AKADEMII WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "AKADEMII WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU"

Transkrypt

1 AKADEMII WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU Redaktorzy tomu Zbigniew Naglak Edward Superlak

2 Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu Rozprawy Naukowe Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu rocznik, 2011, 32 Redaktor Naczelny Andrzej Pawłucki KOMITET NAUKOWY Eugeniusz Bolach Marek Bolanowski Zofia Ignasiak Artur Jaskólski Tadeusz Koszczyc Paweł Kowalski Juliusz Migasiewicz Marek Mędraś Ryszard Panfil Tadeusz Skolimowski Marek Woźniewski Zdzisława Wrzosek Marek Zatoń KoLEGIUM RedakcyjnE Gabriel Łasiński Alicja Rutkowska-Kucharska Edward Wlazło Krystyna Zatoń Redaktorzy TOMU Zbigniew Naglak Edward Superlak Recenzenci tomu Józef Bergier Roman M. Kalina Marcin Krawczyński Ryszard Panfil Igor Ryguła Stanisław Żak Redakcja Małgorzata Wieczorek KOREKTA Anna Miecznikowska Agnieszka Piasecka (ang.) redakcja techniczna Beata Irzykowska Copyright by Wydawnictwo AWF we Wrocławiu, 2011 ISSN Sekretariat Redakcji ul. Adama Mickiewicza 98, Wrocław naukowe

3 WPROWADZENIE Wielu specjalistów z dziedziny kultury fizycznej uznało wiek XX za okres dominacji gier zespołowych na arenach spor towych. Dzięki globalnemu zasięgowi mediów miliony widzów na całym świecie mogło śledzić rywalizację najlepszych dru żyn. Jest to ważne, gdyż gry zespołowe niosą z sobą wiele wartości o charakterze poznawczym, dydaktycznym, wychowaw czym, etycznym, integrującym itp. Dlatego też główni aktorzy tych widowisk, czyli gra cze i sztaby szkoleniowe, są w centrum zainteresowania i wpływów organizacji spor towych, społecznych, a często i politycznych. Od kilku lat wokół problematyki związa nej z grami sportowymi, zarówno w wars twie szeroko rozumianych zagadnień poznawczych, jak i określonych zadań natury praktycznej, ogniskuje się coraz więcej osób. Obecnie grono specjalistów w zakresie zespołowych gier sportowych w naszym kraju podejmuje liczne prace badawcze, które w ostateczności mają usprawnić proces kształ cenia graczy. Szeroki zakres tematyki związanej z różnymi aspektami gry wynika z tego, iż auto rzy prac zajmują się różnymi grami sporto wymi, a tematycznie odmienne dylematy poznawcze rozwiązują z wykorzystaniem szero kiego wachlarza dyscyplin naukowych. W prezentowanym tomie podjęto próbę wymiany poglądów na temat gier spor towych na gruncie takich nauk, jak: prakseologia, socjologia, psychologia, teoria orga nizacji, motoryczność i inne. Na ich podstawie tworzy się nowe pojęcia i definicje wzbogacające stale rozwijającą się teorię gry sportowej. Na gruncie tej teorii możliwe jest porozumiewanie się specjalistów z różnych rodzajów gier sportowych i dyscyplin naukowych, dzięki zastosowaniu coraz bardziej unifikującej się funkcji znaczeniowej języka, metodologii badawczej oraz interpre tacji wyników prac w ujęciu interdyscyplinarnym. Prezentowane oryginalne prace autor skie mieszczą się w dwóch zasad ni czych nur tach: teoretycznym ujęciu zadania poznaw czego oraz aplikacyjnym, będącym próbą wery fikacji określonych założeń ba dawczych, dotyczących praktyki sportowej. W rozpoczynającym tom arty kule zaprezentowano proces powstawania teorii gier zespołowych, która w obecnym kształcie rozwijana jest na gruncie prak seo logii. Wy wo dzi się ona z powstałej w po ło wie ubieg łego stulecia teorii sportu, w której obrębie za częła następnie funkcjonować bar dziej szcze gó ło wa teoria treningu spor towca. Wie lu spe cja lis tów podjęło trud opi sania gier trakto wa nych jako dyscyplina sportu, co w konsek wencji doprowadziło do sfor mu łowania wielu twierd zeń, defi nicji i po jęć, funkcjonujących już w obrębie two rzącej się i stale rozwijanej teorii gier ze społowych. Przykładem ta kiego podejścia jest prezentacja dotycząca rozwinięcia po jęcia synergizmu jako efektu uzyskiwanego w realizacji działań bezwzględ nie zależ nych w zespole sportowym. Zdaniem autora tekstu, podejście inte gralne polega na trak towaniu zespołu graczy jako dynamicznego systemu, do którego opisania konieczne jest uwzględnianie wpływów i relacji spo łecznych oraz rzeczowych wy stępujących w zespole, a warunkujących ujawnianie róż nego poziomu synergii. Prezen towany po gląd jest istotny dla rozwoju teorii gry zespołowej, a być może także dla praktyki sportowej, gdyż nadaje nowe znaczenie umie jętności współdziałania dwóch, trzech i więcej graczy. W takim ujęciu efekt organizacyjny w zespołowej grze sportowej jest wynikiem skoordynowanego i zsyn chro ni zo wanego wykonywania działań bez względ nie od siebie zależnych, których nie można rozpatrywać z osobna, a ich wspólny efekt,

4 4 AWF WE WROCŁAWIU 2011, 32 Wprowadzenie ze względu na realizowany cel i strukturę realizacji, stanowi odrębną jakość, a nie war tość dodaną. Nowe spojrzenie na gry zespołowe prezentuje autorka pracy rozpatrującej te dyscypliny sportu na gruncie ontologii (filozoficznej teorii bytu), pozwalającej postrzegać grę jako strukturę bytową. Rozstrzygnięcie kwestii zawartych w dwóch, wydawałoby się prostych, ale ważnych pytaniach: co to jest gra? jaki jest jej charakter istnienia?, umożliwia poszerzenie ontologicznych podstaw gry o koncepcję gry jako wytworu czynności ludzkich. Prowadzi to do wyodrębnienia dwóch dużych grup gier: per formatywowych i kinetycznych. Dzięki temu możliwe jest dostrzeżenie głębokich różnic dzielących rozmaite typy gier, by w konsek wencji odnieść się do istoty i sensu gry sportowej. W pozostałych doniesieniach podjęto trud osiągnięcia sformułowanych wcześniej ce lów po znawczych na drodze badań empirycznych, na podstawie których prezen to wane są określone wnioski. Dotyczą one wielu różnych zagadnień, wynikających czę sto z naukowych i zawodowych zain te resowań autorów oraz z możliwości orga nizacji i realizacji badań. W sposób istotny badania te poszerzają zakres pro ble matyki ważnej z punk tu widzenia identy fi ko wania gry zespo łowej, wnosząc do teorii war tości poznawcze, a do praktyki spor to wej cenne dyrektywy i wskazania meto dyczne. Prezentowane w niniejszym tomie ory ginalne opracowania, często w nowatorskim ujęciu pod względem zastosowanej meto dologii badań, umożliwiły ich auto rom przedstawienie wyników realizowanych obecnie zadań poznawczych. Należy mieć nadzieję, iż osoby zainteresowane problematyką szeroko rozumianej identyfikacji gry zespołowej znajdą w tym tomie satysfakcjonujące ich odpowiedzi na wiele pytań, a być może zostaną zainspirowani do podjęcia wy siłku na rzecz indywidualnego rozwoju naukowego bądź zawodowego. Zbigniew Naglak Edward Superlak

5 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2011, 32, 5 10 Zbigniew Naglak akademia wychowania fizycznego we wrocławiu TEORIA WIELOPODMIOTOWEJ GRY z piłką WŚRÓD NAUK O SPORCIE ABSTRACT Theory of multi-subject game in sports sciences Sport is no longer a marginal activity; as an extraordinary social phenomenon it has aroused interest among specialists of various scientific fields. In the broad area of sciences concerning physical culture, a new sport science has come into being under the name of a theory of sport. The general theory of sport includes, among others, a theory of multi-subject games which comprises a complex of basic statements that explain the nature of this domain of sport multi-subject ball games. As it is a complicated practical problem, many studies are undertaken in order to determine subjectivity and significance of this phenomenon in the process of accumulating our knowledge about players activities, their predispositions and methods of their improvement. Key words: theory of sport, theory of training, theory of multi-subject games WPROWADZENIE Współcześnie sport przestał być dzia łal noś cią marginalną i jako sfera życia nad zwyczaj istotna społecznie wzbudził zain tere sowanie specjalistów różnych dzie dzin nauki. Wskutek tego powstała nauka o spor cie, która w obszarze nauk o kulturze fi zycz nej funkcjonuje pod nazwą teorii sportu. Jako dyscyplina badawcza teoria sportu po jawiła się w Polsce w latach 50. ubiegłego wieku. Rozwinęła się w Insty tu cie Nauko wym Kultury Fizycznej w War szawie w la tach sześćdziesiątych. Później stała się przed miotem wykładanym w Aka demii Wy cho wania Fizycznego w Warsza wie, a następnie na pozo stałych uczelniach wychowania fizycznego [5, s. 553]. Teorii sportu jako samodzielnej dyscyplinie naukowej wyznaczono cele, zadania i pole poznawczej prezentacji [27]. Aby je realizować, wykorzystano osiągnięcia nauk pod stawowych, co istotnie sprzyjało zdobywa niu wiedzy, poznawaniu możliwości sportowców i doskonaleniu ich uzdolnień. Teorii sportu podporządkowano w szczególności zagadnienia dotyczące sportu klasyfiko wanego, co wiązało się z koniecznością pozna nia procedur doprowadzających sportow ca do sukcesów o znaczeniu światowym [15, 28]. Z ogólnej teorii sportu wyodrębniono bardziej szczegółową teorię treningu spor towca, którą ze względu na zadania ba daw cze zaliczono do nauk praktycznych, a z punk tu widzenia zakresu przedmiotu badań do nauk społecznych. Biorąc zaś za pod stawę metody stosowane w badaniach, teorię treningu sportowca zakwalifikowano do nauk empirycznych. Przedmiotem realizowanych badań jest prakseologiczno-systemowe ujęcie teorii treningu sportowca, opartego na narzędziach sterowania i optymalizacji [21, 22]. W miarę upływu czasu coraz liczniej pojawiały się w Polsce podręczniki akademickie z tego zakresu wiedzy [14, 21, 22] oraz powiązane z nimi tematycznie monografie [12, 18, 30], dzięki czemu możliwa

