ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej (139.) w dniu 13 listopada 2014 r.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej (139.) w dniu 13 listopada 2014 r."

Transkrypt

1 ZAPIS STENOGRAFICZNY Posiedzenie Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej (139.) w dniu 13 listopada 2014 r. VIII kadencja

2 Porządek obrad: 1. Aktywizacja cyfrowa pokolenia 50+ szansą na uniknięcie wykluczenia społecznego. Projekt Polska Cyfrowa Równych Szans oraz możliwości działania w nowej unijnej perspektywie budżetowej na lata Zapis stenograficzny jest tekstem nieautoryzowanym.

3 (Początek posiedzenia o godzinie 12 minut 13) (Posiedzeniu przewodniczy przewodniczący Mieczysław Augustyn) Dzień dobry państwu. Witam wszystkich państwa na dzisiejszej konferencji, która jest dla członków Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej posiedzeniem seminaryjnym, można by powiedzieć debiutanckim, ponieważ całkiem niedawno Senat przychylił się do wniosku, żeby zmienić nazwę naszej komisji, i nie tylko nazwę, ale także dołożyć, wyraźnie zaakcentować we właściwościach naszej komisji sprawy senioralne i zmiany demograficzne. Przejmujemy zatem powoli te funkcje, które pełnił do niedawna Parlamentarny Zespół do Spraw Osób Starszych. Witam na naszym posiedzeniu pana posła Michała Szczerbę. Pana ministra Kosiniaka-Kamysza reprezentuje pani minister Czesława Ostrowska. Witamy pana Rafała Sukiennika, dyrektora Departamentu Rozwoju Cyfrowego w Ministerstwie Infrastruktury i Rozwoju. Witam wszystkich senatorów z panem premierem Włodzimierzem Cimoszewiczem, przewodniczącym Komisji Spraw Zagranicznych, na czele, tym razem w roli ambasadora Polski Cyfrowej, ale skoro są obecni ministrowie, to chyba dobrze być ambasadorem. Witam pana prezesa Krzysztofa Głomba, który reprezentuje Stowarzyszenie Miasta w Internecie i ten wielki projekt Polska Cyfrowa Równych Szans, i witam go jako inspiratora i współgospodarza dzisiejszego spotkania, dzisiejszego seminarium, który doprowadził do tego, że spotykamy się w tak ważnej sprawie. Witam też samorządowców, którzy przybyli w związku z rozstrzygnięciem konkursu Samorząd przyjazny seniorom 2014 r. Cieszę się, że jesteście państwo z nami. Wiemy, że jest końcówka kampanii wyborczej, więc to nie jest zdawkowa radość, to jest po prostu wdzięczność, że znaleźliście czas, żeby się tutaj pojawić i przyjąć podziękowania i wyróżnienia za wasze działania na rzecz seniorów, bo im właśnie chcemy poświęcić dzisiejsze spotkanie, dzisiejszą konferencję. Potrzeba aktywizacji cyfrowej osób starszych jest ewidentna, jeśli uzmysłowimy sobie, że umiejętności cyfrowe należą do kilku naprawdę kluczowych dla życiowych szans każdego człowieka. W dobie cyfryzacji kolejnych dziedzin życia nie da się funkcjonować bez znajomości najnowocześniejszych technik informacyjno-komunikacyjnych. Jeśli uprzytomnimy sobie, że osoby po pięćdziesiątym roku życia stanowią 40% naszego społeczeństwa, jeśli nałożymy na to dane chociażby z raportów Koalicji w sieci czy ostatniej Diagnozy społecznej, to widzimy, że z trzynastu milionów osób po pięćdziesiątce jedynie 22% korzysta z internetu, i to mimo że dostęp do internetu jest zdecydowanie szerszy, ponieważ prawie 40% polskich domostw, w których są seniorzy, ma taki dostęp. Tylko 18% seniorów po pięćdziesiątce to internauci, a według Diagnozy społecznej wśród tych, którzy przekroczyli sześćdziesiąty piąty rok życia, zaledwie 14% regularnie korzysta z internetu. A więc nie korzysta z internetu dziesięć milionów osób po pięćdziesiątym roku życia, w tym prawie cztery miliony przed sześćdziesiątką i ponad