmiana Beata Średnia długość pędu (cm) Odmiana Edyta Ożarowska Średnia Średnia długość długość pędu korzenia (cm) (cm) Kontrola 2,83 0,2 2,82 0,18 2,5 2,82 0,25 1,83 0, ,7 0,1 0,9 0, ,9 0,1 - - Tab.3 Wartość współczynnika I p/k i RRL siewek sałaty w zależności od stężenia biopreparatu EM (wartości średnie z cyklu badań)

194 194 Stężenie roztworu EM (%) Odmiana Beata Odmiana Edyta Ożarowska I p/k [cm] RRL (%) I p/k RRL (%) Kontrola 0, , ,5 0, , , , , ,5 2 1,5 1 0,5 dł.korzenia 'Beata' dł.łodygi 'Beata' dł.korzenia 'Edyta' dł.łodygi 'Edyta' 0 kontrola 2,50% 10% 20% Rys.1. Średnia długość korzenia i pędu siewek sałaty odmiany Beata oraz Edyta Ożarowska w zależności od stężenia preparatu EM-Farming WNIOSKI Uzyskane wyniki pozwoliły na sformułowanie następujących wniosków: 1. Wzrost stężenia roztworu EM-Farming powodował hamowanie kiełkowania nasion obu odmian sałaty o czym świadczą uzyskane wartości energii i siły kiełkowania. 2. W warunkach przeprowadzonego eksperymentu odmiana Beata wykazała mniejszą wrażliwość na stosowane stężenia biopreparatu EM-Farming w porównaniu z odmianą Edyta Ożarowska 3. Stwierdzono, że w zależności od stężenia EM-Farming współczynnik I p/k wzrastał u obu odmian natomiast odwrotną tendencję zaobserwowano przy kształtowaniu się współczynnika RRL. Literatura 1. Boligłowa E Ochrona ziemniaka przed chorobami I szkodnikami przy użyciu efektywnych mikroorganizmów (EM) z udziałem ziół. Wybrane zagadnienia ekologiczne we współczesnym rolnictwie, Monografia tom 2, Poznań, Grzesiuk S., Kulka K Fizjologia i biochemia nasion. PWN, Warszawa. 3. Higa T Effective Microorganisms, concept and recent advances in technology. Proceedings of the Conference on Efective Microorganisms for a sustaible agriculture and environment. 4 th International Conference on Kyusei Nature Farming. Bellingham-Wahington USA. p ISTA RULES Seed Sci. Technol. 13, 1-2.

195 Janas R., Grzesik M Wpływ preparatu na jakość i zdrowotność nasion wybranych gatunków roślin warzywnych i leczniczych., Piskier.T Journal of Research and Applications in Agricultural Engineering., vol.51(2), PHYSIOLOGY REACTION OF LETTUCE SEEDS (LACTUCA SATIVA L.) ON EM Key words: effective microorganisms (EM), lettuce, strength of germination, energy of germination SUMMARY The influence of EM-Farming preparat on seeds germination was assign. 2,5 per cent EM concentration had beneficial effect on seeds germination strength and energy in both lettuce cultivars. Application biopreparat on concentration 20 per cent was observed to inhibit the both parameters. Influence of EM concentration on root length and ratio between root length and shoot was also observed. 10 per cent concentration of EM-Farming caused seeds to stop growing in Edyta Ożarowska cultivar and inhibit root length and shoot length in Beata cultivar. In presented experiment the influence of EM concentration on Beata cultivar was greater than on Edyta Ożarowska cultivar.

196 196 INDUKCJA ANDROGENEZY U WYBRANYCH GENOTYPÓW KUKURYDZY W KULTURZE PYLNIKÓW Autorzy: Ewelina Zielinska, Ilona Walasek Opiekunowie: dr inż. Renata Galek, mgr inż. Kamila Kozak Katedra Hodowli Roślin i Nasiennictwa Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Wstęp Uzyskanie linii podwojonych haploidów u wielu gatunków roślin uprawnych przyśpieszają cykl hodowlany, dlatego też znalazły one praktyczne zastosowanie na świecie w uprawie ryżu, jęczmienia, pszenżyta, pszenicy i kukurydzy. W Polsce jednak najmniej zaawansowane są prace nad kukurydzą, a zwłaszcza metoda kultur pylnikowych i izolowanych mikrospor. Ciągle udoskonalane metody dotyczą uzyskiwania linii DH poprzez eliminacje chromosomów w krzyżowaniach oddalonych, androgenezy i gynogenezy. W celu zaindukowania tego procesu wykłada się na pożywkę wzrostową w kulturze in vitro całe pylniki lub izolowane mikrospory. W naturalnych warunkach mikrospory rozwijają się w ziarna pyłku, natomiast w kulturze in-vitro zostają one pobudzone do wzrostu somatycznego. Powstają struktury wielokomórkowe, z których poprzez androgenetyczne zarodki lub kalus różnicują się haploidalne rośliny. Efektywność procesu androgenezy zależy od wielu czynników: od genotypu wyjściowego kondycji fizjologicznej roślin wyjściowych odpowiedniego stadium rozwoju mikrospor przedwstępnych warunków traktowania ściętych kwiatostanów metod indukcji i warunków prowadzenia samej kultury in vitro dostępności pyłku i łatwości jego obróbki Celem przeprowadzenych badań była indukcja rozwoju mikrospor w celu uzyskania linii haploidalnych kukurydzy przy wykorzystaniu kultur pylników. Materiał i metody założenia doświadczenia Materiał do prac stanowiły 3 genotypy kukurydzy udostępnione przez HRR Nasiona Kobierzyce (SO 22, SO 23, SO 12 ). Przed pobraniem wiech z pola należało ustalić stadium rozwojowe mikrospor. Pobrano kwiaty (w kilku terminach) ze szczytowej części wiech i określono w warunkach laboratoryjnych stadium rozwoje pyłku. Jeżeli większość mikrospor była w późniejszym jednojądrowym stadium lub wczesnym dwujądrowym, cała wiecha była gotowa do pobrania.

197 197 Dla analizowanych genotypów najlepiej było pobierać wiechy tuż przed otwarciem się pochwy liściowej lub tylko z lekko otwartą. Wiechy po pobraniu z pola przechowywano przez 3 dni w temperaturze 6-7 C, następnie przeprowadzono sterylizację materiału sublimatem 0,1% przez 8 minut. Kolejnym etapem była izolacja pylników i wyłożenie na pożywkę indukcyjną (190 ind). Po zaobserwowaniu zmian na powierzchni pylników (zgrubienia) po pierwszych 2,3 lub 4 tygodniach od momentu założenia kultury pylniki pasażowano na pożywkę regeneracyjną bez regulatorów. Od momentu założenia kultury co 3-4 tygodnie pobierano po 5 pylników i utrwalano je w celu stwierdzenia, czy zastosowane podłoża sprzyjają rozwoju mikrospor. Pylniki przed obserwacją macerowano w roztworze pektynazy i po uprzednim umieszczeniu na szkiełku podstawowym oraz wybarwieniu acetokarminem obserwowano pod mikroskopem. Wyniki Ocena indukcji procesu androgenezy w kulturze izolowanych pylników na bazie obserwacji makroskopowych i mikroskopowych. Obserwacje makroskopowe Rys. 1 Pierwsze makroskopowe zmiany na pylnikach obserwowano po 3-4 tygodniach kultury w postaci pojawiających się zgrubień i narośli żółtego koloru (Rys.1) Obserwacje mikroskopowe - analiza wybranych obiektów (SO 22, SO 23, SO 12 ) a) SO 22 Pylniki zostały pobrane i umieszczone w pożywce indukcyjnej. Po ok. 6 tygodniach pylniki pasażowano na pożywkę regeneracyjną, a następnie w 3 kolejnych terminach utrwalono ( , , ). Wśród pylników utrwalonych dominowały pylniki normalne, bez zgrubień, koloru brązowego bądź żółtego. Dodatkowo zaobserwować można było obecność kalusa i korzonków zarodkowych. Ponad 70% mikrospor było w trakcie podziałów, a struktury zarodkopodobne były zróżnicowane na: całe ziarna wypełnione dzielącymi się komórkami,

198 198 ziarna częściowo wypełnione dzielącymi się komórkami, struktury wychodzące z egzyny( w małych ilościach). Zaobserwowano także nieliczne puste egzyny. Obecność zarodków poza mikrosporami w większości pylników była znaczna i przewyższała 10. Twory zarodkopodobne wrośnięte w pylnik jak i pływające w jego pobliżu obserwowane po rozgnieceniu preparatu miały kształt zróżnicowany na część liścieniową i korzeniową, a także występowały obiekty bezkształtne zarówno małe jak i duże. Obserwacja pylników, które zostały utrwalone przyniosły analogiczne wyniki. Natomiast wśród pylników utrwalonych było znacznie mniej zarodków poza mikrosporą, a także (szczególnie w przypadku jednego) mniej komórek w mikrosporze. Poza tym zróżnicowanie morfologiczne zarodków przedstawiało się podobnie jak w obserwacjach poprzednich. b) SO 12 Postępowanie z pylnikami analogiczne jak w punkcie poprzednim. Pobrane zostały i utrwalone w trzech terminach ( , , ). Wśród pylników utrwalonych przeważały pylniki normalne, bez zgrubień, barwy brązowej, bądź żółtej. Prawie 100% mikrospor było w trakcie podziałów, natomiast struktury zarodkopodobne zróżnicowane były na: całe ziarna wypełnione dzielącymi się komórkami, ziarna częściowo wypełnione dzielącymi się komórkami tworzącymi kuliste struktury, struktury wychodzące z egzyny. Zarodki poza mikrosporami stanowiły dużą część, a ich liczba znacznie przewyższała 10. Struktury zarodkopodobne były duże, zróżnicowane na część liścieniową i korzeniową. a także bezkształtne. Wyniki z obserwacji pylników utrwalonych były podobne, różniły się jedynie wielkością tworów zarodkopodobnych- w tym przypadku dominowały zarodki małe. Obserwacja pylników utrwalonych przyniosła wyniki podobne jak w przypadku tych, które zostały utrwalone Jedynie obecność zgrubień na powierzchni pylnika była cechą różniącą te dwie obserwacje. c) SO 23 Pobranie pylnków jak w przypadku wyżej wymienionych obserwacji nastąpiło , dalsze postępowanie również analogiczne. Pylniki utrwalono w 3 terminach , , Materiał utrwalony , to pylniki twarde, bez zgrubień koloru brązowego lub żółtego, poza tym zaobserwowano obecność korzonków zarodkowych.

199 199 Mikrospory w trakcie podziału stanowiły ponad 70%. Struktury zarodkopodobne zróżnicowane były na: całe ziarna wypełnione dzielącymi się komórkami, ziarna częściowo wypełnione dzielącymi się komórkami tworzącymi struktury kuliste i pierścieniowate, struktury wychodzące z egzyny, a ich liczba znacznie przewyższała 10. Zaobserwowano również puste egzyny. Twory zarodkopodobne wrośnięte w pylnik, jak i pływające w jego pobliżu były zróżnicowane, występowały obiekty bezkształtne - małe jak i duże, a także fragmenty oderwane od większej całości. Obserwacje pylników utrwalonych a także z przyniosły analogiczne wyniki. Wnioski 1. Zastosowana kultura izolowanych pylników prowadziła do uformowania zarodków ze zróżnicowaniem ich na zawiązki liści i korzeni. 2. Największe zmiany obserwowano w pierwszych 3-5 tygodniach kultury, a potem tempo wzrostu uległo zahamowaniu. 3. Sugeruje to o wprowadzeniu modyfikacji do składu pożywek regenerujących a także zmian warunków termicznych lub oświetleniowych. Androgenesis induction of choosen Zea mays genotypes using anthers culture Summary The Zea mays L. belongs to plants which are difficult to induce microspores regeneration in to plants in vitro culture, expecially using anthers culture. So far, no production techniques have been developed at Polish breeding. Such methods would contribute to progress in practical plant breeding. Choosen genotypes of corn were studied. Anthers were used as study material. Before collecting flower buds (plants growing in field conditions) development stages of pollen grains were determined. When in laboratory conditions, flowers buds were sterilized in HgCl 2, a then isolated anthers placed on sterile medium. In the first phase 190 IND were used. After further 25 days of culture some part of anthers were fixed, macerated and dyed in acetocarmine. Microscope observation of all studied objects showed occurrence of multicellular microspores, which testifies induction of cellular division. Besides, among the analyzed pollen grains of Zea mays multicellular structures resembling embryos at globular and heart stage were found. Key words: Zea mays, anther culture, multicellular embryos

200 200 INFLUENCE OF EMISTIM С AND AGROSTIMULIN ON THE PRODUCTIVITY AND QUALITY OF GARDEN-STUFFS OF PEPPER SWEET Halyna Zakalyk*, Daria Verbenets**, Olga Terek***, Lviv institute MAUP, Lviv, Levytskyj St. 11A,7 phone. ( ) , ** Shevchenko secondary school 3 of Yavoriv, Lviv region *** Ivan Franko National University of Lviv, Hruhevskyj St. 4, 79005, Lviv, Ukraine phone. ( ) , The modern practice of agriculture needs new technologies, that in the first time would be ecologically safe and also would have a low prime price and stimulate potential possibilities of plants. The regulators of growth and development of plants, which were created on the base of institute of bioorganic chemistry and petrol chemistry NAC of Ukraine answer all of the above enumerated requirements. Among them are widely inculcated agrostimulin and emistym C [1]. It s known that emistym C and agrostimulin are little toxic matters of the third and fourth classes of danger and don t have negative influence on microflora of soil, also they quickly transform by ground microorganisms. They were tested on many plants. It is shown that they stimulate growth of plants, increase activity of exchange processes and increase the productivity of plants. At the same time it is marked that they have sort- and kind specific activity. That s why it s necessary to probe their influencing on concrete cultures. Purpose. The purpose of our work was to study physiological and biochemical indexes of plants of pepper sweet under the actions of emistim C and agrostimulin. In the conditions of the ground culture. To achieve the purpose, such tasks were given: to probe the influence of emistym C and agrostimulin on contain of carbohydrates in the garden-stuffs of plants of pepper sweet; to probe action of emistym C and agrostimulin on accumulation of ascorbic acid in the garden-stuffs of the probed plants; to research the contain of nitrates in the garden-stuffs of plants of pepper sweet under the actions of emistym C and agrostimulin. The object of research: plants and garden-stuffs of the pepper sweet of sort Gift of Moldova. The article of research: morphological-physiologically features of plants and gardenstuffs of pepper sweet under the influence of regulators of growth.

201 mg/g fresh matter 201 Research methods for the exposure of physiological and biochemical changes which arose up in the plants of pepper sweet under the actions of growth regulators were used such methods, as photometric, ionometric, titrometric and mathematically statistical treatment of results of researches. The seed of pepper sweet was reared in the cups of Petri in a dark thermostat on solutions of agrostimulin and emistym C (accordingly 1,0:10-8 by volume breeding, variant of Ag and variant of Eс) at the temperature of 24±1 С. The concentration of probed matters was set in our previous researches. Germinated plants, reared on the distilled water served as control. Hard sterilization of seed wasn t conducted with a purpose by the receiving of plants, maximally close to the natural terms. From fifth day germinated plants carried in containers with soil, where they were reared till 43 day. After that plants were landed in the opened soil. Researches were conducted in Yavoriv L viv region. According to our researches emistym С and agrostymulin promoted faster growth of plants, increased thickness of stem and saving normal gabitus of plants of pepper sweet. At the same time the area of leaves increased as well. Also results of our researches showed that emistym C and agrostimulin had a positive influence on fruiting of plants of pepper sweet. 2,00 1,80 1,60 1,40 1,20 1,00 0,80 0,60 0,40 0,20 0,00 Control Emistym C Agrostymulin Pic. 1. The contain of carbohydrates in garden-stuffs of plants of pepper sweet under the action of emistim С and agrostimulin The main consumer value of most vegetables, include with pepper sweet, is determined mainly by presence of carbohydrates and vitamins in them. Vegetables don t contain much carbohydrates as usual: a pepper is mainly contained by 3-5% carbohydrates [2]. Accordingly to the getting results, the regulators of growth emistym C and agrostimulin stimulated the increase of contain of carbohydrates in the garden-stuffs of plants of pepper sweet accordingly for 53 and 52% in relation to a control variant. It s known that ascorbic acid plays an important role in many oxygenation-renewing processes of human organism. In particular at oxygenation of tyrosine, takes part in the

202 mg/kg fresh matter mg kg fresh matter 202 biosynthesis of corticosteroids, prevents oxygenation adrenalin. Plants can synthesize ascorbic acid, however a man, marmoset and guinea-pigs, cant provide themselves vitamin C, that s why they need to get ascorbic acid with food. 6,00 5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 Ріс. 2. The control contain emistym of ascorbic С agrostymulin acid in the garden-stuffs of plants of pepper sweet under the action of emistym C and agrostimulin, mg/g fresh matter It is known also, that the garden-stuffs of pepper sweet can contain much vitamin C from 100 to 400%, therefore they can be one of basic sources of ascorbic acid for a man. They will not yield to the tropical fruit [2]. Because of these facts, it was worth probing the contain of vitamin C in the garden-stuffs of pepper sweet under the influence of emistym C and agrostimulin. It should be noted that during growth of pepper sweet we did not use mineral fertilizers, because as it s known their application can course the decline of contain of vitamin C. Our results showed increased of vitamin C in the garden-stuffs of plants of pepper sweet under the action of regulators of growth (pic. 2). In particular, under the influence of emistym C and agrostimulin the contain of ascorbic acid in the garden-stuffs of the probed plants was accordingly 4,30 and 5,30 mg/kg, that for 105 and 152% exceeded the control. The regulators of growth can promote to attract matters from soil to the root system, and that 70,00 60,00 50,00 40,00 30,00 20,00 10,00 Pic. 0,00 3. Influence of emistim С and agrostimulin control on the emistym accumulation С agrostymulin of nitrates in the garden-stuffs of plants of pepper sweet, mg/g fresh matter can be a reason of getting nitrates into the plant [3]. That is why the next stage of our researches was to probe the contain of nitrates in the gardenstuffs of pepper sweet under influence of emistym C and agrostimulin. According to the results of analysis emistym C and agrostimulin stimulated the diminishing of contain of nitrates in the garden-stuffs of pepper sweet (pic. 3). In particular, decline of contain of nitrates in garden-stuffs under action of emistim C and agrostimulin was accordingly for 58 and 41%, in relation to the control

203 203 Thus, basing on our results it is recommended to use emistym С and agrostimulin for growing of pepper sweet of sort Gift of Moldova with the purpose of increase of the productivity these plants, receiving ecologically safe and high-quality products. Literatura 1. Ponomarenko S. Regulators of growth of plants. K p. 2. Rubin B. Course of physiology of plants. M.: High school, p 3. Ponomarenko S., Borovikov Yu., Nikolaenko T., Borovikova S. Prospect of creation of biologically clean regulators of growth of plants, facilities of defence and technology of their application in the production of agricultural goods // сol. of mat. of conf. K p.

204 204 INFRASTRUKTURA W OCHRONIE ŚRODOWISKA I JEJ PRZESTRZENNE ZRÓŻNICOWANIE NA PRZYKŁADZIE POWIATÓW ZIEMSKIECH W WOJEWÓDZTWIE PODKARPACKIM Autor: mgr inż. Aleksander Wadoń Opiekun naukowy: dr hab. Inż. Andrzej Radwan prof. AR Akademia Rolnicza im. Hugona Kołłątaja w Krakowie Katedra Ekonomii al. Mickiewicza Kraków tel.(012) Słowa klucze infrastruktura, ochrona środowiska, obszary wiejskie, zróżnicowanie przestrzenne, powiaty ziemskie, województwo podkarpackie Wstęp Ochrona środowiska naturalnego oraz niwelowanie negatywnych skutków oddziaływania człowieka na otoczenie zajmuje priorytetowe miejsce w rozwoju każdego regionu. Bardzo ważną rolę w tym procesie odgrywa infrastruktura, rozumiana jako obiekty, urządzenia czy instytucje będące podstawą wszelkiej działalności związanej z monitoringiem i ochroną środowiska[4]. Posiadanie wiedzy o aktualnym stanie elementów składowych infrastruktury środowiska w danym regionie, pozwala na trafne definiowanie teraźniejszości oraz tworzenie planów rozwoju zmierzających do realizacji wyzwań, jakie stoją przed każdą gminą, powiatem czy województwem. Zabezpieczenie stałego dopływu wody wysokiej jakości, budowa sieci kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków, stworzenie mechanizmów selektywnej zbiórki odpadów oraz gromadzenie ich na bezpiecznych składowiskach to problemy, które dotykają każdy region naszego kraju w większym lub mniejszym stopniu. Dodatkowymi elementami wpływającymi na stan infrastruktury środowiska jest wielkość obszarów o szczególnych walorach przyrodniczych[3]. Rozwój obszarów wiejskich oraz ewoluowanie funkcji społeczno-gospodarczych jakie spełniają te obszary musi być bezpośrednio powiązany z szeroko rozumianym ekorozwojem. Likwidowanie zagrożeń ekologicznych oraz racjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi wpływa w konsekwencji na poprawę jakości życia ludności zamieszkujących nie tylko tereny wiejskie, ale i aglomeracje miejskie. Dlatego coraz częściej infrastruktura w ochronie środowiska jest traktowana jako osobny wyodrębniony element infrastruktury gospodarczej i społecznej [1]. Województwo podkarpackie położone jest w południowo-wschodniej części Polski i stanowi km 2 (5,7% powierzchni kraju). Podział administracyjny dzieli to województwo na 21 powiatów i 4 miasta na prawach powiatu (Rzeszów, Krosno, Przemyśl, Tarnobrzeg) oraz 159 gmin. Województwo to zajmuje 9-te miejsce w skali kraju pod względem gęstości

205 205 zaludnienia (118 osób na km 2 ) i jest najmniej zurbanizowanym regionem w Polsce. Tereny wiejskie zamieszkuje 59,5% ludności. Analogicznie wskaźnik ten dla kraju wynosi 38,5%. Jeśli chodzi o zatrudnienie w sektorze I (rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo, rybactwo), kształtuje się ono na poziomie 24,3 % ogółu zatrudnionych i daje to województwu podkarpackiemu 13-ste miejsce w skali kraju. Podkarpackie należy do najbiedniejszych województw. Dane statystyczne pokazują, iż wytwarza około 4% PKB, a w przeliczeniu na mieszkańca plasuje województwo podkarpackie na 15 miejscu wśród województw. Bardzo ważny jest fakt, iż prawie 47,5% powierzchni badanego obszaru jest objęte różnorodnymi formami ochrony przyrody. Składają się na nie: 2 parki narodowe, 93 rezerwaty przyrody, 10 parków krajobrazowych, 17 obszarów chronionego krajobrazu oraz 1276 pomników przyrody [7]. Celem pracy jest zobrazowanie i ocena stanu infrastruktury ekologicznej w województwie podkarpackim w ujęciu przestrzennym, w oparciu o podział na powiaty ziemskie. Analizie poddano takie elementy infrastruktury jak: wielkość emisji pyłów i gazów (emisja równoważna) oraz odpady uciążliwe dla środowiska, ludność korzystająca z oczyszczalni ścieków oraz stopień zwodociągowania i skanalizowania. Analizie poddano również powierzchnie obszarów prawnie chronionych oraz wydatki na inwestycje związane z ochroną środowiska. Materiały i metody Podstawowym źródłem danych do przeprowadzonej analizy były Roczniki Statystyczne Ochrona Środowiska oraz Roczniki Statystyczne Województw za lata , a także publikacje Podkarpackiego Biura Planowania Przestrzennego w Rzeszowie dotycząca gospodarki odpadami. Sytuacja w ochronie środowiska w każdym w 21 powiatów została opisana przez 7 rożnych zmiennych diagnostycznych, z których 6 jest stanem na koniec roku 2006, a jedna z nich nakłady na ochronę środowiska dotyczy lat Są to: x 1 wielkość emisji pyłów i gazów w kg na km 2 (emisja równoważna) x 2 - ludność korzystająca z oczyszczalni ścieków w % ludności ogółem x 3 - powierzchnia o szczególnych walorach przyrodniczych w ha na 1 mieszkańca x 4 - ścieki nieoczyszczone w m3 na mieszkańca x 5 - odpady (z w, odpadów komunalnych) uciążliwe dla środowiska w t na km 2 x 6 - wydatki inwestycyjne na ochronę środowiska w zł na mieszkańca x 7 stosunek długości sieci kanalizacyjnej do wodociągowej Spośród wymienionych zmiennych 4 są stymulantami (x 2, x 3, x 6, x 7 ), a 3 są destymulantami (x 1, x 4, x 5 ) natomiast dobór ich odbył się na podstawie przesłanek merytorycznych. Z badań wyłączono miasta na prawach powiatu, czyli Krosno, Przemyśl, Rzeszów i Tarnobrzeg, gdyż są to typowe ośrodki wielkomiejskie i cechuje je duża odmienność w stosunku do pozostałych badanych obiektów.

206 206 By było możliwe porównanie przyjętych cech, konieczne było ich znormalizowanie. Do tego posłużyła metoda unitaryzacji zerowanej [2]. Zastosowano następujące formy normalizacyjne: -dla stymulant: - dla destymulant: Takie przekształcenie powoduje, iż dane przyjmują formę zmiennych znormalizowanych w przedziale [0,1]. Kolejnym krokiem jest obliczenie dla każdego obiektu miary syntetycznego miernika q i. Jest on niczym innym, jak średnią arytmetyczną uzyskanych zmiennych znormalizowanych Z ij. Następnie pozostaje obliczyć wartość przeciętną syntetycznych ocen poszczególnych powiatów, a także ich odchylenie standardowe S(q). Po podstawieniu do wzorów otrzymano następujące wyniki: =0,536 i S(q)=0,104. Pozwoliło to na przyporządkowanie powiatów do grup wg następujących kryteriów: Gr. I q i + S(q); Gr. II q i < + S(q); Gr. III - S(q) q i < ; Gr. IV q i < - S(q); Tabela 1 przedstawia uszeregowanie powiatów województwa podkarpackiego pod względem wartości miary syntetycznej q i od największej do najmniejszej oraz przyporządkowanie do odpowiednich grup. Tab. 1. Ranking powiatów województwa podkarpackiego wg wartości miary syntetycznej q i. Lp Powiaty Wartość miary syntetycznej qi grupy Lp Powiaty Wartość miary syntetycznej qi grupy 1 Krośnieński 0,703 I 13 Niżański 0,524 III 2 Leski 0,675 I 14 Jasielski 0,487 III 3 Sanocki 0,643 I 15 Tarnobrzeski 0,486 III 4 Bieszczadzki 0,623 II 16 Strzyżowski 0,459 III 5 Rzeszowski 0,619 II 17 Leżajski 0,454 III 6 Łańcucki 0,615 II 18 Dębicki 0,447 III 7 Przemyski 0,601 II 19 Mielecki 0,368 IV 8 Jarosławski 0,596 II 20 Ropcz.-Sędzisz. 0,362 IV 9 Lubaczowski 0,575 II 21 Stalowowolski 0,332 IV 10 Kolbuszowski 0,568 II 11 Przeworski 0,564 II 12 Brzozowski 0,555 II Źródło: obliczenia własne na podstawie danych z Roczników statystycznych i ochrony środowiska za lata Do pierwszej grupy (q i 0,640) należą trzy obiekty. Są to sąsiadujące ze sobą, położone w południowej części woj. podkarpackiego powiaty krośnieński, leski i sanocki. Można stwierdzić zatem, iż sytuacja w tych powiatach pod względem infrastruktury w ochronie środowiska jest najlepsza.

207 207 Grupa druga (0,536 q i < 0,640) jest najliczniejsza. Należy do niej 9 czyli 43% powiatów: bieszczadzki, rzeszowski, łańcucki, przemyski, jaworski, lubaczowski, kolbuszowski, przeworski i brzozowski. Zlokalizowane są we wschodniej i centralnej części województwa. W tej grupie odnotowujemy dużą rozpiętość wartości q i. Najlepsza więc sytuacja jest w powiecie bieszczadzkim (niewiele poniżej dolnej granicy grupy I). Wszystkie jednak obiekty charakteryzuje relatywnie dobra sytuacja infrastruktury ekologicznej. Do grupy trzeciej (0,432 q i < 0,536) należy 6 powiatów: niżański, jasielski, tarnobrzeski, strzyżowski. Leżą w północno-zachodniej i południowo-zachodniej części województwa. Warte podkreślenia jest to, iż wielkość wskaźnika dla powiatu niżańskiego jest bardzo bliska wartościom wskaźnika z grupy drugiej i znacznie przewyższa pod tym względem pozostałe powiaty z grupy trzeciej. Najsłabszą grupę IV (q i < 0,432) reprezentują, zlokalizowane w zachodniej i północnozachodniej części województwa, powiaty mielecki, ropczycko- sędziszowski i stalowowolski. Powiaty te cechuje zbliżony do siebie poziom wartości syntetycznego miernika rozwoju. Warto podkreślić, że wartość tego miernika dla tych powiatów jest niższa od średniej o około 33% przy współczynniku zmienności na poziomie 18,5%. Powyższa charakterystyka ukazuje dość duże zróżnicowanie w poziomie infrastruktury ochrony środowiska w powiatach województwa podkarpackiego. Podsumowanie i wnioski Współczesny rozwój społeczno-ekonomiczny uwarunkowany jest wieloma czynnikami. Ważnym elementem tego rozwoju jest szeroko rozumiana infrastruktura gospodarcza i społeczna. Do niej zalicza się infrastrukturę w ochronie środowiska, decydującą w coraz większym stopniu o atrakcyjności regionu, rzutując na warunki życia jego mieszkańców. Zastosowana metoda unitaryzacji zerowanej w oparciu o przyjęte zmienne diagnostyczne pozwoliła zdiagnozować stopień rozwoju powiatów województwa podkarpackiego w zakresie tej infrastruktury. Badanie stanu środowiska naturalnego, jako wypadkowej trzech podstawowych komponentów: wody, powietrza i ziemi oraz monitoring zmian zachodzących w tych elementach, jest podstawą zdefiniowania zagrożeń oraz trafnego przyjęcia właściwych kierunków działań. Wyniki badań wskazały te powiaty, w których wartość syntetycznego miernika rozwoju była najwyższa. Powiaty: krośnieński, leski, sanocki i bieszczadzki zajmują pierwsze miejsca w rankingu głownie za sprawą dużego udziału powierzchni obszarów chronionych w ogólnej powierzchni a także dość wysokiemu poziomowi nakładów na 1-go mieszkańca w ochronie środowiska. Z kolei wysoce niekorzystnie w zakresie omawianego wskaźnika wypadają powiaty: mielecki, ropczycko-sędziszowski i stalowowolski. Przyczyn tego stanu upatrywać

208 208 należy w dotychczasowych zaniedbaniach w sferze nakładów inwestycyjnych na ochronę środowiska, które nie nadążały za rozwijającym się przemysłem. Obszary wiejskie badanych powiatów cechuje niski poziom urbanizacji, przy z kolei dużych zasobach obszarów nienaruszonej przyrody. Dalszy rozwój wiązać należy z potrzebą rozwoju infrastruktury, w tym w ochronie środowiska, co wiąże się z postępem cywilizacyjnym i potrzebą realizowania zasady zrównoważonego rozwoju. Infrastructure in the field of environmental protection in the Podkarpackie province Summary In this research we used the zero unitarization method determined the spatial diversification of infrastructure in the field of environmental protection in the Podkarpackie province. The obtained values of the synthetic measure for the districts (poviats) of the region indicated a considerable diversification of the infrastructure with regard to air and water protection, water supply, sewage disposal, as well as the state of atmosphere resulting from dust and gaseous emissions and waste management. Key words: zero unitarization method, infrastructure, Podkarpackie province, environmental issue, differences between districts Spis literatury [1] Dolata M Infrastruktura gospodarcza w warunkach rozwoju obszarów wiejskich i poprawy poziomu życia mieszkańców wsi. Roczniki Naukowe SERiA, T VII, z.4, Warszawa-Poznań, [2] Kukuła K Metoda unitaryzacji zerowanej. PWN, Warszawa [3] Radwan A., Sarat S., 2007, Zróżnicowanie przestrzenne infrastruktury w zakresie ochrony środowiska w województwie małopolskim. Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu, Tom IX, Zeszyt 2, s [4] Ratajczak M., 1999, Infrastruktura w gospodarce rynkowej, Akademia Ekonomiczna w Poznaniu, Poznań, 18. [5] Rocznik Statystyczny Województw 2005, GUS, Warszawa. [6] Rocznik Statystyczny Województw 2006, GUS, Warszawa. [7] Rocznik Statystyczny Województw 2007, GUS, Warszawa. [8] Ochrona Środowiska 2007, GUS, Warszawa.

209 209 JAMISTOŚĆ KORZENI BURAKÓW CUKROWYCH - PRZYCZYNY I KONSEKWENCJE Autorzy : Justyna Kędroń, Elżbieta Deresińska Opiekun : dr inż. Wojciech Pusz SKN Fitopatologów Skosik Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Słowa kluczowe : burak cukrowy, jamistość, choroby buraka cukrowego Wstęp Często podczas składowania korzeni buraków cukrowych dostrzec na nich można różne objawy chorobowe. Przyczyną ich powstawania oraz rozprzestrzeniania się w pryzmach buraków mogą być czynniki zarówno atmosferyczne jak i biotyczne tj. bakterie i grzyby. Istotny jest stan korzenia, zależny od sposobu zbioru, głównie stopień jego zwiędnięcia lub nadmarznięcia, mechaniczne uszkodzenie tkanek itp. Niemniej ważny jest również stan zdrowotny buraka cukrowego przeznaczonego do składowania oraz czas składowania. Pewną rolę odgrywa również brak lub nadmiar składników pokarmowych np. boru. Niedobór tego składnika może powodować zgorzel liści sercowych, pękanie i zdrobnienie liści, suchą zgniliznę korzeni i więdnięcie. Bor jest niedostępny dla roślin szczególnie w okresie suszy i występuje głównie na glebach lekkich. Jedną z najczęściej występujących chorób korzeni na buraku cukrowym jest jamistość buraka. Przyczyną tej choroby są zaburzenia fizjologiczne wywołanie nierównomiernym wzrostem poszczególnych tkanek korzenia lub nadmiernym tworzeniem się liści w miejsce wcześniej utraconych oraz wspomniany już wcześniej brak boru. Na przekroju podłużnym korzenia, w górnej jego części widoczne są puste jamy. Powstawaniu jamistości sprzyjają zmiany wilgotności gleby, gdy po okresie suszy występują deszcze. Korzenie z objawami jamistości zawierają o 1-2% mniej cukru, gorsza jest ich jakość technologiczna oraz większa podatność na zgniliznę w czasie składowania. Celem przeprowadzonego doświadczenia była próba stwierdzenia czy ściany jam w korzeniach buraka cukrowego są zasiedlone przez grzyby i określenie ich składu gatunkowego. Materiały i metody Materiałem do badań były korzenie buraka cukrowego składowane na pryzmach z objawami jamistości. Korzenie przetransportowano do laboratorium gdzie następnie przepłukano tkanki w sterylnej wodzie. Z powierzchni ścianek jamy pobierano kilkucentymetrowe fragmenty, które odkażano przez 10 sekund w 0,5% roztworze podchlorynu

210 210 sodu. Tak przygotowane tkanki cięto na mniejsze 0,5 cm ino kula, które wykładano na szalki Petriego z pożywką PDA. Wcześniej pożywka była zakwaszona kwasem cytrynowym w celu ograniczenia rozwoju bakterii. Wyniki W wyniku przeprowadzonego doświadczenia stwierdzono, że ściany jam w korzeniach buraka cukrowego są głównie zasiedlone przez grzyby znane jako saprotrofy oraz powodujące zgnilizny organów przetrwalnikowych różnych gatunków roślin. Ze ścianek jam wyizolowano głównie kolonie Fusarium oxysporum, Rhizopus nigricans i Mucor hiemalis. Grzyby z rodzaju Fusarium warunkują lub wywołują zgnilizny. Porażają jakąkolwiek część korzenia, na którym wytwarzają luźne lub bardziej zwarte, zazwyczaj dobrze rozwinięte naloty grzybni różnej barwy. F. oxysporum jest polifagiem żyjącym w glebie. Poraża składowane korzenie buraka cukrowego. Wytwarza powietrzną, pajęczynowatą białawą grzybnię. Porażone części korzenia ulegają maceracji. Grzyb dobrze rozwija się na pożywce. Na agarze ziemniaczanym wytwarza naloty czysto białe lub różowawe do fioletowych. Na grzybni wykształcają się proste, krótkie konidiofory, na których powstają cylindryczne lub nerkowate mikrokonidia jedno- albo dwukomórkowe. Rhizopus nigricans powszechnie występujący w kopcach należy do mikroflory powierzchniowej. Do podłoża przenika bogato rozgałęzionymi ssawkami, które są z początku bezbarwne, później brązowe. Z węzła wyrastają wiązki sporangioforów, których bywa 3-5, najwięcej 10. Są one nierozgałęzione, z początku bezbarwne, później brązowe. Sporangia są kupkowato uwypuklone, kolumela jest szeroka, brązowa, półkolista. Brzeg opróżnionej zarodni jest zagięty ku dołowi. Sporangiospory są nieregularnie kuliste, z delikatnym rysunkiem na powierzchni, zabarwione na kolor szarobrązowy. Chociaż grzyb może wystąpić i w środku pryzmy, częściej spotyka się go w warstwie powierzchniowej. Jego rozwojowi sprzyja sucha i ciepła pogoda. Wnioski Przyczyną występowania jamistości buraków cukrowych jest głównie niedobór boru. Jamy powstałe na skutek tej choroby stanowią drogę otwartą dla wielu innych chorób i szkodników, oraz może zbierać się w nich woda i przyczyniać się do powstawania zgnilizn. Tworzeniu się jamistości korzeni można zapobiec poprzez prawidłowe nawożenie oraz zabiegi pielęgnacyjno-uprawowe zapewniające równomierną wilgotność w czasie wegetacji rośliny. Stosowane tylko w sytuacjach niedoboru boru nawożenia dolistnego nie przyczynie się do osiągnięcia optymalnych plonów. Na stanowiskach zagrożonych startami zaleca się zapobiegawcze stosowanie nawozu np. EPSO Microtop, zazwyczaj w dwóch opryskach począwszy od fazy zwierania rzędów w połączeniu ze środkami ochrony roślin.