6 6 AWF WE WROCŁAWIU 2011, 32 Z. NAGLAK Teoria wielopodmiotowej gry z piłką wśród nauk o sporcie stała się nowelizacja wiedzy o procesie trenowania sportowców, a tym samym o treści programów kształcenia trenerów na wyż szych uczelniach. Z biegiem czasu dostrze żono konieczność poznania specyfiki róż nych dyscyplin sportu w celu określenia ich istoty oraz zależności zdarzeń decydujących o zachowaniu się sportowców w różnych sy tuacjach współzawodnictwa. Specjaliści zaj mujący się grami wielopodmiotowymi bardzo wcześnie uświadomili sobie specy ficzny charakter gry traktowanej jako dys cy plina sportu i podjęli trud jej opisania [2, 9, 11, 13, 23, 26]. Ich studia, w połączeniu z pu bli kacjami wielu innych autorów, przy czy niły się do opracowania teorii gry za wie rającej w swych treściach zespół twierdzeń podsta wowych określających dziedzinę spor tu, jaką stanowią wielopodmiotowe gry z piłką. TEORIA WIELOPODMIOTOWEJ GRY Z PIŁKĄ Przyjmuje się, że publikacja pod redakcją Kłyszejki [8] była impulsem do rozwoju teorii wielopodmiotowej gry z piłką, w ślad za tym opracowaniem ukazały się bowiem kolejne innych autorów [1, 3, 4, 10, 16 20, 24, 25, 29]. Przyjęty przez Kłyszejkę [8] pogląd jest nadal ukierunkowany na koncepcję prakseologicznego poznania gry. Jest to bowiem nauka, która posługuje się najszerszymi uogólnieniami, odnoszącymi się do form świadomego, celowego, dowolnego działania w omawianym przypadku graczy, rozpatrywanego ze względu na ich sprawność. Teoretyczne rozważania dotyczą aparatu pojęciowego niezbędnego do opisania gry wielopodmiotowej w sensie ogólnym. Określa się przedmiot, zasięg i język teorii gry wielopodmiotowej o heterotelicznym charakterze, co oznacza, że celem głównym gracza jest osiągnięcie sukcesu sportowego (np. zostać najlepszym graczem na pozycji bramkarza). Chęć zostania najlepszym zawodnikiem powoduje, że gra jest środkiem do osiągnięcia celu, dlatego udział we współzawodnictwie jest dla gracza głównym bodźcem motywującym do systematycznego do skonalenia się. Okazało się, że doskonalenie dyspozycji zawodnika do gry to złożony problem praktyczny, w związku z czym podejmowano dalsze wysiłki w celu określenia przedmiotowości i znaczenia tego procesu, a także poszerzania wiedzy o działaniach i predyspozycjach graczy oraz ich doskonalenia. W tym celu wykorzystano inne dziedziny wiedzy (filozofia, historia, pedagogika, prakseo logia, psychologia, socjologia, teoria motoryczności, teoria sportu, teoria treningu sportowca), które umożliwiły opisanie zjawiska, jakim jest wielopodmiotowa gra z piłką, w tym także poznanie relacji zachodzących między cechami, predyspozycjami i dyspozycjami do gry a sprawnym w niej działaniem. Przewidywalność tego typu teorii jest tym większa, im znaczniejszy jest w niej zakres ogólności, ponieważ istnieje wtedy możliwość szacowania efektywności zastosowanych sposobów współpracy z uzdolnionymi graczami. Swoistość tej wiedzy na tle wiedzy innych dyscyplin spor tu wynika więc z odrębności jej przedmiotu i zasięgu treści rozpoznawanych na gruncie prakseo logii oraz języka przedmiotowego, na którym została oparta. IDENTYFIKACJA GRY WIELOPODMIOTOWEJ W celu szczegółowej identyfikacji gier wielopodmiotowych niezbędny był ich podział z uwzględnieniem takich elementów, jak: istota współzawodnictwa i jego środowisko, liczba uczestników gry, kontakt graczy z piłką oraz sprzęt używany do gry. Biorąc pod uwagę wymienione kryteria, dokonano specyfikacji gier, dzieląc je na jedno podmiotowe, dwupodmiotowe oraz wielopodmiotowe. Bez względu jednak na rodzaj dyscypliny współzawodniczenie gra

7 Z. NAGLAK Teoria wielopodmiotowej gry z piłką wśród nauk o sporcie 2011, 32 AWF WE WROCŁAWIU 7 czy jest zawsze swoistą formą działania mającego cechy konfrontacji, w której dążenie do wygranej zmusza zawodników do równoważnego angażowania wszystkich swych sił. Takie uwarunkowanie sprzyja holistycznej zasadzie wychowania gracza do zachowań będących wynikiem wysiłku jego ducha, umysłu i ciała. Gra wielopodmiotowa charakteryzuje się tym, że działania jej uczestników są rozdzielone (dystrybutywne), co oznacza, że każdy z zawodników pełni odmienną funkcję wobec grupy, odgrywa w niej określoną rolę oraz zajmuje odrębne miejsce na placu gry (np. atakujący, bramkarz, pomocnik, rozgrywający, skrzydłowy). Celem gry jest wygrana wskutek uzyskania większej niż przeciwnik liczby punktów. Gra jest więc uporządkowaną formą działania jej uczestników, skierowaną na osiągnięcie konkretnego celu rozumianego jako przyszły stan rzeczy, który zamierzają uzyskać współzawodniczące strony. Każda z nich ma cel niezgodny z celem konku rującej grupy, co powoduje, że gra staje się spo sobem rozwiązywania konfliktów polega jącym na ograniczaniu stronie przeciwnej możliwości dowolnego wpływania na jej przebieg. Każda ze stron ma własną koncepcję gry, przy czym stara się przewidzieć, jak w odpowiedzi będzie postępował przeciw nik. Gracze działają więc sprawnie wtedy, gdy konkurenci tracą wpływ na przebieg zdarzenia. Gra jest tym racjonalniejsza, im sprawniejsze ze względu na przyjęty cel są działania zawodników. Liczy się nie tylko wygrana, ale i kunszt, z jakim została ona osiągnięta. Przez pojęcie wielo pod miotowej gry rozumie się sposoby dzia łania grupy zawodników ukierunkowane na wygraną w ściśle określonych okolicznościach, wyznaczanych przez reguły i regulaminy. Ich konfiguracja decyduje o tym, że wy grana może mieć różny wymiar, w jednym przypadku może oznaczać konieczność zwy ciężenia przeciwnika, w innym to nie wystarczy, ponieważ do wygranej konieczne jest uzyskanie określonej przewagi punktowej nad konkurentem. Można też osiągnąć cel przegrywając mecz. Może być i tak, że nierozstrzygnięcie gry (remis) jest dla jed nych wygraną, a dla innych przegraną, albo też wygraną lub przegraną obu stron. Gra wielopodmiotowa nie może być po zbawiona reguł, ponieważ stanowią one gwarancję uczciwego jej przebiegu, zapewniając nienaruszanie jej tożsamości. Reguły gry nie mają na celu ograniczenia twórczego działania ani też nie służą podporządkowaniu jednych graczy drugim. Ustanowiono je w celu umożliwienia działań grupom o przeciwnych celach, dlatego ich nie przestrzeganie jest w określony sposób karane: można utracić punkt czy piłkę, gracz może być upomniany, wykluczony z gry na czas określony lub do końca trwania meczu. W tych okolicznościach zachowania zawod ników powinny zmierzać w kierunku wytwarzania reguł autonomicznych, działających w sposób niezależny od sformalizowanych przepisów, a wyrażających się zachowaniem określonym jako fair play. Reguły nadają każdej wielopodmiotowej grze odrębność, co z jednej strony po zwala graczowi na identyfikowanie się z grą, ale z drugiej wymaga od niego po stę powania zgodnego z ustalonymi zasa da mi. Należy więc wdrażać graczy do stałego śledzenia własnego postępowania i porów ny wania go z ogólnie przyjętymi kryteriami czystej gry, w celu wykształcenia w nich mechanizmu oceny własnych czynów bez usprawie dliwiania ich intencjami czy też zasadami pos tępowania osób postronnych. Postę pu jąc w ten sposób, gracz kształci w so bie posta wę osobistej odwagi, pozwalającej nie ule gać naciskom skłaniającym do dzia łań sprzecznych z duchem gry. Nieustępliwe przeszkadzanie przeciwni kom w osiągnięciu celu, o który toczy się gra, musi przebiegać z poszanowaniem part nerów i przeciwnika. W grach w ogóle, a w szczególności w grupie dyscyplin, w których dochodzi do fizycznego kontaktu graczy z możliwością użycia siły, obowiązuje

8 8 AWF WE WROCŁAWIU 2011, 32 Z. NAGLAK Teoria wielopodmiotowej gry z piłką wśród nauk o sporcie zachowanie pozorności fizycznej i psy chicznej gry. Na pozorność fizyczną gry wpływają warunki i okoliczności, w których się ona toczy, rodzaj i jakość sprzętu oraz skrupulatność w przestrzeganiu jej reguł. Brak pozorności fizycznej gry powoduje wy padki zamierzone, umyślne lub nieumyślne na skutek niewiedzy, lekkomyślności lub niedbałości organizatorów i uczestników gry. Zaniedbania w tym zakresie (np. zła nawierz chnia sal lub boisk, niedostateczna od ległość niebezpiecznych przedmiotów od placu gry) mogą pociągać za sobą od powiedzialność karną jej organizatorów za narażanie graczy na niebezpieczeństwo. Pozorność psychiczna gry polega na dą że niu do wygranej tylko przez zdobycie prze wagi punktowej nad przeciwnikiem, bez zamiaru wyrządzenia mu krzywdy. Przy zachowaniu tej zasady ewentualne poszko dowanie konkurenta nie jest uważane za naruszanie nietykalności cielesnej, a gracz stosujący się do obowiązujących reguł nie odpowiada kar nie za kontuzje, którym w toku gry ulega przeciwnik [6]. Jeśli zamiarem gracza jest nie tylko osiągnięcie celu gry, ale również świadome skrzyw dzenie prze ciwnika (agresja), to jego czyn może być uznany za przestępczy. Użyte tu określenie prze ciw nik ma zupełnie inne znaczenie niż prze ciwnik w walce zbroj nej. W grze wielopodmiotowej, oprócz koope racji negatywnej, polegającej na bardzo aktywnym przeszkadzaniu przeciwnikowi, występuje też kooperacja pozytywna, po nieważ im wyższe są umiejętności gry przeciwnika, tym bardziej konkurent zmuszony jest do przekraczania własnych ograniczeń. Podczas gry w sposób szczególny winny ujawniać się zachowania mające wymiar etyczny, a dotyczące powinności moralnych jej uczestników. Wiąże się to przede wszystkim z gotowością wzięcia odpowie dzialności za swoje poczynania. Gracz odpo wiedzialny to taki, który zawsze skoncentrowany jest na jak najlepszym wykonaniu swoich zadań. Im wyższy poziom rozwoju moralnego charakteryzuje gracza, tym większe prawdopodobieństwo, że w sytuacjach krytycznych gry użyje, mimo wszystko, środków godziwych. Zachowania fair play nie mogą więc być wykorzystywane instrumen talnie i respektowane tylko w chwilach powodzenia, podczas gdy w innych oko licznościach gracz pozwala sobie na działania zgodnie z zasadą, że cel gry uświęca środki [7]. Udział w grze jest jednoznaczny z koniecznością poddania się regule czystej gry, co oznacza, że należy być konsekwentnym, odpowiedzialnym i wytrwałym w dążeniu do postępowania zgodnego z czystością gry, a nie tylko w dążeniu do postępu umie jętności zawodniczych. Uczestnicząc we współzawodnictwie, gracz poddaje się osądowi społecznemu i ta okoliczność wymaga ujawnienia innych jeszcze stron jego osobo woś ci. Lekceważenie zasad czystej gry, opie szałość w działaniu szybko wywołują ujemną ocenę takiego zachowania się gra cza i mogą skutkować utratą zaufania partnerów i sympatyków, izolacją gracza, a w skrajnym przypadku odtrąceniem przez najbliższe środowisko społeczne. Jeśli gra jest pozbawiona intencji nieprzyjaznych, wyzwala w jej uczestnikach dą żenie do doskonałości, a więc cechę, która jest przydatna nie tylko podczas gry, ale przede wszystkim we wszelkiego ro dza ju działaniach społecznych. Taka gra jest więc wspaniałą formą kształcenia społecznego, uczy i wychowuje jednocześnie. W nie wie lu rodzajach działalności człowieka takie walory, jak: dzielność, skłonność do udzie la nia innym pomocy, pomysłowość, zdyscy plino wanie są równie widoczne jak w cza sie gry. Mimo określonego stopnia jej zorga nizowania, udział w grze pozwala uczest nikowi swobodnie się rozwijać w zależności od uzdolnienia i włożonego wysiłku. IDENTYFIKACJA DZIAŁANIA GRACZY W odróżnieniu od stałych formalnych elementów gry, jej treść jest każdorazowo inna i mimo że jest nasycona znaczną aktyw

