UBEZPIECZENIA W LOGISTYCE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "UBEZPIECZENIA W LOGISTYCE"

Transkrypt

1 MAREK SZCZEPAŃSKI UBEZPIECZENIA W LOGISTYCE Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej Poznań

2 SPIS TREŚCI WSTĘP ROZDZIAŁ ROZDZIAŁ ROZDZIAŁ ROZDZIAŁ ROZDZIAŁ ZARYS HISTORII UBEZPIECZEŃ.. Pierwotne formy stowarzyszeń i zrzeszeń Ubezpieczeniowych... Ubezpieczenia w okresie rewolucji przemysłowej. Ubezpieczenia na ziemiach polskich.... NEGATYWNE NASTĘPSTWA REALIZACJI RYZYKA JAKO PRZEDMIOT UBEZPIECZENIA Istota ryzyka.. Klasyfikacja ryzyka... Kontrola ryzyka. Ryzyko w logistyce. FUNKCJE, ZASADY DZIALANIA i KLASYFIKACJA UBEZPIECZEŃ Istota i definicja ubezpieczenia... Funkcje ubezpieczeń.. Klasyfikacja ubezpieczeń.. UMOWA UBEZPIECZENIA... Umowa ubezpieczenia podstawą prawnego stosunku ubezpieczenia. Strony umowy i podmioty stosunku ubezpieczeniowego. Istotne składniki umowy ubezpieczenia.. Sposób zawarcia umowy ubezpieczenia i jej dokumentowanie Ograniczenie odpowiedzialności ubezpieczyciela w ubezpieczeniach gospodarczych... OCHRONA UBEZPIECZENIOWA PRZEDSIEBIORSWA LOGISTYCZNEGO Projektowanie programu ubezpieczeń dla podmiotów świadczących usługi logistyczne Składniki programu ubezpieczeniowego dla firmy logistycznej. Rodzaje ubezpieczeń szczególnie przydatnych w logistyce.. Wybrane ubezpieczenia majątkowe. Ubezpieczenie od ognia i innych zdarzeń losowych.. Ubezpieczenie od kradzieży z włamaniem i rabunku. 2

3 Ubezpieczenia komunikacyjne Ubezpieczenie potencjału kapitałowego Ubezpieczenie od utraty zysku (business interruption).. Ubezpieczenie all risks.. Bibliografia 3

4 Wstęp Ryzyko i niepewność nieodłącznie towarzyszą ludzkiej egzystencji, decyzjom i działaniom podmiotów gospodarujących przedsiębiorstw, gospodarstw domowych, państwa, jednostek samorządowych czy też instytucji finansowych. Jedną z metod ograniczenia negatywnych następstw ryzyka są ubezpieczenia. W logistyce rozumianej jako proces zarządzania łańcuchem dostaw, działalność związana z przepływem produktów i usług, od ich oryginalnego źródła, przez wszystkie ogniwa pośrednie aż do finalnego nabywcy (E.Gołembska, red. 2003, s.18) występuje wiele różnych rodzajów ryzyka. Transportowanie towarów drogą morską, lotniczą lub lądową, ich magazynowanie, dostarczanie w czasie i miejscu dogodnym dla nabywcy bez wątpienia wiąże się z ryzykiem. Nic więc dziwnego, że także w logistyce ubezpieczenia są stosowane i odgrywają one ważną rolę. Aby sprawnie poruszać się na tym rynku, dokonywać trafnego wyboru dostępnych na nim produktów ubezpieczeniowych, trzeba dysponować podstawową wiedzą i umiejętnościami praktycznymi z zakresu ubezpieczeń. Nie ulega wątpliwości, że efektywne zarządzanie logistyką wymaga znajomości podstaw ubezpieczeń gospodarczych. Na rynku dostępnych jest wiele podręczników ubezpieczeń gospodarczych, ale nie są one specjalnie pomyślane jako pomoc naukowa dla adeptów logistki. Celem podręcznika jest przedstawienie w sposób możliwie najbardziej zwięzły, jasny i zrozumiały podstawowego zasobu wiedzy na temat różnych rodzajów ryzyka, z jakimi mogą spotkać się logistycy oraz metod i narzędzi zarządzania tym ryzykiem, ze szczególnym uwzględnieniem metody i technik ubezpieczeniowych. Niniejsza pozycja adresowana do słuchaczy studiów stacjonarnych i niestacjonarnych na kierunku logistyka powinna stanowić uzupełnienie oferty edukacyjnej w dziedzinie ubezpieczeń w logistyce. Oprócz podanej w odpowiednich proporcjach wiedzy na temat podstaw teoretycznych i prawnych ubezpieczeń, podręcznik zawiera także wiedzę praktyczną na temat wybranych rodzajów ubezpieczeń, szczególnie przydatnych w logistyce. Dla ułatwienia zapamiętania najważniejszych zastosowano przykłady wydzielone graficznie z głównego tekstu rozdziału oraz pytania na końcu każdego rozdziału sprawdzające stopień zrozumienia i zapamiętania tekstu. Podręcznik podzielony został na pięć rozdziałów. W pierwszym przedstawiono rys historyczny ubezpieczeń, od starożytności do czasów współczesnych, ze szczególnym uwzględnieniem tradycji ubezpieczeń w Polsce i rozwoju rynku ubezpieczeniowego w naszym kraju po transformacji ustrojowej z lat Rozdział drugi zawiera omówienie podstawowych pojęć, takich jak niepewność, ryzyko, hazard moralny, bez których zrozumienia niemożliwe byłoby wyjaśnienie metody ubezpieczeń i konkretnych usług ubezpieczeniowych. Wskazano również na główne rodzaje ryzyka występującego w logistyce. 4

5 Rozdział trzeci poświecono na prezentację funkcji, zasad działania oraz klasyfikację ubezpieczeń. Ubezpieczenie jako niematerialna usługa związana z transferem ryzyka wymaga precyzyjnych regulacji prawnych. Ich podstawę stanowią odpowiednie przepisy prawa (m.in. kodeks cywilny). Nie sposób jednak przecenić znaczenia właściwie przygotowanej umowy ubezpieczenia, która wraz w ogólnymi warunkami ubezpieczenia (OWU) reguluje prawa i wzajemne zobowiązania ubezpieczającego i ubezpieczyciela. Dlatego na przedstawienie problematyki związanej z przygotowaniem, zawarciem i obowiązywaniem umowy ubezpieczenia poświecono cały rozdział czwarty, w którym również wyjaśniono, jakie mogą być ograniczenia odpowiedzialności ubezpieczyciela. W rozdziale piątym przedstawiono zasady konstrukcji programu ubezpieczeniowego dla firmy logistycznej, a także szczegółowo przedstawiono kilka rodzajów rodzajów ubezpieczeń. Ze względu na obszerność problematyki ubezpieczeń gospodarczych, wybrano tylko te ubezpieczenia, z których najczęściej korzystają podmioty gospodarcze działające w sferze logistyki. Należą do nich ubezpieczenia majątku rzeczowego (ubezpieczenia ogniowe, ubezpieczenia od wszystkich ryzyk, tzw. all risks, ubezpieczenia od kradzieży, ubezpieczenia komunikacyjne, ubezpieczenia mienia w transporcie, tzw. cargo), chroniące zasoby majątkowe przedsiębiorstwa, a także wybrane ubezpieczenia praw i zobowiązań chroniące potencjał kapitałowy firmy (ubezpieczenie od utraty zysku, czyli business interruption). W podręczniku nie uwzględniono obszernej problematyki ubezpieczeń społecznych, koncentrując się na wybranych ubezpieczeniach gospodarczych. Oczywiście, przedsiębiorcy prowadzący firmy logistyczne mają również określone zobowiązania wobec swoich pracowników, regulowane prawem ubezpieczeń społecznych. Wychodząc z założenia, że podręcznik nie powinien być nadmiernie obszerny, wszystkich zainteresowanych kwestiami ubezpieczeń społecznych autor odsyła do podręczników polityki społecznej (por. J.Orczyk 2005 oraz R.Gabryszak, D.Magierak (red.) 2009). Autor wyraża gorące podziękowanie dla recenzenta wydawniczego, prof. Jerzego Handschke, którego wnikliwe i inspirujące uwagi pozwoliły znacznie udoskonalić treść podręcznika. 5

6 Rozdział 1 ZARYS HISTORII UBEZPIECZEŃ W tym rozdziale odpowiemy na pytania: Gdzie i kiedy powstały pierwsze formy zrzeszeń ubezpieczeniowych? Kiedy powstało prawo ubezpieczeniowe i jaki ma ono związek z prawem morskim? Jak rozwijały się ubezpieczenia w początkach kapitalizmu? Kiedy ubezpieczenia pojawiły się na ziemiach polskich? Czym charakteryzuje się współczesny, dojrzały rynek ubezpieczeń? Czy obowiązujące w Polsce prawo ubezpieczeniowe odpowiada wymogom gospodarki rynkowej i standardom obowiązującym w Unii Europejskiej? 1.1. Pierwotne formy stowarzyszeń i zrzeszeń ubezpieczeniowych Już od najdawniejszych czasów ludzie starają się zabezpieczyć przez negatywnymi następstwami zdarzeń losowych. Jest sprawą oczywistą, że działając w grupie, łatwiej stawić czoło negatywnym następstwom zdarzeń losowych niż samemu. Nic też dziwnego, że już w czasach starożytnych ludzie starali się organizować i współpracować, aby zapobiec lub zniwelować niepożądane skutki działań natury (np. klęsk żywiołowych) oraz innych ludzi (napady, kradzieże itp.). W miarę jak poznawali przyczyny i warunki powstawania wypadków, starali się im zapobiegać, podejmując działania prewencyjne. Pierwsze znane z historii zorganizowane formy przeciwdziałania następstwom negatywnych zdarzeń losowych miały formę stowarzyszeń wzajemnej pomocy, powoływanych przez grupy sąsiadów, wspólnoty o charakterze zawodowym lub religijnym (por. W.Sułkowska (red.) (2007), s. 9). W ramach tych wspólnot gromadzono środki finansowe oraz rzeczowe na pokrycie potrzeb, jakie mogły pojawić się np. wskutek pożaru, powodzi, nieurodzaju, wypadków. Były to głównie działania tłumiące. Badając przyczyny powstawania różnego typu niekorzystnych zjawisk, zaczęto podejmować działania służące ich zapobieganiu, czyli działania prewencyjne. Stopniowo doprowadziło to wypracowania 6

