PULS UCZELNI. Higher School s Pulse. Kwartalnik, Lipiec-Wrzesień 2014, Vol.8, No 3. Studia magisterskie - START 1 października 2014

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PULS UCZELNI. Higher School s Pulse. Kwartalnik, Lipiec-Wrzesień 2014, Vol.8, No 3. Studia magisterskie - START 1 października 2014"

Transkrypt

1 Kwartalnik, Lipiec-Wrzesień 2014, Vol.8, No 3 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu PULS UCZELNI Public Higher Medical Professional School in Opole ISSN Higher School s Pulse Studia magisterskie - START 1 października 2014 W numerze, m.in.: Zasady walidacji kwestionariuszy na przykładzie kwestionariusza Caregiver Quality of Life-Cancer Prevalence of bronchial asthma and respiratory symptoms in a group of students from Grodno EURIPA - past, present and future Wykład Inauguracyjny z okazji rozpoczęcia roku akademickiego 2014/2015 PULS UCZELNI jest indeksowany w: Index Copernicus ICV 2013: 6.30, Ulrich stm International Periodicals Directory, CEJSH oraz EBSCO Publishing

2 Drodzy Studenci, Szanowni Wykładowcy i Pracownicy, Przyjaciele i Sympatycy Państwowej Medycznej Wyższej Szkoły Zawodowej w Opolu! To wielka przyjemność powitać wszystkich w tak uroczystym dniu w murach naszej Uczelni jedynej medycznej uczelni wyższej w regionie i jedynej medycznej wyższej szkoły zawodowej w Polsce. Po raz dwunasty rozpoczynamy rok akademicki, ale otwieramy go ze szczególną satysfakcją w atmosferze ogromnego sukcesu Uczelni uruchomienia studiów II stopnia na kierunku fizjoterapia. Po raz pierwszy w krótkiej historii PMWSZ w Opolu, już za dwa lata, nasi studenci otrzymają dyplom ukończenia studiów z tytułem magistra fizjoterapii. Kochani studenci wysoki poziom kształcenia, fenomenalna kadra dydaktyczna, profesjonalna baza materialna, dobry zawód i pewna praca - oto nasza oferta, korzystajcie z niej każdego dnia! Życzę Wam nadzwyczajnego studiowania, spektakularnych osiągnięć, pogłębiania wiedzy, rozwijania pasji i zainteresowań, nowych przyjaźni i dużo rewelacyjnej zabawy. Jesteście we wspaniałej Uczelni i we wspaniałym mieście. Wykorzystajmy razem wszystkie szanse do dydaktycznego i naukowego rozwoju naszej Uczelni. Wszystkim życzę pomyślności, powodzenia w realizacji nowych projektów i zadowolenia z akademickiej codzienności, aby rok akademicki 2014/2015 był pełen sukcesów i kreatywnych pomysłów.

3 dr hab. n. med. Donata Kurpas Redaktor Naczelny dr n. med. Andrzej Szpakow Z-ca Redaktora Naczelnego mgr Bożena Ratajczak-Olszewska Z-ca Redaktora Naczelnego Szanowni Państwo, Pracownicy, Absolwenci i Studenci Szkół Wyższych Aktualny zeszyt inauguruje rok akademicki 2014/2015. Dla Państwowej Medycznej Wyższej Szkoły w Opolu to również inauguracja studiów drugiego stopnia na kierunku Fizjoterapia. Nowy rok akademicki rozpoczynamy także znaczącym osiągnięciem wydawniczym - zaistnieniem Pulsu Uczelni w jednej z najobszerniejszych na świecie baz pełnych tekstów naukowych EBSCO. Dziękujemy za ten sukces Państwu naszym Autorom i Czytelnikom, Recenzentom, Członkom Rady Naukowej, Redaktorom i Zespołowi Redakcyjnemu! W ramach niniejszego zeszytu zapraszamy do zapoznania się z wynikami standaryzowanego badania epidemiologicznego określającego występowanie astmy oskrzelowej i objawów ze strony układu oddechowego u studentów z Grodna, jak również z analizą zachowań żywieniowych dzieci klas III - V szkoły podstawowej. Kolejny artykuł to opis przypadku zastosowania masażu tensegracyjnego w przypadku dolegliwości bólowych występujących po upadku. Zeszyt zamykają dwa artykuły poglądowe: na temat powstania i rozwoju europejskiego stowarzyszenia EURIPA, które objęło patronatem I Międzynarodową Konferencję Pulsu Uczelni, oraz zasad walidacji kwestionariuszy na przykładzie kwestionariusza Caregiver Quality of Life-Cancer. Gorąco zapraszamy Państwa do przesyłania wyników projektów badawczych realizowanych w ramach SKN Wyższych Szkół Medycznych oraz podczas przygotowywania prac dyplomowych! Dzięki Państwa - Autorów zaangażowaniu mamy ogromne szanse na uzyskanie punktacji Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego za artykuły publikowane w naszym Kwartalniku, co potwierdza także wysoka ocena Index Copernicus za rok 2013 (6.30 pkt)! Zapraszamy do dalszej współpracy! Naszą misją jest stworzenie platformy wymiany informacji, myśli i doświadczeń z zakresu pielęgniarstwa, położnictwa, fizjoterapii, kosmetologii i zdrowia publicznego!

4 KOMITET REDAKCYJNY / EDITORIAL STAFF RADA NAUKOWA / EDITORIAL BOARD CZŁONKOWIE ZAGRANICZNI / INTERNATIONAL EDITORIAL BOARD REDAKTORZY JĘZYKOWI / LANGUAGE EDITORS REDAKTOR STATYSTYCZNY / STATISTICAL EDITOR REDAKTORZY TEMATYCZNI / THEMATICALLY EDITORS PULS UCZELNI Higher School's Pulse PULS UCZELNI Czasopismo naukowe dla pracowników i studentów wyższych szkół medycznych. Kwartalnik, Lipiec - Wrzesień 2014, Vol. 8, No 3 ISSN Wydawca: Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Źródła finansowania: działalność statutowa PMWSZ w Opolu REDAKCJA / EDITORIAL OFFICE ul. Katowicka 68, Opole tel , fax Nakład: 200 egz. Redaktor Naczelny / Editor-in-Chief: dr hab. n. med. Donata Kurpas, prof. PMWSZ w Opolu Z-ca Redaktora Naczelnego / Deputy Editor: Andrzej Szpakow MD, PhD (Grodno, Belarus) Z-ca Redaktora Naczelnego / Deputy Editor: mgr Bożena Ratajczak-Olszewska Sekretarz Redakcji / Co-editor: mgr Ewa Gaida Członkowie / Members: mgr Natalia Ptak Przewodniczący Rady / Chairman of the Board: dr n. o k. f. Tomasz Halski (Opole) Dr hab. n. med Roman Kurzbauer (Opole) Prof. dr hab. n. med. Mieczysław Pokorski (Warszawa, Opole) Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Rudkowski (Wrocław) Dr n. med. Lucyna Sochocka (Opole) Dr hab. Jakub Taradaj, prof. nadzw. (Opole, Katowice) Dr n. med. Izabela Wróblewska (Opole) Dr Jose Manuel Lopez-Abuin (Galicia, Spain) Doc. Jean Bauwens (Brussel, Belgium) Prof. dr Dimitri Beeckman (Ghent, Belgium) Prof. Dzmitry Chworik MD, PhD (Grodno, Belarus) Prof. dr hab. n. med. Olga Fedorciv (Ternopil, Ukraine) Prof. Hans-Joachim Hannich MD, PhD (Greifswald, Germany) Assoc. Prof. Wolfgang Hannöver (Greifswald, Germany) Prof. dr hab. n. med. Ludmila Klimackaya (Krasnoyarsk, Rosja) Prof. Luther C. Kloth (Milwaukee, USA) Prof. Grazina Krutulyte (Vilnius, Lithuania) Prof. Christina Lindholm (Stockholm, Szwecja) Prof. Christos Lionis MD, PhD (Crete, Greece) Prof. Marc Nyssen MD, PhD (Brussel, Belgium) Dr. Ir. Cees W.J. Oomens (Eindhoven, Netherlands) Patricia Owens MD, PhD (Liverpool, Great Britain) Hogne Sandvik MD, PhD (Bergen, Norway) Prof. Aleksander Siwakow MD, PhD (Minsk, Belarus) Jaime Correia de Sousa MD, PhD (Matosinhos, Portugal) Loreta Strumylaite MD, PhD (Kaunas, Lithuania) Andrzej Szpakow MD, PhD (Grodno, Belarus) Assoc. Prof. Ulrich Wiesmann MD, PhD (Greifswald, Germany) Joseph Church, Roanoke County, VA, USA Mgr Mirosława Grabowska Mgr Małgorzata Kochanowska Dr Dominik M. Marciniak (Wrocław) Pielęgniarstwo / Nursing - dr n. med. Lucyna Sochocka Położnictwo / Obstetrics - dr n. med. Grzegorz Głąb Fizjoterapia / Physiotherapy - dr n. o k. f. Waldemar Andrzejewski Zdrowie Publiczne / Public Health - dr n. med. Jerzy Jakubiszyn Kosmetologia / Cosmetology - dr n. med. Iwona Dzieńdziora Historia medycyny / History of Medicine - dr hab. n. med. Janusz Kubicki Osoba kontaktowa Sekretarz Redakcji Ewa Gaida, Tel , Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania i opracowywania redakcyjnego nadesłanych tekstów. Numer zamknięto: Wszelkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment tego wydania, ani w całości, ani w części, nie może być powielany lub zapisywany w formie odtwarzalnej bez uzyskania wcześniejszej pisemnej zgody Wydawcy. Wydawca nie odpowiada za treść zamieszczanych reklam i ogłoszeń. Cena 1 egzemplarza: 12 PLN (informacje na temat sprzedaży u Sekretarza Redakcji). Wydawca nie prowadzi subskrypcji. Czasopismo ukazuje się w wersji pierwotnej drukowanej oraz w wersji elektronicznej na stronie: Skład i druk: Drukarnia LITAR, Opole, ul. Popiełuszki 26, Autorzy zdjęć na okładkach: str. 1 Manuela Palisa, własność Uczelni, str. 2 Paweł Stauffer, str. 3 Krzysztof Brzozowski, własność Uczelni, str. 4 własność Uczelni

5 WSTĘP 1 CZĘŚĆ NAUKOWA Oleg Ahiyevets PREVALENCE OF BRONCHIAL ASTHMA AND RESPIRATORY SYMPTOMS IN A GROUP OF STUDENTS FROM GRODNO. AN EXAMPLE OF STANDARDIZED EPIDEMIOLOGICAL SURVEY 4 Justyna Kotyrba, Izabela Wróblewska ANALIZA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH DZIECI KLAS III V SZKOŁY PODSTAWOWEJ 11 Iwona Wilk ZASTOSOWANIE MASAŻU TENSEGRACYJNEGO W PRZYPADKU DOLEGLIWOŚCI BÓLOWYCH WYSTĘPUJĄCYCH PO UPADKU 16 Jose Lopez-Abuin, Jane Randall-Smith EURIPA PAST, PRESENT AND FUTURE 22 Marta Gawlik, Donata Kurpas ZASADY WALIDACJI KWESTIONARIUSZY NA PRZYKŁADZIE KWESTIONARIUSZA CAREGIVER QUALITY OF LIFE-CANCER 26 Regulamin ogłaszania prac w Kwartalniku Puls Uczelni 30 OD REDAKCJI UROCZYSTA INAUGURACJA ROKU AKADEMICKIEGO 2014/ WYKŁAD INAUGURACYJNY PROF. DR HAB. MARKA WOŹNIEWSKIEGO 34 II MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA PULSU UCZELNI 36