9 Z. NAGLAK Teoria wielopodmiotowej gry z piłką wśród nauk o sporcie 2011, 32 AWF WE WROCŁAWIU 9 nością fizyczną, udział w niej w decydu jącym stopniu zależy od dyspozycji osobowoś cio wych, umysłowych, emocjonalnych i psycho motorycznych gracza. Wygrywa bowiem najczęściej ten, kto prezentuje zalety charakteru i umysłu oraz doskonałość cielesną. Gra jest zbiorem działań wykorzystywanych przez jej uczestników do uzyskania określonego stanu rzeczy przez przekształcenie sytuacji istniejącej w zamie rzoną. Sytuacja, która ma ulec zmianie zgodnie z przyjętym zamiarem, nazywa się sytuacją zadaniową. Zmiany sytuacji mają charakter kinetyczny, co znaczy, że stan końcowy jest przeważnie różny od stanu początkowego. Zmiany sytuacji są możliwe dzięki decyzji, która jest efektem procesu myślowego warunkowanego możliwością do działania wewnętrznego (antycypacja, percepcja), oraz do działania ze wnętrznego wyznaczanego umiejętnościami ruchowymi z piłką, przeciw graczowi z pił ką i bez piłki w ataku i obronie. Działania stron są więc reakcją na sytuację podyk to waną obu stron ną chęcią odniesienia ko rzyś ci. Zrozumienie posunięć graczy w róż nych sytuacjach gry jest w pełni moż liwe tylko w odniesieniu do celu, o który toczy się gra, stopnia jego reali zacji oraz po zo sta łego czasu gry. Biorąc pod uwagę wy mie nione okoliczności, gra cze podej mują de cyzje: bezzwłocznego za kończenia akcji, gry na zwłokę, a w wyjąt kowych stanach gry powstrzymania działania. Takie postę po wanie powoduje, że gracze znajdują się w różnych sprzyjających i niesprzyjających sytuacjach. Niesprzyjające sy tua cje, do których należą sytuacje przymuszo ne, są pochodnymi stanu gry, działań prze ciwnika, miejsca rozgrywania akcji i reguł je warunkujących. Sytuacja wymagająca od zawodnika wykorzystania maksimum posiadanych dyspozycji do gry, aby wyjść z niej zwycięsko, określana jest jako krytyczna. Do takich należy zaliczyć sytuacje, w których wykonywane działanie (np. rzut karny, wolny, tzw. zagrywka) od bywa się w chwili, gdy czas gry dobiega końca, a skuteczność czynu przyniesie wy graną. Z kolei sytuacja sprzyjająca to taka, w której można podjąć nieograniczone ry zyko co do wy bo ru sposobu działania. Do sytuacji sprzyja ją cych zaliczyć można te, w których gracz działa w korzystnym dla siebie układzie sił (np. gdy działa w prze wadze sił nad przeciwnikiem) lub gdy cel gry jest niezagrożony. Znajdując się w wyżej opisanych sytuacjach, gracze dążą do osiągnięcia zamie rzo nego celu za pomocą działań wykony wa nych świadomie, celowo i dowolnie, a więc zgodnie z powziętym postanowie niem. Po dej mując decyzje co do sposobu działania w konkretnej sytuacji, zawodnik bierze udział w grze. Jego działania indywidualne mogą być względnie zależne od partnerów lub bezwzględnie od nich zależne gdy współdziała on z partnerami [20, s. 95]. Względna zależność indywidualnego dzia ła nia gracza od partnera to nieodnoszący się wprost wpływ partnera na skutek dzia łania gracza, co oznacza, że do realizacji konkretnego czynu udział partnera nie jest konieczny. Indywidualne działania gracza bezwzględnie zależne wy stępują wtedy, gdy do realizacji czynu udział partnera jest niezbędny. Zawodnicy, mimo że zawsze realizują własne zadania, to w pewnych oko licznościach, postępując według ustalonych sposobów, współdziałają ze sobą i wtedy ich indywidualne działania są bezwzględnie od siebie zależne. Warunkiem koniecznym osiągnięcia celu gry jest wejście w posia da nie piłki, ponieważ stając się stroną ataku jącą, można zabiegać o zmianę stanu gry. Strona bez piłki jest w obronie i po dejmuje działania, których celem jest utrzy manie stanu gry. Aby zrealizować zamiar, stosuje ona przeciwdziałania polegające na dą że niu do zabrania atakującym piłki lub też do ograniczenia możliwości skutecznego ata ko wania celu. Wymienione rodzaje oddzia ły wania stron na siebie mają związek z celem gry, w związku z czym ze względu na cel doraźny atak może spełniać funkcję obrony i odwrotnie obrona może spełniać funkcję ataku.

10 10 AWF WE WROCŁAWIU 2011, 32 Z. NAGLAK Teoria wielopodmiotowej gry z piłką wśród nauk o sporcie ZAKOŃCZENIE Ze względu na specyficzność gry wielopodmiotowej do jej opisu przyjęto podejście prakseologiczne. Jej pełna charakterystyka wymaga jednak udziału innych nauk, których wyniki badań są niezbędne w rozszerzaniu i systematyzowaniu wiedzy o tym fenomenie kulturowym. Zawsze jednak przed miotem badań jest istota gry wielopodmiotowej oraz rozpoznanie za cho wania się graczy działających w zmiennych jej sytuacjach. Zakres omawianej teorii do ty czy natomiast poznawania dyspozycji za wodni ków do gry oraz procedur dosko na lących te dyspozycje. Należy mieć przy tym świadomość, że zdobyta tą drogą wie dza specjalistyczna stanie się bez uży teczną teorią, o ile nie znajdzie zastosowania w procesie kształcenia trenerów. BIBLIOGRAFIA [1] Bergier J., Wiedza dzieci o nauczanych czynnościach ruchowych a skuteczność działania w grze zespołowej. Studia i Monografie AWF w Warszawie, 1998, 75. [2] Czerwiński J., Piłka ręcz na trening. WSWF, Gdańsk [3] Duda H., Intelektualizacja procesu nauczania a rozwój dyspozycji do gry sportowej (na przykładzie piłki ręcznej). Studia i Monografie AWF w Krakowie, 2008, 50. [4] Dziąsko J., Naglak Z., Teoria sportowych gier zespołowych. PWN, Warszawa [5] Hądzelek K. (red.), Mała encyklopedia sportu. SiT, Warszawa 1987, 553. [6] Jędruch S., Ocena prawna zasad bezpie czeństwa walki sportowej. Sport Wyczynowy, 1981, 6, [7] Kalina R.M., Teoria sportów wal ki. COS, Warszawa [8] Kłyszejko W. (red.), Wybrane zagadnienia teorii sportowych gier zespołowych. AWF, Warszawa [9] Kraus Z., Taktyka zespołowa w piłce siatkowej. SiT, Warszawa [10] Krawczyński M., Grupowe decyzje taktyczne w zespołowych grach sportowych: perspektywa paradygmatów wpływów (na przykładzie piłki nożnej). AWF, Gdańsk [11] Krzyżanowski Z., Piłka siatkowa. SiT, Warszawa [12] Łasiński G., Prakseologiczno- -systemowe podstawy badania i usprawniania tre ningu sportowego. Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 1988, 20. [13] Mikułowski J., Oszast H., Koszykówka. AWF, Kraków [14] Naglak Z., Trening sportowy. PWN, Warszawa Wrocław [15] Naglak Z., Spo łecz ne i metodyczne aspekty sportu klasyfikowanego. Stu dia i Monografie AWF we Wrocławiu, 1987, 16. [16] Naglak Z., Zespołowa gra sportowa stu dium. Studia i Monografie AWF we Wroc ławiu, 1994, 45. [17] Naglak Z., Nauczanie i ucze nie się wielopodmiotowej gry z piłką. Kształcenie gracza na wstępnym etapie. AWF, Wrocław [18] Panfil R., Dyspozycje sportowców do gry zespołowej a kierowanie nimi. Studia i Mono grafie AWF we Wrocławiu, 1990, 23. [19] Panfil R., Edukacja uzdolnionego gracza i zarządzanie zespołem sportowym. AWF, Wroc ław [20] Panfil R., Prakseologia gier spor towych. Studia i Monografie AWF we Wroc ła wiu, 2006, 82. [21] Ryguła J., Elementy teorii, metodyki, diagnostyki i optymalizacji treningu sportowego. AWF, Katowice [22] Sozański H. (red.), Podstawy teorii treningu. RCMSKFiS, Warszawa [23] Stawiarski W., Szymański A., Piłka ręczna 11-osobowa. SiT, Warszawa [24] Superlak E., Dyspozycje osobnicze a umiejętności działania w grze zespołowej (na przy kładzie gry w piłkę siatkową). Studia i Mo nografie AWF we Wrocławiu, 2008, 89. [25] Szwarc A., Metody oceny techniczno-tak tycz nych działań piłkarzy nożnych. AWFiS, Gdańsk [26] Talaga J., Piłka nożna tech nika. SiT, Warszawa [27] Ulatowski T. (red.), Teoria i metodyka sportu. SiT, Warszawa [28] Ważny Z., Współczesny system szko lenia w sporcie wy czynowym. SiT, War szawa [29] Zdebska H., Istota i wartości zespo łowych gier sportowych. Studia i Monografie AWF w Krakowie, 2008, 49. [30] Żarek J., Wy brane zagadnienia modelowania w sporcie wy czy nowym na przykładzie zawodników piłki ręcznej. Studia i Monografie AWF w Krakowie, 1983, 18.

11 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2011, 32, Halina Zdebska akademia wychowania fizycznego w krakowie Gry performatywowe i kinetyczne przyczynek do rozważań nad ontologicznymi podstawami gry sportowej 1 ABSTRACT Performative and kinetic games a contribution to the debate on the ontological basis of team sports The theory of team sports has always been predominated by studies on the methodology to maximize the outcome, while overlooking findings of a thorough analysis of the study of human beings. This paper is an attempt to fill the gap. Identification of team sports is possible by answering the questions: what is the game? What is its mode of existence? Therefore, it was necessary to delve into the ontology (the philosophical theory of existence) so that the game could be seen as the structure of existence. On the ontological basis the concept of playing a team sport is regarded as a product of human activity. Consequently, two major groups of games can be distinguished: performative and kinetic. Thus it is possible to recognize considerable differences between different types of games after having considered the nature and meaning of team sports. Key words: game, philosophy, ontology, ball WPROWADZENIE Przez wiele lat wiedza z zakresu teorii ze społowych gier sportowych zdetermi no wa na była przez podejście stricte prag ma tyczne, przejawiające się stawianiem w centrum zainteresowań badawczych kwestii dotyczących teorii treningu, selekcji, odnowy biologicznej i psychologicznej, psychicz nego przygotowania zawodników, szkolenia sportowego dzieci i młodzieży. Konstruowane w ten sposób modele szkolenia sportowego miały pozwolić na prognozowanie wyników i przebieg indywidualnych karier w poszczególnych grach zespołowych oraz określenie możliwie najlepszych warunków do osiągnięcia mistrzostwa sportowego. Z czasem jednak zaczęto dostrzegać związany z brakiem rozwijania i pogłę biania refleksji humanistycznej niedosyt wiedzy koncentrującej się przede wszyst kim wokół metodologii maksymalizacji wy niku. Podjęte w tej pracy rozważania stanowią próbę dopełnienia refleksji teoretycznej, dotyczącej identyfikacji zepołowej gry spor towej, na podstawie filozoficznej teorii bytu (ontologii). Analiza ontologiczna świata gry pozwa la udzielić odpowiedzi na pytanie: co to jest gra (w tym również szeroko rozumiana gra sportowa) i jaki jest jej sposób istnienia. Twórcą ontologicznych podstaw gry sportowej jest J. Lipiec, który nawiązując do własnej koncepcji elementarnego faktu spor towego (opartej na ontologii społe czeństwa) wyróżnia trzy podstawowe ele menty strukturalne gry: podmiot (indywidualny lub zbiorowy), podłoże (materialne składniki rywalizacji sportowej), wartości (reguły). Podkreśla też istnienie quasi-rzeczywistości samej gry [4]. Do poglądów tych częściowo nawiązuje również analiza, której podstawą jest rozpa trywanie gry jako pewnej struktury by to