7 metody kompensowania szkód losowych w ramach ubezpieczenia oferowanego przez wyspecjalizowane, profesjonalne instytucje. Wiadomo, że pierwsze wspólnoty ryzyka zakładano już ok lat p.n.e. Były to umowy uczestników karawan kupieckich na Bliskim Wschodzie. Służyły one do ewentualnego wspólnego pokrywania szkód w przypadku częściowego zniszczenia lub kradzieży towaru. W czasach starożytnych prowadzący działalność handlową w basenie Morza Śródziemnego Fenicjanie, Grecy, a później także Rzymianie stosowali formę zabezpieczenia do dnia dzisiejszego występującą w prawie morskim, jaką jest awaria wspólna. Polega ona na wspólnym ponoszeniu strat występujących na morzu. Kapitan statku mógł poświęcić część ładunku lub nawet cały statek albo ponieść inne nadzwyczajne wydatki dla ratowania całości mienia zaangażowanego w wyprawie morskiej. Koszty awarii wspólnej ponoszone są proporcjonalnie przez każdego z właścicieli uratowanego ładunku i ma charakter ubezpieczenia wzajemnego. Z czasem okazało się, że ograniczenie wspólnoty ryzyka do żeglujących po morzach i oceanach było niewystarczające, zwłaszcza w sytuacjach, gdy duże szkody jednocześnie ponosiła cała grupa żeglarzy. Należało wiec rozszerzyć wspólnotę ryzyka o osoby nieuczestniczące w wyprawach morskich. W ten sposób ryzyko rozłożone zostało na większa liczbę podmiotów. Taką formą była pożyczka morska, znana już w starożytnej Grecji i Rzymie, a później, od czasów wczesnego średniowiecza, z powodzeniem stosowana w Portugalii, Hiszpanii i włoskich republikach. Kupiec planujący morską wyprawę zaciągał pożyczkę (na zakup towarów bądź też budowę statku) na znacznie wyższy procent niż przy innych transakcjach kredytowych. Zwrot tej pożyczki następował jednak tylko wówczas, gdy wyprawa zakończyła się powodzeniem. Określano trasę żeglugi, wierzyciel ponosił ryzyko zniszczenia towaru, poza zajściem winy dłużnika. Z kolei kupcy chińscy, także w czasach starożytnych, z powodzeniem stosowali metodę ograniczenia ryzyka nazywaną dzisiaj łączeniem przedmiotów narażonych na ryzyko (por. W.Ronkla-Chmielowiec 2002, s. 34). Transportując towary po rzece Jangcy w każdej łodzi umieszczali porcje towarów należących do każdego z kupców. Jeśli któraś z łodzi zatonęła, to każdy z grupy kupców tracił tylko część, a nie całość swojego towaru. Oznaczało to minimalizację strat dzięki wspólnemu ponoszeniu ryzyka. Niektóre zawody, zagrożone relatywnie wyższym ryzykiem, takie jak kupcy, wędrowni artyści, żołnierze, tworzyły kasy i gildie. Udzielały one pomocy w razie napadów, kradzieży, wypadków, często udzielały też wsparcia rodzinom zmarłych członków tego typu organizacji. W średniowieczu pojawiła się także forma ubezpieczenia osób, jaką jest renta dożywotnia i renta wieczysta (dziedziczona przez spadkobierców). 7

8 Idee ubezpieczeniowe rozwijały się od czasów starożytnych, ale odpowiednie ramy instytucjonalne (przepisy prawa i struktury organizacyjne zapewniające ochronę ubezpieczeniową) ukształtowały się później, u zarania czasów nowożytnych. Co ciekawe z punktu widzenia logistyki, jedną z najstarszych instytucjonalnych form ubezpieczeń były ubezpieczenia morskie. Przodowały w tym początkowo (XIV w.) włoskie miasta-państwa, a następnie (XV-XVI w.) takie państwa, jak Hiszpania, Portugalia, Anglia czy Francja, potęgi w handlu morskim. Prawo ubezpieczeniowe powstało na gruncie prawa morskiego, gdzie funkcjonowały instytucje o charakterze ubezpieczeniowym. Należały do nich wspomniane już awaria wspólna czy też pożyczka morska, regulujące zasady i sposoby pokrywania strat występujących w handlu morskim (B.Kęszycka, 1999, s.12). A skoro ubezpieczenia gospodarcze są wzorowane na ubezpieczeniach morskich, to uprawnione jest stwierdzenie, że związek ubezpieczeń z logistyką (transport towarów droga morską) ma bardzo długa tradycję, ze obie te dziedziny są ze sobą nieodłącznie powiązane (choć oczywiście sam termin logistyka został wprowadzony później, w XVI w.). Formy ubezpieczeń w starożytności i średniowieczu - przykłady: umowy uczestników karawan kupieckich w krajach Bliskiego Wschodu, fenickie i greckie zrzeszenia w transporcie morskim (awaria wspólna), instytucja pożyczki morskiej (foenus nauticum), instytucja pożyczki bodmeria (rodzaj pożyczki morskiej pod zastaw statku), instytucja pożyczki w transporcie lądowym (foenus quasi nauticum), ubezpieczenia w starożytnym Rzymie wspólnoty zawodu, religii (np. collegia opificium, artificum, tenuiorum, funeratica), ubezpieczenia w rzymskich kolegiach wojskowych, średniowieczne ubezpieczenia w gildiach kupieckich, cechach rzemieślniczych, średniowieczne kasy i bractwa czeladnicze, średniowieczna instytucja kupna dożywotniej renty (annuity), 8

9 1.2. Ubezpieczenia w okresie rewolucji przemysłowej O ile w pierwszych wiekach ery nowożytnej, od XV do XVII w., jednym z głównych czynników stymulującym rozwój ubezpieczeń były odkrycia geograficzne i rozwój światowego handlu, o tyle nowe potrzeby w tej dziedzinie powstały w związku z rewolucją przemysłową. Ten proces dynamicznych zmian ekonomicznych, społecznych i politycznych, zapoczątkowanych na przełomie XVIII w. i XIX w. w Wielkiej Brytanii, związany był z przejściem od ręcznej produkcji manufakturowej lub produkcji rzemieślniczej towarów do mechanicznej produkcji fabrycznej na dużą skalę. Dynamiczny rozwój rynku stał się podstawą zastąpienia feudalnego rozwoju gospodarczego przez kapitalistyczny. W tym czasie nastąpiły też zmiany w rolnictwie, tradycyjne produkcja rolna typowa dla ustroju feudalnego zastąpiona została produkcją nowoczesną, w wykorzystaniem nowych metod uprawy i maszyn rolniczych. Chłopi zyskali wolność osobistą, znaczna część tej klasy społecznej zasiliła szeregi klasy robotniczej i znalazła zatrudnienie w miastach, w fabrykach i mniejszych zakładach przemysłowych. Rewolucja przemysłowa z jednej strony przyniosła ogromny wzrost możliwości wytwórczych, z drugiej strony niosła jednak z sobą szereg nowych zagrożeń i rodzajów ryzyka (np. ryzyko wypadków przy pracy, bardzo częstych we wczesnej fazie rozwoju kapitalizmu, ryzyko związane z finansowaniem przedsięwzięć gospodarczych, lokowaniem kapitału finansowego i rzeczowego etc.). W dużych zakładach przemysłowych występowały też tradycyjne rodzaje ryzyka związane pożarem, zalaniem (wodą używaną w procesach technologicznych). Postępująca skala produkcji przemysłowej, powstawanie dużych fabryk, magazynów, rozwój środków transportu (koleje, statki poruszane parą, później samochody) to wszystko stwarzało nowe szanse, ale i nowe zagrożenia. Skuteczne zabezpieczenie się przed negatywnymi następstwami zdarzeń losowych przekraczało już nie tylko możliwości pojedynczych przedsiębiorców, ale także tradycyjnych form wzajemnej pomocy, które mogły być wystarczające dla produkcji rzemieślniczej czy w handlu prowadzonym na mniejsza skalę (cechy, gildie). Powstało więc zapotrzebowanie na usługi ubezpieczeniowe świadczone przez wyspecjalizowane podmioty, dysponujące odpowiednią wiedzą specjalistyczną, a przede wszystkim wystarczająco dużym kapitałem. Proces ten można prześledzić na przykładzie działalności ubezpieczycieli, którzy stworzyli słynną korporację ubezpieczeniową Lloyd s. Jej początki sięgają jeszcze wieku XVII, kiedy to ze względu na ożywiony handel z koloniami 9

10 rozwijały się ubezpieczenia morskie. Były one zawierane na giełdach, w miastach portowych, gdzie spotykali się właściciele statków, maklerzy (pośrednicy giełdowi) i przedstawiciele firm ubezpieczeniowych. Jedna z takich giełd, gdzie można było ubezpieczyć statki i przewożony na nich ładunek, mieściła się w kawiarni w Londynie należącej do Edwarda Lloyda. Grupa ubezpieczycieli spotykających się w tym miejscu powołała do życia tzw. organizację Lloydów, która następnie, już w okresie rewolucji przemysłowej, w 1871 r. przekształcona została w spółkę akcyjną (Corporation of Lloyd s), zrzeszającą indywidualnych ubezpieczycieli. W miarę potrzeb członkowie korporacji łączyli się w syndykaty, dzieląc między siebie ryzyko związane z ubezpieczeniem konkretnego statku i jego ładunku. Korporacja Lloyd s wypracowała metody oceny ryzyka związanego z transportem morskim i stosowane procedury i formuły umów ubezpieczeniowych, z których część stosowana jest do dnia dzisiejszego. Pod koniec XIX w. Lloyd poszerzył zakres swojej działalności o inne rodzaje ubezpieczeń, nadal specjalizując się w ubezpieczeniach tzw. wielkiego ryzyka. Formy ubezpieczeń, fakty, przykłady: ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, ubezpieczenia maszyn, szkód wodociągowych, ubezpieczenia rolne, ubezpieczenia kredytu. W XIX w. bardzo szybko zwiększała się liczba prywatnych towarzystw ubezpieczeniowych w roku 1900 działała ich już 1272, najwięcej w Wielkiej Brytanii, w USA i w Niemczech (W.Ronka-Chmielowiec (red.)2002, s. 13. W drugiej połowie XIX w. i na początku XX w. postępowała koncentracja na rynku ubezpieczeń, powstawały nowe rodzaje ubezpieczeń, zwiększył się także zakres interwencji państwa w sferze ubezpieczeniowej (np. wprowadzenie ustawowego obowiązku ubezpieczeń niektórych obiektów oraz grup podmiotów od określonego, rodzaju ryzyka). Aby zmniejszyć poziom ponoszonego ryzyka, towarzystwa ubezpieczeniowe coraz częściej korzystały z reasekuracji. Środki pochodzące ze składek ubezpieczeniowych towarzystwa ubezpieczeniowe lokowały na rynku kapitałowym osiągając dzięki temu dodatkowy dochód. Przyczyniło się to do rozwoju rynku finansowego. Pod koniec XIX w. oprócz ubezpieczeń gospodarczych (majątkowych i osobowych) powstały ubezpieczenia społeczne. W Niemczech kanclerz Bismarck wprowadził w latach 80. XIX w. cały pakiet obowiązkowych ubezpieczeń robotników: w 1883 r. na wypadek choroby, w 1885 r. od nieszczęśliwych wypad- 10