6 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Prace oryginalne - Original papers Copyright by PHMPS in Opole ISSN PREVALENCE OF BRONCHIAL ASTHMA AND RESPIRATORY SYSTEM SYMPTOMS IN A GROUP OF STUDENTS FROM GRODNO. AN EXAMPLE OF STANDARDIZED EPIDEMIOLOGICAL SURVEY Występowanie astmy oskrzelowej i objawów chorób układu oddechowego u studentów z Grodna. Przykład standaryzowanego badania epidemiologicznego OLEG AHIYEVETS A,B,C,D,E,F Belarusian State Medical University, Minsk, Republic of Belarus Research supervisor: A.I. Shpakou, Associate Professor, Head of the Department of Sports Medicine and Rehabilitation of the Yanka Kupala State University of Grodno, Republic of Belarus A- przygotowanie projektu badania (study design), B- zbieranie danych (data collection), C- analiza statystyczna (statistical analysis), D- interpretacja danych (data interpretation), E- przygotowanie maszynopisu (manuscript preparation), F- opracowanie piśmiennictwa (literature search), G- pozyskanie funduszy (funds collection) Summary Introduction: Due to an insufficient knowledge of the real asthma prevalence rate among children and adults in Belarus, we conducted a population-based respiratory health survey. Aim of the study: The study aimed at estimating the prevalence rate of asthma and major respiratory symptoms among students of the Grodno Region (Western Belarus). Material and methods: The cross-sectional study was conducted in 2014 and included 833 students aged (young adults). Physician-diagnosed respiratory diseases and symptoms were ascertained using electronic version of the ISAAC questionnaire (web LimeSurvey). Results: The prevalence of asthma was 2.88% (physician-diagnosed). The obstructive (asthmatic) bronchitis (without established diagnosis of asthma) was found in 5.04% of the respondents. A chronic respiratory symptom occurring in the past 12 months and suggestive of asthma included attacks of dyspnea at rest, cough (5.88%) or in previous periods (8.88%), and wheezing in the chest (one of the most characteristic symptoms of asthma) %, which may indicate a higher prevalence of asthma among patients. Wheezing and wheeze without diagnosed asthma, colds or infections were reported in a small number of cases (about 1.0%). 32 respondents (3.84%) can be attributed to the group of risk for asthma due to the presence of specific respiratory symptoms. Conclusions: The findings show a low prevalence of physician-diagnosed asthma among students of Western Belarus. Relatively low prevalence of allergic disorders among respondents of Belarus suggest underdiagnosis of allergic diseases, in particular of asthma. Presumably, cases of asthma might be diagnosed as spastic bronchitis, obstructive bronchitis, asthmatic bronchitis, a traditional label for clinical manifestation of asthma in medical practice in the region. Keywords: asthma, epidemiology, students : 4-10

7 Oleg Ahiyevets - Prevalence of bronchial asthma and respiratory system symptoms in a group of students from Grodno. An example of standardized epidemiological survey 5 Streszczenie Wprowadzenie: Wyniki badań epidemiologicznych przeprowadzonych na Białorusi wskazują na niedoszacowanie rozpoznania astmy wśród dzieci i dorosłych. Cel badania: Ocena częstości występowania astmy i objawów chorób układu oddechowego wśród studentów uczelni wyższej w Grodnie (Białoruś). Materiał i metody: Badanie przekrojowe przeprowadzono w 2014 roku i zawiera ono dane ankietowe uzyskane od 833 studentów w wieku lat (młode dorośle). Choroby i objawy chorób układu oddechowego diagnozowane przez lekarza określane przy użyciu elektronicznej wersji kwestionariusza ISAAC (web LimeSurvey). Wyniki: Częstość występowania astmy, diagnozowanej przez lekarza wyniosła 2,88%. Obstrukcyjne (astmatyczne) zapalenie oskrzeli (bez ustalonego rozpoznania astmy) - 5,04% badanych. Przewlekłe objawy chorób układu oddechowego występujące w ciągu ostatnich 12 miesięcy oraz objawy astmy w postaci ataków duszności w spoczynku, kaszel nocny - 5,88%, świsty w klatce piersiowej (jeden z najbardziej charakterystycznych objawów astmy) - 8,04%. To może wskazywać na wyższą częstość występowania astmy wśród badanych. 32 badanych (3,84%) przypisane do grupy ryzyka dla astmy, spowodowanej obecnością specyficznych objawów oddechowych. Wnioski: Wyniki badań wskazują na niską częstość występowania astmy wśród studentów i stosunkowo wysoką częstość zaburzeń oddechowych. Dosyć niska częstość występowania chorób alergicznych wśród respondentów sugeruje niedodiagnozowanie chorób alergicznych, zwłaszcza astmy. Przypuszczalnie, przypadki astmy mogą być zdiagnozowane jako spastyczne zapalenie oskrzeli, obturacyjne zapalenie oskrzeli lub astmatyczne zapalenie oskrzeli czyli tradycyjnych etykiet dla objawów klinicznych astmy. Słowa kluczowe: astma, epidemiologia, studenci Introduction In modern clinical practice of a doctor, patients with diagnosed bronchial asthma constitute a significant part. The latest epidemiological studies reveal that 4 to 8% of the population suffer from bronchial asthma. Currently, this human pathology is considered as global and affects all the continents [1]. The disease started in childhood and adolescence, often continues becoming a cause of disability, and sometimes dramatic outcomes. The percentage of cases among pediatric population increases up to 5-10%, among adults - ranges within 5% [2]. Bronchial asthma is a chronic disease caused by allergic inflammation of bronchi, accompanied by their increased reactivity [3]. Bronchoconstriction periodically causes difficulties in breathing or asthma attacks. The diagnosis of asthma is often possible to assume on the basis of presence of such respiratory symptoms as episodes of intense dyspnea, wheezing in the chest, night cough interrupting sleep (apart from acute infectious respiratory diseases) [4]. The disease causes significant damage associated not only with the cost of treatment, but it also limits active participation of patients in everyday life, greatly reducing its quality. Recent years epidemiological studies in the neighboring countries reveal that 5 to 10% of child and adolescent population suffer from asthma. In Northern and Eastern Europe, asthma is diagnosed among 6.0% of children aged years and among 4.0% of adults. Official statistics data on the prevalence of asthma in Belarus are mainly based on observations obtained from the patents applying to hospitals. It is not uncommon that patients are being diagnosed and treated with other diseases. This indicates a large gap between the factual data and reports of cases of the disease (the incidence of asthma according to the Ministry of Health does not exceed 0.5-1%, depending on the region) [5]. In clinical practice, the diagnosis of asthma is often replaced by such terms as obstructive syndrome, obstructive bronchitis, asthmatic component in respiratory viral infections, recurrent obstructive bronchitis [6]. This situation occurs due to the unwillingness of practicing physicians to use established criteria for the diagnosis of asthma, the unwillingness to register the illness because of the fear of worsening the reporting data, negative attitude of parents and patients themselves to this diagnosis, etc. According to the international consensus papers on the diagnosis of asthma, it is fairly stated that such uncertain terms should be avoided and common diagnosis of asthma should be used [7]. Consequently, the problem of underdiagnosis and late diagnosis remains an urgent problem of modern pulmonology and epidemiology in Belarus [8,9]. For the purpose of the most efficient planning of the health care service prevention measures, there is a need to study the epidemiology of the disease using standardized methods. The main aim of this study was to estimate the prevalence rate of asthma and major respiratory symptoms among students of Grodno (aged young adults). The primary and prerequisite information for studying this problem was low prevalence of asthma, allergies and respiratory symptoms among people living in Western Belarus. Methods The study was conducted in 2014 taking into account the experience of the authors participating in the international research project Diagnosis and prevention of allergic diseases of the respiratory system and skin through the use of population-based screening (BUPAS-PolBUCan), implemented in collaboration with the staff of the Department of Epidemiology of the Medical University of Silesia in Katowice (Poland) and the Department of Pediatrics at the Ternopil State Medical University (Ukraine).

8 6 Oleg Ahiyevets - Prevalence of bronchial asthma and respiratory system symptoms in a group of students from Grodno. An example of standardized epidemiological survey The cross-sectional study was conducted among 833 students, using electronic version of the ISAAC questionnaire web LimeSurvey a virtual tool for surveys of large population groups (http://edukacjainauka.pl/ limesurvey/index.php/669294). LimeSurvey allows you to create electronic questionnaires with different question types, to place them on a Web server on the Internet or local network, to send notification to the respondents by , to carry out the calculation of basic statistics on the answers, to export data with the answers into statistical processing programmers, such as Excel, Statistica, etc. One of the important features of LimeSurvey is that this programme is distributed under a public contract General Public License, which guarantees its free implication by the researcher. The Pearson s chi-squared test (χ2) was used for the statistical analysis. Statistically significant differences were accepted at p<0.05. Russian-language version of the standard questionnaire applied in international studies within ISAAC programme was used as a tool. Each questionnaire was accompanied with the information explaining the objective of the study. The study protocol was approved by the bioethics committee at the Yanka Kupala State University of Grodno. The list of the analyzed statistical indicators included physician-diagnosed asthma, as well as indications made by respondents about the presence of inflammatory respiratory diseases and such symptoms as episodes of shortness of breath, wheezing, coughing and chest congestion (apart from acute infectious respiratory diseases) in the last 12 months of medical history of a patient. Results 833 questionnaires were analyzed. The group of respondents consisted of 272 men (32.7%) and 561 women (67.3%) (aged 20.1±3.62). Table 1 presents the results of the study of the cases with determined diagnosis of asthma taking into account the gender. Statistically significant differences between the prevalence of certain respiratory diseases (chronic cases, and (or) obstructive bronchitis, pneumonia, allergic pathology of skin) depending on gender were not observed. Asthma was diagnosed among 24 respondents (2.88% of all respondents), chronic bronchitis - among 58 respondents (6.96% of cases), obstructive bronchitis among 21 respondents (2.52% of cases). The presence of the diagnosed cases of bronchitis and obstructive (asthmatic) bronchitis in medical history was observed 6.96% and 2.52% of the students respectively. Asthma was diagnosed among 13 men (4.78%), and among 11 (1.96%) women (p <0.02). Table 1. Incidence of asthma, certain diseases of bronchi, diagnosed by the physician among 833 students from Grodno (abs /%) (relative frequencies and their 95% CI in the brackets) Group of respondents (n = 833) Physician-diagnosed disease Male (n = 272) % 95% CI Female (n=561) % 95% CI Total % 95% CI Bronchial asthma (n=24) 4.78±2.54 ( ) 1.96±1.15* ( ) 2.88±1.14 ( ) Chronic bronchitis (n=58) 4.04±2.34 ( ) 8.38±2.29 ( ) 6.96±1.73 ( ) Obstructive (asthmatic) bronchitis (n=21) 2.21±1.75 ( ) 2.67±1.33 ( ) 2.52±1.06 ( ) Risk group for asthma (n=32) 2.57±1.88 ( ) 4.46±1.71 ( ) 3.84±1.30 ( ) Hay fever (hay fever or seasonal allergic rhinoconjunctivitis, allergic rhinitis, allergic reaction to pollen) (n=53) 4.41±2.44 ( ) 7.31±2.15 ( ) 6.36±1.66 ( ) Eczema, atopic dermatitis (n=24) 2.94±2.01 ( ) 2.85±1.38 ( ) 2.88±1.14 ( ) * - statistical significance level of chi2 test of differences between male and female (p <0.05).

9 Oleg Ahiyevets - Prevalence of bronchial asthma and respiratory system symptoms in a group of students from Grodno. An example of standardized epidemiological survey 7 Table 2 presents data on prevalence of respiratory symptoms that characterize possible masking of asthma by other respiratory diseases. The last 12 months were characterized by relatively high incidence of wheeze or whistling in the chest (5.88%), as well as cough (excluding colds or infections) - the most characteristic which may be associated with the greater prevalence of asthma among patients. Table 3 presents the results of a study of prevalence of respiratory symptoms among respondents with the physician-diagnosed asthma, chronic bronchitis (including obstructive), pneumonia, as well as among the individuals without these diagnoses. Table 2. Incidence of some respiratory symptoms among students from Grodno (abs /%) (relative frequencies and their 95% CI in the brackets) Group of respondents Respiratory symptom, excluding colds or infections (last 12 months) Male (n = 272) % 95% CI Female (n=561) % 95% CI Total (n=833) % 95% CI Dry cough at night apart from a cough associated with a cold or chest infection (n=55) 4.78±2.54 ( ) 7.49±2.18 ( ) 6.60±1.69 ( ) Cough that occurred with shortness of breath or rapid breathing (n=53) 4.41±2.44 (1.97-6,85) 7.31±2.15 ( ) 6.36±1.66 ( ) Coughing fit at night (waking up at night due to cough) (n=51) 4.78±2,54 ( ) 6.77±2.08 ( ) 6.12±1.63 ( ) Congestion in the chest or bring up phlegm or mucus apart from colds (n=134) 15.07±4.25 ( ) 16.58±3.08 ( ) 16.09±2.50 ( ) Wheeze or whistling in the chest at any time in the past (n=189) 23.16±5.01 ( ) 22.46±3.45 ( ) 22.69±2.84 ( ) Wheezing or whistling in the chest in the past 12 months (n=67) 6.62±2.95 ( ) 8.73±2.34 ( ) 8.04±1.85 ( ) * - statistical significance level of chi2 test of differences between male and female

10 8 Oleg Ahiyevets - Prevalence of bronchial asthma and respiratory system symptoms in a group of students from Grodno. An example of standardized epidemiological survey Table 3. Proportion and RR (Relative Risk) of respiratory symptoms among healthy students and respondents with the diagnosed pathology (%) Only Symptom + Respiratory symptom, excluding colds or infections (for the last 12 months) Dry cough at night Symptom RR 95% CI P statistical differences in relation to RR=1.0 Percentage of positive symptoms, % Lack of disease (n=569) Asthma (n=24) Chronic bronchitis (n=58) Obstructive bronchitis (n=21) Risk group for asthma (n=32) Wheeze or whistling in the chest at any time in the past Lack of disease (n=569) Asthma (n=24) Chronic bronchitis (n=59) Obstructive bronchitis (n=21) Risk group for asthma (n=32) Coughing fit at night (waking up at night due to cough) Lack of disease (n=569) Asthma (n=24) Chronic bronchitis (n=59) Obstructive bronchitis (n=21) Risk group for asthma (n=32) Congestion in the chest or bring up phlegm or mucus Lack of disease (n=569) Asthma (n=24) Chronic bronchitis (n=59) Obstructive bronchitis (n=21) Risk group for asthma (n=32) Wheeze or whistling in the chest at any time in the past Lack of disease (n=569) Asthma (n=24) Chronic bronchitis (n=59) Obstructive bronchitis (n=21) Risk group for asthma (n=32) Wheezing or whistling in the chest in the past 12 months Lack of disease (n=569) Asthma (n=24) Chronic bronchitis (n=59) Obstructive bronchitis (n=21) Risk group for asthma (n=32) The presence of at least one of the three symptoms Lack of disease (n=569) Asthma (n=24) Chronic bronchitis (n=59) Obstructive bronchitis (n=21) Risk group for asthma (n=32)