12 12 AWF WE WROCŁAWIU 2011, 32 H. Zdebska Gry performatywowe i kinetyczne wej oraz jako wytworu czynności ludzkich. Jest to analiza struktury gier osadzona wprawdzie w tradycji badań nad grami, jed nak jej walorem jest to, że skupia się na pewnych nieuwzględnionych dotąd zagadnieniach, prowadząc w konsekwencji do wyod ręb nienia dwóch dużych grup gier perfor matywowych i kinetycznych, dzięki czemu możliwe jest dostrzeżenie głębokich różnic dzielących różne typy gier [3]. Koncepcja ta odwołuje się do rozprawy K. Twar dowskiego O czynnościach i wytworach, przedstawiającej pary wyrazów, z których pierwszy oznacza czynność, a drugi wytwór tej czynności, np. chodzić chód, biegać bieg, skakać skok, myśleć myśl, mówić mowa [10]. Na zasadzie analogii Ko biela zestawia kolejną parę: grać gra [3]. W podjętej analizie opiera się on przede wszystkim na rozważaniach Ingardena, szcze gólnie jego rozróżnieniu na przed mioty realne i czysto intencjonalne, typo logii bytu realnego oraz rozważaniach dotyczących ontologii szachów [2] 2. Po dej mując próbę uogólnienia tej ontologii na różne typy gier, posługuje się metodą feno menologiczną i terminologią wypracowaną przez Ingardena. Wykorzystuje też teorię performatywów Austina [1], przenosząc ją na akty gry (przy zastoso waniu pewnych narzędzi filozofii analitycznej). Stawiając pytania o konstytutywne składniki gry, za punkt wyjścia przyjmuje wyrażenie ktoś gra w coś. Ten ktoś jest graczem, który gra, a więc wykonuje pewną czynność. Musi znać reguły gry, bo tylko one po zwa lają przedstawiać sobie świat gry, w której uczestniczy. Za pomocą pew nych aktów musi ingerować w ten świat, czyli po prostu grać. W tym celu musi opanować umie jętność posługiwania się przedmiotami sta nowiącymi rekwizyty gry. Elementami konstytuującymi świat gry są: 1. Gracze (zawodnicy), zdolni do rozumienia reguł gry, a także do konstytuowania czysto intencjonalnego, ale intersubiektywnego świata gry, mocą aktów intencyjnych świadomości kreują pewną dziedzinę, w której rozgrywa się gra. Akty te traktowane są jako akty kreowania lub konsty tuowania świata gry, a oprócz graczy dokonują ich także kibice i sędziowie 3. Gracze są zdolni aktywnie uczestniczyć w świecie gry, będąc nie tylko świadkami, ale i aktorami gry. Wykonują oni pewne czynności, będące aktami uczestnictwa w grze. Czynności te przejawiają się ingerencją w świat gry, sterowaniem wybranymi składnikami tego świata. 2. Reguły gry definiujące grę, określające schemat świata gry. Ich zna jomość jest niezbędna do kreacji świata gry. Reguły decydują o tym, które elementy realnego świata są składnikami gry. 3. Świat gry stanowi czysto intencjonalny, wewnętrznie zróżnicowany świat wytworzony przez graczy na pod stawie reguł i realnego substratu gry. 4. Realne podłoże (substrat) gry są to wszystkie realne przedmioty zwią za ne z grą 4. Tworzą one pewien system względnie izolowany, co daje się szczególnie zauważyć przy tendencji do izolacji niektórych aren sportowych. Świat gry, właściwa arena zmagań graczy uczestników gry jest przedmiotem czysto intencjonalnym, różnym od realnego substratu gry. O złożoności ontologicznej struktury gier decyduje zjawisko przeplatania się dziedzin bytowych świata czysto intencjonalnego i realnego. Jak pisze Kobiela, Postrzeganie gry jako gry jest możliwe dzięki temu, że w aktach konstytuujących świat gry zna jo mość reguł gry stanowi matrycę, wedle której przebiega percepcja i rozumienie gry. I tak, dla kibica biegnący mężczyzna jest np. lewo skrzydłowym przy piłce, a prze sunięcie drewnianej figurki jest np. biciem w przelocie, nato miast zupełnie inaczej jest dla podmiotu, który nie zna reguł gry lub nie jest nastawiony na

13 H. Zdebska Gry performatywowe i kinetyczne 2011, 32 AWF WE WROCŁAWIU 13 odbiór gry jako gry. Występuje tu więc pewna analogia po mię dzy nastawieniem estetycznym a nasta wie niem na uchwycenie gry jako gry [3, s. 22]. Kibicem jest wyłącznie taki obser wator gry, który nastawiony jest na uchwy cenie specyficznych jakości gry. Ze względu na rodzaj aktów uczest nictwa w świecie gry (przy uwzględnieniu wszystkich składowych świata gry z wyjątkiem samych graczy, tj. reguł i realnych substratów gier), dokonać można nastę pującego podziału gier: gry performatywowe ( niezręcz nościowe, np. szachy, brydż sportowy, warcaby stupolowe, go, gry typu RPG), w których ingerencja w świat gry polega wyłącznie na dokony waniu pewnych deklaracji (performatywów), będących zrytualizowanymi czynnościami, przy których wykorzystuje się pewne przedmioty, lub ściśle sformalizowanymi wypowiedziami 5. W grach tego typu niezbędne jest pewne medium służące do transportu informacji o ingerencji w świat gry. Rekwizyty występujące w grze są wtedy narzędziami komunikacji funkcje takie pełnią wszelkiego rodzaju plansze, karty, kości, piony itd. Są one fragmentami świata gry, zdefiniowanymi przez reguły. Poszczególnym performatywom modyfi kującym świat gry odpowiadają w tym świecie zdarzenia. Gra stanowi bowiem serię pewnych zdarzeń, co znajduje potwierdzenie w zapisie przebiegu gier tego typu (np. zapis partii szachów). Zdarzeniowy charakter przebiegu gry performatywowej bierze się stąd, że akt grania zawiera pewną porcję, kwant sensu. Jak podkreśla Kobiela, ( ) dyskretna ontologia ewen tystyczna gier performa tywowych wyznaczona jest zatem przez naturę aktów uczestnictwa w grze [3, s. 23] 6. Wysiłek gracza polega tutaj na ana lizie sytuacji, wyborze strategii gry oraz podjęciu decyzji o wykonaniu performatywu. Jakość wykonania tego aktu musi wprawdzie mieścić się w ramach obowiązujących reguł, ale nie ma żadnego znaczenia dla przebiegu gry (np. nie jest istotne, czy pion zajmie dany fragment po wierzchni pola szachownicy, czy też nieco inny). Akt ten może być za stą piony równoważnym aktem in nego rodzaju zamiast przesunięcia piona można na pi sać współrzędne ruchu albo je wy powiedzieć, samo zagranie jako część świata gry nie ulega zmia nie. Reguły gry w przypadku gier per formatywowych z jednej strony defi niują świat gry, a z drugiej określają, w jaki sposób powinny być doko nywane akty uczestnictwa w grze, a więc pewne składowe świata realnego (okreś lane jako reguły performacji, w odróżnieniu od ściśle rozumianych reguł gry np. w szachach przy kła dem drugiego rodzaju reguł jest na kaz dotknięta figura idzie ). Ontologia świata gry w grach performa tywo wych jest dowolnie ustalana przez reguły gry, przy czym obowiązuje jedno ograniczenie ma z koniecz ności charakter dyskretny; gry kinetyczne (nieperformatywowe, zręcznościowe ); jest to taki rodzaj gier, w których ingerencja w świat gry odbywa się przez wykonanie pew nych aktów, niebędących per forma tywami, ale pewnymi procesami rozgrywającym się w świecie fizykalnym, np. bieg, rzut dyskiem, podanie piłki. Ten typ gier reprezentują wszyst kie dyscypliny i konkurencje wcho dzące w skład szeroko rozumianej gry sportowej. Mogą tutaj wystę po wać pewne elementy performatywowe, co jednak nie zmienia ogólnego cha rakteru tych gier, ponieważ per for ma tywom od powiadają w świecie gry zdarzenia (będące początkami lub za kończeniami

14 14 AWF WE WROCŁAWIU 2011, 32 H. Zdebska Gry performatywowe i kinetyczne procesów); w grach kine tycznych zatem elementy perfor ma ty wowe zwykle oznaczają rozpo częcie lub przerwanie procesu gry np. dźwięk gwizdka sędziego. W tych grach, mających charakter ciągły, istotną rolę odgrywa związek przy czy nowo-skutkowy między aktami uczest nictwa w grze a zachowaniem rekwizytów (np. nadanie ruchu piłce). Sposób wykonania aktów uczestnictwa w grach nieperformatywowych jest niezwykle istotny, dlatego często występują w nich specyficzne efekty, świadczące o rozdźwięku między zamysłem a wyko naniem aktu gry. Przykładem tej sytuacji może być bilard: początkujący gracz może obmyślić skomplikowany karambol, jednak trajek toria bili po jego zagraniu zazwyczaj okazuje się drastycznie różna od zamysłu. Podobnie może być na boisku siatkarskim: precy zyjnie zaplanowana akcja ataku z udziałem kilku graczy może okazać się kompletnym fiaskiem z powodu ich nieudolności lub popełnionego błędu. Tego rodzaju dwoistość nie występuje w grach performatywowych, które dopuszczają wykonanie aktu interwencji w prze bieg gry. Dane zagranie (np. ruch w szachach) może być poprawne lub złe, ale sposób wykonania performatywu nie gra tu żadnej roli i nie jest ani przeszkodą, ani pomocą w realizacji zamysłu gracza. W przypadku gier kinetycznych medium pośredniczące między czysto intencjonalnym światem gry a jego realnym substratem ma charakter dosłowny, a nie symboliczny. Każdy akt uczestnictwa w grze jest oparty na fizy kal nym, kinetycznym aspekcie ruchu gracza [3]. Powyższe rozważania (w ujęciu syntetycznym) przedstawiono w tab. 1. Podobnie jak każdy przedmiot inten cjonalny, świat gry kreowany jest przez akty intencyjne umysłu. Sposób jego konsty tuowania może wyjaśnić fenomenologia genetyczna. Jeżeli właściwą domeną gry jest układ przedmiotów czysto intencjonalnych, kreowanych na podstawie kontaktu z grupą przedmiotów realnych, to przebadania wymaga funkcja biegnąca od realnych przedmiotów do czysto intencjonalnego świata gry. Dziedziną tej funkcji (D) są rekwizyty, przeciwdziedziną (D*) składniki świata gry. Nazywana jest ona funkcją G [3, s. 22]. Tab. 1. Gry performatywowe i kinetyczne [3, s. 25] Świat gry Akty uczestnictwa w grze Akty kreowania świata gry Reguły gry Realny substrat gry Funkcja G Gry performatywowe Seria zagrań w dyskretnej quasi-czasoprzestrzeni nie występuje chaotyczność Performatywy (akty grania) Oparte na informacji o treści kolejnych performatywów Dwoistość reguł dotycząca samego świata gry oraz właściwej formy performatywów Rekwizyty gry (plansze, piony, karty itp.) D = performatywy D* = zdarzenia w czysto intencjonalnej quasi-czasoprzestrzeni gry Gry kinetyczne Proces wyższego rzędu rozgrywający się na bazie realnej czasoprzestrzeni występuje chaotyczność Ruchy ciał graczy w realnej czasoprzestrzeni; interakcje oparte na związku przyczynowo-skutkowym Oparte na percepcji realnego substratu gry Prawa fizyki stanowią domyślną składową reguł Ciała graczy wraz z areną gry i ewentualnie innymi przedmiotami tworzą system względnie izolowany D = realne procesy D* = czysto intencjonalne procesy

15 H. Zdebska Gry performatywowe i kinetyczne 2011, 32 AWF WE WROCŁAWIU 15 ISTOTA ZESPOŁOWEJ GRY SPORTOWEJ Biorąc pod uwagę wcześniej podejmo wane analizy gry jako domeny ludzkiego dzia łania, a także jej usytuowanie w sze roko ro zumianej teorii gier, zespołowe gry sportowe można klasyfikować jako gry o charakterze mieszanym, ponieważ mają wiele cech przynależnych do różnych ty pów gier. Są grami o charakterze kinetycznym (nieperformatywowym). Z pewnością dają się sytuować w środowisku gry społecznej. Dotyczy to wszelkich form i warunków gry, niezależnie od realizowanego celu (szkolne wycho wa nie fizyczne, rekreacja ru chowa, sport wy czynowy). Boisko spor towe jest miejscem, w którym dochodzi do roz strzyg nięcia kon fliktu rywalizacyjnego. Walka toczy się wprawdzie o piłkę, ale w gruncie rzeczy cho dzi o wykazanie wyższości nad przeciw nikiem w określonym miejscu i cza sie. Uczest niczą w niej podmioty wielo oso bowe (zbiorowe), a ich działanie może mieć charakter stricte autoteliczny (po co gram po nic dla sa mej gry) lub hetero teliczny (realizujący wiele różnych celów: sportowych, zdro wot nych, hedonis tycz nych, społecznych, wychowaw czych itd.). Gra ma charakter powtarzalny, istnieje bowiem możliwość repetycji poszcze gólnych akcji (atak kontratak) lub całej gry (np. podczas spotkania rewanżowego). Przebieg gry jest ograniczany i regulowany w różny sposób: przez określenie jedynie czasu jej trwa nia (piłka nożna, piłka ręczna), przez określenie wyniku i czasu trwania gry (np. koszykówka), przez określenie wyniku (np. piłka siatkowa) [9]. Pierwszy z wymienionych wariantów dopuszcza rozstrzygnięcie remisowe (bez wyłaniania zwycięzcy), podczas gdy po zostałe wykluczają taką możliwość, narzu cając konieczność jednoznacznego rozstrzygnięcia rywalizacji (np. przez osiągnięcie określonej przewagi 2 pkt w wyzna czonym czasie lub wygranie wymaganej liczby setów w wymaganym stosunku, tj. z przewagą przynajmniej dwóch punktów). Zespołowe gry sportowe są też przy kładem gry rozumianej jako proces organiza cyjny, w którym sytuacja konfliktowa scha rakteryzowana jest systemem reguł formalnych, określających zachowanie się uczestników (graczy). Dążą oni do reali zacji różnych celów, stosując odmienne stra tegie. Skutkiem takiego działania jest konflikt, a jego rozwiązanie dla poszczególnych graczy (lub zespołów) może mieć charakter pozytywny lub negatywny. Miernikiem sukcesu w grze jest korzyść, jaką gracz uzyskuje w wyniku rozstrzygnięcia tego konfliktu. Jak w większości gier organiza cyjnych, i w tym przypadku dochodzi do stymulacji zewnętrznej: narzucony trener (coach) przydziela zadania poszczególnym graczom, określa ich pozycje i sposób organizacji gry. Gracze dobierani są w zależności od przyjętej koncepcji gry, dlatego może wystąpić zmiana składu grającego (w poszukiwaniu optymalnego zestawienia zespołu). Dążenie do osiągnięcia celów organizacji (klubu sportowego, zespołu, repre zentacji narodowej) narzuca pewne ograni czenia, ale i pozwala na pewien zakres swobody w podejmowanym działaniu. Do chodzi tu taj do sytuacyjnego optymali zo wania współpracy i konfliktu w osiąganiu celów orga nizacji i celów indywidualnych uczestni ków. Jak podkreśla Panfil, klasyfi ko wane gry sportowe (a więc gry realizo wa ne na poziomie sportu wyczynowego) są nie wąt pliwie grami organizacyjnymi realizo wa nymi sytuacyjnie, jednak mają one liczne właściwości, odróżniające je od innych ty pów gier organizacyjnych, ponieważ: gra często toczy się w warunkach silnego napięcia, skrajnego stresu, wymagana jest umiejętność szyb kiego podejmowania decyzji, sprawność działania graczy jest re zultatem ich dyspozycji motorycznych i wolicjonalnych,