11 ków w przemyśle, a w 1889 r. ubezpieczenia od ryzyka starości i inwalidztwa (por. J.Ratajczak 2004, s. 241). W XX w. nastąpił rozwój teorii ryzyka ubezpieczeniowego i technik służących do identyfikacji i oceny stopnia ryzyka. W coraz szerszym zakresie zaczęto stosować metody matematyczne (matematyka ubezpieczeniowa nazywa się aktuariatem), rachunek prawdopodobieństwa (dział matematyki powstały już pod koniec XVII w.), metody statystyczne. Rozwinięty rynek ubezpieczeniowy, z którym mamy do czynienia współcześnie, cechuje silna konkurencja, a zarazem postępująca koncentracja działających na tym rynku podmiotów, a także tworzenie się konglomeratów finansowych, w ramach których oprócz towarzystwa ubezpieczeniowego funkcjonują banki (oferowanie przez bank usług bankowych to tzw. bankassurance, z kolei pośrednictwo w sprzedaży niektórych produktów bankowych w sieci dystrybucyjnej ubezpieczycieli to assurebanking), towarzystwa funduszy inwestycyjnych czy fundusze emerytalne *. Postępująca globalizacja gospodarek i rynków finansowych z jednej strony stwarza nowe możliwości, z drugiej niesie z sobą nowe, nieznane wcześniej rodzaje ryzyka. Wiele firm przenosi produkcję do innych krajów, często na inne kontynenty. Powoduje to nie tylko, określone wyzwania natury organizacyjnej, technologicznej czy logistycznej, ale także konieczność zapewnienia odpowiedniej ochrony ubezpieczeniowej. Dbałość o majątek dużej wartości, bardzo często obciążony zobowiązaniami kredytowymi, wpływa na to, że zwiększa się zakres i rozmiar ubezpieczeń obowiązkowych. Liberalizacja handlu międzynarodowego nie likwiduje potrzeby tego typu ubezpieczeń, przeciwnie, wprowadzane są one często według ujednoliconych standardów w coraz liczniejszych krajach (np. na jednolitym rynku Unii Europejskiej). O kształcie współczesnego rynku ubezpieczeniowego decyduje z jednej strony dynamiczny rozwój nowych produktów, odpowiadających na stale zmieniające się potrzeby podmiotów gospodarujących, z drugiej strony działalność państw, które stają się zapewnić warunki do stabilnego, zrównoważonego rozwoju. Czynnikiem stymulującym rozwój ubezpieczeń, zwłaszcza w krajach rozwiniętych gospodarczo, jest rosnąca świadomość ubezpieczeniowa obywateli tych państw. Oprócz ubezpieczeń majątkowych bardzo dynamicznie rozwijają się ubezpieczenia osobowe, w tym długoterminowe ubezpieczenia na życie i ubezpieczenia emerytalne (por. W.Sułkowska (red.) 2007, s. 17). W XX w. obowiązkowe ubezpieczenia społeczne, obejmujące początkowo wybrane grupy obywateli, stały się powszechne. Nowe wyzwania dla systemu ubezpieczeń społecznych stwarza w XXI w. proces demograficznego starzenia się społeczeństwa (wzrost * Przykładem takiego konglomeratu finansowego jest działająca także w Polsce grupa ING. 11

12 liczby osób w wieku poprodukcyjnym w stosunku do liczebności osób w wieku produkcyjnym), co wymusza konieczność reformowania tradycyjnych systemów emerytalnych finansowanych na zasadzie umowy pokoleniowej (repartycji). W niniejszym opracowaniu nie będziemy szerzej omawiać kwestii reform systemów zabezpieczenia emerytalnego, analizowanych w innych publikacjach. W tym miejscu poprzestańmy na stwierdzeniu, że mimo różnych modyfikacji w konstrukcji i sposobach finansowania systemów zabezpieczenia społecznego (wśród których szczególnie istotną rolę odgrywają systemy emerytalne) metoda ubezpieczeniowa nadal pozostaje głównym instrumentem ochrony przed różnym i rodzajami ryzyka, jakimi podlegają gospodarstwa domowe. Można więc przypuszczać, że podobnie jak w sferze gospodarczej, także w odniesieniu do ryzyka występującego w gospodarstwach domowych właśnie zastosowanie metody ubezpieczeniowej oraz nowoczesnych instrumentów i technik ubezpieczeniowych także w dającej się przewidzieć przyszłości stanowić będzie główny mechanizm zabezpieczenia przed negatywnymi następstwami niepożądanych zjawisk losowych Ubezpieczenia na ziemiach polskich Dzieje ubezpieczeń na ziemiach polskich są znacznie krótsze niż na świecie. Ich początki sięgają XV i XVI w. Pierwotne formy stowarzyszeń pełniących funkcje ubezpieczeniowe to tzw. związki ogniowe i groblowe, mające zabezpieczyć przed skutkami pożarów i powodzi, później kasy ogniowe. Organizacje oparte na wzajemności dla zmniejszenia ryzyka związanego z wypadkami funkcjonowały na Górnym Śląsku już XV w. w formie kas brackich i spółek brackich. W Gdańsku natomiast rozwinęły się ubezpieczenia morskie. Próby zorganizowania ogólnokrajowego ogniowego zakładu ubezpieczeniowego za panowania króla Stanisława Augusta zakończyły się niepowodzeniem. W okresie zaborów ( ) rozwój ubezpieczeń uzależniony był od możliwości prawnych i instytucjonalnych, jakie stwarzali na okupowanych terenach polskich zaborcy. Poziom rozwoju ubezpieczeń w poszczególnych był zróżnicowany. Najlepsze warunki do rozwoju działalności ubezpieczeniowej istniały pod zaborem pruskim, najsłabiej natomiast ubezpieczenia rozwijały się pod zaborem austriackim. Ubezpieczenia generalnie podporządkowane były narodowej polityce zaborców. Polskie inicjatywy ubezpieczeniowe były zwalczane. W tym okresie powstały ubezpieczenia spółdzielcze, doskonalono techniki ubezpieczeń majątkowych i życiowych. Umownie za początek działalności towarzystw ubezpieczeniowych w Polsce przyjmuje się rok 1803 (patrz zestawienie w ramce). 12

13 Formy ubezpieczeń, fakty, przykłady: związki ogniowe i "groblowe" w XV i XVI w. (np. na Żuławach w 1623 r., w Wielkopolsce), kasy ogniowe (np. w Poznaniu od 1757), organizowanie pomocy wzajemnej dla ryzyk wypadkowych: kasy brackie, spółki brackie (Górny Śląsk w XV w.), ubezpieczenia morskie (wilkierz gdański z 1761 r.), niezrealizowany projekt założenia ogólnokrajowego zakładu ubezpieczeń (XVIII w. - panowanie króla Stanisława Augusta), socjety ogniowe (okres zaborów), organizacja pierwszych zakładów ubezpieczeniowych w zaborze pruskim, Towarzystwo Ogniowe dla Miast w Prusach Południowych (1803 r.), Towarzystwo Ogniowe Wiejskie Prowincji Prus Południowych (1804 r.). Po odzyskaniu niepodległości działały w Polsce 72 prywatne firmy ubezpieczeniowe i 38 towarzystw ubezpieczeń wzajemnych oraz 16 publicznych instytucji ubezpieczeniowych. Podejmowane były inicjatywy zmierzające do ujednolicenia prawa ubezpieczeniowego na ziemiach polskich. Nie zostały one w pełni zrealizowane ze względu na wybuch II wojny światowej i ponowną utratę przez Polskę niepodległości. Po 1945 r., ze względu na zmiany ustrojowe, prywatne firmy ubezpieczeniowe w większości przestały istnieć. Zmianę systemu polityczno-ekonomicznego przetrwały tylko 2 firmy: Państwowy Zakład Ubezpieczeń (PZU), który zmienił swój status z Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych i stał się monopolistą w zakresie krajowych ubezpieczeń osobowych i majątkowych oraz WAR- TA S.A. towarzystwo ubezpieczeniowe, które stało się monopolistą w zakresie ubezpieczeń majątkowych i osobowych, zawieranych i prowadzonych w walutach obcych oraz reasekuracji. Okres panowaniem systemu ubezpieczeń socjalistycznych charakteryzuje m.in. (por. W.Warkałło, W.Marek, W.Mogilski 1983, s. 46): państwowy monopol działalności ubezpieczeniowej, wiązanie funkcji ochrony ubezpieczeniowej z prewencją, dostosowanie zakresu ochrony ubezpieczeniowej do potrzeb gospodarki planowej, wyłączenie spod ochrony ubezpieczeniowej mienia jednostek budżetowych, maksymalne uproszczenie warunków ubezpieczeniowych. Ustawa z 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych wprowadziła szereg nowych rozwiązań, odmiennych od powszechnie stosowa- 13