11 Oleg Ahiyevets - Prevalence of bronchial asthma and respiratory system symptoms in a group of students from Grodno. An example of standardized epidemiological survey 9 The Relative Risk > 1 means that the experimental group event develops more frequently than in the control (lack of disease). The frequency of determination of diagnostic symptoms among respondents with diagnosed asthma did not vary according to gender. The most common symptoms were: expressed difficulty in breathing (wheezing or whistling in the chest during the last 12 months), coughing at night without acute respiratory viral infection, waking up at night because of choking sensation, and combination of these characteristics. It should be pointed out, that most respondents with diagnosed asthma took anti-asthmatic drugs, which indicates the presence of attacks and severity of the disease state. Significant characteristics for the diagnosis of obstructive bronchitis were high frequency of such symptoms of asthma as asthma attacks at rest, waking up at night caused by choking sensation (11-12%), severe breathing problems and various combinations of asthma respiratory symptoms. In order to identify the risk groups and liability to asthma, the group of respondents was chosen. The group consisted of respondents with the most characteristic respiratory symptoms of the disease. This risk group included 32 respondents (3.84%), which can be assigned to a group with possible asthma according to diagnostic criteria. Discussion In modern epidemiological studies asthma is diagnosed by 2 ways: with the help of standardized questionnaires for large population groups, filled in with the involvement of patients (physician-diagnosed disease and asthma like respiratory symptoms are being analyzed), as well as according to the presence of increased bronchial reactivity evaluated functionally with the help of special tests of instrumental and laboratory diagnostics (histamine, cold air, exercises, spirometry) [8]. On the one hand, the usage of questionnaires can inflate prevalence rates, but on the other, it can detect undiagnosed cases. For example, epidemiological data indicate a higher incidence of respiratory symptoms among people living in Western Europe in comparison to the countries of Northern and Eastern Europe. Thus, according to standardized research data, wheezing in the chest occurred in 9.7% of the population of Western Europe and in 6.8% of representatives from Eastern European countries [4,8]. During the last 12 months asthma attacks were registered on the average among 4.5% of respondents from Western Europe. In Eastern and Northern Europe, the figures were much smaller - about 2.5%. In Russia and CIS countries, there are few examples of individual research dedicated to evaluation of the prevalence rate of asthma by using standardized methodology. Data collected in the course of a single well-known study on the epidemiology of respiratory symptoms and allergies among children in Belarus [9] indicate low prevalence of this disease in Belarus. Based on the epidemiological situation observed, we can assume the existence of bronchial asthma being hidden under the diagnosis of obstructive bronchitis. The next stage of verification of the diagnosis should be the clinical stage with the diagnosed bronchial reactivity evaluated functionally by using special tests (spirometry, skin allergy tests, etc.), that is supposed to be carried out at the next stage of the study. Conclusions The level of asthma diagnosis among the group of students from Grodno is low and comparable to the epidemiological data on the results of previous studies and situation in neighboring countries. Low prevalence of the disease in Grodno and Grodno region may be associated with underdiagnosis of asthma. According to the frequency of respiratory symptoms indicating obscure presence of asthma, the data obtained are similar to the results of a study in neighboring countries and assume possibility of underdiagnosis of asthma. Studying the spread of asthma and respiratory symptoms may provide a basis for development and implementation of prevention programmes, as well as help to evaluate their effectiveness at the regional and international levels. Taking into account the potential impact of factors of underdiagnosis of asthma, the cause and frequency of results falsification in diagnostic practice still remain unknown. Part of asthma cases may fall under the diagnosis of chronic and (or) obstructive bronchitis, which are diagnosed among respondents with relatively high frequency. While modeling the study based on obtained epidemiological data and taking into account suspicion of asthma, an extra group with respiratory symptoms suggestive of asthma (risk group) and requiring further in-depth study was determined. In prospect, it is planned to conduct the clinical study using spirometry, skin tests and stress tests to assess bronchial hyper responsiveness in three groups formed on the basis of the results of applying a standardized questionnaire: with a diagnosis of asthma, obstructive (chronic) bronchitis (asthma is not diagnosed) and respondents without this pathology that could verify the diagnosis and show a real situation of hypo or over-diagnosis of asthma.

12 10 Oleg Ahiyevets - Prevalence of bronchial asthma and respiratory system symptoms in a group of students from Grodno. An example of standardized epidemiological survey References 1. Pearce N, Ait-Khaled N, Beasley R, et al. Worldwide trends in the prevalence of asthma symptoms: phase III of the International Study of Asthma and Allergies in Childhood (ISAAC). Thorax 2007; 62: Mallol J, Crane J, von Mutius E, Odhiambo J, Keil U, Stewart A. ISAAC Phase Three Study Group. The International Study of Asthma and Allergies in Childhood (ISAAC) Phase Three: A global synthesis. Allerg Immunol Madrid 2013; 41(2): Ellwood P, Asher MI, Beasley R, Clayton TO, Stewart AW, and the ISAAC Steering Committee. The International Study of Asthma and Allergies in Childhood (ISAAC): Phase Three rationale and methods. Int J Tuberc Lung Dis 2005; 9(1): Breborowicz A, Lis G, Cichocka-Jarosz E, et al. Prevalence and severity of asthma symptoms in schoolchildren in Poland (ISAAC study). J Pediatr Pol 2005; 80: Vasilevsky I. Zabolevajemost bronchialnoj astmoj detej Resubliki Belarus po rezultatam dlitelnogo monitoringa. [Russian] Meditsinskaja panorama 2004; 10: Kramer MS, Matush L, Bogdanovich N, Dahhou M, Platt RW, Mazer B. The low prevalence of allergic disease in Eastern Europe. Clin Exp Allergy 2009; 39(5): Levy ML, Fletcher M, Price DB, Hausen T, Halbert RJ, Yawn BP. International Primary Care Respiratory Group (IPCRG) Guidelines: diagnosis of respiratory diseases in primary care. Prim Care Respir J 2006; 15(1): Zejda JE, Kowalska M. Risk factors for asthma in school children results of a seven-year follow-up. Centr Europ J Public Health 2003; 11: Shpakou A, Brozek G, Stryzhak A, Neviartovich T, Zejda J. Allergic diseases and respiratory symptoms in urban and rural children in Grodno Region (Belarus). Pediatr Allergy Immunol 2012; 23: Correspondence Address: Andrei Shpakou, PhD, Department of Sport Medicine and Rehabilitation, Yanka Kupala State University of Grodno, Belarus, Grodno, , 22 Ozheshko Phone: , Fax Received: Reviewed: Accepted:

13 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Prace oryginalne - Original papers Copyright by PHMPS in Opole ISSN ANALIZA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH DZIECI KLAS III V SZKOŁY PODSTAWOWEJ * The analysis of dietary behaviour of third to fourth grade primary school children JUSTYNA KOTYRBA A,B IZABELA WRÓBLEWSKA C,D,E,F Instytut Pielęgniarstwa, Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu A- przygotowanie projektu badania (study design), B- zbieranie danych (data collection), C- analiza statystyczna (statistical analysis), D- interpretacja danych (data interpretation), E- przygotowanie maszynopisu (manuscript preparation), F- opracowanie piśmiennictwa (literature search), G- pozyskanie funduszy (funds collection) Streszczenie Wstęp: Istotnym czynnikiem wpływającym na stan zdrowia dzieci i ich nawyki żywieniowe są zachowania żywieniowe rodziny. Dzieci podczas wybierania artykułów żywnościowych nie kierują się ich wartościami odżywczymi, często również nie wiedzą, jakie produkty powinny wybrać, aby dostarczyć organizmowi niezbędnych składników odżywczych. Jednocześnie niezbilansowana dieta, a zatem długotrwały niedobór lub nadmiar niektórych składników odżywczych, może spowodować niepożądane skutki zdrowotne. Nawyki żywieniowe powstałe w okresie dzieciństwa utrzymują się przez całe życie, dlatego bardzo ważne jest ich wczesne określanie i ewentualna korekta. Cel pracy: Określenie zachowań żywieniowych dzieci uczęszczających do szkoły podstawowej (klasy III V) w Toszku. Materiał i metody: Badania przeprowadzono w grudniu 2012 r. na grupie 100 (100%) uczniów szkoły podstawowej w Toszku, w tym 50 (50%) dziewczynek i 50 (50%) chłopców. Średni wiek wszystkich ankietowanych wynosił 9,92 roku (± 3,2). Narzędzie badawcze stanowiła autorska ankieta. Wyniki: Większość uczniów (94%) spożywa nieprawidłową liczbę posiłków dziennie (2 lub 3-4). Ponad połowa (77%) ankietowanych zabiera drugie śniadanie do szkoły. Większość dzieci spożywa częściej mięso (82%) niż ryby (16%). Ponad połowa uczniów lubi słodycze (86%) i potwierdza chęć spożywania żywności typu fast food (77%). Wnioski: Wyniki przeprowadzonych badań pokazały, że dzieci uczące się w szkole podstawowej w Toszku popełniają błędy żywieniowe. Polegają one na spożywaniu zbyt małej ilości posiłków dziennie (2 lub 3), zbyt małej obecności w diecie mleka i jego przetworów, podjadaniu między posiłkami oraz kupowaniu słodyczy i słodkich soków w sklepiku szkolnym. Słowa kluczowe: zachowania żywieniowe, odżywianie się, dzieci Summary Introduction: Eating habits of a family constitute an important factor that reflects the nutritional condition of children. Children while choosing food do not pay attention on its nutritional value. Seldom do they know which products they should pick up to provide necessary nutrients to their bodies. However, unbalanced diet and, in consequence, a long deficiency or excess of some of the nutrients can cause unwanted health effects. Eating habits acquired in childhood remain throughout life, therefore, their early identification and possible adjustments are so essential. Aim of the study: To determine the dietary behaviours of children attending primary school (grade III - V) in Toszek. Material and methods: The study was conducted in December The study group consisted of 100 (100%) primary school pupils in Toszek, including 50 (50%) girls and 50 (50%) boys. The average age of all respondents was 9.92 years (±3.2). The research tool was the author s own survey. Results: The majority of students (94%) consume incorrect number of meals per day (2 or 3-4). More than a half (77%) of the respondents take lunch to school. Most children consume meat more often (82%) than fish (16%). More than a half of the students like sweets (86%) and confirm the desire to eat fast food (77%). Conclusions: The results of the study showed that children attending the primary school in Toszek make mistakes in their eating habits. They do not eat enough meals per day (2 or 3), consuming too little milk and its products. What is more, they snack between meals and buy sweets and sugary juices in the school store. Keywords: eating habits, nutrition, children * Justyna Kotyrba: Sposób odżywiania się dzieci klas III-V szkoły podstawowej w Toszku. Opole; 2013; s. 82 [praca licencjacka] : 11-15