16 16 AWF WE WROCŁAWIU 2011, 32 H. Zdebska Gry performatywowe i kinetyczne występuje duża zmienność sytuacji w krótkim przedziale czasu, co wy musza również zachowania intui cyjne [9]. Gry sportowe realizowane w wymiarze profesjonalnym wymagają ponoszenia zna cznych nakładów finansowych, dlatego w świecie sportu częs to można zauważyć wpro wadzanie re guł gry rynkowej. Najlepsze kluby sportowe coraz częściej stają się spółkami notowanymi na giełdzie. Ocena zaanga żowania zawodników w grę według kryteriów sprawnego dzia ła nia stanowi podstawę in dywidualnych gra tyfikacji, co istotnie wpły wa na poziom motywacji i niezawodność graczy. Z powodzeniem mogą również pełnić funkcję przypisywaną grom edukacyjnym, okreś lanym jako działanie, którego istotą jest przestrzeganie ustalonych reguł w dąże niu do osiągnięcia ściśle określonego celu, traktowane przez uczestników jako pewien rodzaj zabawy [8]. Przede wszyst kim jednak przyciągają uwagę jako widowiskowe dyscypliny sportowe. Posiadają one wiele cech wspólnych (m.in. ich podstawą jest celowe prze mieszczanie się zawodników oraz piłki w czasie i przestrzeni, rywalizacja podmiotów zbiorowych współdziałających w realizacji zamierzonego celu, rezultat gry ma wartość liczbową). Zespoły uczestniczące w grze mogą przewidywać działania przeciwnika i skutecznie im przeciwdziałać w sposób bezpośredni. Naglak definiuje zespołową grę sportową jako (...) działania dwóch zespołów sportowych zmierzające do niezgodnych celów i wykonywane według określonych reguł. Miarą zwycięstwa jest realizacja celu gry [7, s. 16]. Niezgodność celów podmiotów uczestniczących w grze prowadzi w konsekwencji do sprzeczności interesów, gdyż zysk jednej ze stron jest stratą dla drugiej strony. Jeśli zespół piłkarski wygrał w stosunku 3:0, to tym samym jego partner gry (konkurent) przegrał 0:3. Taki punkt widzenia pozwala postrzegać zachowania graczy na boisku w perspektywie ciągłej regulacji ich stosunków z partnerami, sędziami sportowy mi, a czasem nawet z publicznością (dotyczy to szczególnie tzw. gwiazd sportu). W świetle powyższych rozważań nasuwa się pytanie: co odróżnia zespołowe gry sportowe od in nych gier występujących w sporcie? Obecność piłki bądź innego rekwizytu (np. krążka) i rywalizacja podmiotów zbiorowych (zespołów) tak może brzmieć najprostsza, choć być może zbyt uproszczona odpo wiedź. Jej rozwi nię cie pozwala jednak wskazać wiele czynni ków decydujących o specyfice prowadzonej wal ki sportowej (takich jak m.in. prakseologiczne i morfo-funkcjonalne determinanty współza wod nic twa, istota podmiotowości zbio rowej czy przestrzeń wartości, w jakiej toczy się wal ka). Obecność piłki (krążka) warunek sine qua non jest tak oczywista, że używając analogii teatralnej jej obecność sprowadza się do roli niezbędnego rekwizytu gry (bez niej gra byłaby niemożliwa). Zdecydowanie nowatorskie podejście w tej kwestii prezentuje Lipiec, podejmując refleksję ontologiczną o piłce jako part nerze, medium i kryterium [6]. Piłka zawsze była przedmiotem niezbędnym do zabaw i gier, wzbudzając ciekawość i fascynację swoim kształtem oraz tkwiącymi w niej możliwościami. Wykonana na wzór kuli nawiązywała do geometrycznej perfekcji. Już bowiem starożytni matematycy upa try wali w kulistości stan najwyższej doskonałości, a Demokryt uważał, że nawet dusze składają się z krągłych atomów. Nowożytna astronomia potwierdziła, że ciała niebieskie również zbliżone są swoim kształtem do kuli, a fizyka mikrokosmosu dowiodła, że podobnie rzecz się ma z atomem i cząstkami elementarnymi. Idea krągłości (kulistości) obecna była w filozofii Platona i Husserla, a Kant wskazywał na prymat przestrzeni kulistej wśród form naoczności. Jak zauważa Lipiec, Równolegle, wcześniej i potem, na froncie doświadcze nia ćwiczebnego i hedonicznego, pojawiła się piłka,

17 H. Zdebska Gry performatywowe i kinetyczne 2011, 32 AWF WE WROCŁAWIU 17 przekształcona z danego tworu przy rody dzięki nadaniu jej nowej funkcji, lub też specjalnie zrobiona, wedle uświa do mio nego celu. ( ) W epokach ludyzmu naturalnego i stonowanego piłka okazała się przede wszystkim wielce użytecznym towa rzy szem gier i zabaw (zwłaszcza piłka wyposażona w siłę sprężystości i przyjemną w dotyku warstwę zewnętrzną). W czasach domina cji kultur piłkarskich różnego typu i reguł (ręcz nej, nożnej lub przyrządowej) wokół piłki rozgrywa się misterium sza leństwa i komediodramat egzystencji człowieka [6, s ]. Piłka stanowi podstawowy element w relacji z zawodnikiem (jeden zawodnik jedna piłka), przyjmując rolę quasi-podmiotu (żonglerka futbolowa, kozłowanie koszykarskie), a jej ruch wymusza ruch człowieka. Aby przejąć nad nią kontrolę, gracz musi ją dogonić, chwycić, zatrzymać. Umiejętność panowania nad nią wymaga wielu żmudnych ćwiczeń. Zespołowe gry sportowe są przykładem utraty monopolu na partnerstwo piłki wobec jednego podmiotu w sytuacji, kiedy pojawia się drugi człowiek. Sytuacje, w których realizacja celu gry jest efektem działania (od początku do końca) wyłącznie jednego zawodnika, są niezwykle rzadkie. Rozgrywanie akcji wymaga partnera (co najmniej jednego, ale najczęściej wielu). Wówczas piłka staje się pośrednikiem relacyjnym, jak pisze Lipiec, ( ) medium informacji wzajemnej, intencji każdego wobec drugiego, interakcji, splatającej uczestników związku z piłką w jeden zespolony, żywy, dynamiczny system [6, s. 231]. Jakość tych relacji uwarunkowana jest odpowiedzialnością podmiotów za wyćwiczenie i utrwalenie umiejętności skutecznej realizacji intencji w realnym świecie. Co to znaczy? Nie można skutecznie rozegrać kontrataku w siatkówce, jeśli zawodnik nie potrafi przyjąć zagrywki i podać piłki do wystawiającego, a ten z kolei do ata kującego. Podobnie jest w innych grach nie da się wyprowadzić szybkiego ataku w koszykówce lub w piłce ręcznej, jeśli partnerzy z zespołu nie są w stanie sprawnie, celnie i szybko wykonać podań, wybiegając na określone pozycje. Nie wystarczy pozytywna intencja (ja bardzo chcę wykonać dany element), liczy się wynik tej relacji (chcę i potrafię prawidłowo zareagować) przybliżający zespół graczy do realizacji celu gry (strzelenia bramki, zdobycia punktu, wygrania meczu itd.). To, co dzieje się z piłką w relacjach międzyludzkich, jest też podstawą do oceny skuteczności poszczególnych graczy (liczba błędów, liczba skutecznych zagrań) dokonywanej przez sztab szkoleniowy, co w konsekwencji zmierza do możliwie najlepszego zestawienia składu grającego. Piłka jest też kryterium oceny możliwości człowieka w operowaniu nią, weryfikuje wrodzony talent, dyspozycje moto rycz ne i włożoną pracę. Doświadczenie ćwiczebne pozwala udzielić odpowiedzi na pytanie, co gracz potrafi z tą piłką zrobić, ude rzyć mocno czy precyzyjnie, zagrać dalej czy bliżej, podawać w sposób prosty czy wy kazać się finezją, wprowadzając tym sa mym w błąd przeciwnika. W gruncie rzeczy jest to też sprawdzenie możliwości człowieka, jego cech psychofizycznych w operowaniu piłką, umiejętności weryfikowania wszelkich kalkulacji związanych z przebiegiem gry. Funkcję kryterium spełnia też piłka w obszarze aksjosfery, stając się źródłem wyzwalania wartości hedonicznych (przyjemnościowych), instrumentalnych, witalnych i egzystencjalnych. Relacje z piłką są więc pośrednią odpowiedzią na umiejętność i chęć otwarcia się podmiotu na cały zestaw wymienionych wartości w warunkach sportowej gry [6]. Reasumując, przedstawiona powyżej (z konieczności skrótowa) analiza ontologiczna zespołowej gry sportowej nawiązuje do tradycji badań nad grami, uwzględniając zarazem nowe, jak się wydaje interesujące, kwestie, wymagające jednak dalszych (po