14 nych w innych krajach socjalistycznych *. Przełamany został prawny monopol w dziedzinie działalności ubezpieczeniowej. Oprócz państwowych zakładów ubezpieczeniowych dopuszczono możliwość tworzenia zakładów ubezpieczeń w formie spółdzielczej oraz w formie spółek akcyjnych (z 51% udziałem Skarbu Państwa w kapitale akcyjnym). Uporządkowano zasady gospodarki finansowej pasowych zakładów ubezpieczeń, wprowadzono obowiązek publikowania ogólnych warunków ubezpieczeń i taryf. Zamiast ubezpieczeń obowiązkowych wprowadzono pojęcie ubezpieczeń ustawowych. Ustawa ta została znowelizowana w 1989 r **. Nowelizacja zniosła wszelkie ograniczenia związane ze strukturą własności powstających towarzystw ubezpieczeniowych. Generalne zasady regulacji rynku ubezpieczeniowego pozostały jednak bez zmian. Oznaczało to pewną liberalizację, ale było jeszcze warunków do tworzenia konkurencyjnego rynku ubezpieczeniowego. Prze wszystkim - nie wprowadzono żadnych kryteriów udzielania zezwoleń, nie sprecyzowano, kto w imieniu państwa miał sprawować nadzór nad rynkiem ubezpieczeniowym. Firmy ubezpieczeniowe z udziałem kapitału zagranicznego nadal nie miały dostępu do polskiego rynku. Konkurencja na tym rynku była nadal bardzo ograniczona. Proces trasformacji ustroju gospodarczego i politycznego zapoczątkowany w 1990 r. wymusił kolejne zmiany prawno-instytucjonalne w sferze ubezpieczeń. Można powiedzieć, że system ubezpieczeń socjalistycznych był już niefunkcjonalny wobec potrzeb nowego ustroju kapitalistycznego gospodarki rynkowej z dominacją prywatnej własności środków produkcji. Dla gospodarki rynkowej, opartej na swobodzie prowadzenia działalności gospodarczej oraz konkurencji, niezbędne jest funkcjonowanie rynkowego systemu finansowego, w którym szczególną rolę odgrywają banki oraz towarzystwa ubezpieczeniowe. Od 1990 r. w Polsce mamy zatem do czynienia z systemem ubezpieczeń w gospodarce rynkowej. Przełomowe znaczenie miało uchwalenie ustawy o działalności gospodarczej z 1990 *** *. Ustawa ta wprowadziła faktyczną demonopolizację polskiego rynku ubezpieczeniowego, określiła ogólne zasady prowadzenia działalności w zakresie ubezpieczeń majątkowych i osobowych. Do podstawowych zasad regulujących działanie polskiego rynku ubezpieczeniowego i reasekuracyjnego zawar- * Ustawa z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych, Dz.U. nr 45, poz. 24. ** Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych, Dz.U. nr 30, poz *** Ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, Dz.U. nr 11, poz

15 tych w tej ustawie z 1990 r. oraz późniejszych regulacjach należą (por. W. Ronka-Chmielowiec 2002, s.29; W.Sułkowska 2007, s.20-24): 1. Koncesjonowanie działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (państwowym organem nadzorującym cały rynek finansowy, w tym także rynek ubezpieczeniowy, jest obecnie Komisja Nadzoru Finansowego). 2. Ograniczenie form organizacyjno-prawnych podmiotów prowadzących działalność ubezpieczeniowa i reasekuracyjną. Tego typu działalność może być prowadzona wyłącznie w formie spółki akcyjnej lub towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych (TUW). Konsekwencją tej regulacji ustawowej jest wyraźne rozdzielenie (faktyczne i prawne) ubezpieczeń o charakterze komercyjnym (handlowym), które realizowane SA przez podmioty działające w formie spółki akcyjnej, od ubezpieczeń wzajemnych (samopomocowych), prowadzonych przez towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych. 3. Rozdział głównych obszarów (branż) działalności ubezpieczeniowej, zgodnie z którym ten sam zakład ubezpieczeń nie może jednocześnie oferować usług w dziale ubezpieczeń na życie (dział I) i w dziale pozostałych ubezpieczeń osobowych oraz majątkowych (dział II). 4. Ograniczenie zakresu pozaubezpieczeniowej działalności gospodarczej. Zakład ubezpieczeń lub zakład reasekuracji nie może zajmować się inna działalnością niż ubezpieczeniowa lub reasekuracyjna oraz działalnością, która jest z nią bezpośrednio powiązana (np. lokowanie środków pozyskanych ze składek na rynku finansowym). Zakład ubezpieczeń nie może jednocześnie zajmować się ubezpieczeniami i na przykład prowadzić firmę budowlaną lub udzielać kredytów. 5. Możliwość udziału podmiotów zagranicznych w polskim rynku ubezpieczeniowym (początkowo jedynie w formie spółek joint venture, po wejściu Polski do Unii Europejskiej w 2004 r. także w formie własnych oddziałów otwieranych w Polsce przez zagranicznych ubezpieczycieli, podlegających jednak ustawodawstwu polskiemu). 6. Kontraktowa forma ochrony ubezpieczeniowej (zasad umowności ubezpieczeń). Oznacza to, że w ubezpieczeniach gospodarczych nie ma innej możliwości nawiązania prawnego stosunku ubezpieczenia, jak tylko poprzez zawarcie umowy ubezpieczeniowej (kontraktu). 7. Ochrona ubezpieczonych i poszkodowanych (osoby korzystające z usług ubezpieczeniowych, mogą odwołać się m.in. do Rzecznika Ubezpieczonych, powołanego w 1995 r., Komisji Nadzoru Finansowego, a jeśli to nie da efektu, dochodzić swoich prawa w sądach. W sferze ubezpieczeń komunikacyjnych, zwłaszcza obowiązkowych ubezpieczeń od odpowiedzialności cywilnej, ważną rolę pełni Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny. Jego głównym zadanie jest wypłacanie odszkodowań i świadczeń z tytułu obowiązkowych ubezpieczeń OC posiadaczy pojazdów mechanicznych i rolników, gdy sprawca nie zawarł umowy ubez- 15

16 pieczenia (szkoda na mieniu i osobie) lub nie został zidentyfikowany (szkoda na osobie) *. 8. Europeizacja prawa ubezpieczeniowego, oznaczająca dostosowanie prawa polskiego do standardów prawa unijnego (wyznaczanych m.in. przez dyrektywy Unii Europejskiej, do których w okresie do 2 lat powinno zostać dopasowane prawo państw członkowskich). W 2004 r., w roku przystąpienia Polski do Unii Europejskiej, wszedł w życie pakiet uchwalonych w 2003 r. ustaw, które uporządkowały prawo ubezpieczeń gospodarczych oraz w znacznej mierze dopasowały obowiązujące w Polsce prawo ubezpieczeniowe do wymogów UE ustawa o działalności ubezpieczeniowej, ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczeń Komunikacyjnych, ustawa o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz o Rzeczniku Ubezpieczonych oraz ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym. Można powiedzieć, że obowiązujące w Polsce prawa w dziedzinie ubezpieczeń gospodarczych odpowiada już wymogom gospodarki rynkowej i standardom unijnym **. 9. Nowatorskie w skali europejskiej rozwiązanie w zakresie ubezpieczeń społecznych, jakim jest wdrażana od 1999 r. reforma publiczne systemu emerytalnego. Polska należy do nielicznych państw UE, które zdecydowały się na przekazywanie części obowiązkowych składek na ubezpieczenia emerytalne do otwartych funduszy emerytalnych zarządzanych prze prywatne instytucje finansowe (powszechne towarzystwa emerytalne). Powstał system mieszany, repartycyjno-kapitałowy, w którym cześć składek trafiających do I filaru administrowanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeznaczona jest na wypłatę świadczeń eme- * Podstawę działania UFG stanowi ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczeń Komunikacyjnych, Dz.U. z 2003 r., Nr 124, poz.1152 z późn. zm. ** Zrąb prawa ubezpieczeń gospodarczych stanowią następujące ustawy: ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej, Dz.U. z 2003 r., Nr 124, poz. 1151, z późn. zm.; ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, op. cit.; ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych, Dz.U. z 2003 r., Nr 124, poz.1153, z późn. zm oraz ustawa z dnia 22 maja 2003 r. pośrednictwie ubezpieczeniowym, Dz.U. z 2003 r., nr 124, poz1154 z późn. zm. 16

17 rytalnych (finansowanie repartycyjne, czyli tzw. umowa pokoleniowa), a część inwestowana na rynku finansowym (finansowanie kapitałowe). Zmieniona została także formuła naliczania świadczeń. Konsekwentne zastosowanie formuły zdefiniowanej składki w obu filarach systemu sprawia, że system zyskał zdolność automatycznego bilansowania się, ale kosztem obniżenia wielkości przyszłych świadczeń w relacji do wynagrodzeń. Te zmiany stanowią odpowiedź na wyzwanie, jakie stanowi dla tradycyjnych systemów emerytalnych (finansowanych repartycyjnie) proces demograficznego starzenia się społeczeństwa i zwiększanie się liczby w wieku poprodukcyjnym w stosunku do liczebności pokolenia pracującego *. Pytania kontrolne 1. Wyjaśnij, dlaczego specjalistom z zakresu logistyki potrzebna jest znajomość podstaw ubezpieczeń gospodarczych i społecznych. 2. Podaj przykłady najstarszych form zabezpieczenia się przed ryzykiem w handlu i transporcie. 3. Z jakiej dziedziny działalności gospodarczej wywodzi się prawo ubezpieczeniowe? 4. Czym charakteryzował się system ubezpieczeń w gospodarce socjalistycznej w Polsce w latach ? 5. Jakie zasadnicze zmiany w systemie ubezpieczeń w Polsce wprowadzono w latach 90. XX w. i po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej? Literatura zalecana: 1. Łazowski J. (1998): Wstęp do nauki o ubezpieczeniach, Wydawnictwo Prawnicze LEX, Sopot, s Ronka-Chmielowiec W. (2002) (red.): Ubezpieczenia. Rynek i ryzyko, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa, rozdz. 1, s Sułkowska W. (2007) (red.): Ubezpieczenia, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków, rozdz. 1 i 2, s Szczepański M. (2006): Dylematy reformy polskiego systemu emerytalnego, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań, rozdz. 3, s * Por. Marek Szczepański (2006), s

18 Rozdział 2. NEGATYWNE NASTĘPSTWA REALIZACJI RYZYKA JAKO PRZEDMIOT UBEZPIECZENIA W tym rozdziale odpowiemy na następujące pytania: Czym różni się ryzyko od niepewności? W jaki sposób można mierzyć ryzyko? Czym jest hazard moralny, fizyczny i duchowy? Na czym polega ubezpieczeniowa metoda zarządzania ryzykiem? 2.1. Istota ryzyka Zanim wyjaśnimy, czym są ubezpieczenia gospodarcze, na jakich zasadach funkcjonują, przed jakimi rodzajami ryzyka mogą uchronić towary i usługi w łańcuchu dostaw, a także samych pracowników i menedżerów firmy logistycznej, musimy dokładniej zrozumieć pojęcie ryzyka. Ryzyko stanowi pojęcie fundamentalne dla ubezpieczeń. Jest to jeden z terminów bardzo często i w różnych znaczeniach stosowanych w mowie potocznej i na gruncie różnych dyscyplin naukowych (m.in. teorii finansów, nauk o ubezpieczeniach, bankowości, nauki o polityce społecznej). Dlatego istotne jest sprecyzowanie tego terminu, co stanowić może punkt wyjścia do wyjaśnienia, z jakimi rodzajem ryzyka mamy do czynienia w ubezpieczeniach, jakiego rodzaju ryzyko i w jakim zakresie może stanowić przedmiot ochrony ubezpieczeniowej. W potocznym rozumieniu ryzyko kojarzy się z zagrożeniem. Zagrożenie to może wynikać z działania tak zwanej siły wyższej, niezależnej od woli człowieka i dokonywanych przez niego wyborów (np. katastrofy naturalne czy klęski żywiołowe takie, jak np. trzęsienie ziemi i związane z nim olbrzymie, niszczycielskie fale tsunami w Japonii w marcu 2011 r.), ale także stanowić wynik świadomej działalności człowieka (terroryzm, przestępczość zorganizowana) lub niezamierzone konsekwencje błędnych decyzji (np. wybudowania budynku na terenie podmokłym, co spowodowało po pewnym czasie jego zawalenie). Jednak pojęcia ryzyko i zagrożenie nie są tożsame. Prawdopodobnie termin ryzyko wywodzi się od słowa riza, które w jednym z dialektów starogreckich oznaczało podwodną rafę. Zderzenie z podwodną, niewidzialną rafą zwykle oznacza utratę majątku wielkiej wartości (statku, przewożonego ładunku), ale także zagrożenia życia dla załogi czy pasażerów. Rafa podwodna jako to symbol ryzyka, ponieważ 18