sześć milionów trzysta tysięcy po sześćdziesiątym roku życia. To jest wielkie wyzwanie. Budowa kapitału cyfrowego generacji 50+ jest jednym z najważniejszych zadań dostrzeganych zarówno na poziomie samorządu, jak i na poziomie rządu, o czym świadczą chociażby założenia długofalowej polityki senioralnej przyjęte przez rząd jeszcze Donalda Tuska. Dlaczego tak się dzieje? Trzeba poddać tę kwestię dogłębnej refleksji. Diagnoza społeczna mówi, może ku zaskoczeniu tych, którzy szukaliby łatwych recept, że względy finansowe tylko w 9% przypadków decydują o tym, że nie korzystamy z komputera, nie korzystamy z internetu w wieku starszym w Polsce. Inne bariery okazują się dużo silniejsze: niska motywacja, mała wiedza o tym, jakie funkcje pełni internet i jakie możliwości daje komputer, wreszcie lęk, czy damy radę opanować te nowe techniki w późniejszym wieku. Te same bariery dotyczą uczenia się i technik pracy z komputerem, który wielu osobom starszym wydaje się nieprzyjazny, niedostępny, skomplikowany i dlatego niewart tego, by podjąć ryzyko. Najgorsza sytuacja o wielowymiarowym znaczeniu dotyczy tych osób starszych, które są samotne. Najwyraźniej nie doceniamy roli technik cyfrowych w przezwyciężaniu osamotnienia, w zapewnieniu bezpieczeństwa osobom starszym, właśnie samotnym. To wszystko są powody, dla których powinniśmy budować spójny program, system edukacji cyfrowej osób starszych w Polsce, jeśli nie chcemy dopuścić do wykluczenia tych osób z bardzo wielu konkretnych dziedzin życia. Mówimy o usługach bankowych, o usługach ubezpieczeniowych, mówimy o handlu, gdzie znikają kasy, mówimy o administracji, gdzie za chwilę będzie powszechna

4 posiedzenie Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej obsługa cyfrowa, mówimy o e-medycynie i teleopiece. To wszystko są techniki informacyjno-komunikacyjne, które mogą przyczynić się do poprawy życia osób starszych, a do tego i może przede wszystkim powinniśmy zauważyć, że brak tego elementu kapitału społecznego, jakim jest umiejętność posługiwania się technikami cyfrowymi, zdecydowanie zmniejsza szanse na rynku pracy. Jak będziemy realizować program dłuższej pracy seniorów, jeśli nie podejmiemy intensywnych wysiłków, by uczyć technik cyfrowych tych, którzy z różnych powodów zostali w tyle dużo bardziej niż inne generacje? Zadanie zatem jest ogromne i nie jest możliwe, ażeby było realizowane wycinkowo. Są różne rządowe programy, chociażby Fundusz Inicjatyw Obywatelskich, w ramach którego staramy się wspierać różne instytucje i organizacje, w tym uniwersytety trzeciego wieku, które są niesłychanie zaangażowane w ten proces. Widzę panią prezes Lewkowicz, kłaniamy się i składamy na pani ręce podziękowania dla całego tego ruchu, który bardzo przyczynia się do pogłębienia znajomości internetu. Podobnie myślimy o Polskim Związku Emerytów, Rencistów i Inwalidów, o innych stowarzyszeniach, ale pamiętajmy, że dotyczy to jedynie kilku procent całej seniorskiej populacji. Czas zatem u progu nowej unijnej perspektywy finansowej odpowiedzieć sobie na pytanie, jak chcemy przyspieszyć ten marsz, wykorzystując środki z Unii Europejskiej, ponieważ zajmujemy w tych kwestiach jedno z ostatnich miejsc wśród państw Unii Europejskiej. Dzisiaj przyjrzymy się bliżej doświadczeniom płynącym z programu, który realizowało Stowarzyszenie Miasta w Internecie, programu Polska Cyfrowa Równych Szans, częściej znanego pod hasłem Latarnicy, Latarnicy Polski Cyfrowej. Wydaje się, że jest to istotna podpowiedź, co można robić, jak można robić, by tak ogromne przedsięwzięcie edukacji milionów seniorów, edukacji cyfrowej milionów seniorów w