18 18 AWF WE WROCŁAWIU 2011, 32 H. Zdebska Gry performatywowe i kinetyczne głę bionych) studiów. Budowanie szeroko rozumianej teorii gier zespołowych wy maga rzetelnej konfrontacji kategorialnej i podjęcia prób scalenia różnych wątków występujących w literaturze. Możliwe jest więc połączenie perspektywy fenomenologicznej z koncepcją historyczno-porównawczą i socjologiczno-psychologiczną jako przejaw dążenia do nowo czes nego uprawiania kultury fizycznej, nasta wio nej na samo dzielność w budowaniu inter dyscyplinarnych syntez, z wykorzystaniem danych, niesamo dzielnie zdobywanych. Ze społowa gra spor towa to szczególny feno men ze względu na mnogość heterogennych właściwości, a także kompilację wewnętrz nych związków (uwarunkowanych tym, co zdeterminowane i niezdeterminowane). Z tego powodu zrozumienie jej struktury i ogólnego sensu oraz zachowania uczest ników jest podstawowym warunkiem roz strzygnięć szczegółowych. Najpierw na le ży zrozumieć, czym jest gra w swej istocie, jakie pełni funkcje i niesie wartości, by później analizować detale poszczególnych konkretyzacji. PRZYPISY 1 Podjęte rozważania odnoszą się do najpo pularniejszych w Polsce zespołowych gier sportowych: siatkówki, piłki nożnej, piłki ręcznej, koszykówki. Jest to świadomy wybór, będący zarazem nawiązaniem do pewnej tradycji w teorii zespołowych gier sportowych, zaini cjowanej przez jej twórców (m.in. Z. Naglaka, J. Dziąsko, J. Czerwińskiego, R. Panfila). Zdecydowana większość przykładów zawartych w publikacjach tych autorów (m.in. opisujących grę, dzia łania za wodnika w trakcie gry, rozwiązania kon kret nych zadań treningowych) odnosi się właś nie do tych gier. Wynika to prawdopodobnie z faktu, iż opracowania te służą przede wszystkim kształ ceniu specjalistów (instruktorów, trenerów) na po trzeby tych gier. 2 Ingarden, na marginesie fundamentalnych rozważań ontologicznych, jako przykład dziedziny przedmiotowej o charakterze czysto intencjo nalnym podaje grę w szachy (a także inne gry tego typu, nie precyzując jednakże, co oznacza ten typ ). Pojęcie figur szachowych jest dwuznaczne jako realne przedmioty, np. drewniane rekwizyty, są one materialnym fundamentem gry, natomiast jako figury szachowe we właściwym sensie są bytami czysto intencjonalnymi. Roz wijając ten wątek, F. Kobiela przeprowadza roz różnienie na realny substrat gry i czysto inten cjo nalny świat gry. Wykorzystuje także Ingar de nowskie rozważania dotyczące nieciągłej struktury gry w szachy. 3 Idealny sędzia jest wkomponowany w reguły gry, sędzia niedoskonały natomiast staje się dodat kowym graczem, tzn. ingeruje w przebieg gry. 4 Konstytutywne składniki gry wyróżnione przez F. Kobielę przypominają warunki strukturalne elementarnego faktu sportowego, o których pi sał J. Lipiec, z tą jednak różnicą, że fakt sportowy istnieje realnie, jest niezależny od ustanowienia go takim przez poznającego obserwatora, podczas gdy świat gry jest bytem czysto intencjonalnym [4]. J. Lipiec stwierdza, że dla każdego rodzaju gier występuje moment egzystencjalnej czystej intencjonalności, lub inaczej zanurzenia w iluzję: ( ) wszelka gra wyłącza z rzeczywis tości na pewien czas jej uczestników ( ) przenosząc ich w quasi-rzeczywistość samej gry. Ten quasi-świat wyznaczają odpowiednie reguły i ( ) decyzje i czynności grających. Mamy więc do czynienia z sytuacją ontycznej ambiwalencji. Dana gra sama jest składnikiem realnego świata, bo w nim się rozgrywa, a główne role przypadają w udziale realnym osobnikom. Z drugiej strony jednak staje się ona procesem względnie izo lowanym od rzeczywistości poprzez poddanie się innym, specjalnym prawom [5, s. 162]. 5 W tych rozważaniach performatywy to nie tylko wypowiedzi, ale także określone gesty, ruchy itp. Nazwa tych gier nawiązuje do teorii performatywów J.L. Austina, z tym że w teorii Austina chodzi o pewne akty mowy, przez których wypowiedzenie nie konstatuje się czegoś, ale coś się czyni [1]. 6 Stwierdza też, iż w związku z tą ontologią przebieg gry może być w sposób wyczerpujący zapisany symbolicznie, symbole odpowiadają treści performatywów będących aktami uczestnictwa w grze (dla pełnego obrazu konieczne jest uzupełnienie zapisu informacją o czasie, w którym podjęte zostały wszystkie akty, czego np. w literaturze szachowej zwykle się nie robi, informując jedynie niekiedy, że dany gracz znaj

19 H. Zdebska Gry performatywowe i kinetyczne 2011, 32 AWF WE WROCŁAWIU 19 dował się w niedoczasie). W przypadku gier nieperformatywowych taki kompletny zapis symbo liczny jest niemożliwy, możliwe jest jedynie przedstawienie pewnego schematu gry. BIBLIOGRAFIA [1] Austin J.L., Performatywy i konstatacje. [W:] M. Hempoliński (red.), Brytyjska filozofia analityczna. PWN, Warszawa [2] Ingarden R., Spór o istnienie świata. PWN, Warszawa [3] Kobiela F., Ontologiczne podstawy gier. [W:] S. Żak, M. Spieszny (red.), Hu ma nistyczne aspekty oraz miejsce i znaczenie gier z pił ką w programach szkolnego wychowania fizycznego. MTNGS, Kraków [4] Li piec J., Kalokagatia. PWN, Warszawa Kra ków [5] Lipiec J., Filozofia olimpizmu. Sprint, War szawa [6] Lipiec J., Pożegnanie z Olim pią. Fall, Kraków [7] Naglak Z., Zespo ło wa gra sportowa. AWF, Wrocław [8] Okoń W., Słownik pedagogiczny. PWN, Warszawa [9] Panfil R., Prakseologia gier sportowych. Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 2006, 82. [10] Twardowski K., Wybrane pisma filozoficzne. PWN, Warszawa 1965.

20 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2011, 32, Ryszard Panfil akademia wychowania fizycznego we wrocławiu Synergizm działań bezwzględnie zależnych w zespole sportowym (na przykładzie gry w piłkę siatkową i piłkę nożną) ABSTRACT Synergy in absolutely dependent actions in the sport team (on example volleyball and football) The sport team is an entity which goes beyond its separate elements, i.e. players considered in mutual isolation. That is the reason why explanation of the sport team activities requires an integral approach which consists in treating the team of players as a dynamic system. In order to describe the system it is necessary to take into account social and factual influences and relations appearing in the team which condition the occurrence of various level of synergies when situations that happen during the game play are being solved. The methods of solving situations in the sport game are systems (sequences) of actions taken by the players and ordered with respect to the goals to achieve in the game. Therefore, the acting method of the player is to combine actions aimed at achieving the accepted goals in combinations, variants and layouts. The aim of the paper was to formulate the criteria of synergy in absolutely dependent actions in team sports and then, on the basis of them, to identify combinations and variants of double and triple actions at various levels of synergy used in volleyball and football. Key words: synergism, added value, game variants, levels of synergy WPROWADZENIE Zespół zadaniowy, w tym sportowy, to całość wykraczająca poza jej części, czyli gra czy rozpatrywanych we wzajemnej izolacji. Jest to fakt dający się stwierdzić empirycznie w toku badań prowadzonych nad organizacjami lub grupami społecznymi [1, 3, 4, 9]. Wynika z tego, że tłumaczenie działania zespołu sportowego wymaga podejścia integralnego, które najczęściej bywa charakteryzowane przez przeciwstawienie go klasycznej kartezjańskiej metodzie, zgodnie z którą badając działania poszczególnych graczy i różne ich ustawienie, możemy wnioskować o działaniu zespołu jako całości bez uwzględnienia możliwości wzajemnego oddziaływania graczy. Podejście integralne polega natomiast na traktowaniu zespołu graczy jako dynamicznego systemu [2, 6, 7, 9, 13, 14], do którego opisania konieczne jest uwzględnianie wpływów i re la cji społecznych oraz rzeczowych wystę pu ją cych w zespole, a warunkujących ujaw nia nie różnego poziomu synergii [5, 8, 11]. Jedną z podstawowych zasad tłuma czących działanie zespołów w grze jest zasada sprzężenia zwrotnego. Wydaje się, że sprzężenie zwrotne porządkuje współdziałanie graczy, gwarantując ich spójność i nadając zespołowi sportowemu odrębną jakość. Także inercja, będąca postacią czasowej bezwładności współdziałających podmiotów, wyznacza naturalne warunki tworzenia nowej jakości przez swobodne układanie się graczy w podmiot złożony, w tym przy padku w zespół sportowy. Pojęcie synergii wynikające z wystę powania zjawiska sprzężenia zwrotnego czy inercji niewątpliwie wiąże się z prawami

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia Załącznik nr 2 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia drugiego stopnia Profil

Bardziej szczegółowo

Program autorski zajęć pozalekcyjnych z piłki koszykowej

Program autorski zajęć pozalekcyjnych z piłki koszykowej Program autorski zajęć pozalekcyjnych z piłki koszykowej I. Autor programu mgr Anna Sobczak II. Zadania programu Program przeznaczony jest dla uczniów klas IV VI mających predyspozycje do uprawiania tej

Bardziej szczegółowo

NAUCZANIE GRY W PIŁKĘ NOŻNĄ W FORMIE ZABAW I GIER

NAUCZANIE GRY W PIŁKĘ NOŻNĄ W FORMIE ZABAW I GIER WŁADYSŁAW SZYNGIERA NAUCZANIE GRY W PIŁKĘ NOŻNĄ W FORMIE ZABAW I GIER KONFERENCJA SZKOLENIOWA AKADEMII PIŁKARSKIEJ GRASSROOTS KATOWICE, 23.11.2013 KATOWICE, 23.11.2013 Na samym początku trzeba sobie zadać

Bardziej szczegółowo

Kod przedmiotu: EWZLW990004/C. Nazwa przedmiotu: Specjalizacja instruktorska - Instruktor Sportu koszykówka (IS-1) 1. Polski 2.

Kod przedmiotu: EWZLW990004/C. Nazwa przedmiotu: Specjalizacja instruktorska - Instruktor Sportu koszykówka (IS-1) 1. Polski 2. Nazwa przedmiotu: Specjalizacja instruktorska - Instruktor Sportu koszykówka (IS-1) Kod przedmiotu: EWZLW990004/C WF Rok studiów II Semestr 3 1. Jednostka prowadząca: Katedra Zespołowych Gier Sportowych,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLNEGO KOŁA SPORTOWEGO ZESPOŁU SZKOLNO-PRZEDSZKOLNEGO W MESZNEJ

PROGRAM SZKOLNEGO KOŁA SPORTOWEGO ZESPOŁU SZKOLNO-PRZEDSZKOLNEGO W MESZNEJ PROGRAM SZKOLNEGO KOŁA SPORTOWEGO ZESPOŁU SZKOLNO-PRZEDSZKOLNEGO W MESZNEJ WSTĘP W dzisiejszych czasach postęp cywilizacyjny pociąga za sobą zmianę modelu życia. Żyjemy w ciągłym stresie, gorzej się odżywiamy,

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Sylabus do programu kształcenia obowiązującego od roku akademickiego 2014/15

Sylabus do programu kształcenia obowiązującego od roku akademickiego 2014/15 Sylabus do programu kształcenia obowiązującego od roku akademickiego 201/15 (1) Nazwa przedmiotu Wychowanie fizyczne (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Centrum Sportu i Rekreacji (3) Kod przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Specjalnościowe efekty kształcenia. dla kierunku. KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia Specjalność: edukacja artystyczna

Specjalnościowe efekty kształcenia. dla kierunku. KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia Specjalność: edukacja artystyczna Załącznik do Uchwały nr 46/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Specjalnościowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: WYCHOWANIE FIZYCZNE Physical Education Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy moduł humanistyczny i wf Rodzaj zajęć: Ćwiczenia Forma studiów: studia stacjonarne

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Program kształcenia studiów podyplomowych Przygotowanie pedagogiczne Gdynia 2014 r. Podstawa prawna realizacji studiów. Ustawa Prawo

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Coaching sportowy KOD S/I/st/29

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Coaching sportowy KOD S/I/st/29 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Coaching sportowy KOD S/I/st/29 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II rok/iv semestr 5. LICZBA PUNKTÓW

Bardziej szczegółowo

Specjalizacja instruktorska siatkówka

Specjalizacja instruktorska siatkówka Nazwa Wydziału Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu kształcenia Forma studiów Rok studiów Semestr 5 Efekty kształcenia dla modułu kształcenia Wydział Wychowanie Fizyczne Zakład Piłki Siatkowej

Bardziej szczegółowo

Nazwa przedmiotu: Teoria i metodyka piłki ręcznej

Nazwa przedmiotu: Teoria i metodyka piłki ręcznej Nazwa przedmiotu: Teoria i metodyka piłki ręcznej Blok przedmiotów: obligatoryjny Kierunek studiów: Wychowanie fizyczne Rok studiów: I Semestr: 1 Rodzaj studiów: stacjonarne, niestacjonarne (wieczorowe),

Bardziej szczegółowo

Nazwa przedmiotu: INSTRUKTOR SPORTU - PIŁKA SIATKOWA. Kod przedmiotu:

Nazwa przedmiotu: INSTRUKTOR SPORTU - PIŁKA SIATKOWA. Kod przedmiotu: Nazwa przedmiotu: INSTRUKTOR SPORTU - PIŁKA SIATKOWA Kod przedmiotu: WF Rok III Semestr 6 Studia niestacjonarne 1. Jednostka prowadząca: Katedra Zespołowych Gier Sportowych, Zespół Koszykówki i Piłki Siatkowej.