211 211 Literatura : Arx J.A., The genera of fungi. J. Cramer, Vaduz. Barnett H.L., Hunter B.B., Illustrated genera of Imperfect fungi. APS Press, St. Paul, Minnesota. Benada J Atlas chorób i szkodników buraka (pr. zbiorowa). PWRiL Warszawa Fiedorow Z., Gołębniak B., Weber Z Choroby roślin rolniczych. Wyd. AR Poznań Fiedorow Z., Weber Z Choroby buraka i ziemniaka. Wyd. AR Poznań Nelson P.E., Toussoun T.A., Cook R.J., Fusarium disease, biology and taxonomy. The Pensylvania State University. University Park in London.

212 212 KIERUNKI PRODUKCJI ROLNICZEJ W GOSPODARSTWACH ROLNYCH NA PRZYKŁADZIE POWIATU GRYFICE Autor: Tomasz Józwiszyn Opiekun naukowy: dr inż. Andrzej Dyszewski SKN DORADZTWA ROLNICZEGO UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU PLAC GRUNWALDZKI 24A, WROCŁAW Słowa kluczowe: kierunki produkcji, gospodarstwo rolne Wstęp Podstawą do opracowania niniejszego referatu stanowią materiały naukowe w postaci kwestionariuszy wywiadu z rolnikami na temat Wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich, zebranych podczas obozu naukowego Rewal Rolnictwo jest jedna z gałęzi gospodarki narodowej. Produkuje zarówno środki konsumpcji, jak i środki produkcji. Jest podstawowym działem naszej gospodarki zajmując dość szczególną pozycję w gospodarce Polski, gdyż jest jedynym tak dużym działem, w którym jamko forma dominująca występuje własność indywidualna i wciąż drobnotowarowy sposób produkcji. To właśnie na taki charakter produkcji rolnej jest nastawionych większość gospodarstw rolnych na terenie powiatu gryfickiego. Metodyka badań Badania zostały przeprowadzone, jak już zostało wspomniane na terenie powiatu Gryfice znajdującego się na terenie województwa zachodniopomorskiego. Badaniami objęto gospodarstwa, gdzie głównym źródłem utrzymania rodziny wiejskiej była praca w gospodarstwie rodzinnym, pominięto gospodarstwa o areale ziemi użytkowanej rolniczo mniejszym niż 5 ha UR (wybór celowy). Z grupy wytypowanych gospodarstw, opierając się na kryterium typowości próby [Kopeć 1983], wybrano 35 gospodarstwa do badań szczegółowych (wybór losowy). Materiałem badawczym były ankiety na podstawie których przeprowadzono wywiady z rolnikami tegoż powiatu. Pytania dotyczyły kierunku produkcji rolnej oraz planów związanych z przyszłością gospodarstwa. Wyniki badań. Średni wiek rolników biorących udział w przeprowadzanej ankiecie wynosił 47 lat. Więc śmiało można stwierdzić, że są to ludzie dojrzali społecznie, kierujący się zdobytym doświadczeniem oraz wiedzą. Średnia ilość lat, przez które było prowadzone gospodarstwo rolne to 18 lat, co również pozwoliło rolnikom nabrać doświadczenia w pracy. Zdecydowaną

213 213 większość ankietowanych stanowili mężczyźni, posiadający wykształcenie zawodowe (47%) oraz średnie (37%). Tylko 13% rolników posiadało wykształcenie podstawowe. A zaledwie 3% posiadało studia wyższe. W większości przypadków (56%) były to kierunki związane z rolnictwem, co zdecydowanie mogło ułatwić prace na roli. Poza tym w dobie tak rozwiniętej techniki, dostęp do komputerów i prasy specjalistycznej jest tak doskonale rozwinięty, że nie ma większego problemu z dostępem do specjalistycznej wiedzy na temat uprawy roślin czy hodowli zwierząt. 60% rolników posiada komputer, co daje ogromne możliwości w poszerzaniu wiedzy i działalności gospodarczej. Powierzchnia powiatu Gryfice to 1018,19 km². Lasy zajmują ha, co stanowi 20,1% powierzchni powiatu. Użytki rolne zajmują 66,1% powierzchni powiatu ha, w tym ha gruntów ornych, ha łąk, ha pastwisk i 120 ha sadów. A więc można śmiało stwierdzić, że jest to powiat, w którym większą część zajmują gospodarstwa rolne. Podczas badania zapytano rolników o plany wobec gospodarstwa. Większość gospodarzy nie zamierza dalej prowadzić działalności rolnej. 26% rolników w najbliższej przyszłości zamierza wydzierżawić ziemię, jak również 26 % rolników przekształci swoją działalność na agroturystyczną. A 13% ankietowanych ma zamiar sprzedać ziemię. Zjawisko to wynika z faktu, że powiat gryficki jest położony bezpośrednio nad wybrzeżem Morza Bałtyckiego, co sprzyja rozwojowi turystyki i gałęzi przemysłu z tym związanych. Poza tym ze względu na usytuowanie są to tereny piaszczyste, co zdecydowanie obniża klasę ziemi, zmniejsza w efekcie plony i staje się nieopłacalne dla rolnika. Tylko niewielki procent rolników decyduje się na powiększenie swojego gospodarstwa (20%) lub scalenie gruntów (6%). Jednak są to rolnicy, którzy posiadają więcej niż 45 ha powierzchni rolnej i produkcja jest dla nich bardziej opłacalna, niż dla tych gospodarzy, którzy prowadzą produkcję rolną tylko dla potrzeb własnych. Wśród pytanych znalazła się także grupa osób, które nie potrafiły sprecyzować swoich planów co do swojego gospodarstwa. We wszystkich gospodarstwach, zarówno w tych, w których właściciele nie zamierzają kontynuować pracy na roli jak i tych, gdzie planowane jest powiększenie gospodarstwa, jest prowadzona działalność produkcyjna. Tab.1. Kierunek produkcji rolnej Rodzaj produkcji % Produkcja roślinna Zboża Rośliny okopowe Rośliny przemysłowe inne ,3 13,3

214 214 Produkcja zwierzęca bydło trzoda chlewna drób Źródło: własne ,6 50 Jak wynika z danych zebranych w tabeli wszyscy pytani uprawiają zboża na, ale są to gospodarstwa gdzie produkcja jest mieszana, więc oprócz zbóż uprawia się także rośliny okopowe (60% rolników). Znacznie mniejszy procent stanowią rośliny przemysłowe (3,3% rolników) oraz rośliny nie podlegające powyższym kryteriom (13,3% rolników). Poza produkcją roślinną rolnicy trudnią się także produkcją zwierzęcą. I tu zdecydowaną większość stanowi bydło, ponieważ aż 70% rolników hoduje je w swoim gospodarstwie. Zaraz po bydle klasyfikuje się trzoda chlewna, której hodowla trudni się 46,6% gospodarzy. U połowy respondentów w gospodarstwie trzymany jest drób. Wnioski Na podstawie przeprowadzonych badań można sformułować następujące wnioski: 1. Powiat Gryficki to obszar, na którym zdecydowanie przeważają grunty rolne. 2. To także obszar mający ogromne walory turystyczne i to właśnie w tym kierunku zmierzają gospodarstwa rolne na tym terenie, rozpoczynając działalność agroturystyczną. 3. Dominującym kierunkiem produkcji jest produkcja roślinna, która stanowi bazę paszową dla hodowanych zwierząt. 4. W produkcji roślinnej zdecydowanie przeważała uprawa zbóż. Bibliografia: 1. Kopeć B Metodyka badań ekonomicznych w gospodarstwach rolnych. Skrypt AR we Wrocławiu, nr

215 215 МОНІТОРИНГ НЕЗАМІННИХ АМІНОКИСЛОТ В ОСНОВНИХ КОРМАХ, ЩО ВИКОРИСТОВУЮТЬСЯ В ГОДІВЛІ ПТИЦІ Автор: Матис Марія Мирославівна Керівник: канд. біол. наук Копко Ірина Євгенівна ДДПУ імені Івана Франка, біологічний факультет вул. Івасюка, 11 м.трускавець, Ключові слова: незамінні амінокислоти, протеїн, лізин Вступ Основну масу органічних сполук тканин птиці становлять білки. З фракцією білків пов язані всі біохімічні процеси, які лежать в основі життєдіяльності і продуктивності птиці [5]. Інтенсивність обміну білків в організмі птиці залежить від ряду факторі: фізіологічного стану, виду, породи, віку, екологічних і аліментарних чинників, а також в прямій залежності від цінності протеїну корму, яка залежить від вмісту в ньому незамінних амінокислот і їх співвідношення. Згодовування птиці кормів протеїн яких містить недостатню кількість незамінних амінокислот, особливо які є найбільш лімітуючими амінокислотами (лізину, метіоніну) при синтезі білків в тканинах приводить до зниження інтенсивності росту і яєчної продуктивності. Співвідношення амінокислот протеїні кормів у раціоні птиці впливає не тільки на інтенсивність синтезу білків в організмі, а і на всмоктування окремих амінокислот, яке відбувається в основному в тонкому відділі кишечнику [1]. Важливу роль в обміні амінокислот в організмі птиці відіграє їх співвідношення, особливо дефіцит незамінних амінокислот, їх антагонізм і токсичність. Співвідношення окремих амінокислот суттєво впливає на абсорбцію, ниркову реабсорбцію і транспорт амінокислот у клітини тканин, їх катаболізм, синтез і швидкість розпаду білків Встановлено антагонізм між треоніном і триптофаном, тирозином і треоніном, метіоніном і гліцином, метіоніном і аргініном, аргініном і гліцином у птиці [6]. Основним джерелом незамінимих амінокислот у раціоні птиці є корми. Актуальною проблемою у вивченні фізіолого-біохімічних основ живлення птиці лишається проблема підвищення використання курями поживних речовин корму.. Метою нашого дослідження було провести порівняльний аналіз вмісту амінокислот у кормах. Для дослідження брали зразки кормів, які використовуються для годівлі птиці у Дрогобицькому районі Львівської області. У кормах у деяких зон західного регіону України виявлено дефіцит фосфору, сірки, цинку, міді, селену. Тому ми провели дослідження вмісту макро- і

216 Амінокислоти 216 мікроелементів у пшеничній, кукурудзяній і ячмінній дерті, пшеничних висівках, соняшниковій макусі, а також у кормових дріжджах. Таб. 1 Вміст незамінних амінокислот і цистину в досліджених кормах (М±m, г/кг n=4) З наведених у таблиці 1 даних видно, що у протеїні зерна злакових, особливо кукурудзи, виявлено найменший вміст найбільш лімітуючих незамінних амінокислот метіоніну, лізину, триптофану. Найбільший вміст цих амінокислот виявлено у зерні пшениці. З інших різниць звертає на себе увагу значно більший вміст лейцину в протеїну зерна кукурудзи, ніж у протеїні пшениці і ячменю. Назва кормів Дерть пшенична Дерть ячмінна Дерть кукурудзяна Кормові боби Макуха соняшникова М ясокісткове борошно Дріжджі кормові Сирий протеїн,% 14,45±0,51 11,47±0,30 11,75±0,36 36,17± 2,11 26,37±1,15 28,75±1,25 38,50±2,15 лізин 3,37± 0,51 3,62 ±0,41 2,83 ±0,13 14,23±1,07 15,51±1,21 14,37±1,36 25,18±1,29 метіонін 1,81±0,31 0,81± 0,01 1,23±0,09 6,87±0,85 3,31±0,33 2,71±0,15 4,79± 0,35 треонін - 1,41±0,21 0,92±0,15 6,71±0,40 3,91±0,33 5,96±0,40 - триптофан 1,70± 0,15 1,61±0,12 1,10±0,31 3,71± 0,50 2,13±0,27 4,79±0,32 6,27±0,25 аргінін 6,11±0,80 4,15± 0,28 4,87±0,31 28,37±1,15 21,17±1,07 17,51±0,95 16,81±0,61 цистин 3,71± 0,41 3,75± 0,25 3,89± 0,21 12,31± 1,03 8,11± 1,15 6,12± 0,75 19,51± 1,21 валін 5,44± 0,31 4,05± 0,36 5,49± 0,38 18,25± 1,10 ізолейцин 4,21± 0,27 3,12± 0,11 3,65± 0,15 15,21± 0,81 лейцин 9,71± 1,01 6,21± 0,41 12,35±0,51 27,15± 1,71 11,27± 0,56 33,57± 1,35 33,57± 1,35 13,56± 0,70 16,51± 0,81 33,57± 1,35 26,32± 0,97 26,32± 0,97 23,11± 1,28 фенілаланін 6,25± 0,31 3,94± 0,20 5,42 ±0,31 19,21± 0,47 9,98± 0,21 9,97± 0,20 16,97± 0,18 гістидин 2,91± 0,21 1,61± 0,15 3,31±0,23 11,2±0,79 8,11±0,81 6,25±0,41 8,75±0,44 Високопротеїнові рослинні корми соняшникова макуха і кормові боби значно відрізняються між собою за вмістом протеїну і більшістю незамінних амінокислот. У соняшниковій макусі порівняно до кормових бобів міститься значно більше протеїну, а в його складі значно більше метіоніну, лейцину, феніламіну (Р<0,05-0,001). М ясо-кісткове борошно за амінокислотним складом протеїну близьке до кормових бобів. Порівняно до останніх у ньому міститься більш триптофану і треоніну (Р<0,01; Р<0,05; Р<0,01) і менше аргеніну, цистину, лейцину і гістидину (Р<0,05; Р<0,5; Р<0,05).

217 217 Кормові дріжджі порівняно до розглянутих вище кормів характеризуються вмістом незамінних амінокислот, ніж протеїн рослинних кормів. Оптимальний вміст їх в раціоні курей позитивно впливає на їх ріст і яєчну продуктивність. Література 1. Гонський Я.І., Максимчук Т.П. Біохімія людини. Тернопіль6 Урожай, с. 2. БатюжевськиЮ., Жук Р., Коновалов В. Цепний белковый корм // Птицеводство С Кузняк Г.М., Янкович В.Г. Зміни інтенсивності синтезу і розпаду білків у тканинах курей в умовах інбітго // Наук.-техн.біол. Ін-т.біол. наук., Львів В.2 С Янович В.Г., сологуб Л.І. Біологічні основи трансформації поживних речовин у жуйних тварин. Львів, с Ястребов К.Ю., Дорн В., Кривенок М.Я. Тенденції амінокислотного живлення в птахівництві //Міжвуз. темат. наук. Збірн. Птахівництво В.51. С

218 218 NAJGROŹNIEJSZE CHOROBY KUKURYDZY NA DOLNYM ŚLĄSKU Autor: Elżbieta Deresińska Opiekun: dr Wojciech Pusz SKN Fitopatologów Skosik Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Słowa kluczowe : kukurydza, choroby kukurydzy Kukurydza to roślina ciepłolubna, uprawiana głównie w krajach na południe od Polski. W Polsce szczególnie widoczne są wymagania klimatyczne względem kukurydzy. Jak wynika z wieloletnich badań, plony kukurydzy w zależności od temperatury, nasłonecznienia, ilości opadów mogą się różnic w różnych latach nawet o kilkadziesiąt procent. Dolny Śląsk, jako najcieplejszy region w Polsce, bez znacznych wahań temperatur i ilości opadów, jest dobrym miejscem do uprawy kukurydzy. Duże zainteresowanie kukurydzą wiąże się z jej ogromnym potencjałem produkcyjnym, w dobrych warunkach siedliskowych całkowicie realne jest uzyskanie około 25 t suchej masy roślinnej lub też ok. 15 t suchego ziarna z hektara. Kukurydza dobrze znosi uproszczenia uprawowe, można też ją uprawiać w bardzo różnych stanowiskach, na lepszych i gorszych glebach. Kukurydza należy do nielicznych roślin, w których można w pełni zmechanizować produkcję, zarówno na dużych areałach jak i w małych gospodarstwach. Szacuje się, że w Polsce są realne możliwości uprawy kukurydzy na powierzchni około 1,5-2,0 mln ha. Znacznym zagrożeniem dla wielkości i jakości zebranego plonu ziarna kukurydzy są choroby grzybowe łodyg i kolb wywoływane głównie przez grzyby z rodzaju Fuzarium. Do najgroźniejszych chorób występujących na Dolnym Śląsku zaliczamy: Zgorzel siewek. Często popełniane błędy agrotechniczne, a także chłodna pogoda z dużą ilością wilgoci podczas kiełkowania nasion i wschodów roślin, opóźniają początkowy wzrost siewek i sprzyjają porażeniu roślin przez obecne w glebie grzyby zgorzelowe z rodzaju Pythium. Chore, osłabione, młode rośliny z chwilą ocieplenia są porażane przez grzyby z rodzaju Fusarium, powszechnie występujące w glebie, a także zasiedlające ziarno siewne. Pierwsze objawy chorobowe pojawiają się w postaci żółtych, później brunatniejących plam, stopniowo przechodzących w czerniejące smugi, widocznych na korzeniach i podstawie łodygi. Silne uszkodzenie tych organów, a zwłaszcza szyjki korzeniowej, prowadzi do zgorzeli siewek i powstawania na plantacji pustych miejsc. Niekiedy rośliny słabo porażone nie zamierają, ale rosną wolniej i są bardziej narażone na opanowanie przez inne patogeny (grzyby) zagrażające kukurydzy w okresie wegetacji.

219 219 Zgnilizna korzeni i zgorzel podstawy łodygi. Największe straty powoduje w najcieplejszych rejonach uprawy, zwłaszcza na plantacjach silnie opanowanych przez omacnicę prosowiankę, rolnice, mszyce, przylżeńce i inne szkodniki. Źródłem zakażenia mogą być zarodniki z gleby rozpryskiwane przez deszcz na łodygi i liście. Choroba może się rozwijać także na roślinach wyrosłych z opanowanych przez zgorzel siewek, które nie zamarły po wschodach. Pierwsze, wyraźnie widoczne objawy choroby można obserwować w lipcu. Na porażonych roślinach mogą stopniowo, od dołu ku górze, zamierać liście. W sierpniu pojawiają się na plantacjach pojedyncze rośliny lub ich ogniska, które bieleją, następnie zasychają, a kolby na nich zwisają. We wrześniu, w wyniku dalszego rozwoju grzybni w łodygach, postępuje rozkład tkanek w drugim i trzecim międzywęźlu, później także w węzłach. Gdy w tym czasie pogoda jest ciepła i przekropna, następuje szybkie gnicie łodyg. W wyniku tych uszkodzeń rośliny łamią się i wylęgają, a kolby często dotykają gleby, gdzie ziarno jest narażone na gnicie, zjadanie przez gryzonie polne i pomijane podczas zbiorów kombajnowych. Średnie straty w plonach kukurydzy powodowane przez zgniliznę korzeni i zgorzel podstawy łodygi wynoszą około 10%, ale mogą dochodzić nawet do 35%. Następstwem silnego opanowania roślin przez tą chorobę jest także znaczne pogorszenie jakości uzyskiwanej paszy lub produktu do przerobu przemysłowego. Fuzarioza kolb kukurydzy. Jeśli rośliny zostały opanowane przez zgniliznę korzeni i zgorzel podstawy łodygi, to w warunkach sprzyjających rozwojowi grzybów (jest ciepło, występują przelotne opady, a później obfite rosy), choroba rozwija się nadal, obejmując liście okrywowe kolb, ziarniaki i osadki kolb. Porażeniu sprzyja również uszkodzenie kolb przez gąsienice omacnicy prosowianki i rolnic. Grzybnia patogena barwy białej, różowej lub czerwonawej, w zależności od gatunku widoczna jest początkowo na liściach okrywowych kolb, a następnie na ziarniakach w okresie mlecznej i woskowej dojrzałości. Zainfekowane ziarno matowieje, a niekiedy pęka i rozpada się. Ziarniaki kukurydzy mogą zasiedlać również grzyby z rodzaju Trichoderma, Penicillium i Trichothecium (grzybnia biała, zielona, szarawa lub niebieskawa) lub bakterie. Fuzarioza kolb kukurydzy poza przypadkami silnego wystąpienia, powoduje niewielkie ubytki pionu, ale w dużym stopniu pogarsza jakość ziarna i paszy jako produktu do dalszego przerobu. Gatunki grzybów odpowiedzialne za porażenie poza wydzielaniem substancji niezbędnych do życia, posiadają zdolność produkowania metabolitów drugorzędnych, tzw. mikotoksyn kumulowanych w ziarniakach i innych częściach rośliny. Są one silnymi truciznami, toksycznymi zarówno dla ludzi, jak również zwierząt, zaś ich obecność w paszy stanowi duże zagrożenie dla zdrowia i życia szczególnie dla trzody chlewnej i drobiu, Mikotoksyny powodują podwyższoną wrażliwość na czynniki zakaźne, które w standardowych warunkach, bez dodatkowego działania metabolitów grzybów

220 220 toksynotwórczych, nie byłyby w stanie wywołać choroby. Ponadto negatywnie wpływają na wyniki produkcyjne i reprodukcję, zdrowotność oraz jakość produktu. Przebieg warunków pogodowych ma istotny wpływ na jakość plonu, ponieważ nawet przy niskim stopniu zasiedlenia przez grzyby zawartość mikotoksyn może być wysoka (wczesne porażenie, a następnie złe warunki do rozwoju grzybni). Istotne jest także żerowanie szkodników, zwłaszcza ploniarki zbożówki, mszyc, przylżeńców, omacnicy prosowianki, które raniąc rośliny ułatwiają wnikanie zarodników do tkanek. Drobna (oczkowa) plamistość liści kukurydzy = antraknoza kukurydzy. Patogen poraża liście, a także pochwy i liście okrywowe kolb. Porażeniu sprzyja chłodna i wilgotna pogoda a także uszkodzenia roślin (zwłaszcza liści) spowodowane żerowaniem mszyc i przylżeńców. Źródłem infekcji są zarodniki grzyba zimujące na resztkach pożniwnych i na ziarnie siewnym. Pierwotne porażenie liści może nastąpić w czerwcu lub w lipcu. Pierwsze objawy są widoczne (zwłaszcza pod światło) w postaci drobnych, jasnych, prześwitujących punkcików. Później pojawiają się małe (1-4 mm średnicy) oleiste plamy z jasnobrunatnym pierścieniem i zewnętrzną, prześwitującą obwódką. Następnie kremowo zabarwiony środek plamki wysycha, a jasnobrunatny pierścień staje się czerwonobrunatny. Jeżeli plamek jest dużo, łączą się one ze sobą i mogą pokrywać znaczną część powierzchni blaszki liścia, pochwy i liści okrywowych kolb. Opanowane organy są często porażane przez inne grzyby. Jeśli choroba wystąpi wcześnie i w dużym nasileniu, to już w sierpniu może spowodować zamieranie i przedwczesne dojrzewanie roślin. W wyniku tego następuje spadek plonu kukurydzy o 10 i więcej procent oraz znaczne pogorszenie jakości paszy, zwłaszcza kiszonki. Szkodliwość późnego porażenia najmłodszych, górnych liści, jest mniejsza. Plamistość pochew liści kukurydzy. Infekcji roślin i rozwojowi bakterii sprzyjają uszkodzenia wewnętrznych powierzchni pochew liści, będące wynikiem żerowania mszycy czeremchowo-zbożowej, przylżeńców i młodych gąsienic omacnicy prosowianki, a także wilgotna i ciepła pogoda. Pierwsze objawy choroby obserwowane już w lipcu, przybierają postać drobnych, wodnistych plam na wewnętrznych powierzchniach pochew. Następnie zmieniają barwę na pomarańczową lub czerwonawą i zlewają się ze sobą tworząc większe owalne, później podłużne przebarwienia. Pojawia się na nich lepki śluz bakteryjny, który w warunkach ciepłej i suchej pogody zasycha w postaci łusek. Miejsca porażone stopniowo ciemnieją, stają się brunatne, a później brunatno-czarne. W wyniku przerostu kolonii bakterii przez całą grubość pochew liści, czarne plamy pojawiają się na zewnętrznych ich powierzchniach. W warunkach bardzo sprzyjających chorobie objawy mogą występować także na liściach i łodygach pod pochwami liści. Jeśli deszczowa pogoda utrzymuje się przez dłuższy czas, wówczas następuje rozkład tkanek pochew liści i gnicie roślin. Po zmianie pogody na suchą i upalną następuje szybkie zamieranie i zasychanie liści, a później całych roślin. Wczesne

221 221 porażenie kukurydzy i obumarcie liści powoduje zdrobnienie ziarna i obniżkę plonu, a także znaczne pogorszenie jakości uzyskiwanej paszy. Żółta plamistość liści kukurydzy. Źródłem infekcji jest grzyb zimujący na resztkach pożniwnych oraz na ziarnie siewnym w postaci grzybni i zarodników. Silniejszemu wystąpieniu choroby sprzyja wiatr, który przenosi zarodniki na zdrowe rośliny, parna, umiarkowanie deszczowa pogoda, uszkodzenie liści przez mszyce, także porażenie roślin przez inne patogeny. Początkowo objawy choroby są widoczne na dolnych liściach, następnie na środkowych oraz na liściach okrywowych kolb. Występują one w postaci plam, najpierw wodnistych szarozielonych, a później szarobrunatnych z ciemnobrunatną lub czerwono-fioletową obwódką. Przebarwienia są owalne, najczęściej wydłużone (od 0,5 do 10 cm długości) o nieregularnych brzegach, ciemniejące w środkowej strefie. Jeśli na liściu wystąpi kilka plam, wówczas zmniejsza się jego powierzchnia asymilacyjna, blaszki często pękają, a liście wcześniej zasychają. Choroba może powodować straty w plonach ziarna rzędu kilku procent, a także pogorszenie jakości paszy. Rdza kukurydzy. Źródłem infekcji są zarodniki przetrwalnikowe zimujące na resztkach pożniwnych. Porażają one wiosennego żywiciela pośredniego - szczawika, z którego wiatr przenosi zarodniki na kukurydzę. Choroba może się rozwijać bez żywiciela pośredniego, a zarodniki z resztek pożniwnych (uredospory) mogą być przenoszone na rośliny kukurydzy. Porażeniu roślin i rozwojowi rdzy sprzyja ciepła pogoda, niewielkie opady deszczu, obfite rosy i duża wilgotność powietrza, a także otwory w liściach powstałe po uszkodzeniach przez mszyce i przylżeńce. Pierwsze ogniska choroby można zaobserwować sporadycznie na dolnych liściach już pod koniec czerwca, w lipcu, a najczęściej w sierpniu. Na liściach pojawiają się wówczas poduszeczki średnicy około 1 mm, które pękają i uwalniają zarodniki letnie - uredospory, w postaci szarobrunatnego proszku. Następnie zarodniki przenoszone za pośrednictwem wiatru i deszczu zakażają zdrowe rośliny. Grzyb ten może powodować zasychanie liści od brzegów ku nerwowi głównemu i ich zwijanie się. W sprzyjających warunkach objawy rozprzestrzeniają się na wszystkie nadziemne, zielone organy roślin. Pod koniec wegetacji kukurydzy na dolnej stronie powierzchni blaszek liści mogą pojawiać się czarne, pękające poduszeczki z zarodnikami przetrwalnikowymi - teleutosporami. Ogniskowe zamieranie pojedynczych liści nie wywiera większego wpływu na plon ziarna. Natomiast przedwczesne zasychanie znacznej liczby liści, później całych roślin, może spowodować przyśpieszenie dojrzewania o 2-3 tygodnie i obniżkę plonu nawet o 10%, a także gorsze zakiszanie kukurydzy i w efekcie złą jakość paszy. Głownia guzowata kukurydzy. W niektóre lata lokalnie opanowuje znaczny procent roślin, zwłaszcza jeśli utrzymuje się ciepła pogoda z przelotnymi opadami. Na stopień opanowania roślin przez patogena duży wpływ wywiera także nasilenie ploniarki zbożówki, mszyc

222 222 i przylżeńców, które uszkadzając rośliny ułatwiają wnikanie zarodników do tkanek roślin. Źródłem infekcji są zarodniki grzyba zimujące w glebie na resztkach pożniwnych, a także na ziarnie siewnym. Pierwsza generacja choroby opanowuje rośliny w okresie rozwijania liści od czwartego do siódmego. Rośliny silnie opanowane zamierają, a mocno zdeformowane słabo rosną, często wytwarzają pędy boczne i nie zawiązują kolb, Druga generacja głowni guzowatej poraża młode, najczęściej uszkodzone przez szkodniki lub grad łodygi oraz wiechy i kolby w okresie wiechowania i pylenia. Jeśli choroba wytworzy narośl w środkowej lub górnej części łodygi, powyżej kolby, albo opanuje kolbę, wówczas roślina nie wytwarza ziarna. Trzecia generacja choroby opanowuje kolby w okresie wypełniania i mlecznej dojrzałości ziarna. Jej szkodliwość jest najniższa. Średnie straty w plonach ziarna powodowane przez głownię guzowatą kukurydzy wynoszą 3,5% i wahają się w poszczególnych latach od ułamka do 10%, lecz w sporadycznych przypadkach mogą być wyższe. Głownia pyląca kukurydzy. Była spotykana sporadycznie w południowo-wschodniej Polsce w latach 60. i 70. ubiegłego stulecia. W 2002 r. ponownie została stwierdzona w okolicach Opola. Z uwagi na długi okres przeżywalności zarodników w glebie (do 10 lat), w warunkach sprzyjających rozwojowi może stać się jedną z najważniejszych chorób kukurydzy w południowej Polsce. Zarodniki grzyba zimują w glebie i na resztkach pożniwnych oraz na ziarnie siewnym. W okresie kiełkowania ziarna następuje infekcja kiełków, następnie grzybnia rozwija się w roślinie. Formujące się wiechy i kolby porażonych roślin przekształcają się w masę zarodników skupionych na pozostałościach wiązek przewodzących. Zarodniki są zlepione i z zewnątrz osłonięte delikatną błonką, która w miarę ich dojrzewania pęka, uwalniając i umożliwiając roznoszenie ich przez wiatr i deszcz na sąsiednie pola. W razie wystąpienia, szkodliwość tej choroby jest bardzo wysoka, bowiem odnotowany na plantacji procent zniszczonych kolb powoduje zbliżoną procentową stratę plonu ziarna. Ochrona kukurydzy przed chorobami Ochrona kukurydzy przed chorobami jest ograniczona. Polega głównie na zaprawianiu ziarna przed siewem oraz przestrzeganiu zasad prawidłowej agrotechniki. Zaprawianie ziarna jest podstawową chemiczną metodą ochrony kukurydzy przed zgorzelą siewek, głownią, drobną plamistością liści i innymi chorobami. Dobre efekty daje także:

223 223 wielostronne zmianowanie - rezygnacja z uprawy kukurydzy po kukurydzy (monokultura) zapobiega występowaniu głowni. Uprawa innych roślin zmniejsza także ilość grzybów glebowych porażających rośliny; stosowanie zabiegów sprzyjających rozkładowi słomy, na której przeżywają organizmy chorobotwórcze, staranne przyoranie słomy. Należy unikać przenawożenia roślin, które sprzyja infekcjom i pamiętać o zrównoważonym nawożeniu N:P:K; wysiewanie mieszańców odpornych na niektóre choroby; unikanie uszkodzenia roślin sprzętem pielęgnacyjnym, bowiem przez zranione tkanki łatwiej wnikają grzyby; zwalczanie szkodników, które pośrednio ogranicza rozwój chorób, w tym głowni; w przypadku wystąpienia głowni proponuje się obrywanie i palenie niedojrzałych guzów głowni guzowatej. Literatura 1. Kukurydza rośliną przyszłości : poradnik dla producentów / konsult. merytor. Tadeusz Michalski. Ochrona roślin : praca zbiorowa / pod red. J. Kochmana, W. Węgorka 2. Strona internetowa

224 224 OCENA EKONOMICZNA UPRAWY ZBÓŻ W SYSTEMIE EKOLOGICZNYM I KONWENCJONALNYM Autor: Joanna Gacek Opiekun: dr hab. Kazimierz Klima SKN Agroekolog Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Jana Grodka w Sanoku, Instytut Rolnictwa ul. Mickiewicza 21, Sanok Słowa kluczowe: system ekologiczny, doświadczenie polowe, efektywność ekonomiczna Wstęp Po akcesji naszego kraju do Unii Europejskiej nastąpiło wśród producentów rolnych znaczące zainteresowanie gospodarowania według zasad systemu ekologicznego. Liczba gospodarstw ekologicznych w Polsce posiadających certyfikat oraz będących w okresie przestawiania wyniosła w roku 2003: 2286, zaś w 2006 aż 9626 [3]. Jak wynika z badań Kucińskiej i Golby [5], zasadniczymi przyczynami przechodzenia na system ekologiczny są: korzystne walory prozdrowotne żywności ekologicznej, chęć ochrony środowiska oraz względy ekonomiczne i dopłaty do produkcji. W dotychczasowej literaturze dotyczącej gospodarstw ekologicznych brak jest wyników kompleksowych badań opartych o ścisłe doświadczenie polowe, a dotyczących efektywności ekonomicznej uprawy zbóż w systemie ekologicznym. Stało się to asumptem dla podjęcia badań w tym zakresie. Celem badań było określenie efektywności ekonomicznej uprawy zbóż w systemie ekologicznym i konwencjonalnym. Metoda Dwuczynnikowe ścisłe doświadczenie polowe realizowano w latach w Górskiej Stacji Doświadczalnej w Czyrnej k. Krynicy. Stacja ta zlokalizowana jest w południowo-zachodniej części Beskidu Niskiego na wysokości 545 m n. p. m. Doświadczenie założono metodą podbloków w 4 powtórzeniach. Pojedyncze poletko posiadało powierzchnię 22 m 2. Czynnikiem pierwszym były dwa systemy rolnicze: ekologiczny i konwencjonalny. Czynnikiem drugim był siew jednogatunkowy zbóż jarych: owsa, jęczmienia i pszenżyta oraz mieszanki owsa z jęczmieniem jarym. Zboża uprawiano w trójpolowym członie płodozmianowym: ziemniaki na oborniku, zboża jare, mieszanki zbożowo-strączkowe. W zbożach uprawianych w systemie ekologicznym nie stosowano nawożenia mineralnego oraz pestycydów. Dla ograniczenia zachwaszczenia stosowano bronowanie zasiewów zbóż. Nawożenie oparto o dawkę obornika 33 t/ha stosowaną pod ziemniaki będące przedplonem dla

225 225 zbóż. W systemie konwencjonalnym stosowano pod orkę przedzimową 70 kg P oraz 70 kg K. Dawkę azotu podzielono na przedsiewną (35 kg/ha) oraz pogłówną (35 kg/ha) w fazie strzelania w źdźbło zbóż. Chwasty zwalczano stosując herbicyd Granstar w dawce 24 g/ha w końcu fazy krzewienia. Wyliczenia nadwyżki bezpośredniej oraz dochodu rolniczego dokonano według standardów Unii Europejskiej [11]. Do kosztów bezpośrednich zaliczono koszty materiału siewnego, nawozów i pestycydów. Do kosztów pośrednich: usługi i koszty zabiegów uprawowych. Wielkość nakładów na środki produkcji określono na podstawie zastosowanej technologii w doświadczeniu polowym oraz rzeczywistego zużycia materiału siewnego, nawozów mineralnych, środków ochrony roślin, których ilości przeliczono w stosunku do powierzchni 1 ha, a ceny poszczególnych środków przyjęto z 2006 roku [12]. Koszty bezpośrednie i pośrednie dla uprawy roślin testowych obliczono dla okresu od zbioru przedplonu do zbioru rośliny następczej, z uwzględnieniem transportu na odległość 1 km oraz rozładunku ziemiopłodów. Ze względu na utrudnione warunki gospodarowania w Górskiej Stacji Doświadczalnej w Czyrnej (uprawa na stoku) koszty eksploatacji sprzętu uprawowego poddano weryfikacji przyjmując wydajność eksploatacyjną K 0,7 dla warunków eksploatacji trudnej [10]. Wartość towarową wyprodukowanego ziarna określono na podstawie cen skupu w 2006 roku [9]. Dyskusja wyników Dochód rolniczy uzyskany w systemie ekologicznym był większy średnio o 376 zł niż w konwencjonalnym (tab. 1). Jeśli do dochodu rolniczego dodać dopłatę wynikającą z pakietu SO2 wynoszącą dla upraw rolniczych 600 zł/ha, wówczas dochód osobisty rolnika gospodarującego według zasad ekologicznych wyniesie 1478,2 zł/ha. Dopłata ta w latach wyniesie 750 zł/ha [3]. Tabela 1. Porównanie dochodu rolniczego w systemie ekologicznym i konwencjonalnym. Dochód rolniczy zł/ha Obiekt System System Różnica Ekologiczny Konwencjonalny Owies oplewiony 637,8 208,1 429,7 Jęczmień jary 1040,0 904,5 135,5 Pszenżyto jare 631,6 393,4 238,2 Owies + jęczmień jary 1203,8 503,1 700,7 Średnio 878,3 502,3 376,0 Większy dochód rolniczy uzyskano w systemie ekologicznym, mimo iż plonowanie testowanych zbóż w tym systemie było mniejsze średnio o 15%, (tab. 2), co potwierdza wyniki wcześniejszych badań Kusia [7] oraz Kusia i innych [8]. Wskaźnik opłacalności ujmujący relację wartości produkcji do kosztów ogółem jest podstawowym miernikiem efektywności ekonomicznej. Średnia wartość tego wskaźnika

226 226 w niniejszych badaniach wyniosła w systemie ekologicznym 198,2% a w systemie konwencjonalnym 134,3%,( tab. 3). Rezultat ten jest znacznie większy od analogicznej wartości 120,8% stwierdzonej w konwencjonalnej uprawie pszenicy ozimej w górskiej gminie Stryszawa przez Musiała i Zająca [10]. Większy o 25% wskaźnik opłacalności produkcji ekologicznej w porównaniu do konwencjonalnej uzyskał również Krasowicz [6] w warunkach Wyżyny Lubelskiej. Tabela 2. Plonowanie zbóż uprawianych w systemach rolniczych Plon ziarna roślin zbożowych (t ha -1 ) Obiekt System System Średnio Ekologiczny Konwencjonalny Owies oplewiony 2,92 3,41 3,16 Jęczmień jary 3,35 4,23 3,79 Pszenżyto jare 2,75 3,33 3,04 Owies + jęczmień jary 3,87 4,03 3,95 Średnio 3,22 3,75 3,48 NRI α = 0,05 dla systemów rolniczych 0,391 NRI α = 0,05 dla roślin zbożowych 0,402 Jedną z przyczyn większej efektywności w systemie ekologicznym jest mała skuteczność plonotwórcza drogich nawozów sztucznych i pestycydów stosowanych w systemie konwencjonalnym [1, 2]. Konkurencyjność gospodarstw ekologicznych może jeszcze zwiększyć poprzez sprzedaż ich produktów po wyższych cenach. Niestety obecnie większość produkcji ekologicznej zbywana jest w cenie produktów rolnictwa konwencjonalnego. Jak podaje Klima [4] podstawową przyczyną jest tu brak zorganizowanego systemu skupu Wyszczególnienie Wartość produkcji [zł/ha] Koszty bezpośrednie [zł/ha] Nadwyżka bezpośrednia [zł/ha] Koszty ogółem [zł/ha] Dochód rolniczy [zł/ha] Wskaźnik opłacalności [%] Graniczny poziom plonu [t/ha] Graniczny poziom cen [zł/1t E* K* E* K* E* K* E* K* E* K* E* K* E* K* E* K Owies 1527,4 1783,7 87,1 708,5 1440,3 1075,2 889,6 1575,6 637,8 208,1 171,6 113,2 1,96 3,47 281,5 498,6 Jęczmień jary 1910,5 2412,3 68,0 640,7 1842,5 1771,6 870,5 1507,8 1040,0 904,5 219,4 159,9 1,81 3,14 229,6 397,8 Pszenżyto jare 1600,7 1944,2 166,6 683,7 1434,1 1260,5 969,1 1550,8 631,6 393,4 165,1 125,3 1,93 3,10 318,7 510,1 Owies ,3 2170,5 78,0 692,6 2006,3 1477,9 880,5 1559,7 1203,8 503,1 236,7 139,1 1,75 3,10 222,9 394,8 jęczmień jary średnio 1780,7 2077,6 99,9 681,3 1680,8 1396,3 902,4 1548,4 878,3 502,2 198,2 134,3 1,86 3,20 263,1 450,3 i dystrybucji produktów rolnictwa ekologicznego. Tabela 3. Wybrane wskaźniki oceny kosztów produkcji i opłacalności siewów czystych i mieszanek zbóż jarych (E* - system ekologiczny; K* - system konwencjonalny) Biorąc pod uwagę średnią dla obydwu systemów wartość wskaźnika opłacalności, granicznego poziomu plonu oraz granicznego poziomu cen można stwierdzić, iż najbardziej opłacalna była

227 227 uprawa mieszanki owsa z jęczmieniem jarym. Najmniejsze wartości wymienionych parametrów uzyskano w przypadku uprawy owsa. Osiągnięty rezultat zdeterminowany był głównie niskim plonowaniem tego gatunku oraz niską ceną skupu. Wnioski 1. Dochód rolniczy uzyskany z uprawy zbóż w systemie ekologicznym był średnio o 376 zł/ha większy od dochodu uzyskanego w systemie konwencjonalnym 2. Wskaźnik opłacalności w ekologicznej uprawie roślin zbożowych był średnio o 64% większy aniżeli w uprawie konwencjonalnej. 3. Uprawiane zboża można pod względem średniego wskaźnika opłacalności uszeregować w następującym malejącym porządku: mieszanka owsa z jęczmieniem jarym, jęczmień jary, pszenżyto jare, owies. Literatura 1. Brzozowska I., Brzozowski J., Witkowski B Ekonomiczna ocena sposobów odchwaszczania oraz nawożenia azotem pszenicy ozimej. Fragm. Agron. 3(91); Golinowska M Koszty i opłacalność chemicznej ochrony zbóż w południowo-zachodniej Polsce. Zesz. nauk. AR Wroc., 392; Golinowska M Efektywność ekonomiczna gospodarstw ekologicznych na Dolnym Śląsku. [W:] Wybrane zagadnienia ekologiczne we współczesnym rolnictwie, monografia pod red. Z. Zbytka, t. 4. PIMR Poznań; Klima K Rolnictwo ekologiczne. Wyd. Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego w Krakowie; Kucińska K., Golba J Stan obecny i możliwości rozwoju rolnictwa ekologicznego na podkarpaciu. Journal of Research and Applications in Agricultural Engineering, vol. 52 (3), PIMR Poznań; Krasowicz S Analiza i ocena gospodarstw ekologicznych, integrowanych i tradycyjnych w rejonie Polski południowo-wschodniej, na tle warunków przyrodniczych i ekonomicznych rolnictwa. IUNG Puławy H(11); Kuś J Wstępne porównanie trzech systemów produkcji roślinnej (konwencjonalny, integrowany i ekologiczny). Roczniki AR w Poznaniu-CCCVII; Kuś J., Ufnowska J., Madej A Efektywność gospodarowania w systemie ekologicznym i konwencjonalnym w zależności od kierunku produkcji. Pam. Puł.- Mat. Konf. z. 120; Kwiatkowski M Doradca, Małopolski Informator Rolniczy. Wyd. MODR Karniowice. 9/2006; Musiał W., Zając T Ocena wybranych aspektów uprawy zbóż na terenach górzystych ( na przykładzie gminy Stryszawa). Prob. Zagosp. Ziem Górsk. 48; Tomasiak I Kalkulacje produkcji rolniczej. Wyd. MODR Nawojowa. 12. Zalewski A., Klientowski A., Mieczkowski J., Olesiak T., Pawlak J., Pruszyński S., Mieszkowska L Rynek środków produkcji i usług dla rolnictwa. Wyd. IERiGŻ-PIB W Warszawa; 1-38.