ogóle udźwignąć. A przecież Polacy z młodszych generacji, zwłaszcza ci młodzi, zanurzeni są w świecie cyfrowym, to jest ich naturalne środowisko, może bardziej niż las i niż łąka. I nasuwa się pytanie: jak wykorzystać umiejętności młodszych generacji, by pomóc tym starszym? W edukacji formalnej nie ma szkoły, w której nie byłoby pracowni internetowych. Nie ma już prawie wiejskich świetlic, gdzie nie byłoby dostępu do komputera. I na wsi, i w małym mieście, i w dużych aglomeracjach są ludzie, którzy znakomicie potrafią się nimi posługiwać, obok tych, którzy tego nie potrafią. A więc myśląc o e-integracji seniorów, powinniśmy też myśleć o tym w kategoriach integracji społecznej, integracji międzypokoleniowej. Tego zadania, ogromnego zadania oficjalny system edukacji prawdopodobnie nie będzie w stanie udźwignąć, zresztą jak wiemy z badań, choćby z Diagnozy społecznej, zaledwie kilka procent seniorów uczestniczy w tej formalnej edukacji. Będziemy dzisiaj o tym na pewno dużo mówić, jest to troską parlamentu, troską wielu resortów, troską organizacji pozarządowych. Wszystkim państwu dziękuję, że przybyliście do Senatu. Jak widać, jest duże zainteresowanie. Cieszę się z tak licznej obecności pań senator i panów senatorów na tej ważnej dzisiejszej konferencji. Poproszę jeszcze o kilka słów powitania pana prezesa Krzysztofa Głomba. Prezes Zarządu Stowarzyszenia Miasta w Internecie Krzysztof Głomb: Panie Przewodniczący! Szanowni Państwo! Serdecznie dziękuję za przybycie. My będziemy mieli okazję opowiedzieć o naszym programie w najbliższym czasie. Chciałbym szczególnie podziękować panu senatorowi Augustynowi za to, że ta tematyka znalazła się w agendzie politycznej w tak burzliwych jak ostatnio czasach, bo myślę, że to jest jeden z najważniejszych problemów, z którymi powinniśmy się uporać i możemy się uporać w najbliższych latach. Ale tylko wtedy, kiedy ta tematyka rzeczywiście będzie widoczna. Mam nadzieję, że to dzisiejsze spotkanie jest jednym z elementów tej drogi, którą wszyscy powinniśmy przejść nawet bym powiedział w ciągu najbliższych miesięcy po to, żeby stworzyć bardzo racjonalne i bardzo rozsądne ramy do tego, by nie dziesiątki i nie setki tysięcy Polaków w wieku 50+, ale miliony Polaków mogły mówić o sobie jako o osobach przygotowanych do życia w otoczeniu rozwiązań cyfrowych, usług i treści cyfrowych, które już niedługo będą jedynymi dostępnymi treściami kultury, edukacji. I musimy się z tym liczyć. Nie możemy pozbawiać ludzi dostępu do podstawowych zasobów, dzięki którym mogą żyć w sposób, powiedziałbym, szczęśliwy i taki zrównoważony. Bardzo serdecznie dziękuję. Dziękuję. Mieliśmy potwierdzenie, że pan minister Huskowski do nas dotrze, więc jeszcze czekamy. W tej chwili chciałbym oddać głos panu posłowi Michałowi Szczerbie, który jest szefem Komisji Polityki Senioralnej w Sejmie, ażebyśmy mogli posłuchać, jak w optyce tej komisji wyglądają kwestie, którymi dzisiaj się zajmujemy. Bardzo proszę, Panie Pośle. Skorzystam z okazji, żeby jeszcze raz serdecznie panu podziękować w imieniu środowisk seniorskich za kilka ważnych inicjatyw, które pan podjął i których jest pan autorem. Bardzo proszę o zabranie głosu. Poseł Michał Szczerba: Szanowny Panie Przewodniczący! Drodzy Państwo! Państwo Parlamentarzyści! Przede wszystkim chciałbym powiedzieć, że tą wielką satysfakcją, którą chciałbym się z państwem podzielić, jest to, że i w Sejmie, i w Senacie są komisje dedykowane osobom starszym. I to jest wielka zasługa tej kadencji. To, że w Sejmie powstała w maju Komisja Polityki Senioralnej, nowa komisja, która zajmuje się polityką państwa wobec