Bardziej szczegółowo

Język wykładowy j. polski, j. rosyjski, j. angielski

Język wykładowy j. polski, j. rosyjski, j. angielski Nazwa przedmiotu: Kod przedmiotu INSTRUKTOR REKREACJI - PIŁKA SIATKOWA Blok przedmiotów: praktyczny, kierunkowy Kierunek: TiR Rok, semestr rok III, sem. V i VI Rodzaj studiów: stacjonarne Prowadzący -

Bardziej szczegółowo

TAKTYKA NA ETAPIE NAUCZANIA PODSTAWOWEGO (10-12 lat) KURS TRENERA I KLASY/UEFA A WYRÓWNAWCZY OPRACOWAŁ - PIOTR SOWISZ (19-22.04.

TAKTYKA NA ETAPIE NAUCZANIA PODSTAWOWEGO (10-12 lat) KURS TRENERA I KLASY/UEFA A WYRÓWNAWCZY OPRACOWAŁ - PIOTR SOWISZ (19-22.04. TAKTYKA NA ETAPIE NAUCZANIA PODSTAWOWEGO (10-12 lat) KURS TRENERA I KLASY/UEFA A WYRÓWNAWCZY OPRACOWAŁ - PIOTR SOWISZ (19-22.04.2010) CELEM PODSTAWOWYM ETAPU NAUCZANIA TAKTYKI POWINNO BYĆ OPANOWANIE PODSTAWOWYCH

Bardziej szczegółowo

PROGRAM praktyki zawodowej (instruktorskiej) z zakresu piłki nożnej zał. 4

PROGRAM praktyki zawodowej (instruktorskiej) z zakresu piłki nożnej zał. 4 PROGRAM praktyki zawodowej (instruktorskiej) z zakresu piłki nożnej zał. 4 1. Wymagania wstępne: Uzyskanie zaliczenia przedmiotów objętych planem kolejnych czterech semestrów studiów stacjonarnych ze szczególnym

Bardziej szczegółowo

Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013. Forma studiów: Stacjonarne Kod kierunku: 16.

Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013. Forma studiów: Stacjonarne Kod kierunku: 16. Państwowa Wyższa Szko la Zawodowa w Nowym Sa czu Karta przedmiotu Instytut Kultury Fizycznej obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/201 Kierunek studiów: Wychowanie fizyczne

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów PEDAGOGIKA / Edukacja wczesnoszkolna z wychowaniem przedszkolnym NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Teoria treningu. Projektowanie. systemów treningowych. jako ciąg zadań optymalizacyjnych. Jan Kosendiak. Istota projektowania. systemów treningowych

Teoria treningu. Projektowanie. systemów treningowych. jako ciąg zadań optymalizacyjnych. Jan Kosendiak. Istota projektowania. systemów treningowych Teoria treningu 77 Projektowanie procesu treningowego jest jednym z podstawowych zadań trenera, a umiejętność ta należy do podstawowych wyznaczników jego wykształcenia. Projektowanie systemów treningowych

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE

PODSTAWA PROGRAMOWA PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE PODSTAWA PROGRAMOWA PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE IV etap edukacyjny przedmiot uzupełniający Cele kształcenia wymagania ogólne Nabycie umiejętności przeprowadzenia kompletnej realizacji przedsięwzięcia:

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Katedra Morfologicznych i Czynnościowych Podstaw Kultury Fizycznej Kierunek: Wychowanie Fizyczne SYLABUS Nazwa przedmiotu

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Specjalizacja instruktorska z piłki siatkowej KOD WF/I/st/41a

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Specjalizacja instruktorska z piłki siatkowej KOD WF/I/st/41a KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Specjalizacja instruktorska z piłki siatkowej KOD WF/I/st/41a 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW:

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r.

Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r. Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r. w sprawie: utworzenia na Wydziale Filologicznym UJ stacjonarnych i niestacjonarnych studiów drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Sposób dokumentacji efektów kształcenia

Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Sposób dokumentacji efektów kształcenia Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Lp. K_W01 K_W02 K_W06 K_W08 K_W09 Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych zna terminologię używaną w pedagogice a w szczególności w oraz jej zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Nazwa przedmiotu: Teoria i metodyka piłki ręcznej

Nazwa przedmiotu: Teoria i metodyka piłki ręcznej Nazwa przedmiotu: Teoria i metodyka piłki ręcznej Blok przedmiotów: obligatoryjny Kierunek studiów: Wychowanie fizyczne Rok studiów: I Semestr: 1 Rodzaj studiów: stacjonarne, niestacjonarne (wieczorowe),

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Krótki opis projektu

Krótki opis projektu Krótki opis projektu Idea projektu Piłka Nożna Uliczna dla Rozwoju i Tolerancji to nowa propozycja gry i zabawy dla dzieci i młodzieży oparta na zasadach gry w piłkę nożną. Wzbogacona została o dodatkowe

Bardziej szczegółowo

PLPILA02-IEEKO-L-1o1-2012S PLPILA02-IEEKO-L-2o1-2012S. Wychowanie fizyczne

PLPILA02-IEEKO-L-1o1-2012S PLPILA02-IEEKO-L-2o1-2012S. Wychowanie fizyczne Kod przedmiotu: INFORMACJE O PRZEDMIOCIE A. Podstawowe dane PLPILA02-IEEKO-L-1o1-2012S PLPILA02-IEEKO-L-2o1-2012S Pozycja planu: A1 1 Nazwa przedmiotu Wychowanie fizyczne 2 Rodzaj przedmiotu Ogólny/Obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA

EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA rok szkolny 2013/2014 Program nauczania dla szkoły gimnazjalnej autorstwa Mieczysława Borowieckiego - Wydawnictwo Szkolne PWN Nauczyciel prowadzący przedmiot mgr Marcin Kuc

Bardziej szczegółowo

INSTRUKTOR SPORTU - PIŁKA

INSTRUKTOR SPORTU - PIŁKA Nazwa przedmiotu: Kod przedmiotu: INSTRUKTOR SPORTU - PIŁKA SIATKOWA WF Rok III Semestr 5 Studia niestacjonarne 1. Jednostka prowadząca: Katedra Zespołowych Gier Sportowych, Zespół Koszykówki i Piłki Siatkowej.

Bardziej szczegółowo

Opakowania na materiały niebezpieczne

Opakowania na materiały niebezpieczne Założyciel firmy Georg Utz 1916 1988 Opakowania na materiały 208 GGVS Opakowania na materiały 209 Opakowania na materiały Cer ty fi ko wa ne po jem ni ki Utz jest pro du cen tem sze ro kiej ga my opa ko

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Michał Bronikowski Zakład Dydaktyki Aktywności Fizycznej AWF Poznań

Prof. dr hab. Michał Bronikowski Zakład Dydaktyki Aktywności Fizycznej AWF Poznań Konferencja ZdrowyUczen.org Nowoczesne formy ruchu pytanie o przyszłość i nowe trendy w wychowaniu fizycznym Prof. dr hab. Michał Bronikowski Zakład Dydaktyki Aktywności Fizycznej AWF Poznań Ścieżka wychowania

Bardziej szczegółowo

Zakładane efekty po zakończeniu kursu w zakresie:

Zakładane efekty po zakończeniu kursu w zakresie: Nazwa przedmiotu: Kod przedmiotu Liczba punktów ECTS TEORIA I METODYKA PIŁKI SIATKOWEJ Blok przedmiotów: praktyczny Kierunek: Wychowanie Fizyczne Rok, semestr rok II, sem. IV Rodzaj studiów: niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie gier 3vs3, jako środka nauczającego gry w etapie wstępnym (7-12 lat) Krystian Rubajczyk k.rubajczyk@olympicwroclaw.pl

Zastosowanie gier 3vs3, jako środka nauczającego gry w etapie wstępnym (7-12 lat) Krystian Rubajczyk k.rubajczyk@olympicwroclaw.pl Dariusz Sztylka d.sztylka@olympicwroclaw.pl Zastosowanie gier 3vs3, jako środka nauczającego gry w etapie wstępnym (7-12 lat) Krystian Rubajczyk k.rubajczyk@olympicwroclaw.pl OLYMPIC WROCŁAW PIŁKARSKA

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/i semestr 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6.

Bardziej szczegółowo

Nazwa Wydziału. Nazwa jednostki prowadzącej moduł. Nazwa modułu kształcenia. Kod modułu. Język kształcenia

Nazwa Wydziału. Nazwa jednostki prowadzącej moduł. Nazwa modułu kształcenia. Kod modułu. Język kształcenia Nazwa Wydziału Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu kształcenia Wydział Zarządzania Sportem i Turystyką Katedra Rekreacji, Katedra Turystyki Moduł Form Aktywności Ruchowej Kod modułu Język kształcenia

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

Teambuilding budowanie zespołu

Teambuilding budowanie zespołu Teambuilding budowanie zespołu Opis szkolenia: Praca zespołowa jest to jedna z najbardziej cenionych i potrzebnych umiejętności pracowników w większości firm. Zgrany i zaangażowany zespół nie może pracować

Bardziej szczegółowo

Jak napisać program? KOROK PO KROKU. 5 lutego 2013

Jak napisać program? KOROK PO KROKU. 5 lutego 2013 Jak napisać program? KOROK PO KROKU WSTĘP Koncepcja teoretyczna programu, Adresat programu, Zadania szkoły i nauczycieli, Warunki i sposób realizacji programu. KROK PIERWSZY KONSTRUOWANIE CELÓW CELE KSZTAŁCENIA

Bardziej szczegółowo

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc.

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc. Lp. Przedmiot Załącznik Nr 1 do Uchwały nr XX Rady Wydziału Nauk Technicznych z dnia 29 maja 2013 roku Program i plan kształcenia dla studiów doktoranckich - stacjonarnych w dyscyplinie inżynieria rolnicza.

Bardziej szczegółowo

Kod przedmiotu: ENDUS000027/C. Nazwa przedmiotu: Specjalizacja instruktorska - Instruktor Sportu koszykówka (IS-1)

Kod przedmiotu: ENDUS000027/C. Nazwa przedmiotu: Specjalizacja instruktorska - Instruktor Sportu koszykówka (IS-1) Nazwa przedmiotu: Specjalizacja instruktorska - Instruktor Sportu koszykówka (IS-1) Kod przedmiotu: ENDUS000027/C Wydział Nauk o Sporcie, studia stacjonarne II stopnia Rok studiów I Semestr 2 1. Jednostka

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

1. Polski 2. Formuła nauczania z podziałem na godziny: 5 ćwiczeń x 6 godzin, 6 ćwiczeń x 5 godzin.

1. Polski 2. Formuła nauczania z podziałem na godziny: 5 ćwiczeń x 6 godzin, 6 ćwiczeń x 5 godzin. Nazwa przedmiotu: Specjalizacja instruktorska - Instruktor Sportu koszykówka (IS-1) Kod przedmiotu: EWZLW990030/F Wydział Wychowania Fizycznego, studia niestacjonarne (zaoczne) I stopnia Rok studiów III

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/ii semestr 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3

Bardziej szczegółowo

Wynik końcowy w grze zespołowej jest konsekwencją w różnym stopniu samodzielnych działań graczy i kolektywnego rozwiązywania sytuacji gry.

Wynik końcowy w grze zespołowej jest konsekwencją w różnym stopniu samodzielnych działań graczy i kolektywnego rozwiązywania sytuacji gry. 54 Wciąż trwa proces doskonalenia metod oceny sprawności uczestników gier sportowych. Wzrost wiarygodności nowych metod oceny skuteczności w grze w piłkę nożną ma zapewnić oparcie ich na gruncie prakseologii.

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r.

Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r. Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PEDAGOGIKA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ I TYFLOPEDAGOGIKA WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów. Administracja I stopnia NIESTACJONARNE. Rok i semestr studiów I rok ; Semestr 1 i 2

SYLABUS. Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów. Administracja I stopnia NIESTACJONARNE. Rok i semestr studiów I rok ; Semestr 1 i 2 SYLABUS Nazwa przedmiotu Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Kod przedmiotu WYCHOWANIE FIZYCZNE CENTRUM SPORTU I REKREACJI WF Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Administracja I

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 10. WYMAGANIA WSTĘPNE: WIEDZA OGÓLNA NA POZIOMIE DRUGIEGO ROKU STUDIÓW; UMIEJĘTNOŚĆ SELEKCJI INFORMACJI

KARTA PRZEDMIOTU 10. WYMAGANIA WSTĘPNE: WIEDZA OGÓLNA NA POZIOMIE DRUGIEGO ROKU STUDIÓW; UMIEJĘTNOŚĆ SELEKCJI INFORMACJI KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA ADMINISTRACYJNEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA SP. ADMINISTRACJA PUBLICZNA 3. POZIOM STUDIÓW: STUDIA I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4. LICZBA PUNKTÓW

Bardziej szczegółowo

Bezpieczne uczestnictwo w aktywności fizycznej o charakterze rekreacyjnym i sportowym ze

Bezpieczne uczestnictwo w aktywności fizycznej o charakterze rekreacyjnym i sportowym ze II ETAP EDUKACYJNY KLASY IV - VI Wychowanie fizyczne Cele kształcenia - wymagania ogólne Bezpieczne uczestnictwo w aktywności fizycznej o charakterze rekreacyjnym i sportowym ze zrozumieniem jej znaczenia

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych. 2. Profil kształcenia: ogólnoakademicki.