228 228 OCENA SKŁADU CHEMICZNEGO BIOMASY PODDANEJ PROCESOWI KOMPOSTOWANIA Autorzy: Małgorzata Koncewicz, Anna Nalepa Opiekun: dr inż. Krzysztof Gondek Koło Naukowe Rolników Sekcja Chemii Środowiska Akademia Rolnicza w Krakowie, Wydział Rolniczo Ekonomiczny Al. Mickiewicza 21, Kraków Słowa kluczowe: kompost, mocznik, odciek Wstęp W wyniku kompostowania dochodzi do biologicznej transformacji materii organicznej, co w rezultacie prowadzi do powstania nawozu organicznego. Proces kompostowania polega na częściowej humifikacji i mineralizacji biomasy (głównie roślinnej), skupionej w tym celu na powierzchni ziemi lub zgromadzonej w bioreaktorach [5]. Postępująca mineralizacja substancji organicznej w okresie kompostowania prowadzi do zmniejszenia się udziału części organicznych, a zwiększenia zawartości składników mineralnych [1]. Proces ten odbywa się przy udziale tlenowych mikroorganizmów saprofitycznych. Do czynników, które wpływają bezpośrednio lub pośrednio na przebieg procesu kompostowania zaliczamy: - skład chemiczny materiału kompostowanego (odpowiednia ilość substancji organicznej); - stosunek węgla do azotu (C:N) powinien mieścić się w przedziale od 25:1 do 30:1; - ph masy kompostowanej, optymalne w przedziale od 6,5 do 7,5; - wilgotność masy kompostowanej - optymalne uwilgotnienie 40-50%; - napowietrzenie masy kompostowej (tlen jest niezbędny dla mikroorganizmów biorących udział w procesie mineralizacji i humifikacji); - utrzymanie odpowiedniej temperatury w czasie procesu (higienizacja masy kompostowej) [3]. W procesie kompostowania, mikroorganizmy rozkładają substancję organiczną z wydzieleniem dwutlenku węgla i wody oraz ciepła, a produktem finalnym jest kompost. Wyróżnia się trzy zasadnicze etapy w procesie kompostowania: I etap (faza termofilna lub wysoko temperaturowa): bardzo intensywnego rozkładu substancji organicznej powodującego zwiększenie temperatury w masie kompostowanej do O C, może trwać od kilku dni do kilku tygodni II etap (faza przemian): intensywnego, malejącego w czasie rozkładu substancji organicznej, powodującego sukcesywne obniżenie się temperatury do O C, trwa przez dalsze 3-5 tygodni

229 229 III etap (faza dojrzewania kompostu, tzw. kompostowanie wtórne): spowolniony rozkład substancji organicznej i sukcesywnego obniżania się temperatury masy kompostowanej do poziomu temperatury otoczenia, trwa kilka miesięcy [1]. Celem badań była ocena wpływu dodatku odcieku ze składowiska odpadów oraz mocznika na skład chemiczny kompostowanej biomasy. Materiał i metody Obiekt badawczy był zlokalizowany na terenie składowiska odpadów komunalnych w Baryczy. Biomasę kompostowano w kontenerach według technologii Hortsmanna. Materiał wsadowy stanowiły odpady roślinne rozdrobnione i zmieszane w następujących proporcjach: liście 30%, trawa 25%, zrębki świeże 10% i suche 35%. Odpady te pochodziły z pielęgnacji terenów zieleni miejskiej Krakowa. Badania prowadzono w trzech bioreaktorach: (A) biomasa bez dodatku, (B) biomasa z dodatkiem 100 l odcieku ze składowiska odpadów komunalnych, (C) biomasa z dodatkiem 100 kg mocznika. Punkt odniesienia analizowanych cech stanowił materiał wsadowy oraz biomasa kompostowana bez dodatków (A). Proces intensywnego kompostowania w kontenerach trwał 14 dni. Po tym okresie pobrano próbki średnie materiałów z każdego kontenera oddzielnie. W próbkach o naturalnej zawartości wody oznaczono zawartość suchej masy po wysuszeniu próbek w temperaturze 70 C w suszarce z przepływem gorącego powietrza oraz zawartość azotu ogólnego, po mineralizacji próbki w stężonym kwasie siarkowym (VI), metodą Kjeldahla. W wysuszonych i rozdrobnionych próbkach materiałów organicznych oznaczono fosfor, potas, wapń, magnez, sód oraz wybrane pierwiastki śladowe ( Cu, Zn, Cr, Pb, Cd, Ni) po mineralizacji próbki na sucho w piecu muflowym ( temp. 450 C przez 5 h) i roztworzeniu popiołu w kwasie azotowym (V) (1:2). Fosfor oznaczono kolorymetrycznie na aparacie firmy Beckman DU 640 przy długości fali 436 nm, potas, wapń i sód oznaczono metodą fotometrii płomieniowej (FES), a magnez i pierwiastki śladowe metodą absorpcji atomowej (ASA) z użyciem spektrofotometru Philips PU 9100X. Wyniki doświadczenia Badane materiały organiczne różniły się zawartością suchej masy (tab 1.). Najwięcej suchej masy oznaczono w biomasie z dodatkiem mocznika (284,1 g kg -1 ). Zawartość ta była większa w porównaniu do średniej zawartości suchej masy w oborniku [2]. Stosunkowo mała zawartość suchej masy w badanych materiałach organicznych (optymalna 40-50%) wynikła ze zbyt obfitego nawilżania biomasy przed procesem kompostowania. Zawartość materii organicznej najbardziej zmniejszyła się w materiale z dodatkiem mocznika, w porównaniu do zawartości oznaczonej w biomasie nie poddanej procesowi

230 230 kompostowania. W pozostałych materiałach zawartości materii organicznej nie wykazywały większego zróżnicowania. Odnosząc zawartość tego składnika w badanych materiałach do zawartości w oborniku, stwierdzono większa zawartość materii organicznej w materiałach organicznych. Zawartość azotu różniła się pomiędzy poszczególnymi materiałami, a największą zawartość tego składnika oznaczono w materiale kompostowanym z dodatkiem mocznika i była ona większa od zawartości azotu w oborniku mieszanym [2]. Nie wykazano istotnych różnic pod względem zawartości fosforu, potasu i magnezu w badanych materiałach, które były mniejsze od oznaczanych w oborniku [2]. Dodatek odcieku ze składowiska odpadów wyraźnie zwiększył zawartość sodu w materiale kompostowanym. Oznaczenie Tab. 1. Skład chemiczny materiałów organicznych Jednostka Materiał wsadowy Biomasa po kompostowaniu bez dodatku + odciek + mocznik Obornik mieszany [2] Sucha masa g kg ,6 214,6 182,0 284,1 250 Materia organiczna g kg -1 s. m N- ogólny g kg -1 s. m. 17,7 18,8 20,0 26,1 21,6 P g kg -1 s. m. 2,3 1,8 2,1 1,7 6,0 K g kg -1 s. m. 7,0 9,6 10,3 9,5 24,4 Ca g kg -1 s. m. 14,5 13,9 14,2 16,5 13,6 Mg g kg -1 s. m. 1,6 1,9 2,1 1,8 4,0 Na g kg -1 s. m. 0,5 1,0 3,3 0,9 - BN-89/9103- Cu mg kg --1 s. m. 28,61 17,52 19,59 18, Zn mg kg -1 s. m. 183,5 95,3 94,6 110, Pb mg kg -1 s. m. 21,85 13,47 19,29 16, Cd mg kg -1 s. m. 1,46 0,70 0,79 0,70 5 Ni mg kg -1 s. m. 14,78 4,04 4,38 3, Cr mg kg -1 s. m. 32,05 3,55 4,08 3, W przekompostowanych materiałach stwierdzono nieznacznie większe ilości wapnia niż w oborniku. Pod względem zawartości badanych pierwiastków śladowych badane materiały organiczne można zakwalifikować do pierwszej klasy jakości kompostu [4].

231 231 Wnioski 1. Zawartość azotu w badanych materiałach organicznych zależała od przemian zachodzących w czasie kompostowania i była większa w biomasie, do której wprowadzono ten pierwiastek z odciekiem i w formie mocznika. 2. Dodatek do masy kompostowanej odcieków ze składowiska odpadów spowodował zwiększenie zawartości sodu w porównaniu do biomasy bez dodatku i z dodatkiem mocznika. 3. Zawartość pierwiastków śladowych w badanych materiałach kompostowanych nie stanowi zagrożenia dla jakości środowiska glebowego. Literatura 1. Gondek K., Filipek-Mazur B. 2002: Kompost z odpadów roślinnych cennym nawozem organicznym. Aura, 8(02), Gorlach E., Mazur T. 2002: Chemia rolna. Wyd. Nauk. PWN Warszawa, ss Jędrczak A. 2007: Biologiczne przetwarzanie odpadów. Wyd. Nauk. PWN Warszawa, ss Norma branżowa BN-89/ Unieszkodliwianie odpadów miejskich (kompost z odpadów miejskich) 5. Siuta J. 1999: Kompostowanie i wartości użytkowe kompostu. Mat. I Konf. Nauk.-Technicznej Kompostowanie i użytkowanie kompostu, , Puławy-Warszawa, Assessment of chemical composition of biomass at different stages of composting process Keywords: compost, urea, drainage Summary Composting is one of the methods of neutralizing biodegradable organic matter, and also a way to get an organic fertilizer. Compost of urban waste is classificated according to branch standard BN-89/ in the three quality classes. Composts characterize an appreciable fertilizer worth, better than a manure. Contents of heavy metals in studied composts in no event haven't exceeded the predicted value in BN- 89/ for compost of class I. Addition of nitrogen in a form of urea to biomass before process, caused increase of composting intensity in compare to biomass without addition. On the strength of results we can say that studied compost is a valuable and save in use fertilizer.

232 232 PORÓWNANIE STANU ZARAŻENIA PASOŻYTAMI KRÓLIKÓW ŻYWIONYCH PASZĄ PEŁNOPORCJOWĄ ORAZ Z DODATKIEM SOI ODMIAN TRADYCYJNEJ I GM Autorzy: Weronika Śliwiak 1, Jerzy Kowal 2, Piotr Łapa 1 Opiekun: 1 dr hab. inż. Józef Bieniek, 2 dr inż. Paweł Nosal 1 Katedra Genetyki i Metod Doskonalenia Zwierząt 2 Katedra Zoologii i Ekologii Akademia Rolnica w Krakowie, Wydział Hodowli i Biologii Zwierząt Al. Mickiewicza 24/28, Kraków Słowa kluczowe: soja, GMO, pasożyty, królik, kokcydia, passalurus ambiguus Wstęp Rewolucyjne postępy współczesnych nauk biologicznych, w tym biotechnologii zajmującej się m.in. transgenezą, wywołują wiele emocji i często nieuzasadnionych obaw. Chociaż inżynierię genetyczną stosuje się już od wielu lat, to kontrowersje wokół tej dziedziny nie słabną a nawet przybierają na sile. Z tego też powodu odmiany transgeniczne są grupą najskrupulatniej badanych organizmów w całej historii hodowli roślin i zwierząt. Bardzo często produktom GM niesłusznie przypisuje się negatywny wpływ na zdrowie, za który w rzeczywistości odpowiada inny czynnik. Przykładowo we frytkach i chipsach z ziemniaków opornych na herbicyd Roundup odnaleziono silnie toksyczny związek akrylamid. Jednak nie jest to wynik manipulacji genetycznej, lecz skutek obecności poliakrylamidu w herbicydzie dzięki niemu polepsza się przyczepność preparatu do liści. Dlatego też bardziej celowe w tym wypadku byłoby podjęcie działań zmierzających w kierunku wyeliminowania poliakrylamidów ze składu chemicznego herbicydów, niż zabranianie upraw transgenicznych ziemniaków. Należy również zaznaczyć, że duże ilości akrylamidu powstają podczas termicznej obróbki produktów spożywczych zawierających skrobię. Nic więc dziwnego, że pojawia się on podczas smażenia lub pieczenia bulw ziemniaczanych niezależnie od tego, czy pochodzą one z odmiany tradycyjnej czy GM [6]. Jednym z argumentów przeciwników genetycznie modyfikowanych artykułów żywnościowych i paszowych jest rzekomy negatywny wpływ takich produktów na system immunologiczny, objawiający się większą podatnością na choroby infekcyjne oraz pasożytnicze. Jednak wszystkie informacje na ten temat to jedynie spekulacje i insynuacje, jak twierdzenie przypuszczalnie podawanie pszczołom syropu kukurydzianego z GMO bogatego w fruktozę powoduje zmiany w jelitach umożliwiając wtargniecie pasożytów [7]. Otwartą kwestią pozostaje, czy to rzeczywisty wpływ syropu z odmian GM, czy też wysokiego poziomu zawartej w nim fruktozy. Na marginesie należy zaznaczyć, że negatywny wpływ wysokofruktozowego syropu kukurydzianego na zdrowie pszczół jest kwestią dyskusyjną.

233 233 W kontekście ważnej roli soi jako rośliny paszowej należy stwierdzić, czy jej odmiany GM mogą mieć negatywny wpływ na zdrowie skarmianych nimi zwierząt. Celem niniejszej pracy było określenie ewentualnego wpływu obecności w paszy śruty sojowej odmiany tradycyjnej i GM na stan zarażenia królików pasożytami. Materiał i metody Materiałem doświadczalnym były 44 króliki rasy termondzkiej białej. Po odsadzeniu od matek w wieku 5 tygodni, króliki przebywały w kaskadowej baterii klatek przeznaczonej dla tuczu brojlerów. Po okresie adaptacyjnym trwającym 3 dni, rozpoczął się wstępny okres doświadczenia trwający 2 tygodnie, a następnie 5-tygodniowy okres właściwy. Króliki podzielono na 3 grupy. W pierwszej grupie zwierzęta były żywione granulowaną paszą pełnoporcjową z 20% dodatkiem śruty sojowej odmiany Roundup Ready. W drugiej grupie granulowana pasza pełnoporcjowa uzupełniona została o 20% dodatek śruty sojowej odmiany tradycyjnej. W ostatniej grupie królików żywienie opierało się wyłącznie o granulowaną paszę pełnoporcjową (bez żadnego sojowego dodatku). W 12 tygodniu życia królików przeprowadzono ubój i dysekcję. Postępowanie ze zwierzętami przed ubojem i sam ubój przeprowadzone były zgodnie z przepisami obowiązującymi aktualnie w Polsce. Dla porównania ekstensywności i intensywności zarażenia kokcydiami, przed rozpoczęciem właściwego doświadczenia pobrano kał (5 próbek zbiorczych) od królików w wieku 7 tygodni. Po okresie doświadczalnym zbadano 24 losowo wybrane próbki kału (po 8 w każdej grupie) pobrane pośmiertnie z jelita prostego. Do oznaczenia użyto metody McMastera [2]. Parametry inwazji nicieni żołądkowo jelitowych ustalono makroskopowo podczas sekcji parazytologicznej 24 układów pokarmowych (po 8 z każdej grupy) według metodologii podanej przez Stefańskiego [5]. Opracowania wyników dokonano przy pomocy pakietu statystycznego STATISTICA for Windows. W analizie statystycznej do sprawdzenia, czy istnieją istotne statystycznie różnice miedzy porównywanymi grupami, zastosowano test ANOVA rang Kruskala-Wallisa. W celu zweryfikowania hipotezy o częstości wystąpienia inwazji w poszczególnych grupach zastosowano test niezależności chi 2. Do określania związku między intensywnością inwazji obu analizowanych pasożytów wykorzystano współczynnik korelacji R Spearmana. Wyniki i dyskusja U osobników pochodzących ze wszystkich trzech grup stwierdzono jedynie obecność owsika króliczego (Passalurus ambiguus) oraz kokcydiów (Eimeria sp.). Zarówno owsika jak i kokcydia można zaliczyć do powszechnie występujących w chowie fermowym [1,4,8]. Inne pasożyty układu pokarmowego, które mogą wystąpić u królika domowego (Oryctolagus

234 234 cuniculus), to nicienie z rodziny Trichostrongylidae, włosogłówka (Trichuris sp.) oraz tasiemce z rodziny Anoplocephalidae. Jednakże są one mniej częste na fermach i zarażenie nimi dotyczy głównie zajęcy [3] oraz królików wolnożyjących. Nie stwierdzono ich obecności w badanym materiale. Średnia intensywność inwazji kokcydiów przed rozpoczęciem doświadczenia wynosiła 2228 opg (oocyst na gram kału). Tabela 1. Intensywność inwazji u wszystkich królików uwzględnionych w badaniach Grupa doświadczalna Pasza z dodatkiem soi GM Pasza z dodatkiem soi tradycyjnej Pasza bez dodatku soi 1 osobników dorosłych znalezionych w jelicie 2 oocyst na gram kału Numer osobnika Intensywność Passalurus Eimeria sp. 2 ambiguus W przypadku P. ambiguus odnaleziono 9 zarażonych nim królików, u których stwierdzono wystąpienie pasożyta, ale jedynie dwa króliki (ekstensywność 25%) należały do grupy żywionej paszą z dodatkiem śruty z soi GM. Trzy przypadki (ekstensywność 38%) stwierdzono w kontrolnej grupie królików żywionych paszą z dodatkiem śruty z soi odmiany tradycyjnej. Pozostałe cztery przypadki (ekstensywność 50%) zarażenia tym pasożytem stwierdzono w grupie żywionej bez dodatku śruty sojowej. Częstość występowania inwazji P. ambiguus nie była związana z grupą żywieniową (p = 0,5866). Jednocześnie nie stwierdzono

235 235 istotnych różnić w intensywności inwazji między poszczególnymi grupami doświadczalnymi (p = 0,4167). Wszystkie analizowane zwierzęta były zarażone pierwotniakami z rodzaju Eimeria sp., jednak nie wykazano istotnych różnić w intensywności inwazji między poszczególnymi grupami doświadczalnymi po zakończeniu doświadczenia (p = 0,7797). Związek między intensywnością inwazji obydwu pasożytów mierzony współczynnikiem korelacji był niski (r S = 0,3804) i nie istotny (p = 0,3125). Wnioski W wyniku porównania grup nie stwierdzono istotnych różnic w intensywności zarażenia, co świadczyłoby o obniżeniu odporności pod wpływem paszy zawierającej komponent GM. Nie stwierdzono związku między obecnością soi GM w paszy królików a podatnością na inwazje pasożytnicze. Literatura 1. Balicka-Laurans A Przebieg i profilaktyka kokcydiozy w fermie towarowej królików. Szczecińskie Rocz. Naukowe VII (1) strony Gundłach J.L., Sadzikowski A.B Diagnostyka inwazji pasożytów zwierząt. Wyd. Akademii Rolniczej. Lublin. 3. Gundłach J.L., Sadzikowski A.B Helmintofauna zajęcy pochodzących z różnych regionów Polski. Annales UMSC sect. DD LIX 13 strony Nosal P., Petryszak A Pasożyty przewodu pokarmowego królików w badaniach koproskopowych. Wiad. Parazyt. 52 (4) strony Stefański W., Tarnowski E Rozpoznawanie inwazji pasożytniczych u zwierząt. PWRiL, Warszawa. 6. Szczerbina T Akrylamid potencjalnie rakotwórcza substancja występująca w żywności. Kosmos Problemy Nauk Biologicznych. Tom 54, numer 4 (269) strony Święcicki W Co wiadomo o chorobie pszczół CCD? 8. Zwierzchowski J., Śmielewska-Łoś E Najczęściej występujące zakaźne i pasożytnicze choroby królików. Medycyna Wet. 52 (1) strony COMPARISON OF THE LEVEL OF INFECTION WITH PARASITES IN RABBITS FED BY COMPLETE PELLETED FODDER WITH GM SOYA, NON-MODYFIED SOYA AND WITHOUT SOYA COMPONENT Summary The study was carried out on 44 white termond rabbits, divided on 3 groups. Each group was fed in the different way: first by normal complete pelleted fodder, secound by pelleted with 20% soya component, third by pelled fodder with the same quantity of soya Roundap Ready varietes (genetic modified). All analyses were done on 24 rabbits (8 from each group) by parasitological dissections and by fecal examination using McMaster technique. There were found nematode Passalurus ambiguus and coccidia from the genus Eimeria. No other gastro-intestinal parasites were found. No differences in immunity to coccidiosis and passalurosis, compared to intensity of infection, between groups were observed. There was no connection between presence of GM soya in feed and property to parasitic infections. Key words: soya, GMO, parasites, rabbit, coccidia, passalurus ambiguus.

236 236 РИЮЧІ ССАВЦІ В КОНТЕКСТІ ЕКОЛОГІЇ ГРУНТІВ НА ЛЬВІВЩИНІ. Автор: Тетяна Куцериб, Науковий керівник: доктор біологічних наук, професор Царик Йосиф Володимирович. Кафедра зоології, Львівський національний університет імені Івана Франка, вул. Грушевського, 4, Львів 79005, Україна Кафедра біології, Дрогобицький державний педагогічний університет імені Івана Франка вул.івасюка 11, м. Трускавець, Львівська обл.,82200, Україна Ключові слова: Talpa europaea L., екологія, риюча діяльність, ґрунти. Вступ Серед проблем сучасної екології питання про риючу діяльність ссавців і закономірності її напряму займають важливе місце. Воно являється провідним у вирішенні комплексних задач як у спрямованому формуванні екосистем, так і в організації їх охорони. Особливо цінні знання цих закономірностей в регіонах з інтенсивною дією антропогенних факторів на різноманітні природні системи, блоки і комплекси та початкові швидкі процеси їх трансформації. В цьому зв язку велике значення має вивчення всесторонньої діяльності тварин, особливо тих видів, які спрямовані на виникнення і формування важливих компонентів екосистеми. Серед них, на одне з перших за значенням місць, виходить діяльність риючих тварин, що має помітний вплив на ґрунтотворні процеси. Риюча діяльність кротів є найбільш розповсюдженим і найбільш масштабним явищем у природних системах, оскільки пронизуючи і розпушуючи ґрунти та переміщуючи їх в горизонтальному і вертикальному положенні, вона виступає як потужний екологічний фактор формування фізичних властивостей ґрунту. Перш за все риюча діяльність кротів має великий вплив на щільність ґрунтів, аераційні властивості, водопроникність і вологість [2, 3]. Нори є однією з причин зміни температури ґрунту, так як у самих норах проходить формування особливого мікроклімату. У річних викидах при невеликому ущільненні ґрунту на незначній висоті температура досягає максимуму, а в старих ґрунтових викидах температура дещо знижується [3, 10]. Підвищення температури в ґрунтових викидах використовується деякими хребетними і безхребетними тваринами для відкладання яєць, тобто репродукції. Викид в цьому випадку відіграє роль особливого природного інкубатора. Шар ґрунту 0-10см під викидом являє собою перехідний горизонт, для якого характерна зміна температурного режиму протягом дня і ночі [1]. Матеріали, методи та результати досліджень Наслідки риючої діяльності Talpa europaea L. вивчали за допомогою прямого підрахунку кількості кротовин на площі в один гектар, та вимірюванням висоти й

237 237 діаметру цих викидів. Так наприклад, кількість ґрунтових викидів на відкритій місцевості крота європейського в середньому складає 1863 на гектар, а в лісових біогеоценозах його активність знижується і становить в середньому 838 ґрунтових викидів на гектар. Процент пошкоджень ґрунту різко понижується на межі лісового біогеоценозу із насадженнями вільхи. Однак на основі одного профілю, хоча і добре опрацьованого, неможна судити про залежність величини риючої діяльності ссавців від біогеоценотичних умов [5]. Викиди крота є невеликі за розмірами. Свіжі викиди ґрунту в середньому діаметром 31,8 36,3 см та висотою 9,3 10,7 см. Якщо ж взяти річні викиди крота в лісовому біогеоценозі, то тут діаметр трохи збільшується, приблизно на 1см [5, 7, 8, 9]. Так наприклад, середнє значення висоти одноденного викиду у молодому лісі становить 26,0 см, свіжого 25,0 см, дворічного - 13,0 см, на орних землях висота одноденного викиду становить 18,0 см, свіжого 17,0 см, дворічного 15,0 см [5]. Розміри цих кротовин залежать як від віку, так і від місця їх траплення, тобто висота та діаметр одноденних і свіжих кротовин досить чітко відрізняється. До свіжих кротовин були віднесені викиди крота вік яких становить один рік. З віком висота викиду зменшується, а діаметр збільшується. Якщо взяти ці кротовини і порівняти із викидами вік яких становить 4 роки, то ми бачимо досить чіткі зміни спостерігається зменшення висоти приблизно в півтора-два раза, та збільшення діаметру відповідно у півтора-два раза. Крім цього ці викиди ущільнюються з часом і починають заростати трав яною рослинністю [5]. Великий вплив риючої діяльності, як ґрунтотворчого фактору, видно по зміні рослинного покриву і формуванні структури фітоценозу. Цей механізм полягає в тому, що переміщуються значні маси ґрунтового субстрату, на поверхні ґрунту створюються локальні ділянки із специфічними фізико хімічними властивостями [4]. Механічний вплив ссавців, пов язаний з пошкодженням ґрунтового покриву, викликаний риючою і витоптуючою діяльністю. Риюча діяльність обумовлена утворенням підземних сховищ, що служать для захисту, розмноження зберігання їжі, пошуку і добування їжі. В залежності від розмірів, характеру поселення ссавців та особливостей харчування, розмірів нір та глибини їх залягання, діаметру і внутрішньої конструкції, схованки ссавців бувають дуже різноманітні. Утворення нір ссавцями і пов язана з ними риюча діяльність, розглядається як одна із функцій, спрямованих на утворення відповідних умов для забезпечення оптимальних потреб для існування виду. В цей же час, проводячи велику механічну роботу, риючі ссавці утворюють сприятливі екологічні умови для багатьох груп організмів і беруть активну участь в грунтотворчих процесах. Як було сказано вище, ця діяльність сприяє утворенню густої сітки пронизаних в різні сторони нір, піднір і ходів, різних пустот, що сприяють формуванню особливого

238 238 гідротермічного режиму, який в сукупності з винесенням ґрунту, перемішуванням його з рослинним субстратом і екскреціями, створює умови найбільш сприятливі для процесів ґрунтотворення. Для пізнання цих умов досить важливим є вивчення всіх особливостей риючої діяльності ссавців. Висновки Наведений аналіз впливу ґрунториїв-ссавців на ґрунти вказує на те, що риюча активність ссавців є важливим природним чинником, що обумовлює формування структури ґрунтів у різних біогеоценозах, що обумовлює формування структури ґрунтів в цілому. Механізм впливу риючої діяльності ссавців на ґрунти обумовлений перетворенням аерогідротермічного режиму, зміною хімічного складу ґрунтів, збільшенням органічної речовини, каталізацією біохімічних процесів і підвищенням біологічної активності ґрунту. Таким чином риюча діяльність ссавців є одним з найважливіших природних екологічних факторів. Література 1. Булахов В.Л. Функціональний вікаріат у середовищетвірній активності тваринних організмів. / Тези докл. IV міжнар. наук. конф. Zoocenosis Дніпропетровськ: Вид-но ДНУ, с. 2. Грачева Л.В., Лукацкая Е.А., Пахомов А.Е. Влияние роющей деятельности крота (Talpa europaea L.) в формировании биотического разнообразия в аренных борах степного Приднепровья. // Ученые записки Таврического национального университета Т. 14 (53), с Динесман Л.Г. Позвоночные животные в лесных биогеоценозах. // Основы лесном биогеоценологии., М.: Наука, 1965, с Єфіменко М. Живлення крота і його народногосподарське значення в УРСР. // Зб. Праць зоологічного музею Інституту зоології АН УРСР., Київ, 1941, 24, с Куцериб Т. М. Рийна діяльність крота європейського (Talpa europaea L.) у біоценозах Старосамбірщини (Львівська область). // Вісник Львів. ун-ту., Серія біологічна , Вип. 38., с Пахомов О.Е., Кунах О. М. Функціональне різноманіття ґрунтової мезофауни заплавних степових лісів в умовах штучного забруднення середовища. / Моногр.-Д.: Вид-во ДНУ, с. 7. Пилипенко А.Ф. Влияние рн почвы и содержания гумуса в ней на распределение почвенной мезофауны. // Вопросы степного лесоведения. Вып. 3. Д., с Попов В.К., Фалдькенштейн Б.Ю. Экология крота и его значение в сельськом и лесном хозяйстве. // Защита растений с. 9. Скляров Г.А. К вопросу о деятельности кротов в почвах дерново-подзолистой зоны. // Почвоведение. 1953, 8, с Стефурак В.П. Влияние промышленного загрязнения на почвенную микрофлору. // Микробные сообщества и их функционирование в почве. К.: Наук. Думка, 1981, с

239 239 DIGGINGS MAMMALS IN CONTEXT OF ECOLOGY OF SOILS ON LVIV REGION. Author: Tetyana Kutheryb Scientific leader: the doctor of biological sciences, Professor Tsarik Yosif Volodimirovich. Department of zoology, Ivan Franko National University of Lviv, Hrushevsky Str., 4, Lviv, 79005, Ukraine Department of biology, Drogobickiy state pedagogical university of the name of Ivan Franko Str. Ivasjuka 11, Truskavec, Lviv regione,82200, Ukraine In work description of digging activity of mammals and their influence is described on changing of properties grounds on territory of riverhead of pool of Dnestr on Lvov. Activity of mole European is described (Talpa europaea L.). Key words: Talpa europaea L., ecology, digging activity, ground.