5 w dniu 13 listopada 2014 r. 5 osób starszych, a w Senacie polityka senioralna włączona została w prace dotychczasowej Komisji Rodziny i Polityki Społecznej, to jest wielka szansa. W dwóch Izbach polskiego parlamentu jest możliwość dążenia do tych samych celów, a także jest przestrzeń do takiej właśnie dyskusji na temat różnych interdyscyplinarnych dziedzin, które dotyczą osób starszych. I niewątpliwie taką kwestią, o której chcemy rozmawiać i która jest także elementem założeń długofalowej polityki senioralnej państwa do roku 2020, jest wykluczenie cyfrowe, które co jest bardzo istotne bardzo często współwystępuje z wykluczeniem społecznym. Jeśli spojrzymy na dane, w szczególności dostarczane nam przez Główny Urząd Statystyczny Chciałbym przytoczyć trzy wskaźniki, które dotyczą wykluczenia cyfrowego. Po pierwsze, jest to brak dostępu do internetu. Przypomnijmy, że według GUS w roku % gospodarstw domowych w Polsce nie miało dostępu do internetu. To jest pierwsza bariera. Druga kwestia to jest niekorzystanie z sieci, co jest dla nas najbardziej istotne i stanowi wielkie wyzwanie. Mianowicie w roku 2011 dziewięć i pół miliona Polaków nie korzystało z internetu, z czego sześć milionów sto tysięcy osób to były osoby w wieku 55+ i pewnie w tej grupie pięć milionów dziewięćset tysięcy to byli emeryci i renciści. Czyli gdy patrzymy na tę barierę i na to zjawisko wykluczenia cyfrowego, to rzeczywiście możemy powiedzieć, że ono w dużej mierze dotyczy osób starszych. I trzecia informacja, trzecie zjawisko, które jest istotne, to brak umiejętności cyfrowych. Jeżeli porównujemy dane z naszego kraju z danymi Unii Europejskiej, to widzimy, że ten wskaźnik poziomu umiejętności cyfrowych w grupie wiekowej 55+ jest poniżej 2/3 średniej unijnej. To oczywiście stanowi wielkie wyzwanie, jeśli chodzi o tę strategię uczenia się przez całe życie. I rzeczywiście pan senator miał absolutną rację, gdy powiedział, że są środowiska, które mogą z nami współpracować w tym zakresie, i myślę przede wszystkim o uniwersytetach trzeciego wieku. Ale pamiętajmy, że choć uniwersytety trzeciego wieku dynamicznie się rozwijają, to jest ich w tej chwili pięćset, czyli to jest tylko sto pięćdziesiąt tysięcy słuchaczy. To są liderzy osób starszych, do których bardzo łatwo docieramy między innymi przez Ogólnopolskie Porozumienie Uniwersytetów Trzeciego Wieku, które reprezentuje pani prezes Lewkowicz, ale też przez federacje i stowarzyszenia UTW czy inne formy regionalne. Jednak to jest wciąż niewystarczające. Wprowadzając nas do tej dzisiejszej dyskusji, chciałbym jeszcze powiedzieć o tym, że wykluczenie cyfrowe czy umiejętności cyfrowe są bardzo istotne. Dokumentem, na którym się opieramy, są zalecenia dotyczące kształtowania polityki wobec osób starszych sformułowane przez Zgromadzenie Ogólne ONZ już w roku W tych zaleceniach Zgromadzenia Ogólnego ONZ zostało określonych pięć zasad, które powinny być uwzględniane w politykach krajowych. Mianowicie chodzi przede wszystkim o niezależność, chodzi o uczestnictwo, chodzi o opiekę, chodzi o samorealizację i godność osób starszych. I te właśnie zasady powinny być odwzorowane w konkretnych politykach publicznych. Jeśli więc myślimy o wykluczeniu cyfrowym i myślimy o umiejętnościach cyfrowych, to niewątpliwie jest to nie tylko kwestia niezależności, ale także kwestia uczestnictwa, kwestia samorealizacji i kwestia godności, a także kwestia opieki, jak wspomniał pan senator, czym również zajmuje się Komisja Polityki Senioralnej. Na jednym z ostatnich posiedzeń naszej komisji poruszana była kwestia rozwoju telemedycyny w Polsce. Przypomnijmy, że telemedycyna