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Praktyka specjalizacyjna specjalność sportowa. KOD WF/I/st/ 2. KIERUNEK: Wychowanie Fizyczne

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Praktyka specjalizacyjna specjalność sportowa. KOD WF/I/st/ 2. KIERUNEK: Wychowanie Fizyczne KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Praktyka specjalizacyjna specjalność sportowa KOD WF/I/st/ 2. KIERUNEK: Wychowanie Fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW:

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE Priorytetem naszej działalności jest zapewnienie naszym wychowankom wszechstronnego rozwoju, bezpieczeństwa, akceptacji, i poszanowania ich praw. Poprzez

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe Asystent Rodziny

Studia Podyplomowe Asystent Rodziny Studia Podyplomowe Asystent Rodziny I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program studiów V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne Czas trwania: 2 semestry

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU TRENERSKIEGO Z KOSZYKÓWKI LICENCJA C. Część ogólna kursu trenerskiego z koszykówki licencja C

PROGRAM KURSU TRENERSKIEGO Z KOSZYKÓWKI LICENCJA C. Część ogólna kursu trenerskiego z koszykówki licencja C PROGRAM KURSU TRENERSKIEGO Z KOSZYKÓWKI LICENCJA C Część ogólna kursu trenerskiego z koszykówki licencja C Lp Przedmiot e-learning Przedmioty podstawowe: 1. Anatomia 4 4 2. Biochemia 4 4 3. Biomechanika

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU NA STOPIEŃ INSTRUKTORA TAEKWON-DO PUT ZWIĄZKU SPORTOWEGO POLSKIEJ UNII TAEKWON-DO

PROGRAM KURSU NA STOPIEŃ INSTRUKTORA TAEKWON-DO PUT ZWIĄZKU SPORTOWEGO POLSKIEJ UNII TAEKWON-DO TERMIN: PROGRAM KURSU NA STOPIEŃ INSTRUKTORA TAEKWON-DO PUT ZWIĄZKU SPORTOWEGO POLSKIEJ UNII TAEKWON-DO zjazd 22-23 luty 204 Praktyka instruktorska 24 luty-4 kwiecień 2 zjazd- 5-6 kwiecień 204 WYMAGANIA:.

Bardziej szczegółowo

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40%

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 1. Nazwa kierunku: Zarządzanie oświatą i organizacjami pozarządowymi (studia I stopnia) 2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 3. Dziedziny nauki i dyscypliny, do których

Bardziej szczegółowo

Wzorzec struktury gry reprezentacji Polski mistrza Europy w siatkówce kobiet

Wzorzec struktury gry reprezentacji Polski mistrza Europy w siatkówce kobiet 42 Joanna Piotrowska Wzorzec struktury gry reprezentacji Polski mistrza Europy w siatkówce kobiet Sukces nie jest dowodem, a jeszcze mniej uzasadnieniem. Gilbert Cesborn Każda wielka impreza rangi międzynarodowej

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie oświatą i organizacjami pozarządowymi

Zarządzanie oświatą i organizacjami pozarządowymi PROGRAM STUDIÓW WYŻSZYCH ROZPOCZYNAJĄCYCH SIĘ W ROKU AKADEMICKIM 2014/2015 data zatwierdzenia przez Radę Wydziału kod programu studiów pieczęć i podpis dziekana Wydział Humanistyczny Studia wyższe na kierunku

Bardziej szczegółowo

Program dydaktyczny dla międzyoddziałowej grupy sportowej o profilu piłka nożna.

Program dydaktyczny dla międzyoddziałowej grupy sportowej o profilu piłka nożna. Program dydaktyczny dla międzyoddziałowej grupy sportowej o profilu piłka nożna. Szczegółowe treści kształcenia: Budżet godzin: Piłka nożna Technika 30 Taktyka 15 Zdolności motoryczne 10 (koordynacyjne)

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Teoria i metodyka piłki siatkowej KOD WF/I/st/21

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Teoria i metodyka piłki siatkowej KOD WF/I/st/21 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Teoria i metodyka piłki siatkowej KOD WF/I/st/21 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II rok/iii

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Instrumentalistyka Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia

Bardziej szczegółowo

15 uczestników szkoleń, podzielonych na 3 grupy po 5 osób

15 uczestników szkoleń, podzielonych na 3 grupy po 5 osób Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia pn: Realizacja szkoleń w ramach projektu Boisko sportowe dla Domu Dziecka w Nowej Grobli szansą na lepsze jutro jego wychowanków 1. Szkolenie: Instruktor Rekreacji

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Specjalizacja instruktorska z piłki nożnej KOD WF/I/st/41a

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Specjalizacja instruktorska z piłki nożnej KOD WF/I/st/41a KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Specjalizacja instruktorska z piłki nożnej KOD WF/I/st/41a 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW:

Bardziej szczegółowo

Zakładane efekty po zakończeniu kursu.

Zakładane efekty po zakończeniu kursu. Nazwa przedmiotu: Kod przedmiotu Liczba punktów ECTS INSTRUKTOR SPORTU- PIŁKA SIATKOWA Blok przedmiotów: praktyczny, kierunkowy Kierunek: Wychowanie Fizyczne Rok, semestr rok II, sem. 4 Rodzaj studiów:

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Fizyki

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Fizyki Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Fizyki dla doktorantów rozpoczynających studia w roku akad. 2014/2015 1. Studia doktoranckie na Wydziale Fizyki prowadzone są w formie indywidualnych

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć z piłki koszykowej

Scenariusz zajęć z piłki koszykowej Marek Januszonek nauczyciel wychowania fizycznego II Liceum Ogólnokształcące Scenariusz zajęć z piłki koszykowej zajęcia pozalekcyjne przygotowujące młodzież do Miejskiej Spartakiady Młodzieży Temat :

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny.

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny. EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU TABELA ODNIESIEŃ Studia stacjonarne II stopnia Profil ogólnoakademicki i praktyczny Obszar sztuki Dziedzina - sztuki plastyczne Dyscyplina -

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ROZGRYWEK TURNIEJÓW ORLIKÓW I ŻAKÓW OPOLSKIEGO ZWIĄZKU PIŁKI NOŻNEJ W SEZONIE 2013/2014

REGULAMIN ROZGRYWEK TURNIEJÓW ORLIKÓW I ŻAKÓW OPOLSKIEGO ZWIĄZKU PIŁKI NOŻNEJ W SEZONIE 2013/2014 REGULAMIN ROZGRYWEK TURNIEJÓW ORLIKÓW I ŻAKÓW OPOLSKIEGO ZWIĄZKU PIŁKI NOŻNEJ W SEZONIE 2013/2014 1. W zawodach uczestniczą chłopcy i dziewczęta urodzeni: a) ŻAKI 2005 i młodsi, b) ORLIKI - 2003 i młodsi

Bardziej szczegółowo

I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO?

I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO? I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO? Projekt edukacyjny jest to metoda nauczania, która kształtuje wiele umiejętności oraz integruje wiedzę z różnych przedmiotów. Istotą projektu jest samodzielna praca

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Piłka siatkowa KOD S/I/st/32

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Piłka siatkowa KOD S/I/st/32 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Piłka siatkowa KOD S/I/st/32 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/ii semestr 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS:

Bardziej szczegółowo

ma uporządkowaną wiedzę o istocie i zakresie bezpieczeństwa społecznego

ma uporządkowaną wiedzę o istocie i zakresie bezpieczeństwa społecznego Efekty kształcenia dla kierunku Bezpieczeństwo wewnętrzne Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych Profil kształcenia: praktyczny

Bardziej szczegółowo

Edukacja zintegrowana a edukacja fizyczna ucznia. dr Marek LEWANDOWSKI

Edukacja zintegrowana a edukacja fizyczna ucznia. dr Marek LEWANDOWSKI Edukacja zintegrowana a edukacja fizyczna ucznia dr Marek LEWANDOWSKI Cywilizacja PRZESTRZEŃ EDUKACYJNA Wzorce kulturowe UCZEŃ RODZICE p Biosfera SZKOŁA NAUCZYCIEL dr Marek Lewandowski Polityka oświatowa

Bardziej szczegółowo

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Podstawy firmą Marketingowe aspekty jakością Podstawy prawa gospodarczego w SZJ Zarządzanie Jakością (TQM) Zarządzanie logistyczne w SZJ Wymagania norm ISO serii 9000 Dokumentacja w SZJ Metody i Techniki

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE Beata Biedrzycka Przedmiotowe zasady oceniania z przedmiotu został opracowany zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z 30.IV.2007

Bardziej szczegółowo

Nazwa przedmiotu: Specjalizacja instruktorska Instruktor Sportu koszykówka (IS-1) Kod przedmiotu: EWDLW990005/C

Nazwa przedmiotu: Specjalizacja instruktorska Instruktor Sportu koszykówka (IS-1) Kod przedmiotu: EWDLW990005/C Nazwa przedmiotu: Specjalizacja instruktorska Instruktor Sportu koszykówka (IS-1) Kod przedmiotu: EWDLW990005/C Wydział Wychowania Fizycznego, studia stacjonarne I stopnia Rok studiów III Semestr 5 1.

Bardziej szczegółowo

AUTORSKI PROGRAM ZAJĘĆ POZALEKCYJNYCH Z PIŁKI NOŻNEJ DLA LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO WSTĘP

AUTORSKI PROGRAM ZAJĘĆ POZALEKCYJNYCH Z PIŁKI NOŻNEJ DLA LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO WSTĘP AUTORSKI PROGRAM ZAJĘĆ POZALEKCYJNYCH Z PIŁKI NOŻNEJ DLA LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO Autor mgr Lech Nowak WSTĘP Autorski program zajęć pozalekcyjnych z piłki nożnej został opracowany jako dopełnienie programu

Bardziej szczegółowo

KLUB AKS MIKOŁÓW SZKOLENIE DZIECI I MŁODZIEŻY AJAXOWE PORADY...

KLUB AKS MIKOŁÓW SZKOLENIE DZIECI I MŁODZIEŻY AJAXOWE PORADY... KLUB AKS MIKOŁÓW SZKOLENIE DZIECI I MŁODZIEŻY AJAXOWE PORADY... NA PODSTAWIE: AFC AJAX AMSTERDAM Przewodnik Trenera oraz materiały w ramach Szkółki Piłkarskiej NIVEA Ajaxowe porady strona 1 Gra 4 v 4 Ustawienie

Bardziej szczegółowo

Treść. Ma uporządkowaną wiedzę dotyczącą rozwoju człowieka w cyklu życia, zarówno w aspekcie biologicznym, jak i psychologicznym oraz społecznym,

Treść. Ma uporządkowaną wiedzę dotyczącą rozwoju człowieka w cyklu życia, zarówno w aspekcie biologicznym, jak i psychologicznym oraz społecznym, Efekty kształcenia dla specjalności Edukacja Przedszkolna i Wczesnoszkolna Po ukończeniu studiów I stopnia kierunku Pedagogika specjalności Edukacja Przedszkolna i Wczesnoszkolna absolwent: Symbol efektu

Bardziej szczegółowo

Adrian Siemieniec AWF Katowice

Adrian Siemieniec AWF Katowice ,,Potrzeby psychiczne dziecka Na podstawie treningu piłkarskiego Adrian Siemieniec AWF Katowice Co to takiego,,potrzeba? Ogólny Podział,,Potrzeby człowieka dzielimy na : A) materialne B) biologiczne C)

Bardziej szczegółowo

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o Założenia ogólne 1. Nazwa kierunku studiów: Administracja 2. Nazwy specjalności kształcenia tworzonych w ramach kierunku: administracja publiczna i administracja

Bardziej szczegółowo