19 w formie obrazowej zawiera w sobie główne cechy ryzyka (B.Hadyniak 2010, s. 22): nieprzewidywalność, możliwość utraty zasobów o dużej wartości, ale także zyskania dużej wartości (w przypadku pomyślnego ominięcia raf). Rys. 2.1: Podwodna rafa koralowa w Egipcie atrakcja turystyczna, ale także źródło ryzyka Źródło: Za istotne cechy zjawiska, jakim jest ryzyko, uznaje się na ogół to, że: 1) dotyczy zjawisk przyszłych, 2) dotyczy zdarzeń, czyli zmian zachodzących w określonych obiektach (obiektem może być człowiek, dom, środek transportu, magazyn, towar itp.); 3) występuje z powodu nieprzewidywalności przyszłości (co do przyszłych stanów rzeczy można formułować jedynie mniej lub bardziej prawdopodobne przypuszczenia i prognozy), 4) z reguły też powiązane jest z wartością (niepewność co do przyszłych stanów rzeczy, które nie mogą spowodować istotnej utraty wartości, można na ogół zignorować), Na gruncie naukowym starano się opisać i zdefiniować ryzyko zarówno na gruncie nauk formalnych (np. w kategoriach matematycznych, z wykorzystaniem statystyki i rachunku prawdopodobieństwa), jak i nauk społecz- 19

20 nych(ekonomii, ekonometrii, nauki o finansach, socjologii) oraz humanistycznych (psychologia). Coraz częściej stanowi ono przedmiot badan o charakterze interdyscyplinarnym (np. ekonomia behawioralna, łącząca metody ekonomii i psychologii w badaniach zachowań podmiotów gospodarujących w warunkach ryzyka). W literaturze przedmiotu, a także w przepisach prawnych spotkać można różne definicje ryzyka. Niektóre z nich są zbieżne, inne wzajemnie się wykluczają. Oto parę przykładowych określeń ryzyka (por. M.Lament 2010, s. 91): możliwość osiągnięcia sukcesu, ale także poniesienia straty (przedsięwzięcie, którego wynik jest niepewny, wątpliwy); niebezpieczeństwo poniesienia szkody, obciążającej poszkodowanego niezależnie od jego winy, zdarzenie niechciane, co do którego nie ma pewności, czy się wydarzy, niepewność oczekiwanej wartości, wynik podejmowania decyzji dotyczących przyszłości. W naukach ekonomicznych stosuje się dwie definicje ryzyka: negatywną i neutralną. Negatywna koncepcja ryzyka traktuje ryzyko jako zagrożenie poniesienia straty, niezrealizowania określonego celu. W rozumieniu neutralnym ryzyko to możliwość osiągnięcia wyniku różnego od zamierzonego (gorszego lub lepszego). Z ryzykiem powiązane są takie czynniki, jak: niepewność zmienność, zdarzenia losowe. Badania prowadzone z różnych perspektyw poznawczych pozwalają na zidentyfikowanie pewnych powszechnie uznawanych cech ryzyka. Przyjmuje się, że ryzyko nie jest czymś stałym i skończonym (stanem rzeczy), lecz ma charakter procesu, któremu towarzyszy zmienność. Ryzyko ma zatem charakter dynamiczny, a nie statyczny. Zmienność zdarzeń może, ale nie musi doprowadzić do negatywnych następstw. Zwykle na zmaterializowanie się ryzyka i wystąpienie negatywnych następstw dla podmiotu gospodarującego wpływ ma szereg okoliczności, z których przynajmniej część nie jest od niego zależna. Zdarza się, że pojawiają się nowe czynniki wpływające na przebieg określonych zjawisk i procesów (np. przemieszczanie towaru w łańcuchu dostaw), których na gruncie dotychczasowej wiedzy nie dało się przewidzieć. 20

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających.

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności

Bardziej szczegółowo

Co to jest ubezpieczenie???

Co to jest ubezpieczenie??? SYSTEM UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH Prowadzący: dr Jacek Rodzinka Co to jest ubezpieczenie??? INSTYTUT BADAŃ i ANALIZ FINANSOWYCH pokój RA 50, tel. (17) 866 15 29 1 jrodzinka@wsiz.rzeszow.pl 2 Słownik języka

Bardziej szczegółowo

Spis treści CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE

Spis treści CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE Spis treści Wykaz skrótów......................................................... 8 Wstęp................................................................. 9 CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE 1. RYZYKO

Bardziej szczegółowo

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka.

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka. Podstawowe pojęcia ubezpieczeniowe. Klasyfikacja ubezpieczeń Ubezpieczenia dzielimy na: Społeczne, Gospodarcze. Ubezpieczenia społeczne naleŝą do sektora publicznego, są ściśle związane z pracownikiem

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA. Co to jest ubezpieczenie??? Warunki zaliczenia 2014-12-03. Literatura: Literatura: Słownik języka polskiego

UBEZPIECZENIA. Co to jest ubezpieczenie??? Warunki zaliczenia 2014-12-03. Literatura: Literatura: Słownik języka polskiego Warunki zaliczenia Egzamin pisemny: 22 stycznia 2012 r. Godz. 11.05-12.40 w Sali RA3. UBEZPIECZENIA Prowadzący: dr Jacek Rodzinka Katedra Makroekonomii pokój A 109, tel. (17) 866 11 34 1 jrodzinka@wsiz.rzeszow.pl

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE. Informacje organizacyjne 3 marca 2015 r.

UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE. Informacje organizacyjne 3 marca 2015 r. UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE Informacje organizacyjne 3 marca 2015 r. Plan spotkania Tematyka zajęć Rekomendowana literatura Organizacja spotkań Warunki zaliczenia Przydatne informacje Zarys tematyki spotkań

Bardziej szczegółowo

pilotażowe staże dla nauczycieli i instruktorów kształcenia zawodowego w przedsiębiorstwach

pilotażowe staże dla nauczycieli i instruktorów kształcenia zawodowego w przedsiębiorstwach pilotażowe staże dla nauczycieli i instruktorów kształcenia zawodowego w przedsiębiorstwach UBEZPIECZENIA W LOGISTYCE DARIUSZ PAUCH Zagadnienia umowy ubezpieczenia i kwestie z nią związane regulują: Ustawa

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie. A. Manes, Versicherungslexikon, Tübingen 1909, s. 760 761.

Wprowadzenie. A. Manes, Versicherungslexikon, Tübingen 1909, s. 760 761. Ubezpieczenia na życie wywodzą się z kilku źródeł. Pierwsze formy ubezpieczeń na życie pojawiły się w starożytności w ramach świadczonej przez zrzeszenia zawodowe i religijne pomocy wzajemnej. Pomoc w pokrywaniu

Bardziej szczegółowo

Modyfikacja systemu ubezpieczeń upraw rolnych w Polsce

Modyfikacja systemu ubezpieczeń upraw rolnych w Polsce Modyfikacja systemu ubezpieczeń upraw rolnych w Polsce dr Marietta Janowicz-Lomott, Uniwersytet Gdański dr Krzysztof Łyskawa, Uniwersytet Ekonomiczny Poznań Agenda Działanie ubezpieczeń dotowanych w Polsce

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO Wstęp Ogólny zamysł napisania książki wywodzi się ze stwierdzenia, iż dalszy rozwój rynku ubezpieczeniowego w Polsce jest uzależniony od znacznego zwiększenia

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA DLA PRZEDSIĘBIORSTW

UBEZPIECZENIA DLA PRZEDSIĘBIORSTW UBEZPIECZENIA DLA PRZEDSIĘBIORSTW Książka przeznaczona jest dla przedsiębiorców, którzy chcą pogłębić swoją wiedzę na temat ubezpieczeń gospodarczych, ale również dla pracowników sektora ubezpieczeń oraz

Bardziej szczegółowo

Opis: Spis treści: Wprowadzenie - Ewa Wierzbicka 11. 1. Rynek ubezpieczeń non-life w Polsce - Kazimierz Ortyński 15

Opis: Spis treści: Wprowadzenie - Ewa Wierzbicka 11. 1. Rynek ubezpieczeń non-life w Polsce - Kazimierz Ortyński 15 Tytuł: Ubezpieczenia non-life Autorzy: Ewa Wierzbicka (red.) Wydawnictwo: CeDeWu.pl Rok wydania: 2010 Opis: W książce Ubezpieczenia non-life szczegółowo przedstawiono klasyczne oraz nowoczesne ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

Opis subskrypcji Załącznik do Deklaracji Przystąpienia do Ubezpieczenia na życie i dożycie NORD GOLDEN edition

Opis subskrypcji Załącznik do Deklaracji Przystąpienia do Ubezpieczenia na życie i dożycie NORD GOLDEN edition Opis produktu Ubezpieczenie na życie i dożycie NORD GOLDEN edition to grupowe ubezpieczenie ze składką w PLN, płatną jednorazowo, w którym ochrony ubezpieczeniowej udziela MetLife Towarzystwo Ubezpieczeń

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomiczno-Informatyczny w Wilnie SYLLABUS na rok akademicki 2009/2010 http://www.wilno.uwb.edu.

Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomiczno-Informatyczny w Wilnie SYLLABUS na rok akademicki 2009/2010 http://www.wilno.uwb.edu. SYLLABUS na rok akademicki 009/010 Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr Rok III / semestr VI Specjalność Bez specjalności Kod

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA OD A DO Z. Marek Krawczyk Częstochowa, 25.11.2014 r.