to jest całkiem nowy obszar możliwości wsparcia medycyny. W ramach tej dziedziny, która żeby to było jasne jeszcze nie do końca została zdefiniowana przez prawo krajowe, występuje teleopieka, czyli możliwość korzystania z podstawowych instrumentów, jakimi są komputer czy komórka, aby sprawować opiekę nad osobą starszą poprzez zalecenia, które ona otrzymuje w kwestii dawkowania leków, w kwestii przesyłania wyników badania poziomu cukru we krwi itd., itd. Więc jest to na pewno wielkie wyzwanie, które przed nami stoi. Druga kwestia, o której będziemy pewnie rozmawiać także w gronie przedstawicieli Ministerstwa Administracji i Cyfryzacji, wielu środowisk pozarządowych de facto współtworzących tę koalicję na rzecz integracji cyfrowej, to jest kwestia koordynacji działań w zakresie integracji cyfrowej czy też działań przeciwko wykluczeniu cyfrowemu, które wpływa na naszą jakość życia, a także na rozwój kapitału społecznego. Chcemy rozmawiać również o tym także w kontekście wyborów samorządowych, które przecież odbędą się za cztery dni aby poprawiać dostępność oraz użyteczność stron internetowych, tak aby osoby starsze miały wiedzę, miały dostęp do informacji. Ta dostępność informacji powoduje to, że także mobilność osób starszych nie musi być aż tak duża. Ci ludzie bardzo często są w stanie w domu pozyskać takie informacje, które musieliby uzyskać bezpośrednio w urzędzie gminy, powiatu czy też województwa, czy też na przykład NFZ, czy ZUS. Więc o tym również warto mówić. I pamiętajmy też o tym, że w grupie osób starszych bardzo często są osoby niepełnosprawne. Bardzo dużym wyzwaniem to pewnie temat na osobną dyskusję jest wspieranie osób niepełnosprawnych w przezwyciężaniu barier ekonomicznych, które oczywiście istnieją, ale także barier związanych z korzystaniem z internetu. Chciałbym jeszcze powiedzieć pan senator również o tym wspomniał że brak dostępu do internetu jest tylko jednym z powodów tego, że osoby starsze z niego nie korzystają, ale tą największą barierą, która istnieje, i to pokazują chociażby wyniki warsztatu Integracja Cyfrowa, jest bariera mentalna. Ta bariera mentalna związana jest przede wszystkim z brakiem motywacji, a czasami wręcz z obawą przed korzystaniem z mediów cyfrowych. Mam nadzieję, że będziemy na ten temat dyskutować we współpracy ze środowiskami seniorskimi i we współpracy z uniwersytetami trzeciego wieku. Zachęcam do tego, aby taką płaszczyzną rozmowy były działania Komisji Polityki Senioralnej. Planujemy również wspólne prace w tym zakresie z istniejącą w Sejmie Komisją Innowacyjności i Nowych Technologii. Myślę, że to będzie dla nas wszystkich wielkie wyzwanie, abyśmy ten temat pogłębiali, ponieważ mamy świadomość, że w dobie Polski wolnej, w dobie Polski, która jest zakotwiczona

6 posiedzenie Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej w Unii, w strukturach euroatlantyckich, największą wartością i największą motywacją dla nas wszystkich powinno być podnoszenie jakości życia Polaków w naszym kraju, a niewątpliwie nie jest to możliwe bez umiejętności cyfrowych, bez włączania osób starszych w te procesy, w te możliwości, które także podnoszą jakość ich życia. Bardzo dziękuję. Dziękuję bardzo. Tak, na komisjach sejmowej i senackiej spoczywać teraz będzie dosyć oczywisty, ale i ważny obowiązek. Zostały przyjęte założenia długofalowej polityki senioralnej, więc Sejm i Senat są odpowiedzialne za to w szczególności Sejm, ale i w jakiejś mierze Senat ażeby czuwać na tym, by te założenia były wdrażane w życie, żeby szły za nimi konkretne przedsięwzięcia, by to nie był martwy dokument, także w tej dziedzinie, którą