14 12 Justyna Kotyrba, Izabela Wróblewska - Analiza zachowań żywieniowych dzieci klas III - V szkoły podstawowej Wstęp Żywienie, już od chwili poczęcia, istotnie oddziałuje na wzrost, rozwój dziecka oraz jego funkcjonowanie biopsychospołeczne [1]. Nie budzi wątpliwości wpływ żywienia na stan zdrowia i długość życia człowieka. Zależność tę dostrzegł już Hipokrates w V w. p.n.e. [2]. Dla wszystkich ludzi, bez względu na wiek, płeć, miejsce zamieszkania, w tym dla dzieci do prawidłowego rozwoju fizycznego, psychicznego, odpowiedniej wydajności pracy i nauki niezbędne jest systematyczne dostarczenie wraz z pożywieniem odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych, w tym: aminokwasów, cukrów, kwasów tłuszczowych, makro i mikroelementów oraz witamin. Istotnym czynnikiem wpływającym na stan odżywiania dzieci są zachowania żywieniowe rodziny [3]. Definiuje się je jako działanie dążące do zdobycia pożywienia. Postępowanie to jest niełatwe i zdeterminowane przez liczne czynniki genetyczne, w tym wytwarzanie hormonów, neurotransmiterów, kształtowanie narządów zmysłu, jak i działanie czynników środowiskowych czy kulturowych. Wiedza na temat urozmaicenia oraz wartości pożywienia, ilości składników odżywczych potrzebnych do aktualnego zapotrzebowania organizmu ma również duże znaczenie, ponieważ wpływa na zachowania żywieniowe [4-6]. Dzieci podczas wybierania pożywienia nie kierują się jego wartościami odżywczymi, często również nie wiedzą, jakie produkty powinny wybrać do posiłków, aby dostarczyć organizmowi niezbędnych składników odżywczych. Zazwyczaj sugerują się walorami wizualnymi, smakowymi i zapachowymi. Ulegają panującym trendom żywieniowym lub namowom rówieśników, nie zwracając uwagi na wartość odżywczą produktu [4,7]. Dlatego ważną rolę w kształtowaniu prawidłowych wzorców żywieniowych już od najmłodszych lat pełnią rodzice [8]. Niezbilansowana dieta, a więc długotrwały niedobór lub nadmiar składników odżywczych wobec zapotrzebowania organizmu na energię może spowodować niepożądane skutki zdrowotne. Przy nadmiarze będzie to rozwój nadwagi lub otyłości, a w przewlekłym niedoborze atrofia. W sytuacji stosowania nieprawidłowej diety przez dłuższy okres, w radykalnych przypadkach może dojść do anoreksji lub bulimii [3]. Jak wskazuje raport z badania HBSC (Health Behaviour in School-aged Children. WHO Collaborative Study) przeprowadzonego w 2010 r., dotyczący zachowań zdrowotnych młodzieży, modele zachowań żywieniowych utworzone w okresie dzieciństwa i dorastania, zazwyczaj powielane są w życiu dorosłym, co ma związek z ryzykiem wystąpienia chorób przewlekłych [7]. Ma to tym większe znaczenie, że coraz częstszym problemem w Polsce jest otyłość. Obecnie mówi się o utrzymującej się tendencji wzrostowej liczby dzieci i młodzieży otyłych w kolejnych latach, a istotną przyczyną tego czynnika wzrostowego są błędy żywieniowe [9]. Błędy w zachowaniach żywieniowych polegają głównie na niezbilansowanej i mało urozmaiconej diecie, nieregularnym spożywaniu posiłków, zbyt rzadkim dostarczaniu produktów, takich jak: owoce, warzywa, białka, natomiast zbyt częstym węglowodanów i tłuszczów. Konsekwencją takiego postępowania jest dostarczenie dużej ilości energii wpływającej na wzrost masy ciała [7]. Pierwszą instytucją, która modeluje zachowania zdrowotne jest rodzina, następnie szkoła, która powinna kształtować świadomość dziecka od pierwszego kontaktu z nauką. Edukacja zdrowotna jest ważnym działaniem skierowanym do całego społeczeństwa, dlatego istotne jest wprowadzanie jej od najmłodszych lat. Jej zadaniem jest przekazywanie informacji o zdrowiu, szerzenie podstawowych nawyków higienicznych oraz zachowań zdrowotnych i profilaktyka chorób, których przyczyną są zachowania antyzdrowotne [10,11]. Cel pracy Określenie zachowań żywieniowych dzieci uczęszczających do szkoły podstawowej (klasy III V). Materiał i metody Badania zostały przeprowadzone w 2012 roku wśród 100 (100%) uczniów trzech klas szkoły podstawowej w Toszku, z których 50 (50%) stanowiły dziewczynki i 50 (50%) chłopcy. Większość ankietowanych była mieszkańcami miasta (80%), 20% dzieci mieszkało na wsi i dojeżdżało do szkoły w Toszku. Średni wiek ankietowanych wynosił 9,92 roku (± 3,2). W analizie wyników badań nie uwzględniono czynnika różnicującego ze względu na wiek i płeć. Narzędziem badawczym był autorski kwestionariusz ankiety, składający się z 25 pytań. Cztery pytania dotyczyły czynników socjodemograficznych, 21 pytań zachowań żywieniowych dzieci, respektowania zasad prawidłowego żywienia, w tym ilości i rodzaju spożywanych posiłków w ciągu dnia, spożywania przekąsek i produktów ulubionych przez uczniów oraz korzystania z sieci fast food. Wyniki Większość uczniów (88%) spożywa nieodpowiednią liczbę posiłków dziennie, a więc 2 lub 3-4 (tabela 1). Tabela 1. Liczba posiłków spożywanych codziennie przez ankietowanych Liczba posiłków jedzonych dziennie Liczba osób Procent 2 6 6% % 5 i więcej 12 12% Suma %

15 Justyna Kotyrba, Izabela Wróblewska - Analiza zachowań żywieniowych dzieci klas III - V szkoły podstawowej 13 Ankietowanym zadano również pytanie dotyczące spożywania śniadań. Większość z nich je śniadania w domu (77%) i zabiera drugie śniadanie do szkoły (78%). Jednak 23% wychodzi do szkoły bez śniadania, a 22 (22%) nie zabiera go także do szkoły. Najchętniej spożywanymi produktami na drugie śniadanie są kanapki (53%) i owoce (36%) (tabela 2). Tabela 2. Produkty najchętniej zabierane przez ankietowanych do szkoły na drugie śniadanie Tabela 3. Produkty najchętniej spożywane przez ankietowanych między posiłkami Produkty spożywane między posiłkami Liczba osób Procent Owoce 43 43% Cukierki, batony 23 23% Najchętniej zabierane produkty do szkoły na drugie śniadanie Liczba osób Procent Nie jem między posiłkami 21 21% Warzywa 11 11% Chipsy 2 2% Kanapki 53 53% Owoce 36 36% Batonik 8 8% Chipsy 3 3% Suma % Wyniki przeprowadzonych badań wskazują, że większość ankietowanych najczęściej rano pije herbatę (58%), mleko lub kakao (po 35%), następnie napoje gazowane (5%) oraz kawę (2%). Spośród ankietowanych 39% spożywa mleko i produkty mleczne kilka razy w tygodniu, ponad 1/5 ankietowanych codziennie, w jednym posiłku (27%), następnie według kolejności codziennie w dwóch posiłkach (20%), raz w tygodniu (12%) lub nie spożywa ich w ogóle (2%). Codzienne spożycie warzyw deklaruje 45% ankietowanych, kilka razy w tygodniu warzywa je 43% badanych, raz w tygodniu 9%, a 3% ankietowanych nie je warzyw wcale. Ponad połowa uczniów (57%) je obiady w domu, natomiast pozostali jedzą obiady w stołówce szkolnej (43%). Większość dzieci (91%) lubi zupy, a na drugie danie chętniej wybierają ziemniaki i frytki (71%) niż ryż i kaszę (29%). Podobnie chętniej jedzą mięso niż ryby wybierając udko z kurczaka lub kotlet schabowy. Ryby jedzą średnio tylko kilka razy w miesiącu. Tylko 2% respondentów przyznało, że w ogóle nie jada mięsa. Znaczny odsetek uczniów (77%) podjada pomiędzy posiłkami. Są to dzieci, które w pierwszej kolejności wybierają owoce, ale spożywają także słodycze (tabela 3). Suma % Większa część uczniów (58%) wypija dziennie około 1,5 l napojów, 1/3 ankietowanych (27%) - 1 l, a 7% - 0,5 l. Badani piją głównie: soki owocowe (40%), herbatę (22%), wodę (20%), napoje gazowane (14%) oraz napoje energetyczne (2%). W sklepiku szkolnym uczniowie kupują: słodycze (28%), soki owocowe (11%) i chipsy (9%). 28% badanych uczniów w ogóle nie korzysta z oferty sklepiku. Znaczny odsetek dzieci (77%) potwierdza chęć spożywania żywności typu fast food (zob. tab. 4). Jedzenie w barach szybkiej obsługi raz w miesiącu deklaruje 48% ankietowanych, kilka razy w miesiącu - 16%, a 17% nie korzystanie z barów serwujących tego typu jedzenie. Dyskusja Kształtowaniem prawidłowego sposobu odżywiania dzieci już od momentu narodzin zajmują się rodzice, a zwłaszcza matka, podejmując pierwszą decyzję żywieniową, jaką jest karmienie piersią. Ważnym czynnikiem wpływającym na stan odżywiania dzieci są także nawyki żywieniowe rodziny, gdyż w znacznym stopniu decydują o późniejszym stylu życia dziecka [3,12]. Instytut Żywności i Żywienia zaleca spożywanie 5 posiłków dziennie, w których skład powinno wchodzić śniadanie, drugie śniadanie, obiad, podwieczorek i kolacja [6,7]. Przeprowadzone badania wykazały, że znaczna większość ankietowanych spożywa 3-4 posiłków dziennie, je śniadania w domu, jak również zabiera drugie śniadanie do szkoły. Podobne wyniki uzyskano w analizach prowadzonych przez Pituchę i Meterę, których celem było scharakteryzowanie nawyków żywieniowych i aktywności fizycznej dzieci w wieku wczesnoszkolnym [13].

16 14 Justyna Kotyrba, Izabela Wróblewska - Analiza zachowań żywieniowych dzieci klas III - V szkoły podstawowej Z kolei na podstawie wyników badań prowadzonych przez Szanecką i Małecką-Tenderę można zauważyć tendencję wzrostową dotyczącą liczby posiłków spożywanych codziennie oraz, w przeciwieństwie do przedstawionych badań, niewielką liczbę badanych spożywających drugie śniadanie. Autorki pracy wskazują na zmieniające się na przestrzeni lat zwyczaje żywieniowe dzieci. Zaobserwowano wzrost liczby posiłków 4 lub więcej, podkreślono wpływ czynników środowiskowych (zmniejszenie aktywności fizycznej na rzecz siedzącego trybu życia, podjadanie pomiędzy posiłkami, skrócenie i nieregularne spożywanie posiłków przy jednoczesnym zwiększeniu ich porcji) na modelowanie nawyków żywieniowych, jak i zwiększoną chęć spożycia przez dzieci i młodzież owoców [14]. Zasady zdrowego żywienia dzieci i młodzieży opracowane przez Instytut Żywności i Żywienia wskazują na konieczność spożywania 3-4 porcji mleka lub produktów mlecznych w ciągu dnia [6,7]. Ich spożywanie jest istotne, ponieważ zawierają one duże ilości wapnia, przez co są ważnymi składnikami odżywczymi niezbędnymi do prawidłowej budowy kości, zębów oraz odpowiedniego wzrastania w okresie dojrzewania [15]. Badania własne pokazały, że 1/3 ankietowanych spożywa mleko i jego przetwory codziennie w jednym lub dwóch posiłkach, czyli o połowę mniej niż sugerują powyższe zasady. Badania przeprowadzone przez Pituchę i Meterę wskazują na ich jeszcze mniejsze spożycie 1/4 ankietowanych spożywa je tylko trzy razy w tygodniu [13]. Szkoła w Toszku ma stołówkę, jednak pomimo możliwości skorzystania z jej oferty liczba uczniów jedzących obiady w szkole jest porównywalna z dziećmi spożywającymi obiady w domu. Spożywanie obiadów w stołówce szkolnej deklaruje niecała połowa ankietowanych. Są to głównie dzieci mieszkające na wsi, które muszą czekać na autobus, aby dojechać do domu. Pozostali uczniowie mieszkają w tej samej miejscowości, w której znajduje się szkoła, dlatego też jedzą obiady w domu. Badania przeprowadzone przez Wolnicką i współpracowników również potwierdzają niezadawalającą liczbę uczniów korzystających ze szkolnych stołówek. Zauważono, iż dzieci z miasta, pomimo łatwiejszego dostępu do szkolnych obiadów, mniej chętnie korzystają z posiłków zbiorowych w porównaniu z dziećmi mieszkającymi na wsi. Zjawisko to jest niepokojące, ponieważ dzieci spędzają w szkole znaczną część czasu, głównie w godzinach, w których powinny spożyć ciepły posiłek, a wydłużone przerwy pomiędzy kolejnymi posiłkami są niekorzystne dla zdrowia [16]. Większość ankietowanych na pytanie dotyczące spożycia mięsa odpowiedziała, że chętniej wybrałaby do obiadu mięso niż ryby. Podobne wyniki uzyskała w swoich badaniach Marcysiak i wsp. Według nich częściej niż raz w tygodniu ryby spożywa co piąty uczeń, natomiast nie spożywa ich wcale około 1/5 uczniów [17]. Uczniowie szkoły podstawowej w Toszku chętnie korzystają ze sklepiku szkolnego, niestety oprócz wody i kanapek robionych tylko na zamówienie, nie dysponuje on innymi zdrowymi produktami potrzebnymi dziecku w okresie wzrastania. Do głównego asortymentu należą: batony, chipsy, słone paluszki, zapiekanki, hamburgery oraz słodkie napoje gazowane. Prawie 1/3 ankietowanych nabywa w nim i chętnie spożywa słodycze. Podobne wyniki uzyskano w badaniach przeprowadzonych przez Szczepańską, które co prawda różnicują ilość słodyczy zjadanych przez dzieci mieszkające w mieście i na wsi, jednak nie wykazują istotnych rozbieżności w tym względzie. Podobnie przedstawia się sytuacja dotycząca napojów wysokosłodzonych, spośród których najchętniej spożywane są soki owocowe [18]. W przeprowadzonych badaniach znaczny odsetek dzieci potwierdza chęć konsumpcji żywności typu fast food, jednak jej spożycie nie jest w rzeczywistości zbyt częste, ponieważ w pobliżu szkoły nie ma restauracji serwującej jedzenie tego typu. Prawie połowa dzieci potwierdza spożywanie produktów typu fast food raz w miesiącu. W badaniach przeprowadzonych przez Pituchę i Meterę liczba uczniów jedzących żywność typu fast food jest znacznie większa i wynosi prawie 40%. Są to ankietowani spożywający tę żywność raz w tygodniu [13]. Wnioski Przeprowadzone badania pokazały, że dzieci uczące się w szkole podstawowej w Toszku popełniają błędy żywieniowe. Polegają one na spożywaniu zbyt małej liczby posiłków dziennie (2 lub 3-4), zbyt małej obecności mleka i jego produktów w codziennej diecie, podjadaniu między posiłkami oraz kupowaniu słodyczy i słodkich soków w sklepiku szkolnym. W większości uczniowie jedzą na obiad mięso, tylko nieliczni - ryby. Pomimo popełnianych błędów żywieniowych można zauważyć pozytywne zachowania, takie jak: spożywanie śniadań w domu, zabieranie do szkoły drugiego śniadania, złożonego głównie z kanapek i owoców. Dzieci w prawdzie deklarują chęć spożywania żywności typu fast food, ale jednak nie czynią tego często.