240 240 UPRAWA ZBÓŻ W UNII EUROPEJSKIEJ Autor: Marcin Włodarczyk, Weronika Wolska, Krzysztof Kaczmarek Opiekun: dr inż. Anna Wondołowska-Grabowska SKN Katedry Szczegółowej Uprawy Roślin,,Koniczynka Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, Wydział Rolniczy Pl. Grunwaldzki 24a, Wrocław Słowa kluczowe: uprawa, zboża, powierzchnia uprawy, plon, produkcja, Unia Europejska Wstęp Wejście Polski do Unii Europejskiej zasadniczo zmieniło warunki prowadzenia działalności gospodarczej w całym łańcuchu produkcyjno-handlowym sektora zbożowego. Dla tego sektora najważniejsze było wprowadzenie dopłat bezpośrednich, które w ostatnim dwóch sezonach wyniosły około 500 zł ha -1, a także zmianę systemu interwencji na rynku zbóż. Kolejnym celem było powiązanie krajowego rynku zbóż z rynkiem pozostałych państw UE oraz umożliwienie swobodnego przepływu zbóż i przetworów w całej Wspólnocie. Istotne stało się również objęcie Polski unijnym systemem dopłat eksportowym i importem z krajów trzecich. Ze względu na znaczenie gospodarcze zbóż, ich plony i produkcja są traktowane jako ważna miara intensywności rolnictwa i poziomu kultury rolnej kraju. Mogą one być również przedmiotem porównań międzynarodowych, zarówno w skali Europy, jak i całego świata. Zboża w strukturze zasiewów, w Polsce, stanowią najważniejszą grupę roślin. Ich udział w powierzchni uprawy stanowi około 70%. Poziom opłacalności produkcji roślin zbożowych jest podstawą utrzymania wielu gospodarstw rolnych. Analiza uprawy zbóż w UE prowadzona była na podstawie: pszenicy, jęczmienia, żyta, pszenżyta, owsa i kukurydzy w roku Powierzchnia uprawy W Unii Europejskiej uprawą zbóż objętych było w 2006 roku mln ha, z czego około 70% przypadało na kraje UE-15. Największą powierzchnią upraw dysponowały Francja, Niemcy, Hiszpania i Polska, gdzie obszar zasiewów wahał się od 6,4 do 9,1 mln ha. Unia z produkcją zbóż, sięgającą 263 mln ton rocznie, należy do czołówki producentów zbóż na świecie. W strukturze produkcji UE-25 dominowała pszenica (47%), jęczmień (22%) oraz kukurydza (18%), czyli zboża o najwyższym udziale w międzynarodowych obrotach handlowych. Pozostałe gatunki zbóż stanowiły około 10% ogólnej produkcji zbóż. Porównując powierzchnię uprawy jęczmienia w krajach UE zauważyć można, że dominowała pod tym względem Hiszpania, w której było ponad 3 mln 200 tys. ha tego zboża. Dalsze pozycje zajęły Niemcy, Francja i Polska. Uprawa pszenicy dominowała we Francji oraz Niemczech. Polska była i jest

241 Austria Belgia Bułgaria Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Niemcy Grecja Węgry Irlandia Włochy Łotwa Litwa Luksemburg Malta Holandia Polska Portugalia Rumunia Słowacja Słowenia Hiszpania Szwecja Austria Belgia Bułgaria Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Niemcy Grecja Węgry Irlandia Włochy Łotwa Litwa Luksemburg Malta Holandia Polska Portugalia Rumunia Słowacja Słowenia Hiszpania Szwecja Wielka Brytania 241 europejskim potentatem, biorąc pod uwagę powierzchnię uprawy żyta, pszenżyta i owsa Tab.1. Powierzchnia uprawy jęczmienia w UE w tys. ha w 2006 roku (wg FAOSTAT) Produkcja zbóż Największym unijnym producentem zbóż była Francja, osiągająca zbiory w granicach mln ton rocznie, dalsze pozycje zajęły Niemcy (44-49 mln ton), Polska (24-28 mln ton), Wielka Brytania (21-22 mln ton). Głównymi producentami pszenicy w UE byli, w analizowanym roku, Francja, Niemcy oraz Wielka Brytania, które łącznie dysponowały 60% udziałem tego zboża. Z produkcją sięgającą około 7,1 mln ton Polska była czwartym producentem pszenicy w Unii Tab.2. Produkcja ziarna kukurydzy w UE w tys. ton w 2006roku (wg FAOSTAT)

242 Austria Belgia Bułgaria Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Niemcy Grecja Węgry Irlandia Włochy Łotwa Litwa Luksemburg Malta Holandia Polska Portugalia Rumunia Słowcja Słowenia Hiszpania Szwecja Wielka Brytania 242 Produkcja kukurydzy w UE zlokalizowana była głównie w krajach Europy Południowej, z uwagi na panujące tam dogodne warunki klimatyczne. W Unii produkuje się około 50 mln ton kukurydzy rocznie. W produkcji tego zboża dominowała Francja, Włochy, Rumunia oraz Węgry. W Polsce produkcja kukurydzy w 2006 r. wyniosła 1,3 mln ton. W Unii Europejskiej produkcja żyta, owsa, i pszenżyta ma znaczenie marginalne. Największym producentem żyta we Wspólnocie była Polska oraz Niemcy, które łącznie posiadają 80% całej produkcji. Plon zbóż W ostatnich latach w Unii Europejskiej odnotowuje się systematyczny wzrost plonów, głównie ze względu na znaczny postęp technologiczny produkcji. Średnie plony w UE mieściły się w granicach od 4,6 do 5,5 t ha -1. Najwyższe plony uzyskała Holandia (8,2 t ha -1 ), Belgia (8,1 t ha -1 ), Irlandia (7,3 t ha -1 ) oraz Francja (7,2 t ha -1 ). W Polsce plony zbóż wynosiły przeciętnie 3,2 t ha -1. Był to wynik znacznie niższy od średniej, zarówno dla całej UE, jak starych i nowych jej członków. Niższe plony są rezultatem mniejszej intensyfikacji produkcji, niskiego zużycia środków plonotwórczych oraz silnego uzależnienia plonów od warunków klimatyczno-glebowych. W nowych krajach członkowskich średnie plony zbóż utrzymywały się średnio na poziomie 3,9-4,1 t ha -1. Najbardziej intensywna produkcja wystąpiła na Węgrzech, Słowenii oraz Czechach, gdzie wysokość plonów dorównywała średniej unijnej Tab.3. Plon pszenicy w UE w dt ha -1 w roku 2006 wg (FAOSTAT) Średnie plony pszenicy w krajach członkowskich wahały się w przedziale 6,0-6,4 t ha -1. Dużo wyższy poziom intensywności upraw wystąpił w starych krajach członkowskich,

243 243 w przeciwieństwie do nowych jej członków. Najwyższa wydajność z 1ha pszenicy (między 8,3-9,0 t ha -1 ) wystąpiła w Holandii oraz Irlandii. W Polsce ze względu na niską intensyfikację produkcji zbóż, plony pszenicy były znacznie poniżej średniej unijnej, osiągnęły w 2006 roku 3,2 t ha -1. Widoczne było zróżnicowanie intensywności produkcji zbóż, w przeliczeniu na jednego mieszkańca, była ona znacznie wyższa w krajach członkowskich starej Unii, niż w przypadku nowych jej członków. Najwyższą produkcję osiągnięto w 2006 roku w Danii oraz na Węgrzech. W Polsce intensywność produkcji była relatywnie wysoka, co pozwoliło nam zająć 7 miejsce wśród wszystkich państw Wspólnoty. Podsumowanie Roślin zbożowe należą do najbardziej strategicznych wśród uprawianych przez człowieka. Zapotrzebowanie ludzkości na energię jest pokrywane przez produkty pochodzenia roślinnego w ponad 75%, a w tym w trzech czwartych przez zboża [Budzyński, Szempliński 2003]. Analiza wykazała, że UE jest znaczącym producentem na arenie międzynarodowej, a Polska była i jest liczącym się w Europie producentem zbóż. O pozycji Polski w bilansie zbożowym Unii decyduje duża powierzchnia uprawy. Polska ustępuje jednak pod względem poziomu plonów zbóż, gdzie były one blisko dwukrotnie niższe, niż w krajach o rozwiniętym rolnictwie. Produkcją zbóż, przekraczającą ponad 260 mln ton, UE plasuje się w czołówce największych producentów zbóż na świecie. W strukturze zasiewów dominuje pszenica (47%), jęczmień (22%) oraz kukurydza (18%). Pozostałe gatunki zbóż stanowiły około 10% ogólnej produkcji zbóż. Literatura Budzyński W., Szempliński W Pszenżyto. W: Szczegółowa uprawa roślin. T. 1. Pod red. Z. Jasińskiej, A. Koteckiego. Wyd. AR Wrocław: Charakterystyka zbiorów pszenicy i żyta w 2006 roku w wybranych krajach Europy. Przegląd Zbożowo- Młynarski. Grudzień Judzińska A., Judziński B Sektor zbożowy w Polsce i w Unii Europejskiej. Przegląd Zbożowo- Młynarski Grudzień Klepacki B., Gołębiewska B Konkurencyjność produkcji zbóż na tle innych działalności roślinnych. 4(81) Krasowicz S., Kukuła S Produkcja zbóż w Polsce na tle Unii Europejskiej. Wieś jutra 4(93) Na podstawie Rynku zbóż nr 31- październik 2006, IERiGŻ. Stan rynku zbóż w Polsce. Przegląd Zbożowo-Młynarski. Grudzień Nieróbca P Zmiany w opłacalności zbóż po wejściu Unii Europejskiej. Wieś jutra 4(93) Urban. R Rynek, produkcja i przetwórstwo zbóż po wejściu do UE. Przegląd Zbożowo-Młynarski Marzec Corn cultivation in the UE Summary Corn production in UE exceeds over 260 mln tonnes which gives it high pleace at the top of the world production. In the whole corn s production the wheat (over 47%), the barley (about 22%) and the maize (17%) are the yieldest of all corns. The rest corns present only 10 % of global production. Kay words: crops, grain, sown area, harvest, production, European Union

244 244 WIKLINA- SZANSĄ ROZWOJU POLSKIEJ WSI mgr inż. Anna Jama Uniwersytet Przyrodniczy Katedra Szczegółowej Uprawy Roślin ul. Plac Grunwaldzki 24 a, Wrocław Słowa kluczowe : biomasa, klony, plony, wiklina Wstęp Wiklina kojarzy się zwykle z wyrobami plecionkarskimi, które to swoim niepowtarzalnym urokiem ozdabiają nasze domy. Produkcja wyrobów plecionkarskich towarzyszy nam od wielu lat, a Polska po II wojnie światowej była największym ośrodkiem wyplatania i jednocześnie eksporterem produktów z wikliny. Dlatego też, roślina ta jest niejako symbolem polskiego krajobrazu 2. Dziś wracamy do wierzby, ale nie tylko jako do materiału plecionkarskiego, lecz jako surowca energetycznego oraz elementu kształtującego i modyfikującego poszczególne komponenty środowiska 5. W Polsce tak jak i wielu innych krajach wzrasta zainteresowanie biomasą wierzby jako dodatkowego dochodu w rolnictwie 4. Ze względu na małe wymagania glebowe i klimatyczne wierzba z powodzeniem może być uprawiana na terenie całego kraju[3]. Perspektywa wyczerpania się energetycznych zasobów kopalnych sprawia, iż zaczynamy poszukiwać alternatywnych źródeł energii. Prognozy energetyczne wskazują, iż światowe zasoby paliw kopalnych wystarczą na 80 lat mając na uwadze takie paliwa jak : ropa, gaz, uran, natomiast węgiel skończy się za ok. 180 lat [1]..Z drugiej strony dbałość i bezpieczeństwo środowiska naturalnego nakłada obowiązek zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych (protokół z Kioto) poprzez zwiększenie spalania paliwa, które będzie neutralne dla środowiska. (przeciwdziałanie powstaniu efektu cieplarnianego) [6]. Materiały i metody Doświadczenie założono w 2003 roku w Zakładzie Doświadczalnym Uniwersytetu Przyrodniczego w Pawłowicach. Sadzonki wierzby zostały wysadzone w rozstawie : 70 cm między rzędami i 40 cm w rzędzie, co w przeliczeniu na ha dało sztuk. Doświadczenie prowadzone było na glebie należącej do klasy bonitacyjnej IIIb (gleba brunatnoziemna typu płowego). W 2004 roku wykonano zabieg nawożenia mineralnego w następujących dawkach : 60 kg P 2 0 2, 80 kg K 2 0. Doświadczenie zostało założone metodą split plot ( losowanych podbloków ) z dwoma czynnikami zmiennymi. Czynnikiem pierwszym były zróżnicowane dawki azotu :

245 plon ś. m. ( t ha -1 ) 245 kontrola, 40 i 80 kg N ha -1, natomiast czynnikiem drugim były wybrane klony wierzby energetycznej oznaczone w kolekcji następującymi numerami : 1054 Salix viminalis Salix viminalis selecta x S. americana 1001 Salix viminalis dasycladis ss Baltica Salix viminalis var gigantea Wyniki W przeprowadzonym doświadczeniu średni plon świeżej masy w cyklu jednorocznym w roku 2006 wyniósł 17,1 t ha 1. Analiza statystyczna wykazała, iż różnica plonu świeżej masy miedzy klonami była istotna Największą produktywnością charakteryzował się klon 1054 ( S. viminalis 082) osiągając plon świeżej masy równy 24,8 t ha 1. Największy plon uzyskano przy dawce 40 kg N ha 1 osiągając wartość 30,3 t ha 1, a najniższy na obiekcie bez azotu ( 21 t ha 1 ). Duża produkcyjnością charakteryzował się także klon 1019, którego plon świeżej masy osiągnął wartość 17,2 t ha -1. Pozostałe klony w porównaniu do S. viminalis 082 dały istotnie niższe plony świeżej masy. Najniżej plonował klon Najbardziej pożądana dawką azotu mającą wpływ na wzrost plonów świeżej masy była dawka 40 kg N ha 1. Plon wierzby był niewątpliwie wynikiem warunków atmosferycznych zanotowanych w 2006 roku. Umiarkowana temperatura i opady w okresie między połową czerwca a końcem sierpnia wpłynęły pozytywnie na przyrost biomasy. Rys.1 Wpływ nawożenia azotem na plony świeżej masy ( t ha 1 ) klony bez azotu 40 kg N/ha 80 kg N/ha Rys. 2 Wpływ dawki azotu na średni plon świeżej masy ( t ha 1 )

246 plony s. m. ) plon ś.m. ( t * ha -1) bez azotu 40 kg N/ha 80 kg N/ha dawka azotu Średni plon suchej masy wyniósł 7,7 t ha 1.Największy plon suchej masy zaobserwowano u klonu , 22 t ha 1. Analiza statystyczna wykazała istotną różnicę w plonach suchej plony w porównaniu do klonu Rys.3 Wpływ nawożenia azotem na plony suchej masy ( t ha 1 ) bez azotu 40 kg N 80 kg N klony Wnioski Stwierdzono istotne zróżnicowanie plonów świeżej i suchej masy między porównywanymi klonami. Największym plonem świeżej i suchej masy wyróżnił się klon 1054 natomiast najniższym klon Największe plony świeżej i suchej masy uzyskano przy dawce azotu 40 kg N ha 1.

247 247 Literatura Jeżewski S. : Rośliny energetyczne ogólna charakterystyka, uwarunkowania fizjologiczne i znaczenie w produkcji ekopaliwa, Postępy Nauk Rolniczych nr 2/2001 str Jóźwiakowscy I. K. : Wierzba i jej zastosowanie w gospodarstwie i ochronie środowiska, Aura 10, 2001 str Szczukowski S., Tworkowski J. : Perspektywa produkcji wierzby wiciowej w Polsce, Wieś Jutra, lipiec 7 (84) 2005 Szczukowski S., Tworkowski J., Przyborowski J. : Plon biomasy wierzb krzewiastych pozyskiwanych z gruntów rolniczych w cyklach jednorocznych Fragmenta Agronomica 2004 (XXI) nr 2 ( 82), str.5-15 Szczukowski S., Stolarski M., Wiwart M. : Zastosowanie wikliny ( Salix sp.) w kształtowaniu i ochronie środowiska), Postępy Nauk Rolniczych nr 4/98, str Szczukowski S., Tworkowski J. Wiwart M. : Wiklina ( Salix sp.) Uprawa i możliwości wykorzystania, 2004 Willow the chance of development of Polish country The experiment was carried out in Pawłowice near Wrocław. The area of willow plantation is about 90 m 2.Plants were planted in row spacing 70 cm and 25 cm distance in rows. The experiment was founded using split-plot method with two factories : nitrogen fertilization and selected clones. Average yield of biomass oven dry matter in the experiment fluctuates from 6,46 ( Mg ha -1 ) to 9,33 ( Mg ha 1 ).The highest yield of biomass oven dry matter was noted in clone 1054 (11,22 Mg ha 1 ).Other clones of species Salix gave poorer yield. The lowest yield level was found in clone 1001 (6,44 Mg ha 1 ).The highest productivity was noted in clone kg N ha -1 was the best dose of fertilizing and 80 kg N ha -1 was the least suitable. Key words : biomass, clones, fertilization, yield, willow

248 248 WPŁYW METELI CIĘŻKICH NA KIŁKOWANIE ZIARNIAKÓW ORAZ NA WZROST I MASĘ SIEWEK ŻYTA Autor: Katarzyna Pinczer Uniwersytet Jagielloński Wydział Chemii Ul. Ingardena 3, Kraków Słowa kluczowe: żyto, ziarniaki, kiełkowanie, wzrost, masa Wstęp Metalami najbardziej toksycznymi dla roślin wyższych oraz dla niektórych mikroorganizmów są: rtęć, miedź, nikiel, ołów, kobalt i kadm. Ich toksyczność zależy w znacznym stopniu od właściwości gleby np. ph lub warunków, w których rosła roślina np. w cieplarni czy w gruncie [1]. Działanie ołowiu, kadmu i chromu na rośliny jest zróżnicowane. Kadm obniża ilość chlorofilu ograniczając fotosyntezę [1, 2, 3], natomiast chrom powoduje szybkie więdnięcie roślin, słaby rozwój korzeni oraz spadek plonu [2]. Ołów kumulowany w tkankach roślinnych obniża aktywność niektórych procesów takich jak: fotosynteza, przemiany tłuszczów, ogranicza absorpcje wody i zwiększa zapotrzebowanie na tlen. Obecność ołowiu w błonach komórkowych wpływa niekorzystnie na ich osmotyczne właściwości [2, 4]. Celem pracy było określenie wpływu kadmu, chromu i ołowiu na kiełkowanie ziarniaków oraz na wzrost i masę siewek żyta. Materiał i Metody Doświadczenie in vitro przeprowadzono na życie (Secale cereale) pochodzącym z gospodarstwa w Szerzynie. Zlewki o pojemności 250 cm 3 napełniano odpowiednim roztworem kadmu, chromu i ołowiu o stężeniu od 10-2 mol/dm 3 do 10-6 mol/dm 3 Następnie na gazę nakrywającą zlewkę wykładano po 50 szt. ziarniaków moczonych w destylowanej wodzie przez 24 h. Kontrolę stanowiła woda destylowana. Doświadczenie prowadzono przez 2 tygodnie, w temperaturze ok. 18 o C. Wyniki Uzyskane wyniki wykazały, że najwięcej kiełkujących ziarniaków było w kombinacjach z chromem. Na obiektach z roztworem ołowiu, kiełkowanie ziarniaków było słabsze, natomiast najniższy procent skiełkowanych ziarniaków zanotowano w przypadku kadmu (ryc. 1). Rozpatrując stosowane stężenia, stwierdzono, że najwyższe stężenie roztworów hamowało całkowicie kiełkowanie, natomiast w najniższym stężeniu procent skiełkowanych ziarniaków, względem kontroli był najwyższy (ryc. 1).

249 Średni wzrost siewek [%kontroli] Procent wykiełkowanych nasion [% kontroli] Kadm Chrom Ołów 20 0 Kontrola Ryc. 1. Udział kiełkujących ziarniaków żyta traktowanych różnymi stężeniami kadmu, chromu i ołowiu Największy wzrost siewek zanotowano na obiektach z kadmem, chromem i ołowiem w najniższym stężeniu, a najmniejszy był w stężeniu równym 10-3 mol/dm 3. Spośród trzech wymienionych metali, w całym zakresie stężeń, chrom w najmniejszym stopniu ograniczał wzrost siewek (ryc. 2). Stopień zahamowania wzrostu siewek traktowanych kadmem i ołowiem był zbliżony, za wyjątkiem najwyższego stężenia, gdzie odnotowano wyraźnie hamujący wpływ kadmu (ryc. 2). Stężenie kadmu, chromu i ołowiu [mol/dm 3 ] Kadm Chrom Ołów 20 0 Kontrola Stężenie kadmu, chromu i ołowiu [mol/dm 3 ] Ryc. 2. Wzrost siewek żyta traktowanych różnymi stężeniami kadmu, chromu i ołowiu.

250 Sumaryczna masa siewek [%kontroli] Kadm Chrom Ołów 20 0 Kontrola Stężenie kadmu, chromu i ołowiu [mol/dm 3 ] Ryc. 3. Masa siewek żyta traktowanych różnymi stężeniami kadmu, chromu i ołowiu. W wyniku działania badanych metali, największą masę siewek stwierdzono w kombinacjach o najniższym stężeniu 10-6 mol/dm 3, natomiast najmniejszą w stężeniu 10-3 mol/dm 3 (ryc. 3). Spośród badanych metali korzystny wpływ na przyrost masy miał chrom. W tych kombinacjach (w różnych stężeniach) uzyskane wartości były zbliżone. Słabe działanie, hamujące wzrost masy siewek wywierał ołów, ale tylko w najniższych stężeniach tj mol/dm 3 i 10-5 mol/dm 3 (ryc. 3), natomiast działanie silnie hamujące przyrost masy wykazywał kadm. Podsumowanie Badane metale: kadm, chrom i ołów ograniczały liczbę kiłkujących ziarniaków, działały również hamująco na wzrost liści oraz powodowały spadek masy siewek.wraz ze wzrastającymi stężeniami roztworów spadał średni wzrost liści i sumaryczna masa siewek. Wpływ na efekt ten miały prawdopodobnie zaburzenia w prawidłowym przebiegu procesu fotosyntezy oraz zaburzenia w metabolizmie zboża. Kadm, ołów i chrom powoduje również zakłócenia w tworzeniu się błon tylakoidowych, w których zachodzi proces fotosyntezy. Nieprawidłowo działające enzymy spowalniały prawidłowe przemiany metaboliczne, co ograniczało liczbę kiełkujących nasion oraz objawiało się spadkiem wzrostu i masy siewek [2, 4]. Literatura 1. Alloway B.J., Ayers D.C Chemiczne podstawy zanieczyszczenia środowiska. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. 2. Kabata Pendias A.., Pendias,H Pierwiastki śladowe w środowisku biologicznym. Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa..

251 Tziveleka L., Kaldis A., Hegedus A., Kissiomon J., Prombona A., Horvath G., Argyroudi- Akoyunoglu J The effect of Cd on chlorophyll and lihgt harvesting complex II biosyntesis in greening plants. Z. Naturforsh. 54c: Woźny A Ołów w komórkach roślinnych, pobieranie, reakcje, odporność. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań.

252 252 WPŁYW REGULATORÓW WZROSTU NA MORFOGENEZĘ POPRYKI OSTREJ W KULTURZE MERYSTEMÓW WIERZCHOŁKOWYCH Autorzy: Galik Krzysztof, Michał Kręgielewski, Maria Kuriata, Joanna Lechowska, Marta Pachlita, Katarzyna Zdon, Ewelina Zielinska Opiekun: dr inż. Renata Galek i mgr inż. Kamila Kozak SKN Genetyków i Hodowców Roślin Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu; Katedra Genetyki, Hodowli Rośli i Nasiennictwa; Wydział Rolniczy Pl. Grunwaldzki 24a, Słowa kluczowe: Capsicum annuum - chili, kultury merystemów, morfogeneza, regulatory wzrostu Wstęp Popularność papryki rozpoczęła się wraz z odkryciem Indii Zachodnich przez Kolumba, który przywiózł ją do Europy, gdzie szybko znalazła swoich wielbicieli i zaczęto ją uprawiać. Pierwotnie, papryka rosła w Boliwii, Brazylii, była uprawiana już 2500 lat p.n.e. w Peru. Do rodzaju Capsicum zaliczane jest 25 dzikich gatunków i 5 udomowionych: Capsicum annum L., Capsicum frutescens L., Capsicum chinense Jacq., Capsicum baccatum L. i Capsicum pubescens R&P (IBPGR, 1983). Największe ekonomiczne i użytkowe znaczenie ma papryka roczna, gdyż w tym gatunku są wyróżniane dwa typy owoców słodkie i ostre ( Chilli ). Papryka chili (albo chilli) pochodzi z Peru (Peruvian hot pepper) i jest uprawiana ze względu na swoje walory smakowe jako przyprawa. Dojrzały owoc ma intensywnie czerwony kolor, a także bardzo ostry smak, za który odpowiada związek chemiczny o nazwie kapsaicyna. Jest bodźcem powodującym wytwarzanie endorfiny. W 1912 roku została skonstruowana skala ostrości papryczek chili, noszącą nazwę skali Scoville'a. Skala ta mierzy koncentrację kapsaicyny. Najostrzejszą papryką jest Naga Jolokia. Dla przyśpieszenia procesu hodowlanego i otrzymywania na masową skalę roślin, nowych odmian papryki, rozwijane są metody mikropropagacji [Sanatombi i Sharma 2007; Nowaczyk i Kisiała 2007]. Jako materiał wyjściowy w kulturze in vitro wykorzystuje się merystemy wierzchołkowe, pąki boczne [Sanatombi i Sharma 2007], zarodki [Gatz i Tomaszewska. 2007] czy też pylniki [Jedrzejczyk i in. 2007, Nowaczyk i Kisiała 2007]. Celem doświadczenia było otrzymanie sterylnej kultury merystemów wierzchołkowych oraz prześledzenie wpływu regulatorów wzrostu na kierunek morfogenezy. Materiał i metody Materiał do założenia kultury stanowiły nasiona. W celu otrzymania sterylnej kultury przeprowadzono dwa sposoby sterylizacji różnicując czas działania środka odkażającego. Sterylizacja obejmowała:

253 253 I próbny wariant sterylizacji zawinięcie nasion w pakiety gazy przemycie nasion 70% alkoholem działanie na nasiona roztworem 10 % lub 20% Domestosu po 9-10' trzykrotne płukanie w sterylnej wodzie po 15 minut wyłożenie nasion na sterylną pożywkę MS II właściwy wariant sterylizacji zawinięcie nasion w pakiety gazy wypłukanie w roztworze płynu do naczyń - Ludwik wypłukanie w 70% alkoholu płukanie w 20% roztworze Domestosu, 9 trzykrotne płukanie po 15 w sterylnej wodzie wyłożenie nasion na sterylną pożywkę MS Siewki były hodowane przez 10 dni na pożywce podstawowej MS przez 10 dni, a następnie merystemy wierzchołkowe zostały odcięte i wyłożone na pożywkę kontrolną MS oraz różne kombinacje regulatorów wzrostu (MS+2.0 mg/l 2,4 D; MS+1.0 mg/l IAA+2.0 mg/l BA; MS+1.0 mg/l IAA+5.0 mg/l BA; MS+ 2.0 mg/l BA; MS+ 5.0 mg/l BA). Średnio wyłożono po 5 merystemów wierzchołkowych w 5 powtórzeniach na każdy rodzaj podłoża. Po pięciu tygodniach trwania kultury wykonano obserwacje dotyczące: wielkości eksplantatów (cm), obecności korzeni i ich długości (cm), liczby liści przypadających na 1 roślinę oraz obecność tkanki kalusowej. Obserwacje przeprowadzono średnio na 25 eksplantatach. Wyniki Otrzymane wyniki po zastosowaniu wariantu próbnego odkażania nasion zasugerowały, że optymalnym stężeniem środka odkażającego jest 20% roztwór Domestosu. Sterylną kulturę siewek otrzymano po potraktowaniu nasion roztworem środka odtłuszczającego (Płynu Ludwik), odpowietrzającego (70% alkoholu etylowego), a następnie po przeprowadzeniu właściwej sterylizacji (roztworem 20% komercyjnego środka Domestosu przez 9 ). Nasiona kiełkowały w 90%. Nie odnotowano zakażeń. Sanatombi i Sharma (2007) uzyskali sterylną kulturę siewek Capsicum frutescens L. poprzez wstępne traktowanie nasion 0,1 % Dhanustin (Carbendazim 50%) przez 15 minut i trzykrotnie płukane w sterylnej wodzie. Właściwą sterylizację prowadzili w 0,1% r-rze sublimatu przez 5. Nasiona były kiełkowane w sterylnych warunkach (naczynia 250 ml) na bibule w wodzie destylowanej przez 7-10 dni w temperaturze 25ºC. Po skiełkowaniu przeniesiono materiał na pożywkę MS. Jak widać zastosowany wariant

254 254 odkażania w naszym doświadczeniu dotyczącym Capsicum annuum L. dał bardzo dobre rezultaty. Zestawienie obserwacji zawarto w tabeli 1. Tabela 1 Zestawienie obserwacji po pięciu tygodniach kultury Ilość korzeni : Rodzaj pożywki Wielkość rośliny A 1 5 sztuk na pojedynczym eksplantacie B 5 10 sztuk na pojedynczym eksplantacie C > 10 sztuk na pojedynczym eksplantacie Długość korzenia Wnioski Obecność korzenia Ilość liści Ilość korzeni MS 5,9 2,8 TAK 10,9 C MS + 2mg/l 2,4D 2,2 0,9 TAK 2,4 A MS + 1mg/l IAA + 2mg/l BA 5,3 1,3 TAK; NIE 9,9 C; A MS + 1mg/l IAA + 5mg/l BA 4,3 0,9 TAK 7,4 C; B MS + 2mg/l BA 4,7 1,4 TAK 9,7 C MS + 5mg/l BA 4,7 1,1 TAK 8,7 C; A 1. Najlepsze przyrosty obserwowano na pożywce podstawowej MS oraz z dodatkiem 1mg/l IAA + 2mg/l BA. 2. Uzyskane rośliny mogą stanowić punkt wyjścia do założenia kultury z pędów kątowych. 3. Dodatek do pożywki 2,4 D spowodował najsłabsze przyrosty i zahamowanie morfogenezy merystemu wierzchołkowego, za to stymulował powstawanie tkanki kalusowej różnicującej się w korzenie przybyszowe a w dalszej kolejności mogącej być źródłem pąków przybyszowych. 4. Rośliny rosnące na pożywce z BA wytworzyły pąki kwiatowe. Literatura 1. Gatz A., Tomaszewska M Effect of cytokinins of the morphology, groeth and organogenic ability of Capsicum annuum L. callus in vitro. Spontaneous and induced variation for the genetic improvement of horticultural crops. Paweł Nowaczyk (ed). University of Technology and Life Sciences Press, Bydgoszcz 2007: Jędrzejczyk I., Kisiała A., Olszewska D., Nowaczyk P Characteristics of callus tissue obtained in anther culture of the genotypes from Capsicum genus. Spontaneous and induced variation for the genetic improvement of horticultural crops. Paweł Nowaczyk (ed). University of Technology and Life Sciences Press, Bydgoszcz 2007: Nowaczyk P., Kisiała A Zróżnicowanie efektywności androgenezy u wybranych genotypów papryki rocznej (Capsicum annum L). ZPPNR 517: Sanatombi K., Sharma G.J Micropropagation of Capsicum frutescens L. using axillary shoot explants. Scientia Horticulturae 113 (2007): 96 99

255 255 The influence of growth regulators on pepper chili morphogenesis in top meristem culture Chillies are the fruits or berries of plants belonging to the genus Capsicum of Solanaceae family. The genus Capsicum consist of about 25 wild and 5 domesticated species. The five domesticated species are: Capsicum annuum L., Capsicum frutescens L., Capsicum chinense Jacq., Capsicum baccatum L., and Capsicum pubescens R&P. Of the domesticated species Capsicum annum is the most economically important and includes both mild and pungent fruit types. In Capsicum, several procedures are available for inducing in vitro plant regeneration, however several of the reports suggest a strong influence of the genotype on the regeneration process. The present research was connected to check the best combination of growth regulators on morphogenesis shoot-tips explants in in vitro culture. First seeds were sterilized and incubated on MS medium. After germination (about 10 days) shoot-tip meristems of seedlings were transferred on MS medium with addition several combinations of growth regulators (MS, MS + 2mg/l 2,4D, MS + 1mg/l IAA + 2mg/l BA, MS + 1mg/l IAA + 5mg/l BA, MS + 2mg/l BA, MS + 5mg/l BA). Observation were made after five weeks of culture. Key words: Capsicum annuum - chili, meristem culture, morphogenesis, growth regulators

256 256 ZNACZENIE RYNKU ŚRODKÓW DO PRODUKCJI ROLNEJ DLA AGROBIZNESU Autor: mgr inż. Ewelina Górniak Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Wydział Ekonomiczny Pl. Marii Curie-Skłodowskiej 5, Lublin Słowa kluczowe: rynek środków do produkcji rolnej, przepływy materiałowe w agrobiznesie, inwestycje Wstęp Sugerując się przyjętym przez Johna H. Davisa podziałem agrobiznesu, zwykło się rozróżniać trzy komponenty ekonomiczne: agregat I zaopatrzenie (supplay aggregate), agregat II rolnictwo (farming aggregate) oraz agregat III przetwórstwo i obrót (processing and distribution aggregate). Istnieje między nimi ścisły związek przyczynowo-skutkowy. Agregat I pośrednio oddziałuje na produkcję żywności poprzez dostarczanie trwałych i obrotowych środków do produkcji rolnej, które podnoszą efektywność wykonywanych prac i stwarzają okazje do wdrażania innowacji technicznych i technologicznych. Agregaty II i III stanowią bezpośredni styk z potencjalnym, końcowym odbiorcom. Celem niniejszej pracy jest określenie istotności sfery zaopatrzenia rolnictwa w trwałe i obrotowe środki do produkcji. Materiałowe przepływy wewnętrzne w agrobiznesie Konstrukcja agrobiznesu oparta jest na wieloaspektowych powiązaniach między jego ogniwami. Literatura podaje dwie sieci przepływów sprzężeń; sprzężenia gospodarcze dotyczące więzi produkcyjno-ekonomicznych wewnątrz agrobiznesu oraz sprzężenia zewnętrzne [4] wykraczające poza jego obszar. Przepływy materialne między strefami pozwalają określić udział poszczególnych gałęzi w produkcji artykułów rolnych i żywnościowych. Przepływy materiałowe między sferami agrobiznesu ukazuje tab. 1. (grubsze obramowanie dla sfery zaopatrzenia). Bazą techniczną agrobiznesu jest sfera zaopatrzenia w środki produkcji. Jak wynika z przytoczonych danych liczbowych odbiorcą jest głównie rolnictwo, choć zauważa się jednak tendencję spadkową (52,6% w 1995 roku do 49,2% w 2000 roku). Tym samym wzrasta jego znaczenie dla przemysłu rolno-spożywczego (50,8% w 2000 roku). Biorąc pod uwagę kierunek rozwoju cywilizacyjnego, należy przyjąć, że tendencja ta utrzyma się i przetwórstwo zyska na znaczeniu. Potwierdza to wykres 1, który obrazuje wypływy materiałowe z pierwszej sfery agrobiznesu w cenach stałych.

257 257 Tab. 1. Struktura przepływów materiałowych między sferami agrobiznesu w Polsce w latach (ujęcie procentowe) Lata Przepływy materiałowe z I sfery z II sfery z III sfery Razem agrobiznes Źródło: [4]. do rolnictwa 52,6 41,8 6,6 35,4 do przemysłu spożywczego 47,4 58,2 93,4 64,6 razem do agrobiznesu 100,0 100,0 100,0 100,0 do rolnictwa 57,8 48,4 7,8 41,9 do przemysłu spożywczego 42,2 51,6 92,2 58,1 razem do agrobiznesu 100,0 100,0 100,0 100,0 do rolnictwa 54,0 43,5 4,1 37,0 do przemysłu spożywczego 46,0 56,5 95,9 63,0 razem do agrobiznesu 100,0 100,0 100,0 100,0 do rolnictwa 53,1 42,6 2,2 36,2 do przemysłu spożywczego 46,9 57,4 97,8 63,8 razem do agrobiznesu 100,0 100,0 100,0 100,0 do rolnictwa 56,0 41,3 7,2 36,2 do przemysłu spożywczego 44,0 58,7 92,8 63,8 razem do agrobiznesu 100,0 100,0 100,0 100,0 do rolnictwa 49,2 38,9 8,2 34,7 do przemysłu spożywczego 50,8 61,1 91,8 65,3 razem do agrobiznesu 100,0 100,0 100,0 100,0 Wykres 1. Wypływy materiałowe z pierwszej sfery agrobiznesu w latach (ceny stałe) ,9 16,1 22,9 16,7 21,4 18,2 23,3 20,6 22,1 17,4 18,3 19,0 15 mld zł do rolnictwie do przemysłu spożywczego Źródło: opracowanie na podstawie tab.1. Wypływy z pierwszej sfery agrobiznesu w 1995 roku wynosiły 22,1 mld zł (w cenach bieżących), natomiast w 2000 wzrosły o 15,2 mld i wyniosły 37,2 mld zł. W strukturze wypływów z przemysłów pośrednio uczestniczących w produkcji żywności większy udział ma wypływ na rzecz rolnictwa (średnio 55% całkowitego wypływu z I sfery) niż przemysłu spożywczego (45%). Znaczne wypływy ze sfery zaopatrzenia na rzecz rolnictwa to przemysły:

258 258 paliwowo-energetyczny, paszowo-utylizacyjny, chemiczny i środków transportu, a także usług. W zakresie wypływów na rzecz przemysłu spożywczego najważniejsze są usługi, przemysły produkujące wyroby z gumy, tworzyw sztucznych, papier, wyroby z papieru, druki i nośniki informacji, a także przemysł paliwowo-energetyczny i handel [4]. Nakłady inwestycyjne w rolnictwie Obecności środków do produkcji w gospodarstwach rolnych nie można rozpatrywać bez wglądu w inwestycje. Rolnictwo jest dysparytetowym działem gospodarki narodowej; kapitał jest tu zamrożony na dłuższy okres czasu, przez co płynności jest niewielka. Zatem wydatki inwestycyjne muszą być wcześniej zaplanowane w budżecie gospodarstwa rolnego. Dynamikę nakładów inwestycyjnych w dziewięciu ostatnich latach prezentuje tab. 2. Daje się zauważyć, że w rolnictwie występuje powolna progresja wydatków inwestycyjnych (przeznaczonych na budynki, budowle, maszyny, urządzenia i narzędzia oraz środki transportu), co równa się zwiększeniu majątku trwałego, a tym samym poprawie bazy gospodarczej dla prowadzenia produkcji. Jest to zjawisko pozytywne, choć na małą skalę. Tab. 2. Dynamika nakładów inwestycyjnych w polskiej gospodarce narodowej i rolnictwie w cenach bieżących w latach Rok Wyszczególnienia ogółem [tys. zł] z czego na: rolnictwo, łowiectwo i leśnictwo [tys. zł] udział działu rolnictwo, łowiectwo i leśnictwo w nakładach ogółem , ,3 2,65% , ,7 1,94% , ,5 1,86% , ,6 1,88% , ,0 2,07% , ,0 2,01% , ,0 2,18% , ,0 2,26% , ,0 2,21% Źródło: opracowanie własne, na podstawie [2]. Wieloletnia tendencja wzrostu popytu na usługi dla rolnictwa została zahamowana w 1998 r. Nastąpiło znaczne rozwarcie nożyc cen na produkty rolne i środki produkcji. Ceny środków produkcji wzrosły wówczas średnio o około 15% (np. ceny maszyn rolniczych wzrosły o 15%, pasz - 10, środków ochrony roślin - 3, nawozów mineralnych - 14), a żywności spadły o 7%. Skutkiem było obniżenie zapotrzebowania na przemysłowe środki do produkcji rolniczej. Roczny obrót środkami trwałymi wynika nie tylko z zakupu nowych z działalności inwestycyjnej, ale również nabywania sztuk używanych; ubytek stanowi likwidacja dotychczas użytkowanego sprzętu. Ze względu na ograniczone środki finansowe, rolnicy coraz częściej kupują sprzęt tańszy, używany [3]. W samym roku 2006 wartość brutto nowych środków trwałych uzyskanych z działalności inwestycyjnej wyniosła 3 364,3 mln zł, ponadto należy

259 259 uwzględnić wartość brutto zakupu używanych środków trwałych 373,4 mln zł oraz wartość brutto zlikwidowanych środków trwałych 989,0 mln zł [5]. Zwrot ku mechanizacji stanowi rezygnację z kapitałochłonnych jej substytutów. Jednak środki produkcji również drożeją, dlatego sensownym rozwiązaniem byłoby zrzeszanie się rolników na przykład w kółka maszynowe. Ich idea formowała się ponad czterdzieści lat temu w Niemczech, jednak szybko rozpowszechniła się w Austrii, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii, oraz krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Rozwiązanie to jest intratne, gdyż pozwala obniżyć jednostkowe koszty eksploatacji maszyn rolniczych i zmniejszyć całkowite koszty mechanizacji produkcji oraz udostępnić nowoczesne, wydajne, ale drogie maszyny rolnicze [1]. System ten stanowi oszczędność dla portfela indywidualnego rolnika i wzrost konkurencyjności zrzeszonych na rynku rolnym. Problem z wdrożeniem działalności grupowej wynika jednak z mentalności właścicieli gospodarstw, którzy niechętnie się zrzeszają. Podsumowanie Rola sfery zaopatrzenia rolnictwa w środki produkcji jest wieloaspektowa. Pozwala na ograniczenie zużycia czynników produkcji (siły roboczej i czasu pracy), bez strat czy negatywnego wpływu na prowadzoną produkcję rolniczą. Rynek środków do produkcji rolniczej implikuje postęp w rolnictwie, stanowi źródło informacji o nowościach technicznych i technologicznych. W ten sposób, gdy innowacja zostanie zaakceptowana przez nabywcówrolników, wpływa na wzrost efektywności produkcji. Przemysł dostarcza środków, które przyczyniają się do zwiększenia zdrowotności, wydajności użytkowej zwierząt (pasze, mieszanki, premiksy) oraz stwarzających optymalne warunki do rozwoju i wzrostu roślin uprawnych (środki ochrony roślin, nawozy). Bolączką, z którą muszą zmagać się rolnicy są jednak stale rosnące ceny, mogące odstręczać od nabywania nowych środków produkcji. Literatura 1. Grzeszczyk M., 2001, Ekonomiczne uwarunkowania i formy mechanizacji produkcji rolnej w warunkach rynkowych, niepublikowana praca doktorska pod kier. Zalewa J., UMCS. 2. Inwestycje i środki trwałe w gospodarce narodowej, , GUS, Warszawa. 3. Plichta M., 2003, Charakterystyka agregatów agrobiznesu, [w:] Łęczycki K. [red.], Przedsiębiorstwo w agrobiznesie, Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, Siedlce, s Poczta W., Mrówczyńska-Kamińska A., 2004, Agrobiznes w Polsce jako subsystem gospodarki narodowej, Akademia Rolnicza w Poznaniu, Poznań, s Środki trwałe w gospodarce narodowej w 2006 r., 2007, GUS, Warszawa.