UBEZPIECZENIA OD A DO Z. Marek Krawczyk Częstochowa, 25.11.2014 r. UBEZPIECZENIA OD A DO Z. Marek Krawczyk Częstochowa, 25.11.2014 r. Kontrakt! PLAN SPOTKANIA: Częstochowa, 25.11.2014 r. 1. CZYM SA UBEZPIECZENIA? A) WSTĘP B) PRZYKŁAD C) HISTORIA D) KTO OFERUJE? 2. RODZAJE

Bardziej szczegółowo

Rynkowy system finansowy Marian Górski

Rynkowy system finansowy Marian Górski Rynkowy system finansowy Marian Górski Podręcznik obejmuje całościową analizę rynkowego systemu finansowego, który wraz z sektorem finansów publicznych tworzy system finansowy gospodarki. Autor podzielił

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIE KALKULACJA SKŁADEK

UBEZPIECZENIE KALKULACJA SKŁADEK Ustalanie składek oraz świadczeń i odszkodowań. Składki, świadczenia i odszkodowania stanowią pozycje główne strumieni finansowych uruchamianych przez działalność ubezpieczeniową, główne pozycje rachunków

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 013/014 Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w I półroczu 2014 roku 1

Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w I półroczu 2014 roku 1 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 22 września 2014 r. Informacja sygnalna i finansowe zakładów ubezpieczeń w I półroczu 2014 roku 1 W dniu 30 czerwca

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w zakresie instrumentów zarządzania ryzykiem: propozycje na okres po 2013 roku

Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w zakresie instrumentów zarządzania ryzykiem: propozycje na okres po 2013 roku Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w zakresie instrumentów zarządzania ryzykiem: propozycje na okres po 2013 roku 05 listopada 2012 r. Dyrekcja Generalna ds. Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Komisja

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w okresie trzech kwartałów 2014 roku 1

Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w okresie trzech kwartałów 2014 roku 1 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 19 grudnia 2014 r. Informacja sygnalna i finansowe zakładów ubezpieczeń w okresie trzech kwartałów 2014 roku 1 W dniu

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe ubezpieczycieli w okresie trzech kwartałów 2006 roku

Wyniki finansowe ubezpieczycieli w okresie trzech kwartałów 2006 roku Warszawa, 10 stycznia 2007 i finansowe ubezpieczycieli w okresie trzech kwartałów 2006 roku (Informacja zweryfikowana w stosunku do opublikowanej w dniu 20 grudnia 2006, stosownie do korekty danych przekazanych

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w I kwartale 2014 roku 1

Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w I kwartale 2014 roku 1 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 25 czerwca 2014 r. Informacja sygnalna i finansowe zakładów ubezpieczeń w I kwartale 2014 roku 1 W dniu 31 marca 2014

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 21.06.2013 r. Informacje bieżące WYNIKI WSTĘPNE Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w I kwartale 2013 roku 1 W dniu

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w 2013 roku 1

Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w 2013 roku 1 Warszawa, 01.04.2014 r. Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w 2013 roku 1 W dniu 31 grudnia 2013 r. zezwolenie na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej w Polsce miało pięćdziesiąt osiem zakładów

Bardziej szczegółowo

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Nauka o finansach Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Wykład 1 CO TO SĄ FINANSE? Definicja Finanse 1. Dziedzina nauki zajmująca się analizą, jak ludzie lokują dostępne zasoby w danym okresie. 2. Ogół

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA OCHRONY PRAWNEJ W POLSCE

UBEZPIECZENIA OCHRONY PRAWNEJ W POLSCE UBEZPIECZENIA OCHRONY PRAWNEJ W POLSCE AKTUALNE PRAKTYKI OBSŁUGI OSÓB UBEZPIECZONYCH, A MOŻLIWOŚCI WYPRACOWANIA OPTYMALNEGO MODELU FUNKCJONOWANIA UBEZPIECZEŃ OCHRONY PRAWNEJ 3 czerwca 2014r. Mariusz Olszewski

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 20.12.2013 r. Informacje bieżące WYNIKI WSTĘPNE Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w okresie trzech kwartałów 2013

Bardziej szczegółowo

Które czynności z zakresu ubezpieczeń są zwolnione z VAT

Które czynności z zakresu ubezpieczeń są zwolnione z VAT Które czynności z zakresu ubezpieczeń są zwolnione z VAT Czy ustalenie rozmiaru szkody albo wydawanie polis są usługami ubezpieczeniowymi? Ponieważ przepisy nie są jednoznaczne, warto sięgnąć do orzecznictwa

Bardziej szczegółowo

Historia i stan obecny ubezpieczeń rolnych w. Konrad Rojewski. Warszawa, dnia 5 list 2012.

Historia i stan obecny ubezpieczeń rolnych w. Konrad Rojewski. Warszawa, dnia 5 list 2012. Historia i stan obecny ubezpieczeń rolnych w Polsce. Konrad Rojewski. Warszawa, dnia 5 list 2012. AGENDA 1. Ubezpieczenia rolne w Polsce, czyli które? 2. Krótki rys historyczny ubezpieczeń rolnych. 3.

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ STUDIA DRUGIEGO STOPNIA

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Finanse i Rachunkowość pytania podstawowe 1. Miernik dobrobytu alternatywne

Bardziej szczegółowo

Stan prac legislacyjnych w zakresie ubezpieczeń

Stan prac legislacyjnych w zakresie ubezpieczeń Stan prac legislacyjnych w zakresie ubezpieczeń ul. Świętokrzyska 12 00-916 Warszawa tel.: +48 22 694 58 28 fax :+48 22 694 39 50 Warszawa, 23 października 2014 r. www.mf.gov.pl Deregulacja Ustawa z dnia

Bardziej szczegółowo

specjalnościowy obowiązkowy polski letni wykład ćwiczenia laboratorium projekt inne C.EFEKTY KSZTAŁCENIA I METODY SPRAWDZANIA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

specjalnościowy obowiązkowy polski letni wykład ćwiczenia laboratorium projekt inne C.EFEKTY KSZTAŁCENIA I METODY SPRAWDZANIA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Z-EKO2-689 Nazwa modułu Ubezpieczenia i ryzyko w działalności gospodarczej Nazwa modułu w języku angielskim Insurance and Risk in Business Obowiązuje od roku

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski Rynki finansowe., Książka stanowi kontynuację rozważań nad problematyką zawartą we wcześniejszych publikacjach autorów: Podstawy finansów i bankowości oraz Finanse i bankowość wydanych odpowiednio w 2005

Bardziej szczegółowo

Monitoring kształtowania wysokości taryf w świetle zmieniających się czynników ryzyka

Monitoring kształtowania wysokości taryf w świetle zmieniających się czynników ryzyka Monitoring kształtowania wysokości taryf w świetle zmieniających się czynników ryzyka 1 Przepisy prawa ustawa z dnia 22 maja 2003r. o działalności ubezpieczeniowej art. 18. 1. Wysokość składek ubezpieczeniowych

Bardziej szczegółowo

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DAR-411/25/03/DL Warszawa, 21.01.2004 r. DECYZJA Nr DAR - 3/2004 Na podstawie art. 17 w związku z art. 12 ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000

Bardziej szczegółowo

Zasada wzajemności w ubezpieczeniach uczelni wyższych. Spotkanie KRASP Warszawa, 3 czerwca 2016 r.

Zasada wzajemności w ubezpieczeniach uczelni wyższych. Spotkanie KRASP Warszawa, 3 czerwca 2016 r. Zasada wzajemności w ubezpieczeniach uczelni wyższych Spotkanie KRASP Warszawa, 3 czerwca 2016 r. Ubezpieczenia majątkowe Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych Polski Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych 2 Czym

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

Terminowe Ubezpieczenie na Życie "MONO PLUS"

Terminowe Ubezpieczenie na Życie MONO PLUS Terminowe Ubezpieczenie na Życie "MONO PLUS" 1. Dla kogo jest ta polisa indywidualna? 2. Co to jest ubezpieczenie terminowe Mono Plus 3. Korzyści dla Ubezpieczonego 4. Cechy ubezpieczenia 5. Suma ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

Polisa nr 556000000000

Polisa nr 556000000000 SOPOCKIE TOWARZYSTWO UBEZPIECZEŃ ERGO HESTIA SA ul. Hestii 1, 81-731 Sopot. Numer KRS 0000024812 Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku, VIII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego. NIP 585-000-16-90.

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA WYBRANE ZAGADNIENIA

UBEZPIECZENIA WYBRANE ZAGADNIENIA ETYMOLOGIA SŁOWA UBEZPIECZENIA securitas (łac.) bezpieczeństwo securus, secura, securum (łac.) bezpieczny assecuramentum (łac.) ubezpieczenie sine cura vivere (łac.) żyć bez troski i obawy Ubezpieczenie

Bardziej szczegółowo

Licencjonowani zarządcy nieruchomości podlegają obowiązkowi ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu wykonywania czynności zawodowych.

Licencjonowani zarządcy nieruchomości podlegają obowiązkowi ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu wykonywania czynności zawodowych. W Polsce jest ok. 15 tys. licencjonowanych zarządców nieruchomości; podlegają oni obowiązkowi ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu czynności zawodowych. Licencjonowani zarządcy nieruchomości

Bardziej szczegółowo

1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW

1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW Spis treści Wstęp Rozdział 1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW 1.1. Etymologia terminu finanse i główne etapy rozwoju finansów 1.2. Współczesne rozumienie finansów 1.2.1. Ogólna charakterystyka finansów

Bardziej szczegółowo

Finanse. Opracowała: dr Bożena Ciupek

Finanse. Opracowała: dr Bożena Ciupek Finanse Opracowała: dr Bożena Ciupek Ogólne informacje o przedmiocie Cel przedmiotu: 1. Zapoznanie słuchaczy z podstawowymi pojęciami z zakresu finansów, umiejscowienie zjawisk finansowych w całokształcie

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

SEKCJA III: INFORMACJE O CHARAKTERZE PRAWNYM, EKONOMICZNYM, FINANSOWYM I TECHNICZNYM

SEKCJA III: INFORMACJE O CHARAKTERZE PRAWNYM, EKONOMICZNYM, FINANSOWYM I TECHNICZNYM Błażowa: Ubezpieczenie majątku i innych interesów Gminy Błażowa Numer ogłoszenia: 117212-2015; data zamieszczenia: 19.05.2015 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - usługi Zamieszczanie ogłoszenia: obowiązkowe. Ogłoszenie

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia różnych ryzyk finansowych. Zbiorowe ubezpieczenie depozytów członków SKOK (DEP) Ubezpieczenia różnych ryzyk finansowych