17 Piśmiennictwo Justyna Kotyrba, Izabela Wróblewska - Analiza zachowań żywieniowych dzieci klas III - V szkoły podstawowej Ambroży J, Bester J, Czuchraj W i wsp. Nawyki żywieniowe oraz częstość spożycia wybranych produktów przez dzieci w wieku lat zamieszkałe na terenach miejskich i wiejskich. Ann Acad Med Siles 2013; 67(4): , Gawęcki J. Żywienie człowieka a zdrowie publiczne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 2010: Jarosz M. Zasady prawidłowego żywienia dzieci i młodzieży oraz wskazówki dotyczące zdrowego stylu życia. Warszawa: Instytut Żywności i Żywienia; 2008: Socha J, Stolarczyk A, Socha P. Zachowania żywieniowe - od genetyki do środowiska społeczno-kulturowego. Borgis - Nowa Pediatr 2002; 2: Obuchowicz A. Epidemiologia nadwagi i otyłości narastającego problemu zdrowotnego w populacji dzieci i młodzieży, Endokrynolog Otył i Zab Przem Mater 2005; 3: Aue W. Człowiek w środowisku. Warszawa: WSiP; 2006: Mazur J, Małkowska-Szkutnik A. Wyniki badań HBSC Raport techniczny. Warszawa: Instytut Matki i Dziecka; 2010: Einzig M, Hart T. ABC zdrowia dziecka, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2009: Gawęcki J, Roszkowski W. Żywienie człowieka a zdrowie publiczne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 2009: Wołowski T, Jankowska M. Wybrane aspekty zachowań zdrowotnych młodzieży gimnazjalnej. Zachowania młodzieży związane z odżywianiem. Probl Hig Epidemiol 2007; 88(1): Sajór I. Metody edukacji żywieniowej wśród pacjentów i ich rodzin. W: Jarosz M, red. Zasady prawidłowego żywienia chorych w szpitalach. Warszawa: Instytut Żywności i Żywienia; 2011: Kołłajtis-Dołowy A, Matysiuk E, Boniecka I. Zwyczaje żywieniowe wybranej grup dzieci letnich z Białegostoku. Żywn Nauka Techn Jakość 2007; 55(6): Pitucha A, Metera A. Charakterystyka nawyków żywieniowych i aktywności fizycznej dziecka w wieku wczesnoszkolnym w Górze Puławskiej, Zeszyty Naukowe WSSP 2013; Szanecka E, Małecka-Tendera E. Zmiana nawyków żywieniowych a problem otyłości u dzieci. Endokrynolog Otył Zab Przem Mater 2006; 3: Charzewska J, Rychlik E, Wolnicka K i wsp. Zasady prawidłowego żywienia dzieci i młodzieży. Warszawa: Instytut Żywności i Żywienia; 2010: Wolnicka K, Jaczewska-Schuetz J, Taraszewska A. Ocena wartości odżywczej całodziennych racji pokarmowych dzieci uczęszczających do warszawskich szkół podstawowych. Rocz Państ Zakł Hig 2012; 63(4): Marcysiak M, Ciosek A, Żywica M i wsp. Zachowania żywieniowe i aktywność fizyczna uczniów klas sportowych i ogólnych w Ustrzykach Dolnych. Probl Pielęg 2009; 17(3): Szczepańska E, Piórkowska K, Niedworok E i wsp. Konsumpcja słodyczy i napojów wysokosłodzonych w aspekcie występowania otyłości na przykładzie dzieci zamieszkujących obszary wiejskie i miejski. Endokrynol Otył Zab Przem Mater 2010; 6(2): Adres do korespondencji: dr n. med. Izabela Wróblewska Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu ul. Katowicka 68, Opole Tel Praca wpłynęła do redakcji: Po recenzji: Zaakceptowana do druku:

18 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Opisy przypadków - Case reports Copyright by PHMPS in Opole ISSN ZASTOSOWANIE MASAŻU TENSEGRACYJNEGO W PRZYPADKU DOLEGLIWOŚCI BÓLOWYCH WYSTĘPUJĄCYCH PO UPADKU The effectiveness of tensegrity massage in pain symptoms after a fall IWONA WILK A,B,E,F Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu Wydział Fizjoterapii, Katedra Fizjoterapii i Terapii Zajęciowej A- przygotowanie projektu badania (study design), B- zbieranie danych (data collection), C- analiza statystyczna (statistical analysis), D- interpretacja danych (data interpretation), E- przygotowanie maszynopisu (manuscript preparation), F- opracowanie piśmiennictwa (literature search), G- pozyskanie funduszy (funds collection) Streszczenie Wstęp: Upadki w starszym wieku stanowią poważny problem geriatryczny przede wszystkim ze względu na ich następstwa. Przyczyną upadków są czynniki wewnętrzne i zewnętrzne. Najczęściej dochodzi do urazów ortopedycznych: złamań elementów kostnych, zwichnięć w obrębie stawów, uszkodzeń tkanek miękkich. Urazy powodują znaczne ograniczenie sprawności fizycznej i samodzielności w czynnościach dnia codziennego. Najważniejsze jest podjęcie przez osoby starsze rehabilitacji i nieustanna motywacja do działania w codziennej aktywności. Materiał i metody: Celem artykułu jest prezentacja metodyki masażu leczniczego (tensegracyjnego) w przypadku objawów bólowych i ograniczonej ruchomości kończyny górnej spowodowanych upadkiem ze schodów. Wykonano 6 zabiegów masażu z częstotliwością 2 razy w tygodniu, każdy trwał 30 minut. Wyniki: Po zastosowaniu terapii uzyskano zmniejszenie dolegliwości bólowych zlokalizowanych w obrębie obręczy barkowej i kończyny górnej. Zwiększył się zakres ruchomości w stawie ramiennym i łokciowym. Czynności dnia codziennego stały się łatwiejsze do wykonania. Wnioski: W przypadku objawów w obrębie tkanek miękkich występujących po upadkach można zastosować masaż. Uzyskanie zmniejszenia dolegliwości bólowych umożliwia podjęcie i kontynuację kinezyterapii celem odzyskania sprawności sprzed upadku i urazu oraz pełnej samodzielności i niezależności. Pozwala wrócić pacjentowi do jego hobby co niejednokrotnie znacznie poprawia nastawienie psychiczne i motywuje do działania. Słowa kluczowe: masaż klasyczny i tensegracyjny, ból, upadek, konsekwencje upadków Summary Background: Falls in elderly age generate huge geriatric problems, especially, because of the consequences. External and internal factors lie among the causes of the falls. The outcomes are most frequently the orthopedic ones, such as, bone fractures, sprains in joint areas and injuries of various soft tissues. The second ones stem from the ageing process, existing diseases or/and pharmacotherapy side effects. The injuries cause serious mobility limitations and affect the independence in daily activities. Thus, constant motivation in elderly people, to rehabilitate and remain active, becomes most essential. Material and methods: The purpose of this study is to present the methodology of therapeutic massage (tensegrity) in the case of pain symptoms and mobility limitations in the arm joint after a fall. In the course of the research six 30-minute-massage sessions were performed twice a week. Results: After the therapy the decrease in pain in the shoulder girdle area and the upper extremity was achieved. The mobility of the shoulder and elbow joint was improved. Every day activities became easier. Conclusions: In the case of pain symptoms in connective tissues which occur after the falls a massage appears to be a good solution. When the pain becomes less troublesome, there is a possibility to continue physiotherapy in order to restore the patient s mobility and independence. It allows him/her to come back to their hobbies and interests which improves the psychological condition as well and gives more motivation to further activity. Keywords: classical and tensegrity massage, pain, fall, outcomes : 16-21

19 Iwona Wilk - Zastosowanie masażu tensegracyjnego w przypadku dolegliwości bólowych występujących po upadku 17 Wprowadzenie Upadki i towarzyszące im urazy osób starszych stanowią poważny problem geriatryczny, społeczny i ekonomiczny [1,2]. Powodowane są przez różnorodne czynniki, zarówno wewnętrzne jak i zewnętrzne. Pierwsze z nich zwane zdrowotnymi związane są z procesem starzenia się organizmu i występującymi chorobami, zaliczamy do nich: niedowidzenie, ślepotę, zaburzenia równowagi i chodu, naczyniopochodne zawroty głowy, dysfunkcje narządów ruchu. Czynniki zewnętrze inaczej środowiskowe dotyczą niewłaściwego oświetlenia, wysokich progów, nierównych chodników [1,3]. Znaczenie upadków wśród osób starszych pomiędzy 65. a 85. r.ż. związane jest przede wszystkim z ich groźnymi następstwami. W tej grupie wiekowej upadki są główną przyczyną urazów i związanej z nimi chorobowości oraz śmiertelności. Mnogość i różnorodność urazów w wyniku upadków spowodowana jest między innymi spowolnieniem odruchów obronnych oraz osteoporozą. Dlatego też pozornie niegroźne upadki mogą mieć poważne następstwa i niepożądane skutki [3,4]. Następstwem niekontrolowanych upadków mogą być różnorodne urazy ortopedyczne niejednokrotnie wymagające hospitalizacji i zabiegów operacyjnych. Najczęściej dochodzi do złamań szyjki kości udowej, kości przedramienia, pourazowych złamań kręgosłupa oraz urazów czaszkowo-mózgowych. Często konsekwencją upadków są uszkodzenia tkanek miękkich: zerwania więzadeł, pęknięcia torebek stawowych, naderwania elementów ścięgnistych i naciągnięcia mięśni [2]. Może to prowadzić do dłuższego unieruchomienia w łóżku co predysponuje do wystąpienia powikłań, którymi są odleżyny, przykurcze w stawach, zaniki mięśniowe, powikłania zatorowo-zakrzepowe, zakażenia oraz infekcje układu oddechowego i moczowego [2,3,5]. Innym bardzo ważnym następstwem upadku jest zespół poupadkowy, czyli lęk przed kolejnym upadkiem. Wystąpienie tzw. zespołu poupadkowego dotyczy 21-65% osób powyżej 65. r.ż., u których doszło do upadku, ale spotykany jest on również u osób, które nie doświadczyły upadku, a były jedynie świadkiem lub poznały jego skutki u kogoś innego [3,6]. W rezultacie odczuwanego lęku osoba starsza rezygnuje z podejmowania dotychczas wykonywanych czynności i zmniejsza swoją aktywność, aby zminimalizować prawdopodobieństwa upadku. Najczęściej zmniejszenie aktywności zaczyna od unikania wychodzenia z domu, w celu zrobienia zakupów lub pójścia na spacer. Natomiast gdy dochodzi do upadku w domu, przyjmuje siedzący tryb życia. W ten sposób tworzy się błędne koło: rezygnacja z aktywności powoduje utratę siły mięśniowej, pogarsza kontrolę postawy, przyśpiesza proces fizycznego osłabienia, tym samym negatywnie wpływa na stan psychiczny pacjenta i nasila jeszcze bardziej istniejący lęk [3]. Następstwa urazów po upadkach w starszym wieku doprowadzają do ograniczenia sprawności fizycznej, niejednokrotnie uniemożliwiają dotychczasowy tryb życia, powodują utratę samodzielności i znaczne pogorszenie jakości życia. Niezmiernie ważnym elementem procesu rekonwalescencji jest motywacja osoby starszej do podjęcia rehabilitacji i ciągłe dążenie do odzyskania sprawności fizycznej sprzed upadku. Podjęte działania mają służyć przede wszystkim odzyskaniu samodzielności w wykonywaniu czynności dnia codziennego i co istotniejsze dla pacjenta umożliwić powrót do hobby. Niejednokrotnie to właśnie hobby jest czynnikiem przekonywującym i powodującym zaangażowanie się w proces rehabilitacji. Chęć wykonywania czynności, które pacjentowi sprawiają przyjemność, które pacjent lubi robić: pielęgnowanie działki, wędkarstwo, spacery poprawia samopoczucie i mobilizuje do działania dzięki czemu skraca proces rekonwalescencji. W niniejszym artykule zaprezentowano przypadek kobiety, u której po upadku ze schodów występowały silne dolegliwości bólowe i znaczne ograniczenie ruchomości obręczy barkowej i kończyny górnej prawej. Pacjentka utraciła możliwość samodzielnego wykonywania czynności dnia codziennego, dlatego też poddała się rehabilitacji. W opisywanym przypadku nie było problemu z motywacją pacjentki do działania. Ona sama chciała odzyskać sprawność i jak najszybciej powrócić do swoich codziennych zadań. Celem niniejszej pracy jest prezentacja możliwości zastosowania masażu leczniczego (tensegracyjnego) jako skutecznej formy terapii w przypadku powikłań w obrębie tkanek miękkich występujących po upadku u osoby starszej. Opis przypadku Pacjentka w wieku 60 lat, zgłosiła się do gabinetu masażu z dolegliwościami bólowymi i ograniczeniem ruchomości zlokalizowanymi w obrębie obręczy barkowej, stawu łokciowego i kończyny górnej po prawej stronie. Przyczyną występujących objawów był upadek ze schodów. Z opisu pacjentki wynikało, że podczas upadku w wyniku odruchu obronnego nastąpiło wysuniecie barku do przodu i w górę, pociągnięcie mięśni zlokalizowanych na łopatce i upadek na zgiętą w stawie łokciowym kończynę górną, na przedramię. Na podstawie badań przeprowadzonych przez lekarza ortopedę i dokumentacji pacjentki uzyskano diagnozę, w której stwierdzono: naderwanie mięśnia podgrzebieniowego i dwugłowego ramienia, głowy długiej. Dodatkowo odnotowano naciągnięcie mięśnia nadgrzebieniowego i obłego mniejszego oraz naciągnięcie więzadła kruczo-barkowego. W dokumentacji pacjentki znajdował się również opis zdjęć rentgenowskich, w którym zdiagnozowano zmiany zwyrodnieniowe w odcinku szyjnym kręgosłupa. W ocenie oglądowej postawy pacjentki zauważono pogłębioną kifozę piersiową i protrakcję barków. Widoczne było zgrubienie tłuszczowe (miękki garb)