się dzisiaj zajmujemy. Chcę w tym miejscu przekazać państwu przeprosiny pana ministra Stanisława Huskowskiego. Przed chwilą mój sekretarz powiadomił mnie, że w kancelarii premiera odbywa się spotkanie ministrów i wiceministrów z panią premier. To jest też powód, dla którego nie ma tutaj ministra Kosiniaka-Kamysza. Nie wiem, jaki jest powód tego nagłego spotkania, miejmy nadzieję, że będą tylko same dobre wiadomości. W każdym razie, przystępując do realizacji następnego punktu, poproszę pana prezesa Krzysztofa Głomba o zaprezentowanie krajowego systemu edukacji cyfrowej pokolenia 50+ Polska Cyfrowa Równych Szans. Bardzo proszę, Panie Prezesie. (Wypowiedź poza mikrofonem) Prezes Zarządu Stowarzyszenia Miasta w Internecie Krzysztof Głomb: programu Polska Cyfrowa Równych Szans, który jest pierwszą próbą całościowego podejścia do tematyki, do rozwiązania, które miałoby służyć całemu państwu. Ja się nazywam Krzysztof Głomb, kieruję zespołem, który opracował i realizuje ten program od dwóch lat. Pozwolę sobie zaproponować, żebyśmy zaczęli od krótkiego filmu. (Projekcja filmu) Proszę państwa, to taka bardzo krótka próba pokazania tego, co jest naszym doświadczeniem już od dwóch lat. Proszę państwa, jest mi trochę łatwiej, niż się spodziewałem, dlatego że kilkanaście minut temu zarówno pan senator, jak i pan poseł przedstawili w istocie diagnozę sytuacji, z którą mamy do czynienia w Polsce. Chciałbym tylko podsumować, iż w gruncie rzeczy mamy dzisiaj w Polsce do czynienia z problemami dwojakiej natury. Z jednej strony pokolenie 50+ to są osoby, które nie korzystają z internetu i w związku z tym mają problemy na poziomie osobistym, na poziomie prywatnym, na poziomie swoich rodzin, komunikacji ze swoimi bliskimi, we własnych środowiskach albo też problemy z samotnością, z wyjściem poza swój codzienny świat i z samorealizacją. To są bardzo niebezpieczne problemy, bo one przecież rodzą wiele innych problemów, które nas sporo kosztują. I istnieje też drugi wymiar, na który należy w sposób jednoznaczny zwrócić uwagę, dlatego że to pozwala nam myśleć o wykluczeniu cyfrowym jako o problemie ekonomicznym w skali kraju. Otóż badania, które dwa lata temu przeprowadziła dla naszego projektu firma PWC, wskazują na to, że kosztuje nas to rocznie 24 miliardy zł. To jest suma, o którą warto powalczyć w wymiarze inwestycji w przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu. Jeśli porównamy środki, którymi oddziałujemy na ten problem, a więc w tej chwili te powiedzmy 100 milionów zł, z 24 miliardami zł, to pokazuje nam to potencjał zmian, których moglibyśmy dokonać, i uruchomionych środków, które mogłyby nam pomóc lepiej realizować w Polsce inne potrzeby tego pokolenia. Tak więc jesteśmy przekonani co do tego, że mamy do czynienia z problemem takiej skali, takiej rangi, że nie można tego problemu rozwiązywać za pomocą takich działań, powiedziałbym, o charakterze filantropijnym, to znaczy takich, które są bardzo rozproszone, które są w bardzo małej skali i nawet jeśli rozwiązują część problemów lokalnych, to nie składają się na większą całość i nie budują systemu wsparcia, który jest w Polsce dzisiaj potrzebny. W przypadku problemów natury strategicznej próbujemy budować systemy, które je rozwiązują. Uważam, że także ten problem trzeba dopisać do listy strategicznych problemów kraju i oddziaływać na to w najbliższym czasie w sposób znacznie bardziej, powiedziałbym, celowy i dobrze przemyślany. Trzeba zdać sobie sprawę także z tego, że powody, dla których osoby 50+ są poza światem cyfrowym o czym zresztą panowie przede mną już mówili są inne, niż dotąd