Ubezpieczenia różnych ryzyk finansowych. Zbiorowe ubezpieczenie depozytów członków SKOK (DEP) Ubezpieczenia różnych ryzyk finansowych INFORMACJA POŚREDNIKA UBEZPIECZENIOWEGO sporządzona zgodnie z wymogami ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym (Dz.U. z 2003 Nr 124, poz. 1154 z późn. zm.) określenie agenta ubezpieczeniowego

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU

ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU I. STRESZCZENIE to krótkie, zwięzłe i rzeczowe podsumowanie całego dokumentu, które powinno zawierać odpowiedzi na następujące tezy: Cel opracowania planu (np. założenie

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA

WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA Nazwa modułu Ubezpieczenia Nazwa modułu w języku angielskim Insurance Kod modułu Kody nie zostały jeszcze przypisane Kierunek studiów Kierunek prawno-ekonomiczny

Bardziej szczegółowo

Polityka Społeczna i ubezpieczenia społeczne. Dr Grażyna Sordyl

Polityka Społeczna i ubezpieczenia społeczne. Dr Grażyna Sordyl Polityka Społeczna i ubezpieczenia społeczne Dr Grażyna Sordyl Ryzyko społeczne Ryzyko - z starożytnego risicare odważyć się Pojęcie ryzyka związane z pojęciem zdarzenia losowego Zdarzenie losowe jako

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 2. Temat: REZERWY, ICH CHARAKTERYSTYKA, WYCENA, DOKUMENTACJA I UJĘCIE W KSIĘGACH RACHUNKOWYCH ZAKŁADU UBEZPIECZEŃ

WYKŁAD 2. Temat: REZERWY, ICH CHARAKTERYSTYKA, WYCENA, DOKUMENTACJA I UJĘCIE W KSIĘGACH RACHUNKOWYCH ZAKŁADU UBEZPIECZEŃ WYKŁAD 2 Temat: REZERWY, ICH CHARAKTERYSTYKA, WYCENA, DOKUMENTACJA I UJĘCIE W KSIĘGACH RACHUNKOWYCH ZAKŁADU UBEZPIECZEŃ 1. Istota, pojęcie i podstawy tworzenia rezerw Rezerwy w rachunkowości to potencjalne

Bardziej szczegółowo

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165 Finansowanie działalności przedsiebiorstwa przedsiębiorstw-definicja Przepływy pieniężne w przedsiębiorstwach Decyzje finansowe przedsiębiorstw Analiza finansowa Decyzje finansowe Krótkoterminowe np. utrzymanie

Bardziej szczegółowo

Terminowe Ubezpieczenie na Życie MONO

Terminowe Ubezpieczenie na Życie MONO Terminowe Ubezpieczenie na Życie MONO 1. Dla kogo jest ta polisa indywidualna? 2. Co to jest ubezpieczenie terminowe MONO? 3. Korzyści dla Ubezpieczonego 4. Cechy ubezpieczenia 5. Suma ubezpieczenia i

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia Sumplement do wykładów

Ubezpieczenia Sumplement do wykładów Ubezpieczenia Sumplement do wykładów I. Podział ubezpieczeń na działy i grupy wg polskiego prawa (w skrócie) Dział I Ubezpieczenia na życie(szerzej na ten temat w wykładzie nr 4) 1. Ubezpieczenia na życie

Bardziej szczegółowo

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DDF2-411/34/02/AI/DL Warszawa, 2003.03.21 DECYZJA Nr DDF-15/2003 Na podstawie art. 17 w związku z art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o

Bardziej szczegółowo

BION w bankach mapa klas ryzyka i ich definicje

BION w bankach mapa klas ryzyka i ich definicje BION w bankach mapa klas ryzyka i ich definicje Ryzyko kredytowe ryzyko nieoczekiwanego niewykonania zobowiązania lub pogorszenia się zdolności kredytowej zagrażającej wykonaniu zobowiązania. Ryzyko kontrahenta

Bardziej szczegółowo

CoopEst. Włodzimierz Grudziński

CoopEst. Włodzimierz Grudziński CoopEst Włodzimierz Grudziński CoopEst jest funduszem kapitałowym z siedzibą w Brukseli, którego celem jest wspieranie rozwoju ekonomii społecznej w nowych i przyszłych krajach członkowskich Unii Europejskiej.

Bardziej szczegółowo

ROZSZERZENIE OFERTY UBEZPIECZENIOWYCH FUNDUSZY KAPITAŁOWYCH

ROZSZERZENIE OFERTY UBEZPIECZENIOWYCH FUNDUSZY KAPITAŁOWYCH Obowiązuje od 5.11.2012 r. ROZSZERZENIE OFERTY UBEZPIECZENIOWYCH FUNDUSZY KAPITAŁOWYCH W związku z rozszerzeniem oferty Towarzystwa o nowe ubezpieczeniowe fundusze kapitałowe przedstawiamy Aneks do Regulaminu

Bardziej szczegółowo

3.10 Rynek ubezpieczeń

3.10 Rynek ubezpieczeń Być przedsiębiorczym nauka przez praktykę Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego 3.10 Rynek ubezpieczeń Katarzyna Sowa al. T. Rejtana 16c, 35-959 Rzeszów

Bardziej szczegółowo

HISTORIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ DŁUGOTERMINOWEGO KREDYTU HIPOTECZNEGO W POLSCE

HISTORIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ DŁUGOTERMINOWEGO KREDYTU HIPOTECZNEGO W POLSCE ADAMPBETRASIK / Przy współpracy Andrzeja Laskowskiego HISTORIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ DŁUGOTERMINOWEGO KREDYTU HIPOTECZNEGO W POLSCE TWIGGER WARSZAWA 2001 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów 9 Słowo wstępne 11 Wprowadzenie,

Bardziej szczegółowo

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów finanse należy do obszaru kształcenia

Bardziej szczegółowo

Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych "CUPRUM" ul. M. Skłodowskiej-Curie 82, 59-301 Lubin

Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych CUPRUM ul. M. Skłodowskiej-Curie 82, 59-301 Lubin Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych "CUPRUM" ul. M. Skłodowskiej-Curie 82, 59-301 Lubin Nr statystyczny REGON: 390294404 OGÓLNY RACHUNEK ZYSKÓW I STRAT UBEZPIECZYCIELA sporządzony na dzień: 2013-12-31 Adresat:

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 7 do SIWZ - wzór umowy

Załącznik nr 7 do SIWZ - wzór umowy zawarta w dniu... pomiędzy: UMOWA Nr... Państwową Wyższą Szkołą Informatyki i Przedsiębiorczości w Łomży z siedzibą w Łomży, ul. Akademicka 14 18-400 Łomża, NIP: 718-19-47-148, REGON: 451202740 reprezentowaną

Bardziej szczegółowo

Jeszcze lepsza oferta Compensa Firma 19043

Jeszcze lepsza oferta Compensa Firma 19043 Jeszcze lepsza oferta Compensa Firma 19043 Czy wiesz, że Drogi Agencie, Czy wiesz, że wg danych GUSu za 2011 r w Polsce zarejestrowanych jest około 1.700.000 firm? Prawie 96% z nich to mikroprzedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne Stanowisko projektodawcy do uwag resortów nieuwzględnionych w projekcie Założeń do projektu ustawy zmieniającej ustawę o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych w zakresie implementacji przepisów

Bardziej szczegółowo

Komentarz Zarządu MACIF Życie Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych do informacji finansowych według stanu na dzień 30 września 2015 r.

Komentarz Zarządu MACIF Życie Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych do informacji finansowych według stanu na dzień 30 września 2015 r. Komentarz Zarządu do informacji finans według stanu na dzień 30 września 2015 r. W III kwartale 2015 r. ( Towarzystwo ) odnotowało zysk techniczny netto w wysokości 208 tys. PLN. Tymczasem wynik na działalności

Bardziej szczegółowo

Spis treści. III. Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej. w prawie lądowym... 5 2. Rozwój ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej.

Spis treści. III. Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej. w prawie lądowym... 5 2. Rozwój ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Wprowadzenie... Wykaz skrótów... XIII Wykaz literatury... XVII Rozdział I. Kształtowanie się idei ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej... 1 1. Wyodrębnienie ubezpieczenia odpowiedzialności. cywilnej...

Bardziej szczegółowo

Program. Ubezpieczony znaczy zabezpieczony?

Program. Ubezpieczony znaczy zabezpieczony? Program Ubezpieczony znaczy zabezpieczony? Na co zwrócić szczególną uwagę przy lekturze ogólnych warunków ubezpieczenia (na przykładzie ubezpieczenia nieruchomości, OC przedsiębiorcy, ubezpieczenia D&O,

Bardziej szczegółowo

KUKE S.A. Instytucja Skarbu Państwa do zabezpieczania transakcji w kraju i zagranicą. Henryk Czubek, Dyrektor Biura Terenowego w Krakowie

KUKE S.A. Instytucja Skarbu Państwa do zabezpieczania transakcji w kraju i zagranicą. Henryk Czubek, Dyrektor Biura Terenowego w Krakowie KUKE S.A. Instytucja Skarbu Państwa do zabezpieczania transakcji w kraju i zagranicą Henryk Czubek, Dyrektor Biura Terenowego w Krakowie Kim jesteśmy? KUKE jest spółką akcyjną z przeważającym udziałem

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wprowadzenie CZĘŚĆ I Rozdział 1. Podstawowe zasady ubezpieczeń na życie

Spis treści Wykaz skrótów Wprowadzenie CZĘŚĆ I Rozdział 1. Podstawowe zasady ubezpieczeń na życie Wykaz skrótów... 11 Wprowadzenie... 13 CZĘŚĆ I... 19 Rozdział 1. Podstawowe zasady ubezpieczeń na życie... 21 1.1. Pojęcie i klasyfikacje ubezpieczeń na życie... 21 1.2. Funkcje ubezpieczeń na życie...