20 18 Iwona Wilk - Zastosowanie masażu tensegracyjnego w przypadku dolegliwości bólowych występujących po upadku na wysokości kręgów C6-C7 kręgosłupa. Lekarz skierował pacjentkę na serię dziesięciu zabiegów z fizykoterapii, kinezyterapii i masażu. U pacjentki stosowano masaż klasyczny obręczy barkowej, który został ograniczony do wykonywania technik: głaskanie, rolowanie i rozcieranie, ponieważ technika ugniatania mięśni sprawiała ból. Masowano okolicę karku, łopatki, ramienia. Pacjentka brała udział w zajęciach indywidualnych z kinezyterapii, wykonywała ćwiczenia samowspomagane przy użyciu drugiej ręki oraz wspomagane przy wykorzystaniu sprzętu na sali gimnastycznej. Ćwiczenia czynne w odciążeniu wykonywane w UGULU, poprzez pokaz z instruktażem prezentowano ćwiczenia czynne, które pacjentka wykonywała również przed lustrem w domu (unoszenie i ruchy okrężne barków; wznos przodem i bokiem kończyn górnych, zbliżanie łopatek do siebie z równoczesnym rozciąganiem mięśnia piersiowego większego). Z zabiegów fizykalnych pacjentka miała stosowaną krioterapię miejscową na okolicę obręczy barkowej i ramienia oraz jonoforezę. W domu w sytuacji silnego bólu stosowała nacieranie maścią diklofenak. Po rehabilitacji nastąpiła poprawa: uzyskano zmniejszenie dolegliwości bólowych, zwiększenie zakresu ruchomości obręczy barkowej przez co znacznie poprawiło się samopoczucie pacjentki. Jednak nadal miała problem z czynnościami dnia codziennego: z ubieraniem i rozbieraniem oraz myciem. Czynności związane z gotowaniem, zakupami i ulubiona praca w ogrodzie wykonywane były przy użyciu drugiej ręki. W związku z utrzymującym się objawami zaproponowano pacjentce kontynuację rehabilitacji, jednak zabiegi fizjoterapeutyczne ograniczone zostały do masażu. Metoda U pacjentki zastosowano masaż leczniczy (tensegracyjny) o odmiennej metodyce niż masaż klasyczny wykonywany dotychczas. Modyfikacja polegała na uwzględnieniu w metodyce tkanek zlokalizowanych w obrębie urazu oraz położonych pośrednio od miejsca najbardziej bólowego. Niejednokrotnie w literaturze opisywano konieczność opracowywania w masażu, całej kończyny górnej (dłoń, przedramię, ramię), w przypadku dolegliwości bólowych zlokalizowanych w obrębie obręczy barkowej czy odcinka szyjnego kręgosłupa w celu zwiększenia efektywności zabiegu [7,8,9]. Przed przystąpieniem do pierwszego zabiegu przeprowadzono wywiad dla potrzeb masażu, dokonano oceny oglądowej i palpacyjnej tkanek w obrębie największej dolegliwości bólowej i pozostałych częściach pozostających w kontakcie pośrednim z miejscem bólowym [10]. Ocenę palpacyjną tkanek powtarzano przed każdym zabiegiem masażu w celu zweryfikowania ewentualnych zmian w ilości i rodzaju mięśni wykazujących nieprawidłowe napięcie. Przed przystąpieniem do terapii masażem, bezpośrednio po zakończeniu terapii i 1 miesiąc po zabiegach masażu pacjentka wypełniała kwestionariusz McGilla, wersję skróconą (SF-MPQ short form of the McGill Pain Questionnaire) [11]. Kwestionariusz SF-MPQ składa się z 3 części: A, B i C. Część A kwestionariusza (tab. 1) dotyczy rodzaju odczuwanego bólu i składała się 15 pytań. Każdy przedstawiony przymiotnik określający rodzaj bólu oceniany jest od 0 do 3 punktów, gdzie: 0 - brak bólu, 1 - ból łagodny, 2 - ból umiarkowany, 3 - ból silny. Pytania 1-11 opisują natężenie zmysłowych doznań bólu - S - sensual, pytania opisywały natężenie emocjonalnego odczuwania bólu - A - affectional. Część B kwestionariusza SF-MPQ (tab. 2.) określa intensywność bólu (Visual Analogue Scale, VAS), a część C (tab. 2) nasilenie bólu (0 - brak bólu, 1- ból łagodny, 2 - ból umiarkowany, 3 - ból silny, 4 - ból bardzo silny, 5 - ból nie do wytrzymania) [11,12]. Równocześnie dokonywano pomiarów zakresu ruchomości w stawie ramiennym (ruchy zgięcia, wyprostu i odwodzenia) oraz w stawie łokciowym (ruchy zgięcia) za pomocą goniometru [13]. Ból odczuwany i opisywany przez pacjentkę przed pierwszym zabiegiem masażu zlokalizowany był w następujących miejscach: na brzegu bocznym łopatki, na powierzchni podgrzebieniowej łopatki; pomiędzy łopatkami; z przodu w okolicy obojczyka; w przednioprzyśrodkowej części ramienia. Informacje pozyskane od pacjentki dotyczące lokalizacji bólu były zbieżne z wynikami oceny palpacyjnej dotyczącej wrażliwości uciskowej mięśni. Tkanki zlokalizowane w obrębie łopatki i ramienia wykazały nieprawidłowe napięcie spoczynkowe. Podwyższony tonus dotyczył następujących mięśni: najszerszy grzbietu krawędź górna, czworoboczny grzbietu (trzy części), nadgrzebieniowy, podgrzebieniowy, obły większy i mniejszy, dźwigacz łopatki, prostownik grzbietu w odcinku szyjnym, mostkowo-obojczykowo-sutkowy, piersiowy większy i mniejszy, naramienny (wszystkie części), dwugłowy ramienia i przegrody międzymięśniowe zlokalizowane na ramieniu. W ocenie palpacyjnej zlokalizowano również zgrubienie na brzegu bocznym łopatki, na przebiegu mięśnia obłego mniejszego, które było tkliwe przy dotyku. Intensywność bólu w obrębie obręczy barkowej i kończyny górnej prawej, określana przez pacjentkę przed terapią w skali VAS wynosiła 6. Rodzaj i natężenie bólu zostały wyrażone przez pacjentkę za pomocą punktów i określone na poziomie 20 (tab.1). Przeprowadzona diagnostyka umożliwiła dobór metodyki masażu. Wykonano 6 zabiegów masażu leczniczego, z częstotliwością 2 razy w tygodniu, każdy zabieg trwał 30 minut. Zabieg obejmował wykonanie masażu w oparciu o zasadę tensegracji, polegał na opracowaniu wybranych mięśni obręczy barkowej i kończyny górnej prawej w odpowiedniej kolejności. Podczas zabiegu masowano tkanki wykazujące nieprawidłowe napięcie

ANALIZA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH DZIECI KLAS III V SZKOŁY PODSTAWOWEJ *

ANALIZA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH DZIECI KLAS III V SZKOŁY PODSTAWOWEJ * Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Prace oryginalne - Original papers Copyright by PHMPS in Opole ISSN 2080-2021 ANALIZA ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH DZIECI KLAS III V SZKOŁY PODSTAWOWEJ * The

Bardziej szczegółowo

OCENA STANU WIEDZY UCZNIÓW SZKÓŁ POLICEALNYCH NA TEMAT DODATKÓW DO ŻYWNOŚCI

OCENA STANU WIEDZY UCZNIÓW SZKÓŁ POLICEALNYCH NA TEMAT DODATKÓW DO ŻYWNOŚCI BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLV, 2012, 3, str. 1055 1059 Aneta Kościołek 1, Magdalena Hartman 2, Katarzyna Spiołek 1, Justyna Kania 1, Katarzyna Pawłowska-Góral 1 OCENA STANU WIEDZY UCZNIÓW SZKÓŁ POLICEALNYCH

Bardziej szczegółowo

w rozumieniu studentów uczelni o profilu medycznym

w rozumieniu studentów uczelni o profilu medycznym Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Copyright by PMWSZ w Opolu ISSN 2080-2021 e-issn 2449-9021 Prace oryginalne Original papers DOI: 10.5604/2081-2021.1170713 Zdrowy styl życia w rozumieniu

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

WYBRANE ZACHOWANIA ZDROWOTNE STUDENTÓW WYŻSZEJ SZKOŁY WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I TURYSTYKI - ZACHOWANIA ŻYWIENIOWE

WYBRANE ZACHOWANIA ZDROWOTNE STUDENTÓW WYŻSZEJ SZKOŁY WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I TURYSTYKI - ZACHOWANIA ŻYWIENIOWE BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 3, str. 409-414 Robert Szczerbiński 1), Jan Karczewski, Joanna Maksymowicz-Jaroszuk WYBRANE ZACHOWANIA ZDROWOTNE STUDENTÓW WYŻSZEJ SZKOŁY WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I TURYSTYKI

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Polandchallenges in Clinical Trials Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Poland- legislation 1996-2003 Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r o zawodach lekarza i lekarza dentysty, z

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

Program Owoce w szkole i jego ocena

Program Owoce w szkole i jego ocena Program Owoce w szkole i jego ocena Warszawa, marzec 2012 Od roku szkolnego 2009/2010 Agencja Rynku Rolnego administruje programem Wspólnej Polityki Rolnej Owoce w szkole Obecnie trwa trzeci rok szkolny

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia wybranych chorób alergicznych u dzieci w województwie warmińsko-mazurskim w latach 2007 2010

Epidemiologia wybranych chorób alergicznych u dzieci w województwie warmińsko-mazurskim w latach 2007 2010 378 Hygeia Public Health 212, 47(3): 378-382 Epidemiologia wybranych chorób alergicznych u dzieci w województwie warmińsko-mazurskim w latach 27 21 Epidemiology of selected allergic diseases in children

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

Jak dbać o swoją kondycję fizyczną, jak żyć i odżywiać się zdrowo? Sondaż

Jak dbać o swoją kondycję fizyczną, jak żyć i odżywiać się zdrowo? Sondaż Jak dbać o swoją kondycję fizyczną, jak żyć i odżywiać się zdrowo? Sondaż Sprawozdanie z zadania numer 2 SP2 im. Marii Skłodowskiej Curie w Sobótce W dn. 5 listopada 2014 r. w kl. III VI (75 uczniów) przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

This copy is for personal use only - distribution prohibited.