260 260

261 261 ZRÓŻNICOWANIE CECH MORFOLOGICZNYCH W ZALEŻNOŚCI OD WARUNKÓW SIEDLISKOWYCH U MNISZKA LEKARSKIEGO (TERAXACUM OFFICINALE WEB.) Autorzy: Elżbieta Szulczyk, Barbara Teżyk, Dagmara Ławik, Katarzyna Misztak Opiekun dr Joanna Pokorny SKN Ekologów i Botaników Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu pl. Grunwaldzki 24a, Wrocław Słowa kluczowe: zmienność morfologiczna, mniszek lekarski Wstęp Mniszek lekarski to gatunek pochodzący z Eurazji, obecnie zasięg jego występowania obejmuje rejony klimatu umiarkowanego na całej kuli ziemskiej. Jest rośliną pospolitą, występuje na łąkach, w ogrodach, w uprawach rolniczych, sadowniczych i warzywniczych, na ugorach, odłogach, trawnikach i boiskach, w miejscach ruderalnych. Rośnie na wszystkich typach gleb, jest rośliną pionierską, chociaż preferuje żyzne gleby gliniaste. Obserwuje się, że osobniki w obrębie tego gatunku zbiorczego różnią się od siebie znacznie budową morfologiczną, przez co został on zróżnicowany na wiele drobnych, trudnych do odróżnienia taksonów (ok. 200). Jednak zmienność genetyczna wewnątrz gatunku jest bardzo niska, nawet w populacjach z różnych rejonów Europy. Możliwe jest więc, że przyczyną różnorodności morfologicznej są różne warunki środowiskowe i mutacje. (Szafer et al. 1986, Podbielkowski 1997, Kornaś, Medwecka-Kornaś 2002) Celem naszych badań było sprawdzenie, czy i w jaki sposób na morfologię mniszka lekarskiego wpływają warunki siedliskowe. Metodyka badań Populacje liczące po 5 osobników mniszka lekarskiego, zostały zebrane z siedlisk różniących się pod względem stopnia nasłonecznienia, wilgotności, żyzności, wpływu czynników antropogenicznych człowieka (Falińska 2004). Następnie zebrane rośliny porównano na podstawie: liczby, długości i szerokości liści oraz liczby wcięć w blaszce liściowej. Obliczono średnią arytmetyczną, wariancję, odchylenie standardowe i współczynnik zmienności dla każdej z badanej cechy. Wyniki i wnioski Uzyskane wyniki dla poszczególnych wskaźników zebrane w tabelach 1 4, obrazują zróżnicowanie morfologiczne w populacjach mniszków rosnących w wybranych miejscach. Można zauważyć, że rośliny występujące na stanowiskach suchych i jednocześnie zacienionych są mniejsze, mają też mniej liści w rozecie. Wyjątek stanowią osobniki rosnące w ogrodzie, tu jednak małe rozmiary przypuszczalnie spowodowane są ich mechanicznym lub

262 262 chemicznym zwalczaniem (tab.1). Natomiast większą liczbę wcięć wykazują rośliny z siedlisk zasobnych w wodę i składniki pokarmowe, ale jednocześnie narażone na dużą presję antropogeniczną (udeptywanie, koszenie, zwalczanie, zgryzanie przez bydło). Największe odchylenia standardowe dotyczyły liczby liści w rozecie (tab.3). Jest to najbardziej widoczne u roślin zasiedlających stanowiska wilgotne i jednocześnie poddane presji (koszenie, udeptywanie). Najmniejsze wartości odchylenia wykazywały osobniki zebrane w sadzie, co świadczy o tym, że wszystkie wyniki były stosunkowo najbardziej zbliżone do wartości średnich, a tym samym osobniki najbardziej podobne do siebie. Na wilgotnym trawniku natomiast zaobserwowano dużą różnicę w otrzymanych wartościach długości liści, ich liczbie oraz ilości wcięć. Wartości najbardziej zbliżone do średniej w tym wypadku były jedynie w przypadku szerokości liścia. Osobniki zebrane w ogrodzie były zbliżone w otrzymanych wartościach odchylenia standardowego i można je zakwalifikować do dość niskich. Zdecydowanie małą zmienność charakteryzowały się osobniki zebrane na różnego typu łąkach. Jedynie pojedyncze wartości szerokości liści (56,9 i 56,9) oraz liczby wcięć (42,5), kwalifikują się do wartości średnich zmiennych. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja na suchym, zacienionym trawniku, często koszonym. W tym miejscu wszystkie wartości kwalifikowały się do średnich, a szerokość liścia charakteryzowała się dużą zmiennością. Jeśli chodzi o długość liści, zróżnicowanie kształtuje się na podobnym poziomie, natomiast szerokość liści w miejscach zacienionych jest bardzo zróżnicowana. Zmienność liczby wcięć na tle innych siedlisk na trawniku suchym i zacienionym była duża (ponad 57%). Z kolei na trawniku wilgotnym największe wahania odnotowano przy liczbie liści (tab.4). Tab.1. Charakterystyka cech mniszka lekarskiego na podstawie średniej arytmetycznej długość liścia [cm] szerokość liścia [cm] liczba liści [szt.] liczba wcięć [szt.] łąka wilgotna, nawożona 17,4 1,79 4,8 4 łąka 1 14,8 3,13 16,2 7,52 łąka ,4 22,6 12 łąka (pastwisko) 20,4 3,82 10,8 11,48 łąka wilgotna, nawożona, koszona 19,32 3,93 24,4 9,92 łąka średnio sucha, ziemia próchniczna 8,2 3,46 7 9,2 trawnik, suchy, zacieniony, często koszony 8,94 1,44 7,2 8,9 obejście 18 4,8 19,6 14,5 łąka, słoneczna, gleba lekka 20,02 4,26 b.d.* 9,28 plantacja malin, zacieniona, gleba 20,4 4,18 b.d.* 10,84 ciężka miejsce zacienione 1 22,68 5,01 16,6 9,12 miejsce zacienione 2 11,03 2,32 12,8 9,04 ogród, zacieniony 15,42 3,2 9,8 9,2 ogród, wilgotny, nawożony Ca i 7,99 2,43 9,4 11,68 obornikiem sad, suchy 4,5 1,36 4,2 6 trawnik, wilgotny, koszony 19,04 3,69 13,4 13,8

263 263 Tab.2. Charakterystyka cech mniszka lekarskiego na podstawie wariancji długość liścia szerokość liścia liczba liści liczba wcięć łąka wilgotna, nawożona 15,21 1,04 0,7 2,9 łąka 1 8,17 0,54 7,7 2,18 łąka 2 20,78 20,84 22,3 2,39 łąka (pastwisko) 5,89 8,2 0,67 16,26 łąka wilgotna, nawożona, koszona 10,48 1,26 79,42 3,49 łąka średnio sucha, ziemia próchniczna 1,51 0,12 4 3,2 trawnik, suchy, zacieniony, często koszony 19,16 1,28 6,7 26,45 obejście 2,31 2,48 69,8 8,7 łąka, słoneczna, gleba lekka 33,88 2,04 b.d.* 22,55 plantacja malin, zacieniona, gleba 12,36 2,75 b.d.* 9,06 ciężka miejsce zacienione 1 34,7 2,35 11,3 2,78 miejsce zacienione 2 4,7 0,15 9,33 2,04 ogród, zacieniony 11,55 0,7 5,7 2,33 ogród, wilgotny, nawożony Ca i 7,62 0,68 6,8 17,72 obornikiem sad, suchy 0,38 0,25 0,75 2 trawnik, wilgotny, koszony 29,01 1,94 68,1 5,34 Tab.3.Charakterystyka cech mniszka lekarskiego na podstawie odchylenia standardowego długość liścia szerokość liścia liczba liści liczba wcięć łąka wilgotna, nawożona 3,9 1,02 0,83 1,7 łąka 1 2,85 0,73 2,74 1,48 łąka 2 4,55 4,56 1,55 4,72 łąka (pastwisko) 2,42 0,81 2,86 4,03 łąka wilgotna, nawożona, koszona 3,24 1,12 8,9 1,8 łąka średnio sucha, ziemia próchniczna 1,23 0,35 2 1,79 trawnik, suchy, zacieniony, koszony 4,37 1,13 2,31 5,14 obejście 1,52 1,57 8 2,95 łąka, słoneczna, gleba lekka 5,82 1,43 b.d.* 4,75 plantacja malin, zacieniona, gleba 3,52 1,66 b.d.* 3,01 ciężka miejsce zacienione 1 5,89 1,53 3,36 1,66 miejsce zacienione 2 2,17 0,39 3,06 1,43 ogród, zacieniony 3,39 0,83 2,38 1,52 ogród, wilgotny, nawożony Ca i 2,76 0,82 2,6 4,2 obornikiem sad, suchy 0,61 0,5 0,87 1,41 trawnik, wilgotny, koszony 5,38 1,39 8,2 5,34 Tab.4. Charakterystyka cech mniszka lekarskiego na podstawie współczynnika zmienności długość liścia szerokość liścia liczba liści liczba wcięć łąka wilgotna, nawożona 22,41 56,98 17,29 42,5 łąka 1 19,3 23,4 17,13 19,6 łąka 2 17,5 54,3 12,9 20,9 łąka (pastwisko) 11,86 21,2 26,48 35,1 łąka wilgotna, nawożona, koszona 16,75 28,58 36,52 18,84 łąka średnio sucha, ziemia próchniczna 15 10,1 28,5 19,4 trawnik, suchy, zacieniony, często koszony 48,88 78,5 35,83 57,75 obejście 8,4 32,7 20,3 40,8 łąka, słoneczna, gleba lekka 29,1 33,57 b.d.* 51,2 plantacja malin, zacieniona, gleba 17,25 39,71 b.d.* 27,77 ciężka miejsce zacienione 1 25,97 30,6 20,25 18,27 miejsce zacienione 2 19,67 16,9 23,87 15,8 ogród, zacieniony 21,98 25,93 24,28 16,52 ogród, wilgotny, nawożony Ca i 34,5 33,7 27,6 35,9 obornikiem sad, suchy 13,6 36, ,5 trawnik, wilgotny, koszony 28,25 37, ,7

264 264 *b.d. brak danych Streszczenie Teraxacum officinale Web. jest gatunkiem pospolitym na całym świecie. Cechuje się dużą zmiennością morfologiczną, która może być przyczyną różnych warunków siedliskowych. Badania cech osobniczych, tj. liczba, długość i szerokość liści oraz liczba wcięć, u populacji rosnących w siedliskach różniących się pod względem wilgotności, żyzności, nasłonecznienia, ingerencji człowieka, ukazały związki między między nimi. Literatura Falińska K., 2004, Ekologia roślin. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Kornaś J., Medwecka-Kornaś A., 2002, Geografia roślin, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Pobielkowski Z., 1997, Szata roślinna Ziemi - VII tom Wielkiej Encyklopedii Geografii Świata, Wydawnictwo Kurpisz SC, Poznań. Rutkowski L., 2007, Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Szafer W., Kulczyński S., Pawłowski B., 1986, Rośliny polskie. Opisy i klucze do oznaczania wszystkich gatunków roślin naczyniowych rosnących w Polsce bądź dziko, bądź też zdziczałych lub częściej hodowanych. część II, Wydawnictwo PWN, Warszawa

265 265 DRZEWA I KRZEWY IGLASTE - OZDOBA WSPÓŁCZESNYCH WARSZAWSKICH OGRODÓW PRZYDOMOWYCH Autorzy: Urszula Hasiak, Ewa Stompor - Chrzan Sekcja: Kształtowania i ochrony terenów zieleni Studenckie Koło Naukowe Rolników Włościanin UR Wydział: Biologiczno - Rolniczy ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów Wstęp Od wieków drzewa i krzewy iglaste towarzyszą człowiekowi. Dla wielu mieszkańców Warszawy prowadzących tzw. siedzący tryb życia, spędzających większość czasu w biurowych pomieszczeniach założenie i pielęgnacja ogrodu to prawdziwy wypoczynek i relaks dla użytkowników ogrodu. Rośliny powinny harmonizować z innymi elementami ogrodu (schody, altany, domy) i tworzyć z nim jednolitą, spójną całość [Chojnowska 2000, Majorkowski 2007]. Z roku na rok na rynek wprowadzane są nowe odmiany drzew i krzewów iglastych, zróżnicowane pod względem wielkości oraz dostosowane do różnorodnych warunków siedliskowych. Ich nasadzenia spotykamy w miastach i wiejskich zagrodach. Są nieodłącznym elementem ogrodów, działek, balkonów i tarasów. Mogą być stanowić całoroczną ozdobę, a także być stałym nieprzemijającym elementem ogrodu wśród pojawiających się i znikających mniej długowiecznych bylin czy roślin jednorocznych [Asseray 2007, Bohn 1993]. Iglaki to grupa roślin szczególnie przydatna do funkcjonalnego i efektownego zagospodarowania ogrodów i działek. Zadziwiają różnorodnością form oraz bogatą kolorystyką. Swe walory dekoracyjne zachowują nieprzerwanie przez wiele lat, stąd też nadają się do tworzenia trwałych, ciekawych kompozycji przy dużo mniejszym nakładzie pracy jaki wymagany jest w uprawie roślin jednorocznych czy bylin [Chojnowska 2000]. Cel i zakres badań Celem niniejszej pracy było określenie asortymentu drzew i krzewów iglastych w przydomowych ogrodach Warszawy. Materiały i metody Badania terenowe przeprowadzono we wrześniu 2007 r. w Warszawie, w następujących dzielnicach: Bemowo, Ursynów, Wilanów, Wola i Żoliborz. Za podstawę niniejszej pracy posłużyły badania w 5 losowo wybranych przydomowych ogrodach o pow. nr I 50 m², nr II 40 m², nr III 26 m², nr IV 80 m², nr V 1 ha na terenie miasta Warszawy. Analizowano w nich bogactwo gatunków drzew i krzewów iglastych.

266 266 Wykonano zestawienie ilościowe i jakościowe. Uzyskane wyniki przedstawiono w tabeli i na wykresach. Warszawy. Wyniki badań I. Zestawienie gatunków drzew i krzewów iglastych w ogrodach przydomowych Lp. Drzewa i krzewy iglaste Ogród I 50 m² (dzielnica Bemowo) 1. Choinka kanadyjska (Tsuga canadensis) Cotes Prostrate 2. Cis pośredni (Taxus x media) Hicksi 3. Modrzew japoński (Larix kaempferi) Stiff Wesper 4. Świerk biały (Picea glauca) Echiniformis 5. Świerk kujący (Picea pungens ) Glauca Globoso 6. Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis) Smaragd Ogród II 40 m² (dzielnica Wola) 1. Jałowiec płożący (Jupinerus horizontallis) Wiltonii 2. Jałowiec skalny (Jupinerus scopulorum) Skyrocket 3. Świerk kujący (Picea pungens ) Glauca Globoso 4. Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis) Smaragd 5. Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis) Spiralis Ogród III 20 m² (dzielnica Ursynów) 1. Jałowiec rozesłany (Jupinerus procumbens) Nana Ogród IV 80 m² (dzielnica Żoliborz) 1. Cis pośredni (Taxus x media) Hicksi 2. Jałowiec płożący (Jupinerus horizontallis) Pince of Wales 3. Jałowiec rozesłany (Jupinerus procumbens) Boniu Isles 4. Jałowiec skalny (Jupinerus scopulorum) Skyrocket 5. Sosna bośniacka (Pinus heldreidni) Smidtii 6. Świerk biały (Picea glauca) Conica 7. Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis) Smaragd Ogród V 1ha (dzielnica Wilanów) 1. Choinka kanadyjska (Tsuga canadensis) Cotes Prostrate 2. Jałowiec płożący (Jupinerus horizontallis) Andora Copact 1. Jałowiec płożący (Jupinerus horizontallis) Willonii 3. Jałowiec pospolity (Jupinerus communis) Repautla 4. Jałowiec pospolity (Jupinerus communis) Skyrocket 5. Jałowiec sabiński (Jupinerus sabina) Tamariscofolia 6. Jodła kalifornijska (Abies concdor) 7. Modrzew europejski (Larix decidua) Repens 8. Sosna górska (Pinus mungo) Mops 9. Sosna pospolita (Pinus sylwestris) Fastigate 10. Świerk biały (Picea glauca) Conica 11. Świerk biały (Picea glauca) Laurin 12. Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis) Aurescens 13. Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis) Columna 14. Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis) Smaragd 15. Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis) Zmatlic II. Szczegółowa liczba osobników drzew i krzewów iglastych w poszczególnych ogrodach.

267 Ogród I 50 m² (dzielnica Bemowo) Choinka kanadyjska Cis pośredni Modrzew japoński Świerk biały Świerk kujący Żywotnik zachodni 2. Ogród II 40 m² (dzielnica Wola) 3 1 Jałowiec płożący Jałowiec skalny 10 1 Świerk kujący Żywotnik zachodni 3. Ogród III 20 m² (dzielnica Ursynów) Jałowiec rozesłany 4 osobniki 4. Ogród IV 80 m² (dzielnica Żoliborz)

268 Cis pośredni Jałowiec płożący 32 7 Jałowiec rozesłany Jałowiec skalny Sosna bośniacka Świerk biały Żywotnik zachodni 5. Ogród V 1ha (dzielnica Wilanów) Choinka kanadyjska 15 Jałowiec płożący 30 Żywotnik zachodni Jałowiec pospolity Świerk biały Jałowiec sabiński 67 Jodła kalifornijska Modrzew europejski Sosna górska Sosna pospolita Wnioski 1. Liczba gatunków drzew i krzewów iglastych rosnących w warszawskich ogrodach była wprost proporcjonalna do powierzchni tych ogrodów. 2. W ogrodach wystepowała duża różnorodność gatunków i odmian drzew i krzewów iglastych. 3. Gatunkami które najczęściej występowały w warszawskich ogrodach to: żywotnik zachodni (Thuja occidentalis) oraz jałowiec płożący (Jupinerus horizontallis). Literatura 1. Asseray P Iglaki w ogrodzie. Wyd. Delta W-Z, Warszawa 2. Bohn C. i inni Encyklopedia ogrodnictwa. Wyd. Elipsa, Warszawa. 3. Chojnowska E Iglaki w ogrodzie. Wyd. Mulicom Oficyna Wydawnicza, Warszawa. 4. Majorkowski M Ogród wokół domu. Wyd. Biellena, Warszawa

269 269 ФОРМУВАННЯ ЕКОЛОГІЧНОЇ МЕРЕЖІ ТА ЕКОЛОГІЧНИХ КОРИДОРІВ НА ТЕРИТОРІЇ ДРОГОБИЦЬКОЇ УРБОАГЛОМЕРАЦІЇ (ПРОБЛЕМИ ТА ПЕРСПЕКТИВИ) Автор: Коваль Наталія Дрогобицький державний педагогічний університет ім. І. Франка, м. Трускавець, вул. Івасюка 11, Україна Ключові слова: екологічна мережа, заповідна територія, екологічний коридор, нафтопродукти, хвостосховища, реінтодукція. Вступ З метою стабілізації просторової структури екосистем та ландшафтів України, насамперед тих, які зазнали значного антропогенного впливу, доцільним є створення екомереж різних рівнів національного, регіонального та локального. Засадою практичного впровадження регіональних та локальних екомереж як складових національної екомережі України має бути принцип запобігання фрагментації екосистем. Екомережа повинна складатися з ключових природних територій (екологічних вузлів) та каналів екологічного зв язку (екологічних коридорів), які забезпечують можливість обміну енергії, насінними зародками та міграції тварин. Нами започатковано розробку концептуально-теоретичних положень екологічної мережі у районі Дрогобицької урбоагломерації. Цей регіон має ряд природо екологічних особливостей, які обумовлюють актуальність обраного напрямку досліджень. Результати досліджень Регіон Дрогобицької урбоагломерації утворений групою близькорозташованих міст Дрогобича, Борислава, Трускавця, Стебника, Східниці. Він характеризується комплексом природоохоронних, екологічних та кон юнктурних особливостей, які істотно його вирізняють з поміж інших регіонів України. Мова йде насамперед про значну компонентно-функціональну неоднорідність та строкатість системи регіону, як антропогенного утворення. Чітко виділяється господарсько-галузева та територіально-адміністративна неоднорідність. 1. Адміністративно-територіальна розмежованість. На території регіону знаходяться 4 адміністративоно-територіальні одиниці з статусом окремих районів: міста Дрогобич, Борислав, Трускавець, Дрогобицький район. Кожен з цих районів проводить власну лінію розвитку, є незалежним у наповненні свох бюджетів у тому числі й накопиченні та вирішенні екологічних проблем. 2. Поліфункціональна господарська структура.

270 270 На території регіону діють близько 1000 господарюючих суб єктів різних форм власності та галузей. Більшість з них об єднані у такі комплекси промисловий, курортно-рекреаційний, природозаповідний, аграрний, лісогосподарський. Між такими різними і, навіть, функціонально несумісними комплексами, які хоч і знаходять поруч, координація природоохоронної діяльності практично відсутня. Якщо територіальні комплекси межують між собою, хоча й дуже близько, то галузеві комплекси накладаються, перекриваються. (Цайтлер М.Й., 2007) Основними користувачами надр в регіоні є Стебницьке ДГХП Полімінерал (калійна сіль), НГВУ Бориславнафтогаз (нафтогазовидобуток), ДП Шахтар ВАТ Бориславський озокерит (озокерит), Дрогобицький солевиварювальний завод (харчова сіль), вони ж, одночасно, є й найбільшими забруднювачами навколишнього середовища. На території регіону є два курорти державного значення м. Трускавець та смт. Східниця. Саме створення екомережі буде фактором оптимізації природного довкілля, яке зазнало багатогранного і довготривалого антропогенного впливу. На території Дрогобицької урбоагломерації функціонують окремі елементи екологічної мережі: пам ятка природи місцевого значення курортний парк (м. Трускавець), ландшафтні заказники Бориславський та Нагуєвицький. До локальної екологічної мережі планується внести й культурно-історичні пам ятки, оскільки це буде сприяти збереженню характерних для цих територій флори та фауни. Саме тому села Івана Франка, Ясениця, Ведмежа та Підбуж та південно-західну частину Дрогобича планується об єднати в регіональний ландшафтний парк Дрогобичина. Отже, на регіональні ландшафтні парки покладається виконання таких завдань: - збереження цінних природних та історико-культурних комплексів та об'єктів; - створення умов для ефективного туризму, відпочинку та інших видів рекреаційної діяльності в природних умовах з додержанням режиму охорони заповідних природних комплексів і об'єктів; - сприяння екологічній освітньо-виховній роботі. Частина Борислава та Східниці входить у ландшафтний заказник Бориславський, межі якого були затверджені Львівською обласною радою у 1984 році. Складна екологічна ситуація в м. Бориславі ускладнює формування екомережі. По-перше ґрунтовий покрив частини міста і околиць сильно забруднений нафтопродуктами; подруге під містом простягаються багатокілометрові тунелі шахт, які на даний момент лише частково заповнені водою. На території Борислава скрізь можна побачити нафтові колодязі, оскільки нафту видобувають біля 200 років. Все це може в любий момент

271 271 призвести до екологічної катастрофи. На території міста є озокеритне родовище одне з найрідкісніших в світі, проте зараз виникла проблема з утилізацією відходів, які утворюють насипи на околицях міста. В даний час на території регіону не існує місць організованого захоронення відходів виробництва, складування їх проводиться на території заводів-виробників (крім хвостосховища ДГХП Полімінерал, що розташований в м. Стебник). Хвостосховища розташовані на околицях міста, які поступово переходять в початок курортполісу Трускавець. На території відвалів тепер росте дуже багато рослин галофітів, що не характерні для нашої флори, проте внаслідок засоленості ґрунтів утворюють стійкі угрупування. Враховуючи наявні заповідні території ми плануємо створити 2 локальні екологічні коридори: Підбуж Східниця Трускавець і Трускавець Стебник Дрогобич. Для формування повноцінної екологічної регіональної мережі доцільно поєднати природні екосистеми, які не зазнали істотного антропогенного впливу із зміненими територіями урбаністичних центрів, промисловими зонами, рекреаційними комплексами, техногенними утвореннями (хвостосховищами, відвалами, проммайданчиками). Основним завданням екологічних коридорів є створення умов для міграції тварин та перенесення насіння рослин, оскільки, якщо вид замкнутий на невеличкій, певною мірою ізольованій території, то рано чи пізно все одно йде процес виродження, бо не оновлюється генетичний матеріал даної популяції. Землі забруднені нафтопродуктами та відходами калійного видобутку утворюють природній бар єр, який перешкоджає міграції. Щоб подолати цей бар єр ми вирішили створити екологічні коридори в обхід сильно деградованих територій, тобто коридор Підбуж Східниця Трускавець буде проходити по околицям Борислава на яких збереглися природні біогеоценози і створювати умови для міграції тварин і рослин з ландшафтного заказника Бориславський в інші природозаповідні території. На сьогоднішній день є проблеми щодо проектування 2-го екокоридору Трускавець Стебник Дрогобич, бо деградовані біогеоценози є, в основному, на околицях міст Дрогобича і Стебника. На території м. Трускавця заходиться парк Пам ятка природи місцевого значення. На території пам'яток природи забороняється будь-яка діяльність, що загрожує збереженню або призводить до деградації чи зміни первісного їх стану. Проте, як вже зазначалося вище, види, що охороняються не можуть бути ізольовані, саме тому, потрібно створити екологічні коридори.

272 272 Висновки Отже, на території Дрогобицької урбоагломерації планується створити та відновити такі елементи локальної екологічної мережі: регіональний ландшафтний парк Дрогобичина ; ландшафтний заказник Бориславський ; пам ятка природи Курортний парк в м. Трускавець. Основні проблеми при створені локальної екологічної мережі: рекультивація деградованих земель та зменшення антропогенного тиску на природні екосистеми; реінтродукцію видів рослин, що були характерними для нашої флори на забруднених нафтою, технічними відвалами та залишками калійного видобутку землях; збереження природної флори Борислава та Стебника через проблеми з шахтами, що можуть в любий момент завалитися й призвести до екологічної катастрофи. Література 1. Барановський В.А. Екологічна географія і екологічна картографія НАН України, Рада по вивченню продуктивних сил України. К.: Фітосоціоцентр, с. 2. Дідух Я.П., Плюта П.Г. та ін. Екофлора України. Т 1-3. К: Фітосоціоцентр, Закон України 1864-ІV Про екологічну мережу України Відомості Верховної Ради України С Казакова Т.А. Регіональні екомережі: проблеми змісту Проблеми екології та екологічної освіти. Матеріали ІІ Міжнародної науково-практичної конференції. Кривий Ріг: Етюдсервіс, С Сметана М.Г. До питання про екологічні коридори Проблеми екології та екологічної освіти. Матеріали V Міжнародної науково-практичної конференції. Кривий Ріг: Видавничий дім, с. 6. Цайтлер М.Й. Відновлення рослинного покриву і зміни структури ценопопуляційт равянистих рослин на нафтозабруднених територіях Бориславського нафтового родовища. Львів, с.

273 273 METODY DYDAKTYCZNE W EDUKACJI EKOLOGICZNEJ Autorzy: Barbara Teżyk, Elżbieta Szulczyk, Dagmara Ławik, Katarzyna Misztak Opiekun naukowy: dr Joanna Pokorny SKN Ekologów i Botaników, Katedra Botaniki i Ekologii Roślin Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Plac Grunwaldzki 24a Wrocław Słowa kluczowe: edukacja ekologiczna, przedszkola ekologiczne, Wrocław. Wstęp Od kilku lat wzrasta zainteresowanie ekologią. Wszystko, co ekologiczne, kojarzy się z czymś pozytywnym. I chociaż słowo to robi karierę na całym świecie, to wciąż jednak wiedza społeczeństwa na temat ekologii nie jest wystarczająca. I choć istnieje dużo możliwości poszerzania wiedzy na ten temat, to często okazuje się, że w praktyce tak naprawdę wiemy niewiele. Dlatego tak ważna jest edukacja ekologiczna naszego społeczeństwa, najlepiej już od wczesnych lat przedszkolnych. Według Słownika pedagogicznego (Okoń 1992) edukacja ekologiczna jest działalnością sprzyjającą poznawaniu przez wychowanków treści i walorów środowiska, prowadzącą do wytworzenia świadomości wzajemnego związku między człowiekiem, jego kulturą i jego otoczeniem biofizycznym, jak również postawy identyfikacji z własnym środowiskiem. Celem tej edukacji jest kształtowanie pełnej świadomości i budzenie zainteresowania społeczeństwa wzajemnie powiązanymi kwestiami ekonomicznymi, społecznymi, politycznymi i ekologicznymi; umożliwienie każdemu człowiekowi zdobywania wiedzy i umiejętności niezbędnych dla poprawy stanu środowiska; tworzenie nowych wzorców zachowań, kształtowanie postaw, wartości i przekonań jednostek, grup i społeczeństw, uwzględniających troskę o jakość środowiska. Edukacja ekologiczna może przyjmować różne formy, np.: kształcenie ustawiczne poprzez rozdawanie ulotek i programy edukacyjne; kształcenie dzieci i młodzieży w zakresie ekologii; zielone szkoły. Przedmiot badań W niniejszym opracowaniu przedstawiono cele edukacji, metody, a przede wszystkim wyniki współpracy z przedszkolakami. Zajęcia przeprowadzone były w Przedszkolu Zielona Dolinka we Wrocławiu (http://przedszkole80.w.interia.pl/), oraz w Przedszkolu Stumilowy

274 274 las (http://przedszkole62.w.interia.pl/), także we Wrocławiu. Oba te przedszkola są o profilu ekologicznym. Metody i cel badań Metody pracy z dziećmi były różnorodne. Stosowane były tzw. metody podające (przyswajanie), w postaci opowiadań i rozmów, metody problemowe (odkrywanie) w postaci gier, zabaw tematycznych i konstrukcyjnych, metody praktyczne (działanie) w postaci ćwiczeń i twórczości własnej dzieci (Biesiadecka 2004/2005, Państwowe Przedszkole nr 29 w Gorzowie Wlkp.) Metody podające, takie jak opowiadania czy rozmowa, są powszechnie znane i często stosowane. Służą one głównie do kształtowania umiejętności uważnego słuchania oraz samodzielnej oceny otrzymanych informacji. Umożliwia jednocześnie podanie słuchaczom wyselekcjonowanych informacji na dany temat, zwrócenie uwagi na konkretny problem oraz podanie gotowego materiału informacyjnego. Celem metod problemowych jest aktywne włączenie dzieci do dyskusji na dany temat, upewnienie ich, że potrafią rozwiązać coraz to trudniejsze problemy oraz szukanie pomysłów rozwiązania podanej sytuacji. Metoda praktyczna łączy aktywność fizyczną z aktywnością umysłową, uczy współdziałania w grupie, daje poczucie sukcesu, widoczny jest wytwór. Poprzez samodzielne wykonywanie ćwiczeń uczeń poznaje problem od środka, a dzięki pomocy nauczyciela znajduje jego rozwiązanie (Kujawiński 1998). Środki dydaktyczne stosowane w trakcie spotkań z dziećmi: 1. Plakaty naukowe (postery): zadaniem plakatu naukowego jest krótka charakterystyka problemu i jego zarysowanie, które ułatwiałyby późniejszą dyskusję. Jego celem jest zwrócenie uwagi dzieci oraz zachęcenie do aktywnego uczestnictwa w rozmowie. Wykonywane są przez studentów i dotyczą tematyki, która poruszana ma być na spotkaniu w przedszkolu. 2. Materiały naturalne: mają na celu zapoznać dzieci z podstawową wiedzą na temat wyglądu obiektów, na temat których prowadzona jest rozmowa (np. owoce, nasiona, preparaty mikroskopowe). Materiały zebrane są w terenie i przynoszone na miejsce zajęć. 3. Kolorowanki: rozwijają wiedzę o świecie (dzieci uczą się, że biedronka jest czerwona, a śliwka fioletowa), zmuszają do myślenia (np. klasyfikacja owoców według kolorów) oraz rozwijają wyobraźnię. 4. Puzzle: rozwijają pamięć, koncentrację i spostrzegawczość. Dzieci poprzez zabawę uczą się, jak wyglądają określone obiekty, np. drzewa czy gatunki zwierząt.

275 275 Wyniki Przykładowe tematy zajęć prowadzonych z dziećmi: 1. Dolnośląskie Parki Narodowe. Celem spotkania było zapoznanie dzieci z Parkami Narodowymi na terenie Dolnego Śląska, ich położeniem, funkcjami, jakie pełnią, z tym, co można w nich zobaczyć oraz jak się w nich zachowywać. Na zajęcia wykonane zostały plakaty naukowe na temat poszczególnych parków. Przedstawiały one mapę z usytuowaniem parku, zdjęcia chronionych gatunków roślin i zwierząt, krótki opis chronionych obszarów oraz logo parku. 2. Pokrój drzew i piętra roślinności. Celem było zapoznanie dzieci z pokrojem drzew oraz z budową pięter roślinności w lesie. Na zajęciach dzieci po krótkim wykładzie miały za zadanie wykonać wyklejankę obrazującą układ roślinności w lesie. W tym celu musiały się nauczyć, jaki pokrój ma drzewo liściaste i iglaste oraz jakie są piętra lasu. Na zajęcia zostały też przyniesione kolorowanki oraz liście drzew. Dalszym etapem było zaznajomienie dzieci z charakterystyka podstawowych gatunków drzew, w wyniku czego nauczyły się one je rozpoznawać. Na końcu dzieci miały za zadanie wykonanie stroików z przyniesionych liści, gałązek i szyszek. 3. Od nasionka do roślinki. Cel zapoznanie dzieci z poszczególnymi fazami wzrostu i rozwoju roślin. Na początku spotkania dzieci zostały zaznajomione z podstawową charakterystyką nasion, ich wyglądem, kolorem, kształtem. Następnie dostały gotowe karty ze schematami nasion, które miały za zadanie pokolorować. Część spotkania, która wzbudziła największe zainteresowania, dotyczyła doświadczenia, które polegało na posadzeniu nasionka i obserwacjach jego kiełkowania. Dzieci miały okazję zobaczyć wschodzącą roślinę oraz nauczyć się, jakie są jej fazy wzrostu (doświadczenie i obserwacje długoterminowe).łańcuch troficzny. Cel zapoznanie dzieci z zależnościami troficznymi (łańcuchem pokarmowym) na przykładzie ekosystemu łąkowego i leśnego. Na zajęciach najmłodsze dzieci dostały kolorowanki obrazujące piramidę troficzną (ryc. 1). Starsze dzieci natomiast miały za zadanie wykonania masek zwierząt, które stanowią elementy łańcucha pokarmowego omawianych ekosystemów, a dla dzieci najstarszych przygotowaliśmy puzzle, z których miały ułożyć różne gatunki zwierząt. 4. Żywienie zwierząt.

276 276 Celem spotkania było zapoznanie dzieci z tematyką żywienia zwierząt żyjących w lesie, na łące, w parku, w gospodarstwie rolniczym i domowym. Jednocześnie poruszony został problem karmienia zwierząt w czasie zimy. Dzieci w ramach zajęć miały za zadanie dostosować odpowiedni pokarm do danego gatunku zwierzęcia, dostały też kolorowanki i puzzle, które miały je nauczyć rozpoznawania zwierząt dzikich oraz domowych. Wnioski: Na podstawie przeprowadzonych zajęć stwierdzono: dzieci niezależnie od wieku wykazują zainteresowanie tematyką zajęć oraz chętnie wykorzystują zdobytą wiedzę w celu wykonania ćwiczeń; widoczna jest różnica w poziomie wiedzy ekologicznej oraz zdolnościach manualnych dzieci w poszczególnych grupach wiekowych, dzieci, poprzez zabawę, bardzo szybko uczą się podstawowych zasad ekologicznych; zajęcia praktyczne przykuwają uwagę dzieci i są bardzo efektywne, co związane jest z czynną aktywnością w trakcie spotkań; dzieci często wymagają indywidualnego podejścia. Abstract Podczas zajęć z dziećmi wykorzystywane były różnorodne pomoce naukowe wykonane najczęściej przez studentów ze SKN Ekologów i Botaników. Były to plakaty naukowe, materiały naturalne, kolorowanki oraz puzzle. W przedszkolach przeprowadzonych zostało wiele zajęć o różnorodnej tematyce, podczas których dzieci uczyły się rozpoznawać drzewa, przeprowadzały proste doświadczenia, poznawały główne funkcje Parków Narodowych na terenie Dolnego Śląska i wiele innych. Wychowankowie wykazywali duże zainteresowanie zajęciami, wykorzystywały zdobytą wiedzę w celu wykonania ćwiczeń, a tym samym uczyły się podstawowych zasad ekologii. Literatura 1. Kujawiński J Metody edukacyjne nauczania i wspierania w klasach początkowych, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań; 2. Okoń W Słownik pedagogiczny, PWN, Warszawa; 3. Biesiadecka B. 2004/2005 Metody i formy pracy z dzieckiem 6-letnim, Publikacje edukacyjne, Publikacja nr 980.

277 277 РІСТ І РОЗВИТОК CAREH HIRTA НА ҐРУНТАХ ЗАБРУДНЕНИХ НАФТОЮ.(ТЕХНОГЕННОГО ЗАБРУДНЕННЯ) Автор : Любов Буньо Науковий керівник: Цвілинюк Ольга Миколаївна ДДПУ ім.і. Франка, біологічний факультет, кафедра біології. м. Трускавець, вул. Івасюка 11. Ключові слова: нафтозабруднений грунт, фіторекультивація, Carex hirta L Вступ Однією з найважливіших структур усіх наземних екосистем є грунт. Він є резервуаром вільної енергії, поживних речовин і вологи, важливою підсистемою біогеоценотичного покриву, в якій відбувається деструкція мертвої органіки і використання вільної енергії ґрунтовими організмами, а також поповнення запасів вільної енергії і поживних речовин. З ним пов язана редукційна ланка біотичного кругообігу основної умови існування екосистеми. Від ґрунту, його фізико-хімічних і водно-фізичних властивостей залежить величина екологічного потенціалу екосистем, їх стійкість, продуктивність та інші функціональні показники. Незважаючи на те, нафта в наш час стала одним з найбільш розповсюджених забруднювачів ґрунтів після мінеральних добрив і важких металів [1]. Основним забруднювачем навколишнього середовища м. Борислава є нафта. Для сільськогосподарських рослин нафтозабруднені грунти є токсичними. В той же час, багато рослин, особливо синантропної флори, є стійкими до нафтового забруднення. Так, Цайтлер, показав, що у травостої ґрунту, забрудненого при бурінні, розвідці і видобутку нафти, переважають представники родини Cyperaceae. І тому, метою наших досліджень стала осока опушена Careх hirta, яку можна б було використовувати для сидерації при фіторекультивації нафтозабруднених ґрунтів. Матеріали та методи Об єктом наших досліджень була осока опушена Careh hirta L., як одна з найстійкіших рослин до забруднених нафтою грунтів м.борислава. Рослини висаджували у посудини об ємом 80 літрів. Нафту вносили з розрахунку 5мл/кг. Контролем служив ящик заповнений ґрунтом без нафти. Грунт і рослини брали з території м. Борислава, яка не зазнала нафтового забруднення. Через 18 днів після внесення нафти (приблизний термін випаровування летких фракцій нафти) на підготовлений грунт висаджували рослини приблизно однакові за розміром і віком. Відстань між надземними кореневищами клонів 20см; довжина надземної частини вегетативного пагона 18см.