Bardziej szczegółowo

Regulaminy. inwestycje. ubezpieczeniowe fundusze kapitałowe oferowane do umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi

Regulaminy. inwestycje. ubezpieczeniowe fundusze kapitałowe oferowane do umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi inwestycje Regulaminy ubezpieczeniowe fundusze kapitałowe oferowane do umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi indeks PIF/11/07/01 Spis treści Regulamin Ubezpieczeniowego

Bardziej szczegółowo

PROGRAM MOTYWACYJNY WSPÓLNY INTERES. współpracuj. wspieraj. polecaj. pozyskuj KARTA PREMIOWA

PROGRAM MOTYWACYJNY WSPÓLNY INTERES. współpracuj. wspieraj. polecaj. pozyskuj KARTA PREMIOWA PROGRAM MOTYWACYJNY WSPÓLNY INTERES polecaj współpracuj pozyskuj wspieraj KARTA PREMIOWA 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 Sięgnij po kartę premiową i korzystaj z niej bez ograniczeń! Nadzieja Ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

Uwaga Rolnicy UBEZPIECZENIA OBOWIĄZKOWE ROLNIKÓW

Uwaga Rolnicy UBEZPIECZENIA OBOWIĄZKOWE ROLNIKÓW Uwaga Rolnicy Wójt Gminy Leoncin przypomina, iż ustawodawca nałożył na producentów rolnych obowiązek ubezpieczeniowy. W związku z tym, poniżej przedstawiamy wyciąg najistotniejszych zapisów: Ustawy o ubezpieczeniach

Bardziej szczegółowo

Rozdział V: Istotne dla stron postanowienia umowy: UMOWA GENERALNA NA ZADANIE A+B - UMOWA GENERALNA NA ZADANIE C

Rozdział V: Istotne dla stron postanowienia umowy: UMOWA GENERALNA NA ZADANIE A+B - UMOWA GENERALNA NA ZADANIE C Powiatowy Zarząd Dróg w Kędzierzynie - Koźlu PZD.272.9.2014 Rozdział V: Istotne dla stron postanowienia umowy: UMOWA GENERALNA NA ZADANIE A+B - UMOWA GENERALNA NA ZADANIE C Powiatowy Zarząd Dróg w Kędzierzynie

Bardziej szczegółowo

Audit&Consulting services Katarzyna Kędziora. Wielowymiarowość zasad rachunkowości finansowej zakładów ubezpieczeń

Audit&Consulting services Katarzyna Kędziora. Wielowymiarowość zasad rachunkowości finansowej zakładów ubezpieczeń Wielowymiarowość zasad rachunkowości finansowej zakładów www.acservices.pl Warszawa, 24.10.2013r. Agenda 1. Źródła przepisów prawa (PSR, MSSF, UE, podatki, Solvency II) 2. Przykłady różnic w ewidencji

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do SIWZ Część 04- Opis Przedmiotu Zamówienia Szczegółowe Warunki Ubezpieczenia

Załącznik nr 1 do SIWZ Część 04- Opis Przedmiotu Zamówienia Szczegółowe Warunki Ubezpieczenia 1. UBEZPIECZENIA KOMUNIKACYJNE 1.1. POSTANOWIENIA WSPÓLNE DLA UBEZPIECZEŃ KOMUNIKACYJNYCH 1.1.1. Zostanie zawarta jedna Umowa Ubezpieczeń Komunikacyjnych w zakresie OC/AC/NNW/Assistance Polska na warunkach

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Opracowała: Dr hab. Gabriela Łukasik, prof. WSBiF I. OGÓLNE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Cele przedmiotu:: - przedstawienie podstawowych teoretycznych zagadnień związanych

Bardziej szczegółowo

Ubez piecz enie ersalne saln D am a en e t n ow o a a S t S rat ra eg e i g a

Ubez piecz enie ersalne saln D am a en e t n ow o a a S t S rat ra eg e i g a Ubezpieczenie Uniwersalne Diamentowa Strategia 17 październik 2012 Diamentowa Strategia pozwoli Ci zabezpieczyć finansowo rodzinę przed utratą głównych dochodów w przypadku: inwalidztwa, poważnego zachorowania,

Bardziej szczegółowo

Karta Produktu UBEZPIECZENIE NA ŻYCIE DLA KREDYTOBIORCÓW RAIFFEISEN BANK POLSKA S.A. TWÓJ KREDYT - STANDARD. Ubezpieczający: Ubezpieczony:

Karta Produktu UBEZPIECZENIE NA ŻYCIE DLA KREDYTOBIORCÓW RAIFFEISEN BANK POLSKA S.A. TWÓJ KREDYT - STANDARD. Ubezpieczający: Ubezpieczony: Karta Produktu UBEZPIECZENIE NA ŻYCIE DLA KREDYTOBIORCÓW RAIFFEISEN BANK POLSKA S.A. TWÓJ KREDYT - STANDARD Ubezpieczający: Osoba fizyczna, będąca klientem Banku, zawierająca Umowę Ubezpieczenia z Ubezpieczycielem,

Bardziej szczegółowo

1. Dane uzupełniające o pozycjach bilansu i rachunku wyników z operacji funduszu:

1. Dane uzupełniające o pozycjach bilansu i rachunku wyników z operacji funduszu: DODATKOWE INFORMACJE i OBJAŚNIENIA DO SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO ZA OKRES OD 18 GRUDNIA 2003 ROKU DO 31 GRUDNIA 2004 ROKU DWS POLSKA FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO MIESZANEGO STABILNEGO WZROSTU 1. Dane uzupełniające

Bardziej szczegółowo

UMOWA Nr... Zawarta w Mińsku Mazowieckim, dnia... 2013 r., pomiędzy Powiatem Mińskim reprezentowanym przez Zarząd Powiatu w imieniu którego działają:

UMOWA Nr... Zawarta w Mińsku Mazowieckim, dnia... 2013 r., pomiędzy Powiatem Mińskim reprezentowanym przez Zarząd Powiatu w imieniu którego działają: Załącznik nr 6b wzór umowy dotyczący części II zamówienia WZÓR UMOWY UMOWA Nr... Zawarta w Mińsku Mazowieckim, dnia... 2013 r., pomiędzy Powiatem Mińskim reprezentowanym przez Zarząd Powiatu w imieniu

Bardziej szczegółowo

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku dr Jacek Płocharz Warunki działania przedsiębiorstw! Na koniec 2003 roku działało w Polsce 3.581,6

Bardziej szczegółowo

Postanowienia ogólne. Zasady udzielania i spłaty pożyczek

Postanowienia ogólne. Zasady udzielania i spłaty pożyczek Regulamin udzielania przez fundusze pożyczkowe pożyczek na podstawie ustawy z dnia 16 września 2011 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem skutków powodzi (Dz. U. Nr 234, poz. 1385) Postanowienia

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 28 listopada 2003 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 28 listopada 2003 r. Dz.U.03.211.2060 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 28 listopada 2003 r. w sprawie sposobu wyliczenia wysokości marginesu wypłacalności oraz minimalnej wysokości kapitału gwarancyjnego dla działów

Bardziej szczegółowo

Polscy Giganci BIS. Forma prawna Agent: Ubezpieczyciel: Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności: Wiek: Zwrot kapitału: 18-77 lat

Polscy Giganci BIS. Forma prawna Agent: Ubezpieczyciel: Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności: Wiek: Zwrot kapitału: 18-77 lat produkt strukturyzowany Polscy Giganci BIS Forma prawna Agent: Ubezpieczyciel: indywidualne ubezpieczenie na życie i dożycie Euro Bank S.A. Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie Europa S.A. Okres Odpowiedzialności:

Bardziej szczegółowo

Broker ubezpieczeniowy. Leszek Niedałtowski Wiceprezes Zarządu STBU Brokerzy Ubezpieczeniowi Sp. z o.o. Poznań, 26.01.2010

Broker ubezpieczeniowy. Leszek Niedałtowski Wiceprezes Zarządu STBU Brokerzy Ubezpieczeniowi Sp. z o.o. Poznań, 26.01.2010 Leszek Niedałtowski Wiceprezes Zarządu STBU Brokerzy Ubezpieczeniowi Sp. z o.o. Poznań, 26.01.2010 Program 1. STBU i Brokerownia Umiejętności; 2. Ryzyko i Ubezpieczenia; 3. Struktura Rynku. Rola Brokera;

Bardziej szczegółowo

Gwarantowana Renta Kapitałowa (GRK) Kontakt: Maciej Lichoński 509 601 741

Gwarantowana Renta Kapitałowa (GRK) Kontakt: Maciej Lichoński 509 601 741 Gwarantowana Renta Kapitałowa (GRK) Kontakt: Maciej Lichoński 509 601 741 Gwarantowana Renta Kapitałowa Co to jest? Gwarantowana Renta Kapitałowa (GRK) to możliwość zasilania swojego domowego budżetu dodatkowymi

Bardziej szczegółowo

Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP. Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA

Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP. Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA Wrocław, 22.09.2010 CZYNNIKI MAKROEKONOMICZNE Tekst [24 pkt.] [RGB 0; 0;

Bardziej szczegółowo

OMEGA KANCELARIE PRAWNE BROKER. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

OMEGA KANCELARIE PRAWNE BROKER. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Sprawozdanie Zarządu z działalności OMEGA KANCELARIE PRAWNE BROKER Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością za okres od dnia 25 lipca 2014 r. do dnia 31 grudnia 2014 r. I. Podstawowe informacje o Spółce

Bardziej szczegółowo

Forma prawna Agent Ubezpieczyciel. Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności Wiek Zwrot kapitału. 18-77 lat (włącznie)

Forma prawna Agent Ubezpieczyciel. Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności Wiek Zwrot kapitału. 18-77 lat (włącznie) produkt strukturyzowany Kurs na Amerykę Forma prawna Agent Ubezpieczyciel indywidualne ubezpieczenie na życie i dożycie Euro Bank S.A. Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie Europa S.A. Okres Odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Nauka o finansach Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Wykład 2 SYSTEM FINANSOWY Co to jest system finansowy? System finansowy obejmuje rynki pośredników, firmy usługowe oraz inne instytucje wykorzystywane

Bardziej szczegółowo

PARLAMENT EUROPEJSKI

PARLAMENT EUROPEJSKI PARLAMENT EUROPEJSKI 2004 Komisja Petycji 2009 20.03.2009 KOMUNIKAT DLA POSŁÓW Dotyczy: Petycji 0858/2007, którą złożył Paul Stierum (Holandia), w sprawie problemów związanych z przywozem pojazdów z Niemiec

Bardziej szczegółowo

PRODUKTY STRUKTURYZOWANE

PRODUKTY STRUKTURYZOWANE PRODUKTY STRUKTURYZOWANE WYŁĄCZENIE ODPOWIEDZIALNOŚCI Niniejsza propozycja nie stanowi oferty w rozumieniu art. 66 Kodeksu cywilnego. Ma ona charakter wyłącznie informacyjny. Działając pod marką New World

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych Spis treści Wstęp... 9 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Polsce... 11 1.1. Charakterystyka i regulacje prawne rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Europie... 11 1.2.

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe towarzystw ubezpieczeniowych w I półroczu 2009 roku 1

Wyniki finansowe towarzystw ubezpieczeniowych w I półroczu 2009 roku 1 Warszawa, 18.09.2009 Wyniki finansowe towarzystw ubezpieczeniowych w I półroczu 2009 roku 1 W dniu 30 czerwca 2009 r. zezwolenie na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej w Polsce miało sześćdziesiąt

Bardziej szczegółowo