This copy is for personal use only - distribution prohibited. Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Copyright by PMWSZ w Opolu ISSN 2080-2021 Prace oryginalne Original papers Badania epidemiologiczne jako podstawa informacyjna rozpoznania chorób alergicznych

Bardziej szczegółowo

HemoRec in Poland. Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010

HemoRec in Poland. Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010 HemoRec in Poland Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010 Institute of Biostatistics and Analyses. Masaryk University. Brno Participating

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski Mateusz Romanowski Wpływ krioterapii ogólnoustrojowej na aktywność choroby i sprawność chorych na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Dr hab., prof. AWF Anna Straburzyńska-Lupa

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Piąte spotkanie grupy partnerskiej w Katowicach (Polska) 19-20 maj 2015 Program Uczenie się przez całe życie Grundtvig Tytył projektu: Osoby 50+ na rynku

Bardziej szczegółowo

WYBRANE ASPEKTY ZDROWIA I CHOROBY

WYBRANE ASPEKTY ZDROWIA I CHOROBY Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna we Włocławku WYBRANE ASPEKTY ZDROWIA I CHOROBY pod redakcją Beaty Haor Leokadii Rezmerskiej Włocławek 2012 SPIS TREŚCI Wstęp.............................................

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers

Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers 10-12 milionów Romów w Europie 6 milionów mieszkających w U E Irlandia Polska Republika Czeska Turcja Populacja społeczności romskiej w liczbach Irlandia Polska

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

ZWYCZAJE ŻYWIENIOWE WŚRÓD MŁODZIEŻY. Eating habits among young people

ZWYCZAJE ŻYWIENIOWE WŚRÓD MŁODZIEŻY. Eating habits among young people Journal of Health Sciences (J Health Sci) 2012; (2)5: 7 13 The journal has had 4 points in Ministry of Science and Higher Education of Poland parametric evaluation. List B item 667. Open Access Open Journal

Bardziej szczegółowo

Kamil Barański 1, Ewelina Szuba 2, Magdalena Olszanecka-Glinianowicz 3, Jerzy Chudek 1 STRESZCZENIE WPROWADZENIE

Kamil Barański 1, Ewelina Szuba 2, Magdalena Olszanecka-Glinianowicz 3, Jerzy Chudek 1 STRESZCZENIE WPROWADZENIE Czynniki socjodemograficzne wpływające na poziom wiedzy dotyczącej dróg szerzenia się zakażenia w kontaktach niezwiązanych z procedurami medycznymi wśród pacjentów z WZW typu C Kamil Barański 1, Ewelina

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

TRZYMAJ FORMĘ! Gimnazjum nr 2 10-113 Olsztyn ul. K. R. Małłków 3

TRZYMAJ FORMĘ! Gimnazjum nr 2 10-113 Olsztyn ul. K. R. Małłków 3 TRZYMAJ FORMĘ! Gimnazjum nr 2 10-113 Olsztyn ul. K. R. Małłków 3 Program Trzymaj Formę! jest realizowany w naszej szkole od roku szkolnego 2006/2007. Za cel naszego działania postawiliśmy sobie edukację

Bardziej szczegółowo

1.Odżywiam się zdrowo

1.Odżywiam się zdrowo Opracowane wyników ankiety przeprowadzonej w ramach Programu Trzymaj Formę Ankietowanych 195 uczniów klas pierwszych, drugich i trzecich. Termin wypełniania ankiety od 8.10 do 17.10.2013 roku 1.Odżywiam

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

Trend in drug use in Poland

Trend in drug use in Poland Prevalence and patterns of drug use among general population Indicator (GPS) Annual Expert Meeting 214 Trend in drug use in Poland Janusz Sierosławski Institute of Psychiatry i Neurology Warsaw Lisbon,

Bardziej szczegółowo

DuŜo wiem, zdrowo jem

DuŜo wiem, zdrowo jem DuŜo wiem, zdrowo jem Projekt edukacyjny: Pogadanki do dzieci w przedszkolach, szkołach podstawowych i gimnazjach oraz prezentacje do ich rodziców Cel projektu: Podniesienie świadomości na temat odżywiania

Bardziej szczegółowo

kształtującym zdrowe nawyki żywieniowe dzieci Wyniki oceny programu

kształtującym zdrowe nawyki żywieniowe dzieci Wyniki oceny programu Program Owoce w szkole skutecznym narzędziem kształtującym zdrowe nawyki żywieniowe dzieci Wyniki oceny programu Warszawa, 2012 OCENA SKUTECZNOŚCI PROGRAMU I. Podstawa prawna Przeprowadzanie regularnej

Bardziej szczegółowo

Czynniki wpływające na wybór studiów technicznych przez kobiety

Czynniki wpływające na wybór studiów technicznych przez kobiety Ireneusz ZAWŁOCKI, Krzysztof NIEWIADOMSKI, Ewa NIEROBA Politechnika Częstochowska, Polska Czynniki wpływające na wybór studiów technicznych przez kobiety Wprowadzenie W roku 2006, jak podaje Bank Danych

Bardziej szczegółowo

Żyjmy zdrowo kolorowo

Żyjmy zdrowo kolorowo Żyjmy zdrowo kolorowo Publiczna Szkoła Podstawowa u Ujeździe już od lat promuje zdrowy tryb życia pod hasłem Żyjmy zdrowo kolorowo. Podejmowane w ramach tego przedsięwzięcia działania mają na celu wypracowanie

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Symptomatologia chorób alergicznych u dzieci marsz alergiczny

Symptomatologia chorób alergicznych u dzieci marsz alergiczny PODYPLOMOWA SZKOŁA PEDIATRII / POSTGRADUATE SCHOOL OF PAEDIATRICS 141 Symptomatologia chorób alergicznych u dzieci marsz alergiczny The symptomatology of allergic diseases in children allergic march Grażyna

Bardziej szczegółowo

Prace oryginalne Original papers

Prace oryginalne Original papers Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Copyright by PMWSZ w Opolu ISSN 2080-2021 Prace oryginalne Original papers Badania epidemiologiczne jako podstawa informacyjna rozpoznania chorób alergicznych

Bardziej szczegółowo

Prawidłowe żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych, wpływających na rozwój człowieka i utrzymanie przez niego dobrego stanu

Prawidłowe żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych, wpływających na rozwój człowieka i utrzymanie przez niego dobrego stanu Prawidłowe żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych, wpływających na rozwój człowieka i utrzymanie przez niego dobrego stanu zdrowia. Polega ono na całkowitym pokryciu zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

THE MOST FREQUENT PHYSICAL MODALITIES IN PATIENTS WITH PAIN IN LUMBOSACRAL SPINE AND AN ASSESSMENT OF THEIR ANALGESIC EFFECTIVENESS

THE MOST FREQUENT PHYSICAL MODALITIES IN PATIENTS WITH PAIN IN LUMBOSACRAL SPINE AND AN ASSESSMENT OF THEIR ANALGESIC EFFECTIVENESS NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANE ZABIEGI FIZYKALNE U PACJENTÓW Z DOLEGLIWOŚCIAMI BÓLOWYMI ODCINKA L-S KRĘGOSŁUPA WRAZ Z OCENĄ ICH SKUTECZNOŚCI W DZIAŁANIU PRZECIWBÓLOWYM THE MOST FREQUENT PHYSICAL MODALITIES IN PATIENTS

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

PREFERENCJE KONSUMENTÓW W ZAKRESIE WYBORU OPAKOWAŃ DO TŁUSZCZÓW ROŚLINNYCH

PREFERENCJE KONSUMENTÓW W ZAKRESIE WYBORU OPAKOWAŃ DO TŁUSZCZÓW ROŚLINNYCH Joanna Białek, Elżbieta Kondratowicz-Pietruszka Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie PREFERENCJE KONSUMENTÓW W ZAKRESIE WYBORU OPAKOWAŃ DO TŁUSZCZÓW ROŚLINNYCH Polski rynek produktów tłuszczowych należy

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja zdjęciowa z projektu gimnazjalnego skierowanego do rodziców i młodzieży.

Dokumentacja zdjęciowa z projektu gimnazjalnego skierowanego do rodziców i młodzieży. Dokumentacja zdjęciowa z projektu gimnazjalnego skierowanego do rodziców i młodzieży. Czy wiesz, co jesz? Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 5, Gimnazjum nr 14 W Bytomiu JUŻ WKRÓTCE! Opiekun projektu:

Bardziej szczegółowo

Gazetka uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Września w Węgrzynowie

Gazetka uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Września w Węgrzynowie Gazetka uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Września w Węgrzynowie Opracowali uczestnicy/uczestniczki koła dziennikarskiego Numer poświęcony programowi Owoce i warzywa w szkole 1 Program

Bardziej szczegółowo

11. Liebhard J., Małolepszy J., Wojtyniak B. i wsp. Prevalence and risk factors for asthma in Poland: Results from the PMSEAD Study.

11. Liebhard J., Małolepszy J., Wojtyniak B. i wsp. Prevalence and risk factors for asthma in Poland: Results from the PMSEAD Study. 1. Wstęp Alergia uznawana jest za chorobę cywilizacyjną XX wieku. W wielu obserwacjach epidemiologicznych stwierdzono znaczący wzrost częstości występowania alergicznego nieżytu nosa i astmy oskrzelowej

Bardziej szczegółowo

WYNIKI ANKIET I TESTÓW KLAUDIA KRZYŻAŃSKA, KL.IIIF GIMNAZJUM NR14 BYTOM

WYNIKI ANKIET I TESTÓW KLAUDIA KRZYŻAŃSKA, KL.IIIF GIMNAZJUM NR14 BYTOM . WYNIKI ANKIET I TESTÓW KLAUDIA KRZYŻAŃSKA, KL.IIIF GIMNAZJUM NR14 BYTOM TESTY TESTY ROZWIĄZAŁO 140 UCZNIÓW 1.Co dostarcza organizmowi najwięcej energii? A)WĘGLOWODANY, TŁUSZCZE I BIAŁKA B)MAGNEZ,POTAS

Bardziej szczegółowo

... data* DANE OSOBOWE. ... Telefon: * ... Imię i nazwisko: * ... Płeć: * ... Preferowane godziny kontaktu telefonicznego:

... data* DANE OSOBOWE. ... Telefon: * ... Imię i nazwisko: * ... Płeć: * ... Preferowane godziny kontaktu telefonicznego: DANE OSOBOWE........................ data*.................................................. Imię i nazwisko: *............................................... Telefon: *..................................................

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

Maria E. Pyzik, Joanna Rodziewicz-Gruhn Nawyki żywieniowe kobiet w różnych grupach wiekowych

Maria E. Pyzik, Joanna Rodziewicz-Gruhn Nawyki żywieniowe kobiet w różnych grupach wiekowych Maria E. Pyzik, Joanna Rodziewicz-Gruhn Nawyki żywieniowe kobiet w różnych grupach wiekowych Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Kultura Fizyczna 6, 185-191 2005 PRACE NAUKOWE Akademii

Bardziej szczegółowo

Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?!

Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?! Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?! Rozporządzenie Z dniem 01.09.2015 roku weszło w życie nowe Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 sierpnia 2015

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WYBRANYCH ZWYCZAJÓW ŻYWIENIOWYCH STUDENTÓW ŁÓDZKICH UCZELNI

ANALIZA WYBRANYCH ZWYCZAJÓW ŻYWIENIOWYCH STUDENTÓW ŁÓDZKICH UCZELNI BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLVI, 2013, 2, str. 186 193 Agnieszka Szczodrowska, Wiesława Krysiak 1) ANALIZA WYBRANYCH ZWYCZAJÓW ŻYWIENIOWYCH STUDENTÓW ŁÓDZKICH UCZELNI Zespół Analityki Żywności i Środowiska,

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (MS i TŻiŻCz z uz.)

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM A ICH ZDROWIE

ŻYWIENIE DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM A ICH ZDROWIE WYDZIAŁ NAUK O ŻYWIENIU CZŁOWIEKA I KONSUMPCJI SGGW POLSKIE TOWARZYSTWO NAUK ŻYWIENIOWYCH ŻYWIENIE DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM A ICH ZDROWIE dr hab. Jadwiga Hamułka, prof. SGGW dr hab. Anna Kołłajtis-Dołowy

Bardziej szczegółowo

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum 8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum Temat: Wybory żywieniowe produkty zalecane i niezalecane w żywieniu. Cel: Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych. Zdobyte

Bardziej szczegółowo

OCENA ŻYWIENIA MŁODZIEŻY DWÓCH TYPÓW SZKÓŁ LICEALNYCH Z AUGUSTOWA (WOJ. PODLASKIE) W OPARCIU O PODAŻ PODSTAWOWYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH

OCENA ŻYWIENIA MŁODZIEŻY DWÓCH TYPÓW SZKÓŁ LICEALNYCH Z AUGUSTOWA (WOJ. PODLASKIE) W OPARCIU O PODAŻ PODSTAWOWYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLV, 2012, 3, str. 332 336 Barbara Smorczewska-Czupryńska, Jolanta Ustymowicz-Farbiszewska, Ewa Granacka, Jan Karczewski OCENA ŻYWIENIA MŁODZIEŻY DWÓCH TYPÓW SZKÓŁ LICEALNYCH Z

Bardziej szczegółowo

Jakość życia oraz występowanie objawów depresji i lęku wśród polskich pacjentów z mukowiscydozą - międzynarodowe badanie porównawcze.