278 278 Досліджувані ящики з рослинами знаходились в однакових мікрокліматичних умовах, як і польові рослини. Результати досліджень 1. Спостереження за ростом і розвитком Careч hirta (на чистих ґрунтах і ґрунтах з нафтою) проводились під час всього експерименту. У контрольних ящиках (грунт без нафти) рослини добре приживались і продовжували свій ріст надземної частини. У дослідних ящиках (грунт із нафтою) спостерігалось поступове відмирання надземних пагонів. Через 5 днів після висадки рослин відмерла половина від загальної кількості рослин надземна частина. Приблизно через 10 днів у досліджуваних ящиках залишились зеленими лише 10% пагонів (табл.1). Таблиця 1. Процентна характеристика росту Careh hirta в перші дні після висадки на грунт забруднений нафтою. Дата Careh hirta Контроль 100% 100% 98% Дослід 100% 50% 10% 2. Через три тижні після висадки спостерігаємо ріст нових новоутворених пагонів у контрольному і досліджуваному ящиках. Таблиця 2. Процентна характеристика росту новоутворених пагонів Дні 21 день 37 день Careh hirta Контроль 99% 100% Дослід 62% 97% 3. Одним з найбільш інформативним показником росту рослин є її довжина. На початку вегетаційного росту новоутворених клонів, висота у досліджуваних екземплярах рослин відрізнялась від контролю майже на половину; проте кількісною характеристикою листків такої залежності не спостерігали (рис.1) довжина листка довжина листка - дослід Север Гистограмма кв 2 кв 3 кв 4 кв Рис. 1. Морфометричні показники Careh hirta

279 Довжина підземних новоутворених пагонів у контрольному і дослідному екземплярах була одинаковою. Висновки 1. На перших етапах пристосування Careh hirta до нафтозабрудненого ґрунту проявляється у відмиранні надземної частини. Підземна частина Careh hirta залишається живою і через деякий час дає початок новим надземним пагонам. 2. Новоутворені надземні пагони на початкових етапах відстають у рості, проте дальше їх ріст не відрізняється від контролю. 3. Ріст рослин у ґрунтах з нафтою є сповільненим. Однак, з деструкцією нафти, ріст пришвидшується, тому, контроль і досліджуваний екземпляри новоутвореними погонами зовнішньою характеристикою нічим не відрізняються. Виходячи з цього, ми можемо рекомендувати Careh hirta для фіторекультивації нафтозабруднених ґрунтів, однак фізіологія Careh hirta потребує подальших досліджень. Література 1. Горникова С.В., Середина В.П. Влияние нефти на физико-химические свойства почв нефтегазоносных районов Томского Севера. Томск 1985, 34с. 2. Киреева Н.А., Юмагузина Х.А., Кузяхметов Г.Г. Рост и развитие растений овса на почвах, загрязненных нефтью // Сельск. биология С Цайтлер М.Й. Відновлення рослинного покриву і зміни структури ценопопуляцій трав яних рослин на нафтозабруднених територіях Бориславського нафтового родовища. Автореф. дис. канд. біол. наук. Дніпропетровськ, с.

280 280 REALIZACJA ZADAŃ RZECZOWYCH Z ZAKRESU OCHRONY ŚRODOWISKA W GMINIE KRASNE Autorzy: Łukasz Mucha, Mateusz Paśko, Marta Pisarek, Sylwia Wieczorek Opiekun Sekcji: dr inż. Marta Pisarek, SKN Rolników Włościanin, Sekcja Agroekologii Fitofagusie, Uniwersytet Rzeszowski, ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów I. Wstęp W związku z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej, kraj nasz musi dostosować się do surowych reguł ochrony środowiska, które stanowi priorytet w polityce państw członkowskich (Rakoczy 2003). Podstawową zasadą wspólnej polityki ekonomicznej jest zasada subsydiarności, która polega na tym, by problemy ochrony środowiska rozwiązywać na jak najniższym szczeblu. Nowe prawo nakładania na gminy trudne i różnorodne zadania związane z praktyczną realizacją zapisów ustaw, rozporządzeń prawa polskiego i unijnego. Gminy powinny zwrócić szczególną uwagę na takie dziedziny jak: dostęp do informacji o środowisku i jego ochronie, ochrona wód, gospodarka odpadami, ochrona przyrody (Krupa i in. 2005). Zdając sobie sprawę, że środowisko jest naszą wspólną wartością i że za jego stan odpowiadamy wszyscy - zarówno państwo z jego instytucjami, zakłady przemysłowe, rolnictwo, jak i mieszkańcy miast i wsi, należy o tym nie tyle pamiętać, ile przede wszystkim działać odpowiedzialnie oraz zmieniać swoje nawyki i przyzwyczajenia na rzecz zgodnego z prawami natury gospodarowania (Zwoźniak 2002). Celem niniejszej pracy jest przeanalizowani zadań związanych z ochroną środowiska w Gminie Krasne na tle aktualnie obowiązujących ustaw w tym zakresie oraz ocena sposobu ich realizacji. Materiał i metody Analizę stanu ochrony środowiska w Gminie Krasne oparto na dokumentach udostępnionych przez Urząd Gminy: Biuletyn Informacyjny o Gminie Krasne (Biuletyn 2000)

281 281 Strategia rozwoju Gminy Krasne (Strategia 2004) Związkowy Plan Gospodarki Odpadami dla gmin (Związkowy Plan 2004) Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Krasne (Studium 2000) Program Ochrony Środowiska (Program 2004) Program Rozwoju Lokalnego (Program 2005). 3. Charakterystyka gminy Krasne Gmina Krasne położona jest w Kotlinie Sandomierskiej, na pograniczu Karpat, czyli w obszarze tzw. Rynny Podkarpackiej, w centralnej części województwa podkarpackiego. Zajmuje ona powierzchnię 5,358 ha, co stanowi około 1% powierzchni całego województwa. W skład gminy do 2006 roku wchodziło sześć sołectw: Krasne, Malawa, Słocina, Palikówka, Strażów, Załęże obecnie dwa ostatnio wymienione sołectwa zostały przyłączone do miasta Rzeszowa. Szacuje się, że 7% powierzchni gminy należy do strefy chronionego krajobrazu. W gminie znajduję się 1101 gospodarstw indywidualnych, ich zdecydowana większość mieści się w przedziale 1-2 ha (tab. 1). Średnia wielkość gospodarstwa rolnego wynosi 2,4 ha a średnia ilość działek przypadająca na jedno gospodarstwo to 3,3 na terenie gminy znajduje się 1526 działek rolnych. Wielkości te w pełni oddają profil gminy, która powoli traci charakter rolniczy. Rozdrobnienie gruntów jest jednym z największych w województwie. Tab. 1. Indywidualne gospodarstwa rolne w gminie Krasne. Liczba gospodarstw W tym % wg powierzchni 1-2 ha 2-4 ha 4-7 ha 7-10 ha Pow. 10 ha Województwo ,7 38,8 19,3 3,8 1,3 Krasne ,9 28,1 5,6 1 0,5 Gmina znajduje się w obszarze wykształcającej się rzeszowskiej aglomeracji miejsko - przemysłowej. Główną produkcją na terenie gminy jest produkcja rzemieślnicza i rolnicza. Tradycyjne zajęcie mieszkańców gminy jakim jest rolnictwo - zdecydowanie znika. Na terenie gminy działa ponad 850 podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, głównie w zakresie meblarstwa, tapicerstwa, stolarstwa, handlu hurtowego i detalicznego, gastronomii, mechaniki pojazdowej i usług transportowych (wg danych dostępnych w Urzędzie Gminy). 4. Gospodarka wodno ściekowa w gminie Krasne Do 2005 roku pięć spośród sześciu miejscowości wchodzących w skład gminy zaopatrywanych było w wodę z gminnej sieci wodociągowej. Miejscowości Krasne, Strażów i Palikówka zaopatrywane są w wodę z ujęcia w Krasnem, własne ujęcie wody posiada

282 282 miejscowość Słocina, natomiast Załęże zaopatrywane jest w wodę z sieci miejskiej Rzeszowa (Program 2004). Około 29% mieszkańców gminy tj osób nie ma w ogóle dostępu do sieci wodociągowej. Dotyczy to w większości wsi Malawa, oraz części wsi Krasne. Mieszkańcy Ci czerpią wodę ze studni ręcznych oraz wyposażonych w pompy i hydrofory. Wszystkie miejscowości wchodzące w skład gminy posiadają sieci kanalizacji sanitarnej o łącznej długości 156,3 km. Gmina w zakresie kanalizacji obsługuje 5 miejscowości: Krasne, Malawę, Słocinę, Strażów, Palikówkę. Załęże obsługiwane jest przez MPWIK Rzeszów, które jest administratorem sieci wodno-kanalizacyjnej stanowiących własność Gminy Miasta Rzeszów. Gmina Krasne posiada własną oczyszczalnie ścieków, która obsługuje miejscowość Krasne. Trafia tam średnio 70m 3 ścieków na dobę, zaś maksymalna ilość przyjmowanych ścieków wynosi 350 m 3 na dobę (Wisłok 2004). Drugim systemem do odprowadzania ścieków, z którego korzysta gmina Krasne jest oczyszczalnia ścieków w Łące koło Rzeszowa, znajdującej się w gminie Trzebownisko. Na tę oczyszczalnie ścieków trafia ok. 137 m 3 ścieków na dobę. Łącznie sieć ta obsługuje ok mieszkańców równoważnych gminy Krasne. Nie do wszystkich posesji jest podłączona kanalizacja. Tam gdzie jej nie ma są systemy indywidualne. Tereny pozbawione sieci kanalizacyjnej to około 40% mieszkańców. Stosowane są tam samodzielne systemy gromadzenia lub unieszkodliwiania ścieków. Są to głównie zbiorniki bezodpływowe, lub osadniki gnilne. Generalnie stan techniczny istniejących urządzeń jest dobry. Przy budynkach nie wyposażonych w instalację wodociągowe nieczystości płynne pochodzenia bytowo - gospodarczego i hodowlanego gromadzone są w gnojownikach (ok. 20%). Nie ma indywidualnych systemów oczyszczania ścieków, jak oczyszczalnie przyzagrodowe czy drenaż rozsączający. W wielu krajach europejskich system indywidualnego czyszczenia ścieków jest powszechnie znany i wykorzystywany (Łączyńska 1999). 5. Gospodarka odpadami bytowymi Gmina Krasne posiada Plan Gospodarki Odpadami, który jest wspólny dla 23 innych gmin Podkarpacia zrzeszony w Związku Komunalnym WISŁOK (Związkowy Plan 2004). Na terenie działania ZK WISŁOK w ciągu roku zbiera się przeciętnie ,30 Mg zmieszanych odpadów komunalnych, w tym w gminie Krasne Mg. W gminie tej na jednego mieszkańca przypada zaledwie 4,58 Mg na rok odpadów zmieszanych, co daje zadawalającą pozycje wśród gmin ościennych. Na terenie ZK WISŁOK niestety nie ma jednolitego systemu zbierania odpadów. Są one gromadzone przez mieszkańców w pojemnikach, kontenerach lub workach. W gminie Krasne funkcjonuje system wywozu odpadów zmieszanych komunalnych zarówno z pojemników przy obiektach użyteczności publicznej i pojemników indywidualnych

283 283 przydomowych. Opłaty za odbiór odpadów są zróżnicowane, w zależności od firmy obsługującej dana gminę. Gmina nie stosuje dopłat do tego zadania. Jeśli chodzi o surowce wtórne to w gminie Krasne selektywna zbiórka odpadów nie jest zadawalająca. Gniazda recyklingowe do zbiórki szkła i plastiku znajdują się przy szkołach i obiektach użyteczności publicznej. Stłuczka szklana, z terenu gminy jest zbierana przez podmioty gospodarcze prowadzące selektywną zbiórkę działające na terenie kilku ościennych gmin, bądź bezpośrednio przez firmę Recykling Centrum Jarosław, która nieodpłatnie lub za symboliczną kwotę, przekazała pojemniki służące do selektywnej zbiórki szkła. Tworzywa sztuczne w większości przypadków przekazywany są do firm recyklingowych w postaci zmieszanej. Skutkuje to tym, że ceny za tak przygotowane odpady są nieporównywalnie niższe niż cena rynkowa poszczególnych ich komponentów. W pobliżu gminy Krasne funkcjonują nieliczne firmy recyklingowe specjalizujące się w przetwórstwie wybranych asortymentów odpadów, takich jak folie LDPE, opakowania PP, PE i PET. Zbiór makulatury gospodarstw indywidualnych odbywa się poprzez system workowy lub zbiorcze pojemniki zlokalizowane przy budynkach użyteczności publicznej. W urzędach makulatura segregowana jest do specjalnych kartonowych pojemników. Odpady opakowaniowe z metalu są zbierane przez nieliczne podmioty i bardzo nieregularnie. Spowodowane to jest niską rentownością tego przedsięwzięcia wynikającą a niewielkiej ilością odpadów opakowaniowych z metalu w strumieniu komunalnym. Ponadto wysoka cena odpadów opakowaniowych z aluminium powoduje, że większość z nich jest oddawana indywidualnie do punktów skupu metali kolorowych. Zbiórka odpadów wielkogabarytowych odbywa się bardzo rzadko (najczęściej raz w roku), ale w sposób zorganizowany, w wyznaczonym terminie i określonym miejscu. Ta usługa jest bezpłatna. Organizowany jest również system workowej segregacji odpadów, polegający na bezpośrednim odbiorze z poszczególnych posesji worków z wyselekcjonowanymi surowcami wtórnymi. Zbiór takich worków odbywa się w wyznaczonych dniach raz w miesiącu. Usługa ta jest nieodpłatna. Duże zagrożenie występuje w miejscach przypadkowo wybranych, gdzie w sposób niezorganizowany i niezgodny z prawem pozostawia się odpady; są to tak zwane niekontrolowane wysypiska odpadów. Zwykle znajdują się one na skraju aglomeracji miejskich, w pobliżu dróg, na skraju lasów czy wśród zadrzewień śródpolnych. Często dla złożenia odpadów wybiera się miejsca stanowiące naturalne lub sztuczne zagłębienie terenu, niestety ułatwia na dzikich wysypiskach kontakt odpadów z płytko zalegającym poziomem wody gruntowej, która gromadzi się w czasie opadów atmosferycznych (Ciemniak i in. 2003). 6. Ciepłownictwo

284 284 Na terenie gminy Krasne ogrzewanie budynków mieszkalnych, obiektów użyteczności publicznej i przemysłowych opiera się na indywidualnych systemach grzewczych. Możemy wyróżnić: ogrzewanie węglowe i drewnem ok. 45% użytkowników, ogrzewanie gazem ziemnym ok. 50% użytkowników, ogrzewanie gazem butlowym ok. 2% użytkowników, ogrzewanie olejem opałowym ok. 3% użytkowników. Rozpatrując stan systemów grzewczych na terenie gminy Krasne, należy podkreślić, iż z racji na ich indywidualny charakter, gmina ma ograniczone możliwości bezpośredniego wpływania na stosowane przez prywatnych inwestorów rozwiązania. W ostatnim czasie w południowo-wschodniej Polsce daje się zauważyć zjawisko odchodzenia w okresie jesiennozimowym i zimowo-wiosennym, od ogrzewania budynków gazem i węglem, ze względu na wysokie koszty stosowania tych systemów ogrzewania. Tak, więc pomimo, że teoretycznie budynek wyposażony jest np. w kocioł węglowy, właściciel często używa jako opału odpadów drzewnych i drzewopodobnych, a często niestety także innego rodzaju odpadów dających się spalić. Szczególnie niebezpieczne jest tu spalanie tworzyw sztucznych i substancji przemysłu chemicznego (żywice syntetyczne, kleje), ze względu na emisję silnie toksycznych i rakotwórczych substancji (Patykowska 1999, Grochowalski 1997). Zjawisko spalania odpadów w paleniskach domowych, z przyczyn ekonomicznych, prawdopodobnie, przez co najmniej kilka najbliższych lat będzie się pogłębiać, dlatego zapobieganie mu przez odpowiednią politykę uświadamiania społeczeństwu zagrożeń z tego płynących jest sprawą istotną. 7. Wnioski Na podstawie przedstawionych danych oraz materiałów niepublikowanych w tej pracy można wysunąć następujące wnioski 1. Gmina realizuje podstawowe zadania w zakresie ochrony środowiska. 2. Budżet przeznaczony na ochronę środowiska jest rozdysponowany w gminie tylko na zadania związane z ochroną powietrza (przebudowa kotłowni w placówkach oświatowych), ochroną gleby i wody (dokończenie budowy wodociągów i modernizacja kanalizacji). 3. Ze względu na wzmożoną migrację ludności Rzeszowa do Gminy Krasne i przekierunkowanie działalności gospodarczej gminy z rolniczej na produkcyjno usługowo - handlową w przyszłości mogą wystąpić problemy z dziedziny ochrony środowiska. Niemniej jednak bliskość tejże gminy z aglomeracją miejską otwiera drogę do realizacji wysokonakładowych przedsięwzięć w zakresie zrównoważonego rozwoju.

285 Zadania Gminy na rzecz ochrony gleb i wody są często hamowane przez nieuzasadnioną mentalność niektórych mieszkańców, co nie pozwala na dalszą modernizację i budowę kanalizacji. 5. Gmina jest świadoma nagannego postępowania niektórych mieszkańców w sprawie dzikiego odprowadzania ścieków gospodarskich do kanalizacji, jednak do tej pory nie opracowała programu edukacyjnego likwidującego ten problem. 6. W Gminie występuje rozbieżność między gospodarowaniem odpadami a ich dokumentacją, co stawia ją w niekorzystnym rankingu gmin. 7. Gmina przystępuje do licznych ponadobowiązkowych programów na rzecz ochrony środowiska jak na przykład Łowcy baterii. 8. Aktualnym i wciąż nierozwiązanym przez władze gminy problemem są dzikie wysypiska śmieci. 9. W Gminie Krasne brak jest udokumentowanych rozwiązań w zakresie energii odnawialnej. 10. W Gminie Krasne realizowane są programy wiedzy ekologicznej na wszystkich szczeblach edukacji dzieci i młodzieży w sposób prawidłowy i różnorodny, co daje dobre perspektywy na przyszłość. 8. Spis literatury 1. Biuletyn informacyjny o Gminie Krasne Ciemniak A., Meller E., Niedźwiedzki E., Protasowicki M., Tomza A Zawartość rtęci, kadmu i ołowiu w powierzchniowym poziomie gleb w obrębie niekontrolowanych wysypisk odpadów i użytków rolnych Równiny Gumieneckiej. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 3. Grochowalski A Badania zawartości dioksyn w powietrzu Krakowa. Ekopartner, 9: Krupa J., Strojny J., Tabasz W Ekologia i ochrona środowiska a wybrane aspekty rozwoju społeczno gospodarczego. Wyd. WSIiZ Rzeszów. 5. Łączyńka M Woda powraca do życia. Ogrody 1: Patykowska J Dioksyna tajny zabójca. Przyroda Polska, 10: Program Ochrony Środowiska Urząd Gminy Krasne. 8. Program Rozwoju Lokalnego Urząd Gminy Krasne. 9. Rakoczy B Prawo ochrony środowiska. Dom Organizatora Tnoik. Toruń. 10. Strategia rozwoju Gminy Krasne (Strategia 2004) 11. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Krasne (Studium 2000) 12. Związkowy Plan Gospodarki Odpadami dla gmin; Miasto i Gmina Błażowa, Chmielnik, Czarna, Czudec, Dynów, Frysztak, Miasto i Gmina Głogów Małopolski, Hyżne, Iwierzyce, Krasne, Lubenia, Łańcut, Niebylec, Rakszawa, Miasto i Gmina Strzyżów, Trzebownisko, Miasto i Gmina Tyczyn, Wiśniowa Rzeszów. 13. Zwoźniak J Człowiek środowisko zagrożenie. Oficyna Wydawnicza Polityki Wrocławskiej, Wrocław.

286 286 ROŚLINY DWULETNIE UPRAWIANE W OGRODACH WIEJSKICH Autorzy: Monika Placek, Rafał Piechocki Katedra Roślin Ozdobnych Akademia Rolnicza w Szczecinie, Wydział Kształtowania Środowiska i Rolnictwa ul. Janosika 8, Szczecin Słowa kluczowe: ogrody wiejskie, rośliny dwuletnie Tradycyjne i współczesne ogrody wiejskie Pierwsze próby zagospodarowania ogrodów chłopskich, a częściej ich fragmentów, roślinami ozdobnymi, pojawiły się pod koniec XVII i na początku XVIII wieku pod wpływem prężnego rozwoju ogrodów dworskich i magnackich. Chłopskie ogrody przydomowe zaczęły się upowszechniać na początku XX wieku. W Polsce nazywano je przedogródkami lub ogrodami frontowymi. Sposób ich zagospodarowania był indywidualny, typowy dla regionu, w którym się znajdowały [11, 13]. W tradycyjnych ogrodach wiejskich skład gatunkowy był charakterystyczny dla danego regionu. Każdy gatunek miał swoje znaczenie i pełnił określoną funkcję [12]. Gatunki roślin dwuletnich pojawiły się w ogrodach wiejskich w XVI wieku. Od XVII wieku często uprawiano w nich malwy, które stały się symbolem polskiej wsi. Najczęściej sadzono je przy płotach lub murach [6, 13]. Obecnie ogrody wiejskie tracą swój specyficzny charakter, zmienia się ich forma i kompozycja. Coraz częściej zastępowane są przez ogrody skalne lub obszerne trawniki, wokół których sadzi się rośliny iglaste. Rośliny zielne, w tym także dwuletnie, występują w nich rzadko lub zajmują niewielką powierzchnię [3, 6]. Rośliny dwuletnie uprawiane w tradycyjnych ogrodach wiejskich Spośród roślin dwuletnich w dawnych ogrodach wiejskich uprawiano najczęściej gatunki: prawoślaz różowy, goździk brodaty oraz wieczornik damski [1]. Prawoślaz różowy (Alcea rosea L.), znany częściej pod nazwą malwa ogrodowa, jest wysokim, dorastającym do 2,5 m wysokości gatunkiem, kwitnącym od lipca do późnej jesieni na biało, żółto, różowo, czerwono, morelowo bądź purpurowo [4, 8]. Najczęściej malwy

287 287 stosowano, i nadal stosuje się, do tworzenia grup ogrodowych, a niektóre odmiany uprawia się na kwiat cięty [6]. Nasiona malwy wysiewa się do gruntu od maja do czerwca, a na miejsce stałe siewki sadzi się jesienią tego samego roku (zwykle we wrześniu) lub wiosną roku następnego (w kwietniu). Malwy najlepiej rosną na stanowisku słonecznym, w glebie piaszczysto-gliniastej, o odczynie obojętnym [2, 4]. Odmiany malwy bardzo łatwo krzyżują się między sobą, dlatego rośliny uprawiane w grupie mogą co roku tworzyć kwiaty w innych barwach [2]. Goździki brodate (Dianthus barbatus L.), czasami, ze względu na niewielkie wymagania uprawowe, nazywane potocznie kamieniakami, osiągają wysokość od 30 do 60 cm [1]. Tworzą liczne pachnące, pojedyncze, półpełne lub pełne kwiaty zebrane w kwiatostany o średnicy do 12 cm. Kwitną od połowy maja do sierpnia. Podobnie jak malwy, stosowano je już w tradycyjnych ogrodach wiejskich, wykorzystując do obsadzania rabat, obwódek lub uprawiając na kwiat cięty. Goździki brodate można również z powodzeniem stosować w ogrodach skalnych [4]. Nasiona goździka brodatego wysiewa się od czerwca do sierpnia, a po 4-5 tygodniach siewki sadzi się wprost do gruntu. Goździki najlepiej udają się na stanowiskach słonecznych, na żyznej i lekko wilgotnej glebie [4]. Wieczornik damski (Hesperis matronalis L.) to gatunek osiągający wysokość do cm, o ciemnozielonych, lancetowatych liściach. Kwitnie od późnej wiosny do połowy lata na biało, fioletowo lub purpurowo, tworzy kwiatostany z pojedynczych lub pełnych kwiatów o średnicy 3-4 cm. Kwiaty pachną najintensywniej wieczorem, stąd wywodzi się nazwa gatunku. Wieczorniki wykorzystywane są najczęściej do tworzenia rabat mieszanych, niektóre odmiany uprawia się także na kwiat cięty [8, 9]. Nasiona wieczornika damskiego najczęściej wysiewa się od razu na miejsce stałe. Najlepiej rośnie na stanowisku słonecznym lub półcienistym, w żyznej glebie o odczynie obojętnym lub alkalicznym [8, 9]. Rośliny dwuletnie uprawiane we współczesnych ogrodach wiejskich Obecnie w ogrodach wiejskich, niezależnie od regionu, w którym są usytuowane, najczęściej uprawia się gatunki roślin dwuletnich, które stosowano już w tradycyjnych ogrodach wiejskich: prawoślaz różowy i goździk brodaty, ale wykorzystuje się także stokrotkę trwałą, bratka ogrodowego, rzadziej dzwonek ogrodowy i lak pospolity [1, 7, 12]. Stokrotka trwała (Bellis perennis L.) osiąga wysokość do cm, tworzy kwiatostany koszyczki, pojawiające się na roślinach najobficiej w drugim roku uprawy, od marca do czerwca. Kwiaty rurkowate (wewnętrzne) są zwykle żółte, natomiast kwiaty języczkowate (zewnętrzne) mogą mieć barwę czerwoną, różową lub białą [2, 8].

288 288 Stokrotki sadzi się najczęściej na kwietniki, do skrzynek balkonowych, pojemników i mis, niektóre odmiany uprawia się również na kwiat cięty [8]. Nasiona stokrotki wysiewa się najczęściej w czerwcu-lipcu, zwykle na rozsadnik. Siewki pikuje się jesienią na zagony. Najlepsze do uprawy stokrotki jest podłoże o odczynie obojętnym, gleba żyzna, niezbyt sucha, stanowisko słoneczne lub półcieniste. Na zimę dobrze jest okryć rośliny [2, 4, 8]. Bratek ogrodowy (Viola wittrockiana Gams.) to podstawowa wiosenna roślina rabatowa, wykorzystywana też do obsadzania kwietników, tworzenia grup ogrodowych oraz do uprawy w pojemnikach. Gatunek ten osiąga wysokość cm, jego dolne liście mają kształt jajowato-sercowaty, a górne są wąskie, lancetowate. Pierwsze kwiaty pojawiają się u bratków niekiedy już w pierwszym roku uprawy, ale właściwe kwitnienie następuje zwykle od marca do czerwca drugiego roku [2, 4, 8, 10]. Nasiona bratków wysiewa się w sierpniu, a po 4-5 tygodniach siewki się pikuje. Bratki można uprawiać w gruncie, ale istotne jest wtedy zabezpieczenie roślin przed mrozem. Bratek uznawany jest za roślinę o średnich wymaganiach uprawowych, raczej dobrze znoszącą niekorzystne warunki uprawy. Najlepiej rośnie na glebach żyznych, próchnicznych, wilgotnych i przepuszczalnych. Może być uprawiany zarówno na stanowisku słonecznym, jak i półcienistym [2, 4, 10]. Dzwonek ogrodowy (Campanula medium L) można uprawiać jako roślinę rabatową, doniczkową oraz na kwiat cięty [5]. W zależności od odmiany osiąga wysokość od 40 do 100 cm. W drugim roku uprawy, od czerwca do sierpnia, tworzy niebieskie, białe lub różowe kwiaty [2, 4, 8]. Nasiona dzwonka ogrodowego wysiewa się w maju-czerwcu. Po wzejściu siewki pikuje się, chociaż niezbyt dobrze znoszą przesadzanie. W sierpniu-wrześniu pierwszego roku uprawy lub w kwietniu następnego roku rozsadę przesadza się na miejsce stałe. Do uprawy dzwonków zaleca się stosować podłoże przepuszczalne, zasobne, umiarkowanie wilgotne. Najlepiej udają się na stanowiskach słonecznych [2, 8]. Lak pospolity (Erysimum cheirii (L.) Crantz.) dorasta do 80 cm wysokości, kwitnie od kwietnia do czerwca. Tworzy przyjemnie pachnące kwiaty w jaskrawych barwach. Uprawia się go głównie na kwiat cięty, jako roślinę rabatową i doniczkową [2, 8]. Nasiona odmian laka o długim okresie wegetacji wysiewa się do gruntu od maja do czerwca, natomiast nasiona odmian o krótkim okresie wegetacji można wysiewać we wrześniu. Siewki przerywa się lub pikuje. Na miejsce stałe rozsadę sadzi się jesienią lub wiosną następnego roku. Laki wymagają stanowiska słonecznego, gleby wapiennej, zasobnej, przepuszczalnej [2, 4, 8]. Literatura

289 Burska A., Szczeblewska A Urok wiejskich ogródków. Ogrody, 3: Chmiel H. (red.) Uprawa roślin ozdobnych. PWRiL, Warszawa. 3. Chojnacka M., Wilkaniec A Przemiany ogrodów wiejskich w Wielkopolsce od form tradycyjnych do współczesnych na przykładzie Lednickiego Parku Krajobrazowego, w: Krajobraz i ogród wiejski. Przyrodniczy i kulturowy krajobraz wiejski. T. 2, Wyd. KUL, Lublin: Chojnowska E., Chojnowski M Najpiękniejsze kwiaty letnie. Oficyna Wydawnicza MULTICO, Warszawa. 5. Janowska B Uprawa dzwonka ogrodowego w tunelach foliowych. Ow. Warz. Kw., 9: Kaja B Kolorowe wiejskie ogródki. Ogrody, 4: Krueger U Ogrody rustykalne. Agencja Wydawnicza MOREX, Warszawa. 8. Oszkinis K Kwiaty od A do Z. PWRiL, Warszawa. 9. Phillips R., Rix M Najpiękniejsze rośliny ogrodowe. Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa. 10. Placek M Uprawa bratka ogrodowego. Ow. Warz. Kw. 21, Plessner H Wiejski ogród przydomowy. Zakład Wydawnictw CRS, Warszawa. 12. Wajda A., Bach A Gatunki roślin ozdobnych stanowiące nieodzowny element tradycyjnych wiejskich ogrodów przydomowych ziemi przemyskiej. Zesz. Prob. Post. Nauk Rol., 510: Zątek W Przydomowy ogród wiejski dawniej i dziś. Zesz. Nauk. AR w Krakowie, 402: Biennials cultivated in rural gardens Summary Appearance of traditional rustic household gardens was typical for region of their existence. Every species had its meaning and function. Species of biennials appeared in rural gardens in the sixteenth century. Among all the species of biennials marsh mallow, Sweet William and dame s violet were cultivated the most often in traditional rural gardens. Actually rural gardens are loosing their specific character, they are changing their form and composition. They are often replaced by rock-gardens or lawns and the conifers. Herbaceous plants, also biennials, appear in those gardens seldom. In present rural gardens one cultivates species of biennials which were cultivated in traditional rural gardens marsh mallow and Sweet William, but also daisy, garden pansy, sometimes bell-flower and wall-flower. Key words: rural gardens, biennials

290 290 ROSLINY OZDOBNE ROSNĄCE W PRZEDOGRÓDKACH WIEJSKICH NA PODKARPACIU Autor: Edyta Kurek, Ewa Stompor-Chrzan Opiekun: dr inż. Ewa Stompor-Chrzan Sekcja Kształtowania i Ochrony Terenów Zieleni SKN Włościanin UR Wydział Biologiczno-Rolniczy ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów Słowa kluczowe : rośliny ozdobne, ogród wiejski, przedogródek. Wstęp Na charakter krajobrazu wiejskiego coraz częściej wpływ ma estetyka miejsca zamieszkania. Dlatego też obok walorów środowiska istotną rolę w krajobrazie wiejskim odgrywają ogrody przydomowe, będące wizytówką nie tylko poszczególnych mieszkańców, ale również całych regionów [3]. Dzisiejsza dbałość o upiększanie własnego otoczenia potęgowana jest przez ogromną ilość czasopism, poradników oraz bogatą ofertę punktów sprzedaży roślin. Wzrasta świadomość tego, jak ważne jest spędzanie czasu w zadbanym, ukwieconym otoczeniu [1]. Przedogródek, zwany także strefą elegancji odpowiada przedsionkowi, gdzie wita się gości, jest przejściem między domem a ulicą, w którym powinniśmy się wyciszyć zanim wejdziemy w przestrzeń prywatności [4]. Rośliny i inne elementy połączone w harmonijną całość, tworzą miejsce przyjemne i spokojne. Grupowane według ich wartości estetycznych kolorów i kształtów współgrają z domem oraz naturalnie łączą się z otaczającym krajobrazem [2]. Materiał i metody Badania terenowe przeprowadzono od kwietnia do lipca w 2007 r. Przedmiotem badań były ogrody frontowe tzw. przedogródki na terenie gminy Żołynia w województwie podkarpackim. Analizę wiejskich ogrodów frontowych przeprowadzono w 5 losowo wybranych ogrodach w Żołyni. W okresie od kwietnia do lipca przeprowadzono inwentaryzację gatunków roślin ozdobnych zielnych i drzewiastych, dokonano oceny wartości dekoracyjnej, ozdobności i

291 291 prawidłowości nasadzeń ogrodowych. Ponadto zwrócono uwagę na efekty dekoracyjne przedogródków, które były odzwierciedleniem stanu rosnących tam roślin. Wyniki Przeprowadzone badania wykazały bardzo dużą różnorodność gatunków roślin wykorzystanych w nasadzeniach. Ogółem oznaczono 54 gatunki, nie licząc odmian, w tym: 9 gatunków jednorocznych roślin ozdobnych, 4 gatunki dwuletnie, 16 gatunków bylin, 7 gatunków roślin w pojemnikach oraz 18 gatunków drzew i krzewów ozdobnych liściastych i iglastych. Badania wykazały, że w opisywanych przedogródkach rosły następujące gatunki roślin ozdobnych z poszczególnych grup: Kwiaty jednoroczne: Tulipan (Tulipa), Groszek pachnący (Lathyrus odoratus), Łubin (Lupinus), Nagietek lekarski (Calendula officinalis), Krokus (Crocus), Rudbekia błyskotliwa (Rudbeckia fulgida), Goździk ogrodowy (Dianthus caryophyllus), Mak lekarski (Papaver somniferum), Aksamitka rozpierzchła (Tegetes patula). Kwiaty dwuletnie: Goździk brodaty (Dianthus barbatus), Fiołek ogrodowy (Viola x wittrockiana Gams), Stokrotka pospolita (Bellis perennis), Dzwonek ogrodowy (Campanula medium). Byliny: Lilia azjatycka (Lilium asiatica), Ostróżka ogrodowa (Delphinium cultorum), Głodek kaukaski (Draba brunifolia), Serduszka okazała (Dicentra spectabilis), Funkia (Hosta), Mieczyk ogrodowy (Gladiolus hybridus), Słonecznik (Helianthus), Juka karolińska (Yucca flamentosa), Zawciąg nadmorski (Armeria maritima), Aksamitka drobnokwiatowa (Tegetes patula), Narcyz (Narcisus), Złocień właściwy (Leucanthemum vulgare), Wilczomlecz białobrzegi (Euphorbia marginata), Kosaciec syberyjski (Iris sibirica), Pierwiosnek wyniosły (Primula elatior), Czyściec wełnisty (Stachys byzantina). Rośliny uprawiane w pojemnikach: Pelargonia bluszczolistna (Pelargonium peltatum), Pelargonia rabatowa (Pelargonium zonale), Niecierpek nowogwinejski (Impatiens New Guinea), Juka (Yucca), Surfinia (Million bells), Petunia (Petunia hybrida), Fuksja (Fuchsia). Iglaki: Cyprysik lawsona (Chamaecyparis lawsoniana), Jałowiec pospolity (Juniperus communis), Jałowiec płożący (Juniperus horizontalis), Modrzew polski (Larix polonica), Świerk pospolity (Picea abies), Świerk kłujący odmiana sina (Picea pungens Engelm Glauca), Sosna zwyczjna (Pinus sylvestris), Cis pospolity (Taxus baccata), Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis). Drzewa i krzewy liściaste: Pigwowiec pośredni (Chaenomeles x superba), Hortensja ogrodowa (Hydrangea macrophylla), Dereń biały (Cornus alba), Leszczyna pospolita (Corylus avellana), Robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia), Wierzba iwa (Salix caprea), Lilak pospolity (Syringa vulgaris), Magnolia (Magnolia).

292 292 Wyżej wymienione rośliny rosły we wszystkich ogrodach frontowych. Do najczęściej powtarzających się należały: tulipan, narcyz, kosaciec, złocień oraz goździk. Z grupy drzew i krzewów iglastych oraz liściastych często powtarzającymi się gatunkami były: cyprysik lawsona, sosna zwyczajna oraz lilak pospolity. Wnioski 1) Przedstawiony wykaz roślin, z jakimi spotkano się w analizowanych ogrodach frontowych wskazuje, że mieszkańcy wsi coraz częściej próbują upodobnić swoje posesje do przedogródków miejskich odbiegając w znaczący sposób od ich tradycyjnego wyglądu. 2) Dobór tradycyjnych gatunków roślin występujących w ogrodach frontowych został zawężony. Coraz rzadziej spotyka się tam dzwonki czy niezapominajki, niegdyś bardzo popularne. 3) Poszukuje się nowości, podążając za modą. Na obszarach wiejskich pojawiają się nowoczesne założenia frontowe. Są to kwietniki o bardzo wyszukanych i barwnych wzorach oraz różnego rodzaju wprowadzane trejaże. Powszechne stało się ukwiecanie balkonów, tarasów oraz schodów różnymi gatunkami roślin zielnych i drzewiastych. Literatura: 1) Hetman J., Mazur B Rośliny ozdobne w wybranych ogrodach gminy Ostrówek. Krajobraz i ogród wiejski, t. 3: Przyrodniczy i kulturowy krajobraz wiejski, KUL. 2) Mölzer V Kwitnący ogród. PWRiL, Warszawa. 3) Onuch-Amborska J Specyfika ogrodów przydomowych w krajobrazie wiejskim z elementami środowiska glebowego w wybranych gminach regionu zamojskiego. Autoreferat rozprawy doktorskiej, Akademia Rolnicza w Lublinie. 4) Trzaskowska E., Sobczak K., Falińska-Król J Przedogródki wiejskie i miejskie Lubelszczyzny. Krajobraz i ogród wiejski, t. 3: Przyrodniczy i kulturowy krajobraz wiejski, KUL.