myśleliśmy. Ale co to oznacza? To oznacza ni mniej, ni więcej, tylko to, że jeżeli są inne powody wykluczenia, niż sądziliśmy, to musimy szukać innych środków przeciwdziałania wykluczeniu cyfrowemu. Otóż takie bardzo często powtarzane hasło, iż na przykład dostarczenie internetu danemu środowisku spowoduje natychmiastowe korzystanie z tego internetu, okazuje się nieprawdą. Musimy umieć pracować w taki sposób, aby te działania inwestycyjne, związane z samą ostatnią milą, którą planujemy jako przeciwdziałanie ze strony państwa, ostatnią milą, czyli dostarczeniem internetu do danej miejscowości czy danemu środowisku, zostały bardzo konkretnie, bardzo ściśle połączone z działaniami o charakterze edukacyjnym, a może nawet przez nie poprzedzone, a także z działaniami o charakterze aktywizacyjnym na to słowo chciałbym zwrócić uwagę. Czyli czynniki psychospołeczne są szalenie ważne. Do tej pory nie zwracaliśmy na nie należytej uwagi, choć nie jest to oczywiście przypadłość wyłącznie polska. Generalnie rzecz biorąc, jeszcze całkiem niedawno tak myślano w Europie i dopiero badania socjologów cztery, pięć lat temu spowodowały, że zaczęliśmy się zastanawiać wszyscy nad tym, jak budować takie narzędzia, którymi możemy odwrócić ten niekorzystny trend. I elementem tej refleksji w Polsce kilka lat temu, w roku 2012, było stworzenie dużego przedsięwzięcia przez ówczesne Ministerstwo Infrastruktury, a chwilę później

7 w dniu 13 listopada 2014 r. 7 przez Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji, takiego, powiedziałbym, konceptu, który przybrał formę projektu systemowego działania na rzecz rozwoju dostępu do internetu szerokopasmowego. To jest duży projekt, który miał wspierać edukacyjnie i koncepcyjnie działania związane z inwestycjami w sieci, tymi inwestycjami, które ciągle trwają i na które tak bardzo czekamy. Ten projekt miał część twardą, która dotyczyła wsparcia dla budowniczych sieci, ale miał też część znacznie bardziej miękką i trudną zarazem, czyli część dotyczącą kompetencji cyfrowych osób wykluczonych, a w szczególności osób w wieku 50+, i tę część miękką ja próbuję nakreślić ten obraz po to, żeby państwo dobrze rozumieli, jaka była historia tego całego procesu określono hasłem Polska Cyfrowa Równych Szans. Jest to projekt, który realizujemy wspólnie z ministerstwem od jesieni 2012 r. i na który to projekt składają się cztery podstawowe filary. Po pierwsze, metodyka. Metodyka, proszę państwa, czyli sposób, w jaki chcemy przekonywać pokolenie 50+ do zmiany postawy wobec świata cyfrowego. Zmiana postawy to szalenie ważne określenie. To właśnie w zmianie postawy tkwi klucz do dalszych działań tych osób. W zmianie postawy rozumianej jako akceptacja technologii cyfrowych, rozwiązań technologii cyfrowych, akceptacja korzystania na co dzień z treści, które są dostępne w internecie, ponieważ to także jest nasz świat, obok tego, który nam towarzyszy na co dzień. To również oznacza pewien rodzaj, powiedziałbym, radości z tego korzystania, które jest często wymieniane przez seniorów jako coś nowego, co zostało dopisane do ich życiorysu. Trzeba też zwrócić uwagę na to, że ta zmiana postawy oznacza często także aktywizację społeczną tych osób i to jest chyba słowo, które warto w tym gronie wymienić. Drugim elementem tego systemu aktywizacji cyfrowej pokolenia 50+, którym jest program Polska Cyfrowa Równych Szans, są Latarnicy Polski Cyfrowej. Latarnicy, pokażcie się, proszę. Jest na sali, proszę państwa, grupa takich osób. W Polsce jest ich ponad dwa tysiące ośmiuset, oni są widoczni, rozpoznawalni i aktywni. I to jest, proszę państwa, zasadniczy szkielet, zasadnicza