Jakość życia oraz występowanie objawów depresji i lęku wśród polskich pacjentów z mukowiscydozą - międzynarodowe badanie porównawcze. Mgr Urszula Borawska-Kowalczyk Jakość życia oraz występowanie objawów depresji i lęku wśród polskich pacjentów z mukowiscydozą - międzynarodowe badanie porównawcze Streszczenie Wprowadzenie Mukowiscydoza

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

ZACHOWANIA ŻYWIENIOWE I PREFERENCJE DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

ZACHOWANIA ŻYWIENIOWE I PREFERENCJE DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM Joanna Newerli-Guz, Katarzyna Kulwikowska Akademia Morska w Gdyni ZACHOWANIA ŻYWIENIOWE I PREFERENCJE DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM Dzieci w wieku przedszkolnym kształtują nawyki żywieniowe, na które rodzice/opiekunowie

Bardziej szczegółowo

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Czy istnieje zależność pomiędzy wiekiem i stroną, po której umiejscawia się ciąża ektopowa jajowodowa?

Bardziej szczegółowo

efektywności psychoterapii u pacjentów cierpiących z powodu zaburzeń nerwicowych i zaburzeń osobowości.

efektywności psychoterapii u pacjentów cierpiących z powodu zaburzeń nerwicowych i zaburzeń osobowości. STRESZCZENIE Zmiany w funkcjonowaniu osobowości w wyniku psychoterapii grupowej z elementami psychoterapii indywidualnej u osób z zaburzeniami nerwicowymi i zaburzeniami osobowości. Przegląd badań nad

Bardziej szczegółowo

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 384 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 20 2003 ALICJA DROHOMIRECKA KATARZYNA KOTARSKA SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ZE STARGARDU SZCZECIŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Time for changes! Vocational activisation young unemployed people aged 15 to 24 Projekt location Ząbkowice Śląskie project produced in cooperation with Poviat Labour Office

Bardziej szczegółowo

Przykładowa metoda opracowania kwestionariusza skriningowego astmy wieku dziecięcego

Przykładowa metoda opracowania kwestionariusza skriningowego astmy wieku dziecięcego PRACA ORYGINALNA Przykładowa metoda opracowania kwestionariusza skriningowego astmy wieku dziecięcego Example method to develop childhood asthma screening questionnaire Agata Wypych-Ślusarska 1, Elżbieta

Bardziej szczegółowo

THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL. PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name...

THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL. PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name... THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name... Child s surname........ Date and place of birth..... Citizenship.....

Bardziej szczegółowo

Plan of Study : call for 2012/2013 and subsequent PUBLIC HEALTH ADMINISTRATION YEAR I. 1. Subject to choose from (university-wide) 1 15 15

Plan of Study : call for 2012/2013 and subsequent PUBLIC HEALTH ADMINISTRATION YEAR I. 1. Subject to choose from (university-wide) 1 15 15 Plan of Study : call for 0/0 and subsequent Field of study: Specialty: Type of study: System: Academic year: PUBLIC HEALTH PUBLIC HEALTH ADMINISTRATION I degree full-time 0/0 and subsequent YEAR I NUMBER

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

WYSTĘPOWANIE ZWYCZAJU POJADANIA MIĘDZY POSIŁKAMI WŚRÓD MŁODZIEŻY W WIEKU 13-15 LAT I JEGO UWARUNKOWANIA

WYSTĘPOWANIE ZWYCZAJU POJADANIA MIĘDZY POSIŁKAMI WŚRÓD MŁODZIEŻY W WIEKU 13-15 LAT I JEGO UWARUNKOWANIA SCIENTIARUM POLONORUMACTA Acta Sci. Pol., Technol. Aliment. 3(1) 2004, 167-174 WYSTĘPOWANIE ZWYCZAJU POJADANIA MIĘDZY POSIŁKAMI WŚRÓD MŁODZIEŻY W WIEKU 13-15 LAT I JEGO UWARUNKOWANIA Marzena Jeżewska-Zychowicz

Bardziej szczegółowo

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation operation good practices presentation Polites association was founded in 2002 in Szczecin Stowarzyszenie POLITES w Szczecinie Starszy Brat Starsza Siostra

Bardziej szczegółowo

OCENA NAWYKÓW ŻYWIENIOWYCH, AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ I TROSKI O ZDROWIE W HIERARCHII UCZNIÓW KLAS IV VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 W NAKLE NAD NOTECIĄ

OCENA NAWYKÓW ŻYWIENIOWYCH, AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ I TROSKI O ZDROWIE W HIERARCHII UCZNIÓW KLAS IV VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 W NAKLE NAD NOTECIĄ Pielęgniarstwo Polskie 2013, 4 (50), 262 269 OCENA NAWYKÓW ŻYWIENIOWYCH, AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ I TROSKI O ZDROWIE W HIERARCHII UCZNIÓW KLAS IV VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 W NAKLE NAD NOTECIĄ THE ASSESSMENT

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska

Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLI, 2008, 4, str. 987 991 Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska WARTOŚĆ ENERGETYCZNA ORAZ ZAWARTOŚĆ SKŁADNIKÓW PODSTAWOWYCH W DIETACH LUDZI STARSZYCH ZRZESZONYCH

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE DZIECI W WIEKU PONIEMOWLĘCYM Z TRÓJMIASTA I OKOLIC

ŻYWIENIE DZIECI W WIEKU PONIEMOWLĘCYM Z TRÓJMIASTA I OKOLIC BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLVIII, 2015, 3, str. 412 417 Witold Kozirok, Beata Mroczkowska ŻYWIENIE DZIECI W WIEKU PONIEMOWLĘCYM Z TRÓJMIASTA I OKOLIC I. CZĘSTOŚĆ SPOŻYCIA WYBRANYCH PRODUKTÓW SPOŻYWCZYCH

Bardziej szczegółowo

Projekty Marie Curie Actions w praktyce: EGALITE (IAPP) i ArSInformatiCa (IOF)

Projekty Marie Curie Actions w praktyce: EGALITE (IAPP) i ArSInformatiCa (IOF) Gliwice, Poland, 28th February 2014 Projekty Marie Curie Actions w praktyce: EGALITE (IAPP) i ArSInformatiCa (IOF) Krzysztof A. Cyran The project has received Community research funding under the 7th Framework

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

OCENA WIEDZY ŻYWIENIOWEJ STUDENTÓW PWSZ W NYSIE*

OCENA WIEDZY ŻYWIENIOWEJ STUDENTÓW PWSZ W NYSIE* BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLVIII, 2015, 3, str. 457 462 Marta Misiarz 1, Elżbieta Grochowska-Niedworok 1, Lechosław Dul 2, Joanna Wyka 1, Ewa Malczyk 1, Beata Całyniuk 1 OCENA WIEDZY ŻYWIENIOWEJ STUDENTÓW

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW PYTANIE NIE JEST ZADAWANE W POLSCE W 2006 ROKU. WCIŚNIJ Ctrl+R BY PRZEJŚĆ DALEJ. 1.

XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW PYTANIE NIE JEST ZADAWANE W POLSCE W 2006 ROKU. WCIŚNIJ Ctrl+R BY PRZEJŚĆ DALEJ. 1. Share w2 Exit Questionnaire version 2.7 2006-09-29 XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW 1. Kontynuuj XT006_ PROXY RESPONDENT'S SEX 1. Mężczyzna 2. Kobieta XT002_ RELATIONSHIP TO THE DECEASED IF XT002_

Bardziej szczegółowo

Erasmus+ praktyki 2014/2015 spotkanie organizacyjne. 19.01.2015, Wrocław

Erasmus+ praktyki 2014/2015 spotkanie organizacyjne. 19.01.2015, Wrocław spotkanie organizacyjne 19.01.2015, Wrocław I Wypełnienie dokumentów II Przed wyjazdem na praktyki III Po przyjeździe na miejsce praktyk IV Po powrocie z praktyk V Uwagi końcowe I Wypełnienie dokumentów:

Bardziej szczegółowo

GDA. Prawidłowe odżywianie

GDA. Prawidłowe odżywianie GDA Prawidłowe odżywianie Co to jest GDA? Prawidłowe odżywianie jest jednym z warunków zachowania dobrego stanu zdrowia. Aby móc dopasować swój sposób odżywiania do stylu życia jaki prowadzimy, niezbędne

Bardziej szczegółowo

Prace oryginalne Original papers

Prace oryginalne Original papers INNE PRACE Borgis Zachowania żywieniowe rodziców dzieci przedszkolnych zamieszkałych na terenie Górnego Śląska Prace oryginalne Original papers *Elżbieta Szczepańska 1, Karolina Janion 2, Beata Stanuch

Bardziej szczegółowo

Wpływ cukrzycy na jakość życia kobiet ciężarnych

Wpływ cukrzycy na jakość życia kobiet ciężarnych GDAŃSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY Wpływ cukrzycy na jakość życia kobiet ciężarnych Praca na stopień doktora nauk medycznych mgr Joanna Preis-Orlikowska Promotor pracy: prof. dr hab. Mikołaj Majkowicz Gdańsk,

Bardziej szczegółowo

Paradoksy i tajemnice rodzinnego wpływu na sferę zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży. Krzysztof A. Wojcieszek WSNS Pedagogium w Warszawie

Paradoksy i tajemnice rodzinnego wpływu na sferę zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży. Krzysztof A. Wojcieszek WSNS Pedagogium w Warszawie Paradoksy i tajemnice rodzinnego wpływu na sferę zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży. Krzysztof A. Wojcieszek WSNS Pedagogium w Warszawie Czy rodzice mogą uniknąć swego wpływu na własne dzieci? Nie,

Bardziej szczegółowo

May 21-23, 2012 Białystok, Poland

May 21-23, 2012 Białystok, Poland 6 th International Forum May 21-23, 2012 Białystok, Poland Study of socio psychological and biological risk factors, causing the introduction to the consumption of psychoactive substances and to encourage

Bardziej szczegółowo

Występowanie astmy oskrzelowej u dzieci, młodzieży i młodych dorosłych w Polsce w świetle badania ECAP

Występowanie astmy oskrzelowej u dzieci, młodzieży i młodych dorosłych w Polsce w świetle badania ECAP ARTYKUŁY ORYGINALNE 27 Występowanie astmy oskrzelowej u dzieci, młodzieży i młodych dorosłych w Polsce w świetle badania ECAP Prevalence of asthma in children, adolescents and young adults in Poland results

Bardziej szczegółowo

Wpływ skryningu na przeŝycia pacjentów. Polska na tle wybranych krajów Impact of screening on cancer patient survival. Poland vs. selected countries

Wpływ skryningu na przeŝycia pacjentów. Polska na tle wybranych krajów Impact of screening on cancer patient survival. Poland vs. selected countries Wpływ skryningu na przeŝycia pacjentów. Polska na tle wybranych krajów Impact of screening on cancer patient survival. Poland vs. selected countries Urszula Wojciechowska Krajowy Rejestr Nowotworów Centrum

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji projektu badawczo - edukacyjnego MÓJ TALERZ ZDROWIA

Sprawozdanie z realizacji projektu badawczo - edukacyjnego MÓJ TALERZ ZDROWIA Sprawozdanie z realizacji projektu badawczo - edukacyjnego MÓJ TALERZ ZDROWIA realizowanego w ramach programu edukacyjnego Trzymaj formę współorganizowanego przez Główny Inspektorat Sanitarny oraz Polską

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 6 im.bł.ks. Jerzego Popiełuszki w Nowym Sączu

Szkoła Podstawowa nr 6 im.bł.ks. Jerzego Popiełuszki w Nowym Sączu Szkoła Podstawowa nr 6 im.bł.ks. Jerzego Popiełuszki w Nowym Sączu Symbole Szkoły Podstawowej nr 6 SKLEPIK WZOROWY SMACZNY I ZDROWY Zdrowe odżywianie to podstawa!!! Jeść musimy, bowiem to podstawowy składnik

Bardziej szczegółowo

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH INŻYNIERIA W ROLNICTWIE. MONOGRAFIE 16 ENGINEERING IN AGRICULTURE. MONOGRAPHS 16 WIESŁAW GOLKA TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH TRANSPORTATION IN RURAL FAMILY FARMS Falenty 2014 WYDAWNICTWO

Bardziej szczegółowo

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Projekt finansowany Fundusze Europejskie z budżetu państwa dla rozwoju oraz ze Polski środków Wschodniej Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree Politechnika Częstochowska, Wydział Zarządzania PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu Kierunek Forma studiów Poziom kwalifikacji Rok Semestr Jednostka prowadząca Osoba sporządzająca Profil Rodzaj

Bardziej szczegółowo