293 293 RZESZOWSKIE ARANŻACJE BUKIETOWE Autorzy: Marta Gargała, Ewa Stompor Chrzan Sekcja Kształtowania i Ochrony Terenów Zieleni SKN Włościanin UR Wydział Biologiczno- Rolniczy Ul. Ćwiklińskiej 2, Rzeszów e mail: Słowa kluczowe: kwiaty cięte, styl, moda, bukiety, dodatki dekoracyjne Wstęp Rośliny ozdobne od wieków towarzyszyły człowiekowi. Mają ścisły związek z potrzebami estetycznymi ludzi. Już w starożytności uprawiano różne rodzaje, gatunki i odmiany roślinności. Wśród najstarszych społeczeństw, przejawiało się dążenie do upiększania strojów i pomieszczeń. W Persji i Egipcie zdobiono kwiatami świątynie, pałace i domy mieszkalne, natomiast w Grecji i Rzymie były niezbędnym elementem obrzędów religijnych i uroczystości narodowych. Dekorowano nimi ołtarze, wieńczono zwycięzców i usypywano drogi władcą. Z czasem na całym świecie kwiaty stały się nieodzownym elementem w codziennym życiu człowieka [ Szendel, 1965]. Na przestrzeni wieków zmieniały się upodobania na kwiaty. Zmieniał się też styl ich układania, dobór rodzajów i barw. Aby sprostać wymaganiom wprowadzono style, kanony układania kompozycji kwiatowych [Szendel 1988]. Na współczesne style kompozycyjne duży wpływ wywarła Ikebana Japońska - sztuka układania kwiatów, która była i jest czymś więcej niż tylko sztuką dekoracyjną ( wyraża, pragnienia, dążenia, przeżycia ) [Łukaszewska, Skutnik 2003]. Dzisiejsze style układania kwiatów to styl wegetacyjny zachowujący naturalne formy roślin, wykonywany w naczyniach płaskich, styl dekoracyjny obfitujący w zestawienie barw i gatunków kwiatów, z punktem centralnym, styl formalno lineralny nie przestrzegający naturalnego wzrostu roślin, [Szendel 1988, Łukaszewska, Skutnik 2003, Nizińska 2004], styl formalny wykonywany na gotowej formie, np. wianki [Szendel 1988, Nizińska 2004]. Obecnie coraz bardziej popularne stają się kwiaty cięte i dekoracje roślinne. Zapotrzebowanie na nie stało się tak duże, że są towarem handlowym porównywalnym do

294 294 produktów spożywczych i przemysłowych. Towarzyszą nam przy wszystkich ważnych wydarzeniach życiowych tj. ślubach, pogrzebach, urodzinach itp. [ Szendel, 1965], oraz sprzyjają dobremu samopoczuciu. Wystarczy choćby jeden kwiat a od razu czujmy się bogatsi o nowe doznania estetyczne [Granow 2005]. Aby sprostać tym wymaganiom, coraz więcej kwiaciarni otwiera się na potrzeby klientów, rozszerzając zakres swych usług. Możemy liczyć nie tylko, na efektywne i modne kompozycje kwiatowe, ale również na dekorację domów, biur oraz dostawę do indywidualnych odbiorców [www.kwiaty-rosliny.pl]. Materiał i metody Badania ankietowe przeprowadzono wśród losowo wybranych klientów, w jednej z rzeszowskich kwiaciarni., której punkty sprzedaży zlokalizowane były w dużym Centrum Handlowym i na osiedlu domków jednorodzinnych w Rzeszowie. Ankietowani wyrażali swoje opinie m.in. nt. ulubionych: gatunków kwiatów, kolorów i dodatków do kompozycji. Na podstawie zebranych opinii określono ulubione style, kierunki w kompozycjach oraz wskazano na modne gatunki roślin ozdobnych stosowane w bukieciarstwie. Wyniki badań Z przeprowadzonych badań wynika, że na terenie miasta Rzeszowa w stylach kompozycji kwiatowych dominują układy spiralne, lineralne, kuliste i równoległe, z zachowaniem lekkości i delikatności kwiatów. Najpopularniejsze wśród układanek kwiatowych: bukiety wykonywane w ręku spiralne, oglądane z wszystkich stron (fot.1.c) kompozycje w gąbce (fot.1. B), oraz w szkle (fot 1.A) Najczęściej kupowanymi przez klientów kwiatami były: róża (Rosa L.) zwłaszcza w kolorze czerwonym i pomarańczowym, goździk (Dianthus L), dominujący w kolorze czerwonym, a w mniejszym stopniu w białym i różowym oraz chryzantema (Dendranthema L) w szczególności o barwie białej i żółtej. Na uwagę zasługuje również większe zainteresowanie kwiatami egzotycznymi takimi jak: anturium (Anturium) w kolorze czerwonym i różowym oraz storczyk cymbidium (Orchidea Cymbidium) o barwie pomarańczowej, różowej i kremowej. Jednocześnie obok kwiatów pełniących w kompozycji dominującą rolę, coraz większą popularność zyskuje zieleń cięta wypełniająca wiązanki. Do grupy tej należą między innymi: fatsja japońska (Fatsia Japonia), aspidistra (Aspidistra), Golteria (Gaultheria shallon) znana na polskim rynku pod nazwą "salal", kordylina (Cordyline), laurowiśnia wschodnia (Prunus laurocerasus L.), palma (Phoenix Robelini ), bear grass (Bear grass).

295 295 Badania wykazały, że dużym zainteresowaniem cieszą się kompozycje z zastosowanymi dodatkami bukieciarskimi takimi jak: koraliki, piórka, elementy dekoracyjne w postaci motyli, biedronek, itp. W bukietach stosowano również materiały pomocnicze wzbogacające kompozycje. Należą do nich sizal i rafia, które obecnie zastępują wstążki oraz ratan, organoza, kolorowe folie, siatki z tworzywa sztucznego. A B B A C C Fot. 1. Wybrane kompozycje bukietowe (fot. M. Gargała) Wnioski 1. Najbardziej popularne wśród Rzeszowskich klientów były bukiety układane w ręku podziwiane z wszystkich stron, kupowano coraz częściej kompozycje wykonywane w gąbce oraz w szkle. 2. Z obserwacji wynika,że większe zainteresowanie bukietami było w okresie wiosennoletnim z uwagi na liczne śluby i komunie, oraz takich uroczystości jak: Walentynki, Dzień Kobiet i Dzień Matki itp.

296 Stosowany szeroki asortyment dodatków w bukieciarstwie, wynikał z upodobań klientów i obecnych trendów. Literatura: 1. Granow G.2005.Układanie i wiązanie kompozycji roślinnych Wydawnictwo KDC, Warszawa. 2. Łukaszewska A. Skutnik E Przewodnik florysty. Wydawnictwo SGGW, Warszawa. 3. Nizińska A Bukieciarstwo i dekoracje roślinne. Wydawnictwo Hortpress, Warszawa. 4. Szendel J.A Kwiaciarstwo PWRiL, Warszawa. 5. Szendel J Układanki roślinne. PWRiL, Warszawa. 6. WODOROSTY GLEBOWE IGLASTYCH EKOSYSTEMÓW LEŚNYCH POŁUDNIOWEGO PODKARPACIA UKRAINY Autorzy: Tetiana Chornevych, Irena Kalakailo, Volodymyr Nikorych Czerniowiecki Uniwersytet Narodowy im. J. Fedkowicza Wydział Biologiczny, Katedra gleboznawstwa i ziemiouporządkowania ul. Kociubińskiego 2, Czerniowce Słowa kluczowe: wodorosty glebowe, egosystemy leśne iglaste, liczebność, biomasa Wstęp W naturalnych ekosystemach występują silne powiązania warunków klimatycznych, tworzywa glebowego, szaty roślinnej i organizmów glebowych przez co osiągany jest stan dynamicznej równowagi, a w wyniku konkurencji uzyskiwana jest najwyższa wydajność. Siedliska leśne wyróżniają się ponadto konserwatywnością związaną z wieloletnim oddziaływaniem drzewa w promieniu zasięgu systemu korzeniowego na środowisko glebowe. Specyfika lasów iglastych zajmujących oligotroficzne siedliska wiąże się również z występowaniem określonych grup organizmów glebowych, wśród których znaczące miejsce odgrywają porosty. Uważane są one za organizmy pionierskie dobrze funkcjonujące w skrajnie trudnych warunkach środowiska i mających również znaczenie indykacyjne, bowiem wyraźnie reagują na zmiany wilgotności, składu powietrza, zasolenie i zanieczyszczenie gleb. Celem podjętych badań było poznanie zmienności sezonowej i profilowego rozmieszczenia liczby i masy porostów w glebie brunatnoszarej bielicowanej lasu iglastego południowego Podkarpackie. Materiały i metody badań Gleba użyta do badań należała do typu brunatnoszarych bielicowanych (tab.1) i pochodziła z ekosystemu lasu iglastego południowej części Podkarpacia Ukrainy. Próby glebowe do analiz laboratoryjnych pobrano w trzech terminach (wiosna, lato, jesień) z poszczególnych poziomów genetycznych do głębokości 100 cm. Stanowiły one średnią z 8 prób indywidualnych popranych

297 297 losowo z trzech ścian profilu (Голлербах, Штина, 1969, Кузяхметов, Дубовик, 2001). Określenie liczebności organizmów glebowych przeprowadzono w materiale uzyskanym po zadaniu 1 g naważki gleby 20 ml roztworu (Zenowy, Sztiny, 1990) Y= x A 20 5 Y ilość komórek w 1g gleby powietrznie suchej x ilość komórek na 1/5 pow. szkiełka z kropli roztworu A ilość kropli w 1 ml roztworu glebowego 20 przelicznik ze względu na rozcieńczenie 5 przelicznik ze względu na przeliczoną powierzchnię szkiełka Ustalenia biomasy wodorostów glebowych dokonano metodą objętościową wg metody (Мальцева, 2001) P = n v p P masa wodorostów (g) n liczba komórek w 1g gleby (g) v objętość pojedynczej komórki (cm 3 ) p gęstość wodorostów (g cm -3 ) Skład gatunkowy wodorostów określono stosując metodę ze szkiełkami obrastań, którą uważa się za najbardziej przybliżoną do warunków naturalnych (Голлербах, Штина, 1969). Na jej podstawie oceniono liczebność gatunków wg skali siedmiostopniowej Starmacha w modyfikacji I. J. Kostikowa (Костиков, 1993) Gatunki których oznaczenie jest możliwe tylko przy szczegółowym badaniu cyklu życiowego, określono metodą środowiska agaryzowanego (Bołda) z potrójną ilością azotu (3N BBM ) [Ettl H., Gartner G., 1995]. Określenie przynależności systematycznej przeprowadzono zgodnie z Водорості грунтів України (історія та методи дослідження, система, конспект флори ) [Костіков та ін., 2001]. Wyniki i omówienie Typowa dla rejonu badań gleba brunatnoszara bielicowana cechowała się niską zawartością humusu (1,6%) regresywno akumulacyjnego w poziomie próchnicznym na głębokości 3 22 cm. Jej odczyn był kwaśny, wykazywała ona wysoką kwasowość hydrolityczną i niski stopień nasycenia kompleksu sorpcyjnego kationami wodorowymi oraz średnią pojemnością sorpcyjna. W omawianej glebie zidentyfikowano 35 gatunków z 4 oddziałów: Chlorophyta, Xanthophyta, Eustigmathophyta, Bacillariophita. Rolę przewodnią w algougrupowaniach lasów iglastych terytorium badanego odgrywały gatunki należące do rodzin Chlamydomonadaceae, Chlorococcaceae. Najwięcej gatunków stwierdzono w obrębie oddziału Chloraphyta 27, które w całości odpowiadają algougrupowaniom gleb kwaśnych. Wśród wodorostów zielonych gatunkami dominującymi były: Myrmecia incisa Reisigl, Stichococcus minor Näg., Scotiellopsis rubescens Vinatz, Klebsormidium nitens (Meneghini in Kützing) Lokhorst.

298 298 Miejsce drugie według ilości gatunków zajmują żółtozielone wodorosty Xanyhophyta - 5 gatunki: Monodus dactylococcoides Pasher, Nephrodiella semilunaris Pasher, Botridiopsis eriensis Snow, Heterococcus viridis Chodat, Gloeosphaeridium firmum (Pasher) Pasher. Z oddziału Eustigmathophyta wydzielono jedynie 2 gatunki: Eustigmatos magnus (B.Petersen) Hibberd i Monodopsis subterranea (Boye-Pet.) Hibberd natomiast z oddziału Bacillariophyta (wodorosty diatomitowe) tylko 1 gatunek: Pinularia borealis Ehrenberg. Dynamika sezonowa wodorostów w glebach badanego ekosystemu wykazała tendencję do większej ich liczebności na wiosnnę i w jesieni (tab.1). Ilość komórek wodorostów zielonych i żółtozielonych w warstwie wierzchnej gleby (0-3 cm) w terminie letnim wynosiła 7,76, w terminie wiosennym 11,91, zaś jesienią 13,95 tyś/g gleby. Liczebność komórek wodorostów diatomowych (Bacillarlophyta) w warstwie wierzchnej gleby (0-3 cm) wynosiła od 19,96 w liczeniu letnim do 58,80 tyś/g gleby jesienią. Wodorostów niebieskozielonych (Cyanophyta) w obrębie profilu badanej gleby nie stwierdzono w żadnym, terminie liczenia. Tab.1. Liczebność wodorostów poszczególnych oddziałów w poziomach genetycznych gleby tyś/g gleby Termin liczenia Wiosenny Letni Jesienny Poziom genetyczny Głębokość [cm] Chloro-phyta, Xantho-phyta Bacillario-phyta Chloro-phyta, Xantho-phyta Bacillario-phyta Chloro-phyta, Xantho-phyta Bacillario-phyta H ,91±1,88 36,83±13,13 7,76±1,92 19,96±0,01 13,95±1,73 58,80±15,05 He(gl) ,46±3,69 19,18±6,40 5,20±1,80 4,16±1,80 7,62±6,60 11,44±4,95 Egl ,09±3,54 9,20±3, ,81±3,33 9,62±4,41 ЕIgl ,06±3,57 - Іgl PGl > nie stwierdzono Rozmieszczenie wodorostów w badanych glebach ujawnia najwyższe zasiedlenie wierzchnych poziomów genetycznych gleby do 60cm głębokości natomiast w poziomach iluwialnym i w skale macierzystej wodrosty nie występowału. Największa aktywność wodorostów mierzoną wielkością ich biomasy stwierdzono w warstwach powierzchniowych gleby, tu bowiem znajdują one korzystne warunki siedliskowe wymagane przez obligatoryjne autotrofy (tab. 2 ). Tab.2. Biomasa wodorostów poszczególnych oddziałów w wydzielonych poziomach genetycznych gleby g/g gleby Termin oznaczenia Poziom Głębokość Wiosenny Letni Jesienny

299 299 genetyczny [cm] Chloro-phyta, Xantho-phyta Bacillario-phyta Chloro-phyta, Xantho-phyta Bacillario-phyta Chloro-phyta, Xantho-phyta Bacillario-phyta H , , , , , , He(gl) , , , , , , Egl , , , , ЕIgl , nie stwierdzono Biomasa wodorostów w glebach jest ważna z punktu widzenia określenia biowydajności różnych biocenoz, ekosystemów i biosfery w całości i informuje o aktualnych potencjonalnych zapasach materii i energii, nagromadzonych w określonym czasie [Андреюк, Валагурова, 1992] Dynamika profilowa i sezonowa biomasy wodorostów glebowych również nosiła charakter specyficzny. Biomasa maksymalna zielonych i żółtozielonych wodorostów skoncentrowana w warstwie powierzchniowej wynosiła od 9,91 x 10-6 do 2,48 x 10-5 g/g gleby i wodorostów diatomitowych odpowiednio od 1,90 x 10-5 do 1,32 x 10-4 g/g gleby (tab. 2). W głębiej zalegających poziomach biomasa uległa znaczniejszej redukcji. Porównanie wyników otrzymanych z danymi z literatury wskazuje na względnie niewysoką liczebność i biomasę wodorostów w badanych glebach. Liczebność wodorostów w glebach leśnych z reguły mieści się w przedziale od 30 do 50 tyś komórek w 1g dochodząc do 80 (100) tyś komórek w 1g próchnicy nadkładowej. W innych warunkach bywa znacznie niższa od 6,2 do 9,9 tyś komórek w 1g gleby [Мальцева, 2001]. WNIOSKI 1. Stwierdzono najwyższą liczebność i biomasę wodorostów glebowych w powierzchniowych poziomach genetycznych gleby niezależnie od terminu badań. 2. Liczebność wodorostów zmieniała się istotnie w ciągu roku. Ich maksimum występowało w okresie wiosennym i jesiennym. 3. Skład i struktura algougrupowań była specyficzna, co wiąże się z oddziaływaniem całego zespołu czynników, które charakteryzują dany ekosystem, a w pierwszym rzędzie fizyko-chemicznych właściwości gleby. LITERATURA Алексахина Е.И., Штина Э.А. Почвенные водоросли лесных биогеоценозов. М.:Наука, с. Андреюк Е.И., Валагурова Е.В. Основы экологии почвенных микроорганизмов. К.: Наукова думка, Водорості грунтів України ( історія та методи дослідження, система, конспект флори)/ І. Ю. Костіков, П. О. Романенко, Е. М. Демченко та ін. - К.: Фітосоціоцентр, с.

300 300 Зенова Г. М., Штина Э. А. Почвенные водоросли. Учебное пособие М.: Изд-во МГУ, с. Карпачевский Л. О., Рожков В. А., Карпачевский М. Л., Швиденко А. З. Лес, почва и лесное почвоведение. Лесной фонт Украины // Почвоведение С Костиков И.Ю. Почвенные водоросли Лазовского заповедника (Дальний Восток, Россия ) // Альгология Т.3, 1. с Кузяхметов Г. Г., Дубовик И. Е. Методы изучения почвенных водорослей - Уфа: Изд-во Башкирского Университета, с. Мальцева И. А. Почвенные водоросли как один из дополнительных факторов генерации почвенных процессов в лесных рекультивационных системах Западного Донбасса // Грунтознавство Е. 1, 1-2. С Чорневич Т. М., Мальцева І. А., Нікорич В. А. Альгоугруповання буровато-підзолистих грунтів основних екосистем Передкарпаття // Науковий Вісник Чернівецького Університету: Збірник наукових праць. Вип. 298: Біологія Чернівці: Рута, С Штина Э. А., Голлербах М. М. Экология почвенных водорослей. М. «Наука», с. Ettl H., Gartner G. Syllabus der Boden-, Luft und Flechtenalgen. Stuttgart; Jena; New York: Gustaw Fischer., s. SUMMARY The species composition, taxonomic structure and number of groups of edaphic algae communities of Ciscarpathia forests ecosystems were established. 35 species from 4 divisions were found. The regularities of season and profile distribution of general quantity and biomass of soil algae of investigated soils are studied.

301 301 WYSTĘPOWANIE ŚMIAŁKA DARNIOWEGO (Deschampsia caespitosa) W ZBIOROWISKACH ŁĄKOWYCH DOLINY OBRY Autorzy: Agnieszka Strychalska, Agnieszka Klarzyńska Opiekun: dr hab. Anna Kryszak, prof. nadzw. SKN Rolników Sekcja Łąkarska Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu, Wydział Rolniczy Ul. Wojska Polskiego 28, Poznań Słowa kluczowe: śmiałek darniowy, Dolina Obry, zbiorowiska łąkowo pastwiskowe, ekspansywność Wstęp Zmiany zachodzące w środowisku pod wpływem czynnika antropogenicznego, mają swoje wyraźne odbicie w szacie roślinnej. Przeprowadzone w przeszłości melioracje, następnie sposób gospodarowania i nawożenia, a ostatnio coraz częstsze zaniechania w użytkowaniu wpłynęły na aktualny stan użytków zielonych. Słabo zwarta, na skutek wadliwego użytkowania i degradacji siedlisk, ruń sprzyja pojawianiu się wysoce ekspansywnych gatunków roślin w tym traw m.in. śmiałka darniowego (Tomaszewska M., Wojciechowska A. 2006). Duże zdolności przystosowawcze śmiałka darniowego do różnych warunków siedliskowych pozwalają mu występować w różnych zbiorowiskach, a przez to znacznie utrudniają jednoznaczne wskazanie jego naturalnych typów siedlisk (Olszewska 1964). Tam gdzie się pojawia bardzo licznie, wykształca zbiorowisko bardzo słabo wyodrębnione bez gatunków charakterystycznych, natomiast gatunki towarzyszące należą często do różnych klas fitosocjologicznych (Grynia 1971, Kryszak A i in. 2007). Celem badań jest ocena występowania śmiałka darniowego w runi zbiorowisk trawiastych doliny Obry oraz określenie przyczyn, które sprzyjają jego rozprzestrzenianiu się (zwiększeniu zasięgu). Metodyka Wyniki badań zamieszczone w niniejszej pracy opracowano na podstawie analizy:

302 302 - około 800 zdjęć fitosocjologicznych wykonanych metodą Braun Blanquet a w Dolinie Obry (rejon Mochów i Przemytu) w latach (w ramach obozu KNR) - w celach porównawczych uwzględniono opublikowane zdjęcia z lat 1977, 1987, Klasyfikacja ich do systemu fitosocjologicznego została przeprowadzona za Matuszkiewiczem (2005). Scharakteryzowano zbiorowiska pod względem różnorodności florystycznej obliczając wskaźniki Shannon a Wiener a (H ) oraz spektrum biologicznego szaty roślinnej wyrażonego udziałem form życiowych. Ocenę zachowania Deschampsia caespitosa w zbiorowiskach oceniono przy pomocy uzyskanego współczynnika pokrycia (Wp) oraz stałości (D). Przyczyny występowania śmiałka darniowego w runi zbiorowisk określono oceniając warunki siedliskowe wskaźnikami Ellenberga (1992): uwilgotnienia (F), odczynu gleby (R) oraz zasobności azotu w glebie (N). Opracowanie wyników Występowanie śmiałka darniowego, na terenie objętym badaniami, stwierdzono w 17 zbiorowiskach należących do 3 klas fitosocjologicznych: Molinio Arrhenatheetea, Phragmitetea i Scheuchzerio - Caricetea nigra. Analiza fitosocjologiczna zbiorowisk z udziałem śmiałka darniowego wykazuje, że optimum występowania uzyskuje w związku Calthion. Próba bardziej dokładnej klasyfikacji płatów z jego dominacją nastręcza jednak wiele trudności ze względu na niewielką stabilność płatów śmiałkowych, przede wszystkim brak gatunków charakterystycznych. Stąd płaty te zaklasyfikowano jako zbiorowisko śmiałka darniowego (zb.z Deschmpsia caespitosa), w którym jako dominant jest gatunkiem wyróżniającym. Osiąga on w nim najwyższą stałość (V) i współczynnik pokrycia (tabela1). Często i ze znacznym udziałem notowany jest także Deschampsia caespitosa w innych zespołach zwłaszcza należących do rzędu Molinietalia: Alopecuretum pratensis, Holcetum lanati, ponadto rzędu Trifolio fragiferae Agrostietalia stoloniferae: Potentillo Festucetum arundinaceae. W niektórych zbiorowiskach, występuje z dużym udziałem jako gatunek towarzyszący, np. Lolio Cynosuretum, Phalaridetum arundinaceae, co można tłumaczyć błędami popełnianymi w użytkowaniu (tabela 1). Analiza porównawcza zdjęć fitosocjologicznych z lat jednoznacznie wskazują na poszerzanie się zasięgu występowania śmiałka darniowego w Dolinie Obry. Wkracza on w coraz to nowe zbiorowiska i zespoły roślinne, w czym pomocne są jego duże zdolności adaptacyjne. Silna ekspansja tego gatunku, związana jest także z zaniedbaniami w konserwacji urządzeń melioracyjnych, i stopniowym ograniczaniem użytkowania. Takie przekształcone siedliska, obok śmiałka, zasiedlają coraz to nowe gatunki, wcześniej nie notowane na tym terenie. Skutkuje to niewielkim wzrostem różnorodności florystycznej, co ma swoje odbicie w wartości wskaźnika Shannon a Wiener a oraz wzrostem liczby gatunków (tabela 1).

303 Liczba gat. w zb. Stałość D.c. Wsp. pokr. D.c. H Liczba gat. w zb. Stałość D.c. Wsp. pokr. D.c. H Liczba gat. w zb. Stałość D.c. Wsp. pokr. D.c. H Liczba gat. w zb. Stałość D.c. Wsp. pokr. D.c. H 303 Zmienia się także udział poszczególnych grup form życiowych we florze zbiorowisk ze śmiałkiem darniowym. W ciągu 30-u lat w zbiorowiskach, w których występuje Deschampsia caespitosa stwierdzono w strukturze florystycznej wyraźny wzrost terofitów (gatunki jednoroczne) (średnio: 1977r - 1,6%, 1987r 6,8%, 1994r 14,2%, 2005r 14,1%). Ustępowanie gatunków wieloletnich na rzecz jednorocznych, które są lepiej przystosowane do szybko zmieniających się warunków siedliskowych, wyrażone ich blisko 15% udziałem w szacie roślinnej badanego terenu świadczy o znacznych przekształceniach siedlisk związanych z uregulowaniem uwilgotnienia. Tabela1. Zmiany w występowaniu Deschampsia caespitosa w zbiorowiskach łąkowych doliny Obry Zbiorowisko Phragmitetum australis II 51 1, II 12,5 1,56 Caricetum ripariae V 50 1,44 94 IV 335 1,79 Caricetum gracilis 24 V 50 1, IV 381 1, IV 335 1,79 Caricetum elatae I 7,1 1,47 Phalaridetum arundinaceae 36 V 308 1,45 66 IV 68 1,67 91 V , IV 474 1,78 z Carex nigra (=fusca) 20 V 500 1,27 44 IV 6,7 1, III 400 1,49 Alopecuretum pratensis 18 V 50 1,25 79 V 341 1,71 90 IV 479 1,82 66 II 19 1,65 z Deschampsia caespitosae 58 V ,63 75 V , V , V ,73 Holcetum lanati 76 IV 466 1, V 588 1,68 Cirsio-Polygonetum III 221 1, z Poa trivialis IV 184 1, z Agropyron repens V 130 1, Agrostis stol.-potentilla anser IV 575 1,62 Arrhenatheretum elatioris IV 7,5 1, IV 349 1,84 93 IV 397 1,64 Potentillo-Festucetum V 404 1,65 80 V ,79 97 V 972 1,66 z Poa pratensis-festuca 1,66 35 IV 33,30 1, IV 584 rubra Lolio-Cynosuretum V 289 1,67 90 IV 233 1,73 27 V 183 1,39 Poszerzaniu zasięgu występowania Deschampsia caespitosa obok cech biologicznych sprzyjają warunki siedliskowe. Analiza zdjęć fitosocjologicznych zbiorowisk pod kątem warunków edaficznych jakie preferuje śmiałek darniowy, wykazała że zasiedla on najczęściej siedliska świeże i częściowo wilgotne (F 6), o odczynie kwaśnym (R 3,5) i umiarkowanej zasobności w azot (N 4,5) (tabela 2). W Dolinie Obry są to najczęściej płytkie torfy oraz gleby murszowe,

304 304 Ponadto rozprzestrzenianiu tego gatunku sprzyja wadliwe użytkowanie, jego ograniczenie bądź całkowite zaprzestanie Zwłaszcza późne i wysokie koszenie, brak nawożenia, oraz zmiany uwilgotnienia w sezonie wegetacyjnym wpływają na wzrost udziału śmiałka darniowego w runi łąkowej. Skutkuje to znacznym obniżeniem jej wartości użytkowej. Wnioski 1. Deschampsia caespitosa w dolinie Obry w okresie 30 lat zwiększył zasięg swego występowania poprzez: - wkroczenie do runi nowych zbiorowisk, - zwiększenie udziału w zbiorowiskach, czego wyrazem jest wyższy współczynnik pokrycia oraz stałość. 2. Występowaniu śmiałka darniowego w runi towarzyszy: - zmniejszenie stabilności zbiorowisk, czego wyrazem jest wzrost udziału terofitów, - niewielki wzrost różnorodności florystycznej zbiorowisk, co prawdopodobnie związane jest ze słabym zwarciem runi. 3. Główną przyczyną powiększania zasięgu Deschampsia caespitosa w dolinie Obry są warunki siedliskowe, głównie wahania w uwilgotnieniu ponadto nieregularne użytkowanie. Tabela 2. Warunki siedliskowe: uwilgotnienie F, odczyn R, zawartość azotu w glebie N zbiorowisk z Deschampsia caespitosa Zbiorowisko Liczby wskaźnikowe wg Ellenberga F R N F R N F R N F R N Phragmitetum australis ,58 3,31 4, ,33 6,74 6,85 Caricetum ripariae ,96 4,17 5,07 7,61 5,00 3,87 Caricetum gracilis 7,39 3,48 5,00 6,18 3,14 4, ,03 4,87 4,64 Caricetum elatae ,21 5,22 4,89 Phalaridetum arundinaceae 6,26 3,00 4,26 6,44 3,11 4,61 5,34 2,96 4,43 7,43 4,74 5,73 z Carex nigra (=fusca) 5,76 1,76 3,88 5,83 3,15 4, ,12 2,77 3,26 Alopecuretum pratensis 5,89 2,17 4,67 5,90 2,94 4,77 5,21 3,11 4,16 6,21 5,66 5,53 z Deschampsia caespitosae 5,48 3,11 4,20 6,04 2,56 4,04 5,43 3,23 4,41 6,20 4,46 4,42 Holcetum lanati ,38 2,86 4, ,12 4,06 3,45 Cirsio-Polygonetum bistortae ,61 2,74 4, z Poa trivialis ,10 2,64 4, z Agropyron repens ,64 2,23 5, Agrostis stol.-potentilla anser ,57 5,40 4,97 Arrhenatheretum elatioris ,78 2,86 4,54 4,82 3,10 4,03 5,04 4,71 5,20 Potentillo-Festucetum arund ,49 2,81 4,19 5,13 3,28 4,43 6,08 3,55 4,64 Poa pratensis-festuca rubra 5,65 2,79 4, ,08 4,76 4,69 Lolio-Cynosuretum ,18 2,48 4,63 4,86 3,00 4,46 5,04 6,39 4,34 Literatura ELLENBERG H., WEBER H., DULL R., WIRTH V., WERNER W., PAULISSEN D Zegerverte von Pflanzen in Mitteleuropa. Scripta Geobot. 18:

305 305 GRYNIA.M Charakterystyka geobotaniczna łąk śmiałkowych na przykładzie niektórych dolin Polski Zachodniej. Prace z zakresu nauk rolniczych. Pr. Kom. Nauk Roln. I Kom. Nauk Leśn, Poznań. Tow. Przyj. Nauk. 31: KRYSZAK A., KRYSZAK J., GRYNIA M., CZEMKO M Deschampsia caespitosa (Poaceae) w runi zbiorowisk łąkowo pastwiskowych pastwiskowych Wielkopolsce. Fragm.. Flor. Geobot. Polonica, Suppl. 9: KUCHARSKI L Klasyfikacja roślinności łąkowej: problemy i propozycje rozwiązań. Fragm.. Flor. Geobot. Polonica, Suppl. 6: MATUSZKIEWICZ W Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. s Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa OLSZEWSKA L Badania nad poprawą łąki opanowanej przez śmiałka darniowego Deschampsia caespitosa (L.)P.B. Roczniki Nauk Rolniczych TOM 7 -F-1. ss TOMASZEWSKA M., WOJCIECHOWSKA A Deschampsia caespitosa jako gatunek inwazyjny. VII Ogólnopolskie Spotkanie Naukowe BIOLOGIA TRAW. Streszczenia , Kraków, ss.26 Occurrence of Deschampsia caespitosa in meadow communities of the Obra River Valley Summary Key words: Deschampsia caespitosa, Obra River Valley, meadow pasture communities, expansion The aim of this research is to assess the occurrence of Deschampsia caespitosa in the sward of meadow communities in the Obra River Valley and to investigate the reasons for its dispersal. Changes in the occurrence of Deschampsia caespitosa in the meadow communities were assessed on the basis of the floristic relevés collected from 1977 to These research results demonstrated Deschampsia caespitosa entering the sward of communities. They were determined on the basis of the degree of constancy as well as the degree of cover. The Ellenberg indicies method was employed to determine the causes. Deschampsia caespitosa in the Obra River Valley increased its range occurrence in the last 30 years by entering into the sward of the new communities and increasing its proportion in communities which results in higher degree of cover and constancy. The occurrence of Deschampsia caespitosa in the sward is accompanied by decrease in stability of communities resulting in increase of therophytes proportion and slight increase in floristic diversity of communities. The main cause of range increase of Deschampsia caespitosa in the Obra River Valley are the sites conditions. These are mainly soil moisture fluctuations and irregular utilisation.

306 306 ZAPROJEKTOWANIE PRZEBIEGU ŚCIEŻKI ROWEROWEJ W MIEJSCOWOŚCI BYSTRA ŚLĄSKA Autorzy: Marek Górecki, Mateusz Malinowski, Tomasz Nowak, Jakub Sikora, Janusz Zemanek Opiekun naukowy: dr Anna Krakowiak Bal Koło Naukowe Techniki Rolniczej Sekcja Infrastruktury Akademia Rolnicza w Krakowie, Wydział Agroinżynierii Kraków , ul. Balicka 116B Budynek E Słowa kluczowe: ścieżka rowerowa, infrastruktura rowerowa, rower, GPS, mapa cyfrowa, Bystra Śląska Wstęp Z każdym rokiem w Polsce wzrasta liczba entuzjastów aktywnego wypoczynku, co powoduje wzrost liczby sprzedawanych rowerów. Dynamiczny wzrost sprzedaży rowerów nie przekłada się na powstawanie nowych ścieżek i tras rowerowych. Powstają one głównie w dużych miastach, gdzie paradoksalnie dla ruchu rowerowego korzystniejsze staje się uspokojenie ruchu samochodowego i szereg rozwiązań inżynierii ruchu, a nie zagęszczanie sieci dróg rowerowych. Poziom ruchu rowerowego dla dużych miast europejskich waha się w przedziale od 10% do 15% [2]. Zgodnie z danymi PTTK w Polsce jest około 20 tys. km szlaków rowerowych (ścieżek i tras rowerowych), co po przeliczeniu na 1 km 2 kraju lub 1 mieszkańca daje podobny wynik jak w Niemczech czy Danii [4]. Tyle, że turystyka rowerowa w Polsce, dopiero zaczyna się rozwijać i w porównaniu z tymi krajami jest na niskim poziomie. Wynika to z faktu, iż pod względem jakościowym w Polsce można wyodrębnić zaledwie 800 km ścieżek rowerowych, które spełniają standardy europejskie. Budowa nowych tras rowerowych jest nie zbędna, a także opłacalna ze względu na możliwości jakie daje wykorzystanie roweru. Rower nie zanieczyszcza środowiska, nie hałasuje, zajmuje niewiele

307 307 przestrzeni i wymaga mniejszej w porównaniu z samochodem infrastruktury. Umożliwia niezależną mobilność dzieciom czy osobom starszym. Celem tej pracy jest przedstawienie optymalnego przebiegu sieczki rowerowej w miejscowości Bystra Śląska. Zaprezentowanie rozwiązań projektowych i technicznych przy opracowywaniu tras rowerowych. Materiały i metody Badania i pomiary wykonano podczas obozów naukowych, organizowanych przez Sekcję Infrastruktury KNTR w miejscowości Bystra Śląska w 2007 r. Bystra Śląska to rozwijająca się miejscowość wypoczynkowa leżąca 10 km na południe od Bielska Białej i 13 km na północ od Szczyrku. Sołectwo nie posiada ścieżek rowerowych w rozumieniu Ustawy "Prawo o Ruchu Drogowym", która w art. 27 stwierdza, iż ścieżka rowerowa - to wydzielony pas terenu, przeznaczony dla ruchu rowerowego. Trasy dla rowerów są to oznakowane szlaki rowerowe, które mogą prowadzić zarówno po ścieżkach rowerowych, po wydzielonych, osobnych drogach dla rowerów poza miastami, jak i zwykłymi drogami publicznymi. W ramach pomiarów przeprowadzono niwelacją powierzchniową całej miejscowości. Pomiaru dokonano wykorzystując technologię GPS do lokalizacji punktów w terenie, natomiast wysokości punktów ustalono wbudowanym w urządzenie altimetrem. Zebrane w terenie punkty posłużyły do wykonania Numerycznego Modelu Terenu miejscowości Bystra Śląska. Brakujące punkty wyznaczono metodą Kriging. Złożenia i cele projektowania ścieżek rowerowych Szlaki rowerowe powinny tworzyć spójny system, powiązany z układem tras rowerowych (dróg rowerowych i przyjaznych dla rowerzystów ulic uspokojonego ruchu) w miastach oraz z systemem regionalnej i dalekobieżnej komunikacji zbiorowej, umożliwiającej przewóz rowerów na większych odległościach [3]. Ścieżka rowerowa w Bystrej powinna spełniać także następujące wymogi: dostępność dla przeciętnego turysty zwiedzającego Bystrą, dla dzieci dojeżdżających do szkoły, dla osób starszych, którzy wybierają rower jako środek lokomocji, maksymalne nachylenie nie może przekroczyć 12%, wydłużenie (długości trasy do odległości w linii prostej) nie może przekroczyć 1,20 m, minimalna szerokość dwóch pasów ruchu ścieżki rowerowej wynosi 1,50 m, kładki i niebezpieczne przejazdy wyjątkowo mogą wymagać schodzenia z roweru, na trasie powinny znajdować się elementy infrastruktury przyjaznej rowerzystom: śluzy i bezpieczne przejazdy przez ulice, wiaty, stojaki i parkingi rowerowe,

308 308 zapewnienie bezpieczeństwa rowerzystom, kierującym i pieszym, za pomocą specjalnych separatorów (pas zieleni lub krawężnik ścięty) oddzielających ścieżkę rowerową od ulicy lub chodnika. Kryteria projektowe Każdy projektowany odcinek, były oceniane pod względem następujących kryteriów. - spójność infrastruktura rowerowa jest połączona z wszystkimi celami podróży - bezpieczeństwo dotyczy rowerzystów i innych uczestników ruchu - wygoda infrastruktura rowerowa umożliwia szybki i wygodny przejazd - bezpośredniość wybór najbardziej bezpośrednich połączeń - atrakcyjność jazda na rowerze powinna być atrakcyjna. Po przyjęciu i przeanalizowaniu założeń i kryteriów projektowych na mapie cyfrowej wytyczono optymalny przebieg trasy. Do stworzenia mapy posłużył program Golden Software Surfer 07, jeden z programów Geograficznych Systemów Informacyjnych. Rys 1. Zaprojektowany przebieg ścieżki rowerowej w miejscowości Bystra Śląska. Rozwiązania projektowe Całkowita długość dwukierunkowej trasy to metrów. Ścieżka rowerowa przebiega przy najważniejszych miejscach w sołectwie są to miedzy innymi: muzeum J. Fałata, kościół, szkoła podstawowa i przedszkola, dwa hotele, liczne pensjonaty i domy wypoczynkowe. Na odcinku 1,1 km trasa rowerowa prowadzi przez stary park, w kierunku

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Obszar I Infrastruktura społeczna. 1. Wspieranie aktywności oraz integracji społeczności lokalnej. 2. Wspieranie i aktywizacja mieszkańców

Bardziej szczegółowo

MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne. Podegrodzie, 22.02.2011 r.

MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne. Podegrodzie, 22.02.2011 r. MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne Podegrodzie, 22.02.2011 r. Cele ogólne LSR - przedsięwzięcia CEL OGÓLNY 1 Rozwój turystyki w oparciu o bogactwo przyrodnicze i kulturowe obszaru CELE

Bardziej szczegółowo

PARTNERSTWO MIĘDZYREGIONALNE W DZIAŁANIACH NA RZECZ ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI- PRZYKŁAD WSPÓŁPRACY Z REGIONAMI WARMII I MAZUR ORAZ POMORZEM

PARTNERSTWO MIĘDZYREGIONALNE W DZIAŁANIACH NA RZECZ ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI- PRZYKŁAD WSPÓŁPRACY Z REGIONAMI WARMII I MAZUR ORAZ POMORZEM PARTNERSTWO MIĘDZYREGIONALNE W DZIAŁANIACH NA RZECZ ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI- PRZYKŁAD WSPÓŁPRACY Z REGIONAMI WARMII I MAZUR ORAZ POMORZEM Kazimierz Sumisławski Departament Środowiska i Rolnictwa Urząd

Bardziej szczegółowo

Przede wszystkiej liczy się pomysł

Przede wszystkiej liczy się pomysł Przede wszystkiej liczy się pomysł ciekawy, nowatorski możliwy do realizacji i odpowiadający oczekiwaniom społeczności lokalnej nt.: - organizacja szkoleń w zakresie prowadzenia działalności turystycznej

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZTWO KUJAWSKO POMORSKIE

WOJEWÓDZTWO KUJAWSKO POMORSKIE WOJEWÓDZTWO KUJAWSKO POMORSKIE 1 Turystyka Sport i zdrowie Edukacja Produkty lokalne Ekologia Tradycja Lider projektu Partnerzy Obszar Okres realizacji Budżet Lokalna Grupa Działania Zakole Dolnej Wisły

Bardziej szczegółowo

Gminy łączą siły. Na www.lca.pl napisali:

Gminy łączą siły. Na www.lca.pl napisali: Na www.lca.pl napisali: Gminy łączą siły 2008-05-09 12:05:47 Podlegnickie gminy chcą wspólnie sięgnąć po unijne pieniądze. Wójtowie czterech gmin podpisali w piątek deklarację współpracy. Deklaracje współpracy

Bardziej szczegółowo

6.12.2011 r. godz. 16:00-20:00 Centrum Kultury i Czytelnictwa w Brzostku

6.12.2011 r. godz. 16:00-20:00 Centrum Kultury i Czytelnictwa w Brzostku Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania "LIWOCZ" zaprasza wszystkich zainteresowanych na bezpłatne szkolenie pt. "Małe projekty - sposób na aktywizację społeczności lokalnej" dotyczące przygotowania wniosków

Bardziej szczegółowo

XIX SPOTKANIE NARODOWYCH SIECI OBSZARÓW WIEJSKICH. Gdańsk, 11-13 września 2013 r.

XIX SPOTKANIE NARODOWYCH SIECI OBSZARÓW WIEJSKICH. Gdańsk, 11-13 września 2013 r. XIX SPOTKANIE NARODOWYCH SIECI OBSZARÓW WIEJSKICH Gdańsk, 11-13 września 2013 r. Realizacji zadań Sekretariatu Regionalnego KSOW Województwa Pomorskiego ZAKRES PREZENTACJI: Realizacja zadań Sekretariatu

Bardziej szczegółowo

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce WIELKOPOLSKA w Europie WIELKOPOLSKA w Polsce Podział Administracyjny Województwa Wielkopolskiego Liczba

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 PODSUMOWANIE DZIAŁANIA ODNOWA I ROZWÓJ WSI

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 PODSUMOWANIE DZIAŁANIA ODNOWA I ROZWÓJ WSI Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 PODSUMOWANIE DZIAŁANIA ODNOWA I ROZWÓJ WSI Urząd Marszałkowski w Łodzi Departament Funduszu Rozwoju Obszarów Wiejskich Rola Samorządu Samorząd Województwa

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R.

DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R. DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R. Lubelski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Końskowoli LODR w Końskowoli zasięgiem swojej działalności obejmuje teren całego województwa lubelskiego,

Bardziej szczegółowo

MAŁE PROJEKTY W RAMACH LSR ZIEMIA PSZCZYOSKA - spotkanie informacyjne -

MAŁE PROJEKTY W RAMACH LSR ZIEMIA PSZCZYOSKA - spotkanie informacyjne - MAŁE PROJEKTY W RAMACH LSR ZIEMIA PSZCZYOSKA - spotkanie informacyjne - PROGRAM ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH 2007-2013 Podstawowe założenia, jak również zakres, cele oraz działania Programu zostały wybrane

Bardziej szczegółowo

II. Poprawa jakości życia, w tym dostępu do kultury i rekreacji, nauki i pracy.

II. Poprawa jakości życia, w tym dostępu do kultury i rekreacji, nauki i pracy. Opracowanie informacji o możliwości realizacji projektów przez beneficjentów z terenu działania LGD Między Dalinem i Gościbią w ramach Osi 4 Leader Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012

Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012 Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012 Ewa Szymborska, MRiRW Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu Kluczbork 11-12.04.2012

Bardziej szczegółowo

Program rolnośrodowiskowy

Program rolnośrodowiskowy Program rolnośrodowiskowy Program rolnośrodowiskowy jest realizowany w ramach Osi II PROW 2007-2013 Poprawa środowiska naturalnego i obszarów wiejskich. Działanie to ma przyczynić się do zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich Przasnysz, 18 maja 2015 r. Komunikat Komisji Europejskiej WPR do 2020 r. Wyzwania Europa 2020 3 cele polityki

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Rozwój Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013

Program Operacyjny Rozwój Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich Program Operacyjny Rozwój Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 Program rolnośrodowiskowy FINANSOWANIE WSPÓLNEJ POLITYKI ROLNEJ

Bardziej szczegółowo

Programy współfinansujące rozwój turystyki wiejskiej

Programy współfinansujące rozwój turystyki wiejskiej 1 Programy współfinansujące rozwój turystyki wiejskiej Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013. Program Samorządu Województwa Wielkopolskiego Wielkopolska Odnowa Wsi. Program Operacyjny Zrównoważony

Bardziej szczegółowo

KRAKÓW. Stebnicka Huta

KRAKÓW. Stebnicka Huta KRAKÓW Stebnicka Huta Prezentacja obszaru Lokalna Grupa Działania Dolina Raby leży w południowo wschodniej Polsce około 40 km od Krakowa. Obejmuje 5 gmin wiejskich i jedną gminę miejsko-wiejską. LGD leży

Bardziej szczegółowo

CEL OGÓLNY (CO) CEL SZCZEGÓŁOWY (CS) PRZEDSIĘWZIĘCIE (P) PREFEROWANE TYPY OPERACJI

CEL OGÓLNY (CO) CEL SZCZEGÓŁOWY (CS) PRZEDSIĘWZIĘCIE (P) PREFEROWANE TYPY OPERACJI Opis operacji odpowiadającej działaniu z zakresu Małe projekty pod kątem spełniania kryteriów wyboru określonych w Lokalnej Strategii Rozwoju Lokalnej Grupy Działania Partnerstwo na Jurze Tytuł projektu:

Bardziej szczegółowo

Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną

Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną Plan prezentacji Wybrane efekty realizacji instrumentów Wspólnej Polityki Rolnej w Polsce. Oczekiwania co do przyszłej perspektywy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

Matryca logiczna określająca wskaźniki realizacji celów i przedsięwzięć dla Czarnorzecko-Strzyżowskiej LGD

Matryca logiczna określająca wskaźniki realizacji celów i przedsięwzięć dla Czarnorzecko-Strzyżowskiej LGD Rozdział IV.1 OKREŚLENIE WSKAŹNIKÓW REALIZACJI CELÓW ORAZ PRZEDSIĘWZIĘĆ Matryca logiczna określająca wskaźniki realizacji celów i przedsięwzięć dla Czarnorzecko-Strzyżowskiej Przedsięwzięcia Produktu Cel

Bardziej szczegółowo

KRAJOWA SIEĆ OBSZARÓW WIEJSKICH

KRAJOWA SIEĆ OBSZARÓW WIEJSKICH KRAJOWA SIEĆ OBSZARÓW WIEJSKICH Wojewódzka Grupa Robocza ds. Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich Posiedzenie inaugurujące działalność Poznań 26 marca 2013 roku Plany Działania KSOW 2008-2009, 2010-2011,

Bardziej szczegółowo

Rozwój gospodarczy regionu oraz poprawa jakości życia mieszkańców obszaru LSR. Poprawa atrakcyjności turystycznej Regionu Kozła

Rozwój gospodarczy regionu oraz poprawa jakości życia mieszkańców obszaru LSR. Poprawa atrakcyjności turystycznej Regionu Kozła Kryteria Wyboru Operacji przez Radę LGD Etap I ocena zgodności operacji z Lokalną Strategią Rozwoju Poniżej przedstawiono tabelę zawierającą cele ogólne i szczegółowe LSR. Operacja musi być zgodna przynajmniej

Bardziej szczegółowo

Program LEADER 2014-2020 realizowany będzie w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020

Program LEADER 2014-2020 realizowany będzie w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania Leśna Kraina Górnego Śląska współfinansowana jest ze środków

Bardziej szczegółowo

Część II. Opracowanie celów strategicznych, operacyjnych oraz projektów, działań

Część II. Opracowanie celów strategicznych, operacyjnych oraz projektów, działań II warsztat strategiczny gmina Gorzków Część I. Opracowanie Misji i Wizji gminy MISJA Grupa 1: 1. Bezpieczne przejścia szlaki komunikacyjne (ścieżka rowerowa, szlaki konne, trasy spacerowe, chodniki łączące

Bardziej szczegółowo

Cel ogólny 2: Wykorzystanie zasobów przyrodniczych i kulturowych dla tworzenia miejsc pracy i promocji regionu

Cel ogólny 2: Wykorzystanie zasobów przyrodniczych i kulturowych dla tworzenia miejsc pracy i promocji regionu Określenie celów ogólnych i szczegółowych Lokalnej Strategii Rozwoju oraz wskazanie planowanych przedsięwzięć służących osiągnięciu poszczególnych celów szczegółowych, w ramach, których będą realizowane

Bardziej szczegółowo

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA KATEDRA EKONOMII 1. Agroturystyka jako forma aktywizacji obszarów wiejskich na przykładzie.. 2. Działalność agroturystyczna jako dodatkowe źródło dochodu na przykładzie 3. Wykorzystanie potencjału turystycznego

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY

Regulamin Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY Regulamin Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY I. OPIS KONKURSU 1. Organizatorzy Konkursu: Targi Lublin S.A., Urząd Marszałkowski - Departament Rolnictwa i Środowiska. 2. Sekretariat Konkursu: Targi Lublin S.A.

Bardziej szczegółowo

DOTACJE ŻRÓDŁA FINANSOWANIA INWESTYCJI W LATACH 2007-2013

DOTACJE ŻRÓDŁA FINANSOWANIA INWESTYCJI W LATACH 2007-2013 Wspieranie inwestycji 2007-2013 DOTACJE ŻRÓDŁA FINANSOWANIA INWESTYCJI 1 W LATACH 2007-2013 Poznań, 17 września 2006 POLAGRA FOOD 2006 www.ms-consulting.pl 1 Wspieranie inwestycji 2007-2013 Prowadzenie:

Bardziej szczegółowo

Kierownik Katedry Dr hab. Krystyna Krzyżanowska prof. SGGW

Kierownik Katedry Dr hab. Krystyna Krzyżanowska prof. SGGW Kierownik Katedry Dr hab. Krystyna Krzyżanowska prof. SGGW Zakład Komunikowania Społecznego i Doradztwa Zakład Turystyki i Rozwoju Wsi Zakład Organizacji i Ekonomiki Edukacji Kierownik: Dr inż. Ewa Jaska

Bardziej szczegółowo

PLAN KOMUNIKACYJNY. Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013

PLAN KOMUNIKACYJNY. Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich PLAN KOMUNIKACYJNY Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 sporządzony dla Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rok 2012 (trzecia

Bardziej szczegółowo

Założenia programu Eko - Polska

Założenia programu Eko - Polska Założenia programu Eko - Polska dr Jarosław Klimczak Warszawa 17 Kwiecień 2013r. Cele programu Promocja Polski jako kraju który wykorzystał szanse pakietu klimatycznego Pokazanie Polski jako lidera w ekologii

Bardziej szczegółowo

PLAN KOMUNIKACYJNY Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013

PLAN KOMUNIKACYJNY Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich PLAN KOMUNIKACYJNY Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 sporządzony dla Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rok 2013 1

Bardziej szczegółowo

Panie Marszałku, Wysoka Izbo,

Panie Marszałku, Wysoka Izbo, Panie Marszałku, Wysoka Izbo, Cieszę się, iż mogę poinformować Wysoką Izbę, a za pośrednictwem mediów również polskich rolników o realizacji programów skierowanych do polskiej wsi, a więc Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Fundusze Europejskie. Strategia zmiany. Marek Sowa. Członek Zarządu Województwa Małopolskiego. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego 1

Fundusze Europejskie. Strategia zmiany. Marek Sowa. Członek Zarządu Województwa Małopolskiego. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego 1 Fundusze Europejskie Strategia zmiany Marek Sowa Członek Zarządu Województwa Małopolskiego Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego 1 Cele programu regionalnego: wzmocnienie pozycji konkurencyjnej

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Zrównoważony rozwój sektora rybołówstwa ARiMR w liczbach i nadbrzeżnych obszarów rybackich 2007-2013 Wykres 5.

Program Operacyjny Zrównoważony rozwój sektora rybołówstwa ARiMR w liczbach i nadbrzeżnych obszarów rybackich 2007-2013 Wykres 5. www.arimr.gov.pl Lipiec 2012 O ARiMR Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa od 1994 r. wspiera działania służące rozwojowi rolnictwa i obszarów wiejskich. Agencja zajmuje się wdrażaniem instrumentów

Bardziej szczegółowo

Lokalna Strategia Rozwoju

Lokalna Strategia Rozwoju Lokalna Strategia Rozwoju Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Podgrodzie Toruńskie Spotkanie z Przedstawicielami sektora publicznego Wielka Nieszawka, 18.09.2015 AGENDA 1. Idea i cele RLKS 2. Źródła

Bardziej szczegółowo

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Elementy określone przez liderów sekcji w obszarze Bezpieczna Żywność

Bardziej szczegółowo

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE Maria Staniszewska Polski Klub Ekologiczny NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE BAŁTYCKI PLAN DZIAŁANIA Nasze zobowiązania:

Bardziej szczegółowo

Plan działania dla Sekretariatu Regionalnego KSOW Województwo Podkarpackie

Plan działania dla Sekretariatu Regionalnego KSOW Województwo Podkarpackie Plan działania dla Sekretariatu Regionalnego KSOW Województwo Podkarpackie 1. Identyfikacja i analiza możliwych do przeniesienia dobrych praktyk w zakresie rozwoju obszarów oraz przekazanie informacji

Bardziej szczegółowo

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r.

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. Stan i główne g wyzwania rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. 1 Cele konferencji Ocena stanu i głównych wyzwań rozwoju obszarów wiejskich w Polsce Ocena wpływu reform

Bardziej szczegółowo

KARTA INFORMACYJNA Projektu planowanego do realizacji z programu LEADER w ramach Lokalnej Strategii Rozwoju

KARTA INFORMACYJNA Projektu planowanego do realizacji z programu LEADER w ramach Lokalnej Strategii Rozwoju Lokalna Grupa Działania Bądźmy Razem 07-130 Łochów, Al. Pokoju 75 lgdbadzmyrazem@gmail.com KARTA INFORMACYJNA Projektu planowanego do realizacji z programu LEADER w ramach Lokalnej Strategii Rozwoju Dane

Bardziej szczegółowo

Ankieta monitorująca z realizacji operacji

Ankieta monitorująca z realizacji operacji Ankieta monitorująca z realizacji operacji Ankietę monitorującą z realizacji operacji beneficjent wypełnia na podstawie danych z wniosku o przyznanie pomocy, umowy przyznania pomocy oraz wniosku o płatność.

Bardziej szczegółowo

Wioska Garncarska dobra praktyka

Wioska Garncarska dobra praktyka Projekt pn. Edukacja dla inicjatywy lokalnej w Gminie Lubomierz jest współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Priorytet IX, działanie

Bardziej szczegółowo

Cel realizacji Podkarpackiego Programu Odnowy Wsi na lata 2011-2016: Program jest instrumentem realizacji Strategii Województwa

Cel realizacji Podkarpackiego Programu Odnowy Wsi na lata 2011-2016: Program jest instrumentem realizacji Strategii Województwa Cel realizacji Podkarpackiego Programu Odnowy Wsi na lata 2011-2016: Szeroko rozumiana poprawa jakości życia na wsi, zaspokajanie potrzeb społeczno-kulturalnych mieszkańców a także zidentyfikowanie i promowanie

Bardziej szczegółowo

16:15-16:45 Ogólne zasady przyznawania pomocy w ramach "małych projektów" beneficjenci, poziom dofinansowania (wykład)

16:15-16:45 Ogólne zasady przyznawania pomocy w ramach małych projektów beneficjenci, poziom dofinansowania (wykład) Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Harmonogram szkolenia: 16:00-16:15 "Małe projekty" - definicja (wykład) 16:15-16:45 Ogólne zasady przyznawania

Bardziej szczegółowo

Działania informacyjne i promocyjne w ramach PROW na lata 2007-2013

Działania informacyjne i promocyjne w ramach PROW na lata 2007-2013 Działania informacyjne i promocyjne w ramach PROW na lata 2007-2013 Działania informacyjne i promocyjne w ramach PROW na lata 2007-2013 Podejmując decyzję o zakupie żywności, konsumenci w Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Priorytet 5: Rozwój obszarów wiejskich. Analiza SWOT

Priorytet 5: Rozwój obszarów wiejskich. Analiza SWOT 80 Priorytet 5: Rozwój obszarów wiejskich Analiza SWOT MOCNE STRONY 1. Możliwość rozwoju produkcji żywności wysokiej jakości. 2. Korzystna struktura wielkości gospodarstw. 3. Korzystne warunki przyrodnicze

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY

Regulamin Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY Regulamin Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY I. OPIS KONKURSU 1. Organizatorzy Konkursu: Targi Lublin S.A., Urząd Marszałkowski - Departament Rolnictwa i Środowiska. 2. Sekretariat Konkursu: Targi Lublin S.A.

Bardziej szczegółowo

Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie

Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Hodowli i Ochrony Roślin Dorota Nowosielska (dorota.nowosielska@minrol.gov.pl; tel. (022)

Bardziej szczegółowo

PLAN KOMUNIKACYJNY. Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013. sporządzony dla Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rok 2014

PLAN KOMUNIKACYJNY. Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013. sporządzony dla Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rok 2014 Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich PLAN KOMUNIKACYJNY Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 sporządzony dla Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rok 2014 (pierwsza

Bardziej szczegółowo

Wizja. 2. Gmina Bełżec przyjaznym miejscem życia i pracy z rozwijającym się rolnictwem oraz przedsiębiorczością.

Wizja. 2. Gmina Bełżec przyjaznym miejscem życia i pracy z rozwijającym się rolnictwem oraz przedsiębiorczością. Wizja 1. Roztoczańskie Centrum Rekreacyjne wykorzystujące położenie transgraniczne, walory przyrodnicze i gospodarcze dla poszerzania oferty turystycznowypoczynkowej. 2. Gmina Bełżec przyjaznym miejscem

Bardziej szczegółowo

Regulamin III edycji Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY 2014

Regulamin III edycji Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY 2014 Regulamin III edycji Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY 2014 I. OPIS KONKURSU 1. Organizatorzy Konkursu: Targi Lublin S.A., Urząd Marszałkowski - Departament Rolnictwa i Środowiska. 2. Sekretariat Konkursu:

Bardziej szczegółowo

Konferencja podsumowująca wdrażanie inicjatywy LEADER w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 na obszarze Między Prosną a Wartą

Konferencja podsumowująca wdrażanie inicjatywy LEADER w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 na obszarze Między Prosną a Wartą Konferencja podsumowująca wdrażanie inicjatywy LEADER w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 na obszarze Między Prosną a Wartą Wieruszów, 10 czerwca 2015 r. 1 Konferencja jest poświęcona

Bardziej szczegółowo

Zmiany we Wspólnej Polityce Rolnej w Unii Europejskiej

Zmiany we Wspólnej Polityce Rolnej w Unii Europejskiej Zmiany we Wspólnej Polityce Rolnej w Unii Europejskiej Nakłady na WPR w Polsce Płatności bezpośrednie wydatki ogółem w mld EUR w tym wkład krajowy 2007-2013 19,7 6,6 2014-2020 21,2 0,0 przesunięcie z II

Bardziej szczegółowo

Środa z Funduszami dla instytucji kultury Programy krajowe PROW Wałbrzych, 3 czerwca 2015 r.,

Środa z Funduszami dla instytucji kultury Programy krajowe PROW Wałbrzych, 3 czerwca 2015 r., Środa z Funduszami dla instytucji kultury Programy krajowe PROW Wałbrzych, 3 czerwca 2015 r., Iwona Stach - Janyst Punkt Informacji Funduszy Europejskich Wałbrzych Program Rozwoju Obszarów Wiejskich Priorytet

Bardziej szczegółowo

10 lat Polski w Unii Europejskiej. Z perspektywy Gminy Zgierz

10 lat Polski w Unii Europejskiej. Z perspektywy Gminy Zgierz 10 lat Polski w Unii Europejskiej Z perspektywy Gminy Zgierz W latach 2006-2014 Urząd Gminy Zgierz, Gminny Ośrodek Kultury, Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej oraz Zespoły Szkolno-Gimnazjalne w Słowiku i

Bardziej szczegółowo

Cel działania: mieszkańców obszarów wiejskich.

Cel działania: mieszkańców obszarów wiejskich. Priorytet IX Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach Działanie 9.5 Oddolne inicjatywy edukacyjne na obszarach wiejskich Cel działania: Pobudzenie aktywności mieszkańców obszarów wiejskich na rzecz

Bardziej szczegółowo

Autor: Wenanta Anna Rolka

Autor: Wenanta Anna Rolka Autor: Wenanta Anna Rolka Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007 2013 źródło dotacji gmin wiejskich Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013 powstał z myślą o samorządach wiejskich i jest największym

Bardziej szczegółowo

Leader+ w Dolinie Baryczy

Leader+ w Dolinie Baryczy Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa Foundation of Assistance Programmes for Agriculture Leader+ w Dolinie Baryczy Sprawdzonym narzędziem rozwoju obszarów wiejskich poprzez aktywizację społeczności

Bardziej szczegółowo

Wykaz działań wybranych do refundacji na kwotę łączna do 5 000 000,00 zł netto. Lp. Działanie Wnioskowana kwota do Wnioskodawca

Wykaz działań wybranych do refundacji na kwotę łączna do 5 000 000,00 zł netto. Lp. Działanie Wnioskowana kwota do Wnioskodawca Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr Zarządu z dnia.. Wykaz działań wybranych do refundacji na kwotę łączna do 5 000 000,00 zł netto Lp. Działanie Wnioskowana kwota do Wnioskodawca refundacji w zł netto 1. Udział

Bardziej szczegółowo

Produkty Tradycyjne i Regionalne. Szansą na Rozwój Twojej Gminy

Produkty Tradycyjne i Regionalne. Szansą na Rozwój Twojej Gminy Produkty Tradycyjne i Regionalne Szansą na Rozwój Twojej Gminy MARSZAŁEK WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO Szanowni Państwo, Tradycje kulinarne są ważnym elementem naszej tożsamości kulturowej. W ostatnich latach

Bardziej szczegółowo

KALENDARZ SZKOLEŃ: KWIECIEŃ-CZERWIEC 2015 r.

KALENDARZ SZKOLEŃ: KWIECIEŃ-CZERWIEC 2015 r. KALENDARZ SZKOLEŃ: KWIECIEŃ-CZERWIEC 2015 r. L.P. NAZWA I RODZAJ FORMY EDUKACYJNEJ DATA I MIEJSCE ODBIORCY ZGŁOSZENIA I INFORMACJE 1. 2. 3. 4. Zasady wypełniania wniosku o przyznanie Zasady przyznawania

Bardziej szczegółowo

Lokalna Grupa Działania Dunajec Biała. Wspólnie działamy- nasze piękne Pogórze rozwijamy

Lokalna Grupa Działania Dunajec Biała. Wspólnie działamy- nasze piękne Pogórze rozwijamy Lokalna Grupa Działania Dunajec Biała Wspólnie działamy- nasze piękne Pogórze rozwijamy Lokalna Grupa Działania Dunajec-Biała to grupa powstała w 2005 roku w ramach PilotaŜowego Programu LEADER+, obejmująca

Bardziej szczegółowo

ŹRÓDŁA SKUTECZNEJ EDUKACJI

ŹRÓDŁA SKUTECZNEJ EDUKACJI ŹRÓDŁA SKUTECZNEJ EDUKACJI Ośrodek Działań Ekologicznych Źródła 90-602 Łódź, ul. Zielona 27 tel. 042 632 03 11, kom. 507 575 535 www.zrodla.org www.zieloneszkoly.pl Edukacja ekologiczna - Ośrodek Edukacji

Bardziej szczegółowo

Wzmocnienie działań społeczności lokalnych na rzecz zrównoważonego rozwoju nabór konkursowy 2014-2015

Wzmocnienie działań społeczności lokalnych na rzecz zrównoważonego rozwoju nabór konkursowy 2014-2015 Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Wzmocnienie działań społeczności lokalnych na rzecz zrównoważonego rozwoju nabór konkursowy 2014-2015 Katarzyna Siwkowska Zastępca Dyrektora Departamentu

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich Scalanie gruntów

Bardziej szczegółowo

Plan działania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich w Województwie Podkarpackim na lata 2014-2015

Plan działania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich w Województwie Podkarpackim na lata 2014-2015 Plan działania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich w Województwie Podkarpackim na lata 2014-2015 1. Identyfikacja i analiza możliwych do przeniesienia dobrych praktyk w zakresie

Bardziej szczegółowo

PROF. DR HAB. WALDEMAR MICHNA ORGANIZACJE WIEJSKIE I ROLNICZE ORAZ ICH ROLA W ROZWOJU OBYWATELSKIEJ DEMOKRACJI I KRAJOWEJ GOSPODARKI

PROF. DR HAB. WALDEMAR MICHNA ORGANIZACJE WIEJSKIE I ROLNICZE ORAZ ICH ROLA W ROZWOJU OBYWATELSKIEJ DEMOKRACJI I KRAJOWEJ GOSPODARKI PROF. DR HAB. WALDEMAR MICHNA ORGANIZACJE WIEJSKIE I ROLNICZE ORAZ ICH ROLA W ROZWOJU OBYWATELSKIEJ DEMOKRACJI I KRAJOWEJ GOSPODARKI WARSZAWA 2010 Autor publikacji jest pracownikiem naukowym Instytutu

Bardziej szczegółowo

Zagrody edukacyjne szansąna innowacyjne zagospodarowanie potencjału wsi

Zagrody edukacyjne szansąna innowacyjne zagospodarowanie potencjału wsi Zagrody edukacyjne szansąna innowacyjne zagospodarowanie potencjału wsi Gdańsk, 22.10.2013 r. www.zagrodaedukacyjna.pl Gospodarstwa edukacyjne Cele: Koncepcja krajowej Sieci Zagród Edukacyjnych - podniesienie

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania "Dolina Soły"

Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania Dolina Soły Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania "Dolina Soły" Lokalna Grupa Działania Dolina Soły to stowarzyszenie o charakterze trójsektorowym. Członkami LGD są 72 podmioty, tym: organizacje pozarządowe stowarzyszenia,

Bardziej szczegółowo

PROW 2007-2013. Oś 4 LEADER. Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju

PROW 2007-2013. Oś 4 LEADER. Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju PROW 2007-2013 Oś 4 LEADER Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju Małe projekty Beneficjenci tzw. Małych projektów : osoby fizyczne zameldowane na obszarze działania LGD osoby fizyczne prowadzących działalność

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONKURSU PIĘKNA WIEŚ 2012

REGULAMIN KONKURSU PIĘKNA WIEŚ 2012 REGULAMIN KONKURSU PIĘKNA WIEŚ 2012 1. Organizacja konkursu: Konkurs Piękna Wieś 2012, zwany dalej Konkursem, organizowany jest w kategoriach Wieś i Zagroda i dotyczy wsi oraz zagród położonych w granicach

Bardziej szczegółowo

POTENCJALNE INSTRUMENTY WSPARCIA GRUP ODNOWY WSI

POTENCJALNE INSTRUMENTY WSPARCIA GRUP ODNOWY WSI 1 Katowice, maj 2005 r. wersja 6.1 POTENCJALNE INSTRUMENTY WSPARCIA GRUP ODNOWY WSI Lp. Instrument wsparcia Podmiot odpowiedzialny Funkcjonowanie 1. Instrumenty organizacyjne 1.1 1.2 1.3 1.4 Jednoznaczne

Bardziej szczegółowo

PRZYSZŁOŚĆ EDUKACJI, CZYLI JAK EFEKTYWNIE FINANSOWAĆ EDUKACJĘ

PRZYSZŁOŚĆ EDUKACJI, CZYLI JAK EFEKTYWNIE FINANSOWAĆ EDUKACJĘ PRZYSZŁOŚĆ EDUKACJI, CZYLI JAK EFEKTYWNIE FINANSOWAĆ EDUKACJĘ I JAK PLANOWAĆ DZIAŁANIA (STRATEGIA)? II Międzynarodowe Forum Ekologiczne Kołobrzeg, 17.09.2015 r. Małgorzata Skupińska RAZEM MOŻEMY WIĘCEJ.

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie sytuacji rozwojowej sołectwa

Podsumowanie sytuacji rozwojowej sołectwa 3. Analiza SWOT Podsumowanie sytuacji rozwojowej sołectwa Silne strony - Położenie w Rudawskim Parku Krajobrazowym bogata flora i fauna, walory krajobrazowo przyrodnicze - Położenie wsi - baza wypadowa

Bardziej szczegółowo

Projekt zmiany Planu Działania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich Województwa Warmińsko-Mazurskiego na lata 2010-2011

Projekt zmiany Planu Działania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich Województwa Warmińsko-Mazurskiego na lata 2010-2011 Załącznik do Uchwały Nr 61/762/11/IV Zarządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego z dnia 28 listopada 2011 r. Projekt zmiany Planu Działania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich Województwa

Bardziej szczegółowo

Działania dla przedsiębiorców

Działania dla przedsiębiorców Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013 Działania dla przedsiębiorców Polscy przedsiębiorcy mają do wyboru wiele rozmaitych możliwości dofinansowania swoich inwestycji. Większość z nich myśli jednak

Bardziej szczegółowo

Polska wieś ZaMoŻNa i europejska

Polska wieś ZaMoŻNa i europejska Polska wieś ZAMOŻNA I EUROPEJSKA POLSKA WIEŚ Stan obecny Charakterystyka ogólna Na terenach wiejskich w Polsce mieszka 14,9 mln Polaków stanowi to 38% mieszkańców Polski. W Polsce mamy 1,583 mln gospodarstw

Bardziej szczegółowo

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Wielkopolskie

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Wielkopolskie Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Wielkopolskie Stowarzyszenie Sołtysów. Projekt współfinansowany ze środków

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN. Konkursu o Laur Marszałka Województwa Mazowieckiego dla mazowieckich producentów żywności za najlepszy produkt roku 2014

REGULAMIN. Konkursu o Laur Marszałka Województwa Mazowieckiego dla mazowieckich producentów żywności za najlepszy produkt roku 2014 Załącznik: do uchwały w sprawie wyrażenia zgody na organizację VIII edycji Konkursu o Laur Marszałka Województwa Mazowieckiego dla mazowieckich producentów żywności za najlepszy produkt roku REGULAMIN

Bardziej szczegółowo

Krajowa Sieć Obszarów w Wiejskich

Krajowa Sieć Obszarów w Wiejskich Krajowa Sieć Obszarów w Wiejskich Instrumenty wsparcia aktywności lokalnej na obszarach wiejskich, udostępniane przez Samorząd Województwa Śląskiego w ramach KSOW Katowice, 13.12.2011 r. Czym jest KSOW?

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej FRDL

Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej FRDL Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej FRDL powstała w 1989 roku największa w Polsce organizacja pozarządowa wspomagająca samorządy terytorialne i rozwój społeczeństwa obywatelskiego laureat Nagrody Głównej

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia z funkcjonowania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich w Województwie Małopolskim

Doświadczenia z funkcjonowania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich w Województwie Małopolskim Doświadczenia z funkcjonowania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich w Województwie Małopolskim Zasmakuj w Małopolsce - promocja małopolskich produktów regionalnych podczas cyklu

Bardziej szczegółowo

SZANSE NA WSPÓŁPRACĘ TRANSGRANICZNĄ PROGRAM WSPÓŁPRACY TRANSGRANICZNEJ LITWA-POLSKA 2014-2020

SZANSE NA WSPÓŁPRACĘ TRANSGRANICZNĄ PROGRAM WSPÓŁPRACY TRANSGRANICZNEJ LITWA-POLSKA 2014-2020 SZANSE NA WSPÓŁPRACĘ TRANSGRANICZNĄ PROGRAM WSPÓŁPRACY TRANSGRANICZNEJ LITWA-POLSKA 2014-2020 Program współpracy Interreg V-A Litwa-Polska jest kontynuacją współpracy rozpoczętej wraz z Programem Współpracy

Bardziej szczegółowo

STUDIA PODYPLOMOWE Leader szansą rozwoju polskiej wsi 1

STUDIA PODYPLOMOWE Leader szansą rozwoju polskiej wsi 1 Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie we współpracy z Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Krakowie organizują STUDIA PODYPLOMOWE Leader szansą rozwoju polskiej wsi 1. Informacja

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DODATKOWA. dla Wnioskodawców MAŁE PROJEKTY

INFORMACJA DODATKOWA. dla Wnioskodawców MAŁE PROJEKTY INFORMACJA DODATKOWA dla Wnioskodawców ubiegających się o przyznanie pomocy w ramach działania 4.1/413 Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju: MAŁE PROJEKTY Numer wniosku o dofinansowanie* *Rubryka wypełniana

Bardziej szczegółowo

Comenius. Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje:

Comenius. Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje: Comenius Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje: Dwustronne Partnerskie Projekty Szkół Wielostronne Partnerskie Projekty Szkół Partnerskie Projekty

Bardziej szczegółowo

ODDOLNE INICJATYWY LOKALNE NA PRZYKŁADZIE PROJEKTÓW REALIZOWANYCH PRZEZ GMINĘ STOLNO

ODDOLNE INICJATYWY LOKALNE NA PRZYKŁADZIE PROJEKTÓW REALIZOWANYCH PRZEZ GMINĘ STOLNO ODDOLNE INICJATYWY LOKALNE NA PRZYKŁADZIE PROJEKTÓW REALIZOWANYCH PRZEZ GMINĘ STOLNO Chełmno 14.03.2011 r. W formule Inicjatywy Lokalne Gmina Stolno zrealizowała trzy projekty współfinansowane ze środków

Bardziej szczegółowo

Produkt tradycyjny i lokalny: promocja, marka, dystrybucja przykłady dobrych praktyk

Produkt tradycyjny i lokalny: promocja, marka, dystrybucja przykłady dobrych praktyk Produkt tradycyjny i lokalny: promocja, marka, dystrybucja przykłady dobrych praktyk Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany

Bardziej szczegółowo

Małopolski Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej

Małopolski Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej Małopolski Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej Dokument obejmujący opis instytucji realizujących projekt, wraz z zaznaczeniem ich roli i zadań, opis grupy docelowej oraz form i zakresu wsparcia. I. Informacje

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014-2020 PODSTAWA PRAWNA Prawo unijne: 1. Rozdział III TFUE (art. 38-40) 2. Rozporządzenie PE i Rady (UE) Nr 1305/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie wsparcia rozwoju

Bardziej szczegółowo

C E N T R U M D O R A D Z T W A R O L N I C Z E G O z siedzibą w Brwinowie R E G U L A M I N XV EDYCJI OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU SPOSÓB NA SUKCES

C E N T R U M D O R A D Z T W A R O L N I C Z E G O z siedzibą w Brwinowie R E G U L A M I N XV EDYCJI OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU SPOSÓB NA SUKCES C E N T R U M D O R A D Z T W A R O L N I C Z E G O z siedzibą w Brwinowie R E G U L A M I N XV EDYCJI OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU SPOSÓB NA SUKCES na najlepsze działania przedsiębiorcze i społeczne na obszarach

Bardziej szczegółowo

Dolina Baryczy BLISKO PRZYRODY

Dolina Baryczy BLISKO PRZYRODY Dolina Baryczy BLISKO PRZYRODY "Partnerstwo dla Doliny Baryczy" Dolina Baryczy Obszar Natura 2000 budowanie trwałych zmian "Partnerstwo dla Doliny Baryczy" największy i jeden z najstarszych kompleksów

Bardziej szczegółowo