sieć oddziaływania tego projektu. Mówię o sieci oddziaływania, bo to jest szalenie ważne w społeczeństwie sieciowym, w którym trzeba razem budować potencjał, wymieniać się funkcjami, wspierać się, rozwijać lokalne inicjatywy ze wsparciem zewnętrznym. Latarnicy, proszę państwa, działają na zasadzie wolontariatu na to chcę zwrócić szczególną uwagę a więc są poza systemem szkolnym, to znaczy szkoleń czy kursów. Za chwilę powiem o tym więcej, bo to jest także znaczący wyróżnik, jeśli chodzi o ten nasz program. Trzecia kwestia, proszę państwa, to jest koordynacja, a więc istnienie centrum o charakterze ogólnokrajowym. Ono się mieści w Tarnowie, w mieście, z którego pochodzi zasadnicza część naszych ekspertów i członków. Nasze Stowarzyszenie Miasta w Internecie działa tam od piętnastu lat, tam się zrodziło, zresztą ze środowisk samorządowych. Serdecznie państwa zapraszam do śledzenia tego, co robiliśmy do tej pory, a ten projekt jest projektem szczególnej wagi i szczególnej naszej troski. To centrum, proszę państwa, działa w bardzo silnym kontakcie z Latarnikami, prowadzi stosowny portal gromadzący wiedzę bardzo pomocną nie tylko Latarnikom, ale także wszystkim organizacjom, które działają na tym polu. I ostatni ważny element, jeśli chodzi o dotychczasową realizację programu, to są programy działań lokalnych, a więc lokalne inicjatywy, które są wspierane grantami w formule konkursowej. Oczywiście nie stać nas na to, żeby sfinansować wszystkim Latarnikom pracę, to byłoby zresztą demotywujące, nie chcemy tak pracować. Chcemy wspierać te naprawdę najbardziej istotne środowiska i najciekawsze pomysły. Latarnicy po prostu zdecydowali się być wolontariuszami i za to ich niezwykle kochamy, i uważamy, że to jest cudny i bardzo silny wkład w działania dla naszego kraju takiego nowego środowiska, które można by nazwać największym wolontariatem edukacyjnym w skali kraju, a nie wiem, czy przypadkiem nie w skali Europy. Jak państwo wiedzą, utrzymanie wolontariatu w stanie wrzenia, działania przez dwa lata, to nie jest to samo co zrobienie, utrzymanie wolontariatu na Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej, w przypadku których argumentów jest znacznie więcej, praca być może jednorazowa i ciekawsza. Dlatego tak bardzo mocno stawiamy na Latarników i uważamy, że to czyni z naszego przedsięwzięcia element innowacji społecznej, która daje Polsce, często w tych lokalnych środowiskach, całkiem niezłą nową energię. Oczywiście służę państwu bardzo szczegółowymi informacjami dotyczącymi wszystkich tych elementów, o których mówiłem. Ale może zwrócę uwagę na metody aktywizacji cyfrowej dorosłych, bo te nasze bardzo się różnią od sposobów stosowanych do tej pory. Otóż wiedzą to na pewno uniwersytety trzeciego wieku, bo z wieloma współpracujemy i zgłaszają nam ten problem, że dotychczasowe formy edukacji cyfrowej pokolenia 50+, a w szczególności seniorów, polegające na takim bardzo skodyfikowanym szkoleniu opartym na bardzo ściśle określonych programach, cieszą się wśród seniorów umiarkowanym powodzeniem, zwłaszcza gdy prowadzą je informatycy i kiedy ten kontakt jest taki formalny i często nacechowany taką typowo szkoleniową formułą. Latarnicy działają zupełnie inaczej, Latarnicy docierają do osób, które mają potrzebę w tym zakresie, Latarnicy są mobilni, również w kontekście korzystania z internetu, oni przychodzą ze sprzętem do swoich podopiecznych i z nimi pracują, dostosowują się do warunków, jakie są, więc można by powiedzieć, że Latarnicy prowadzą taką odmiejscowioną działalność, dlatego nie potrzebują ogromnych inwestycji, jakichś specjalnych miejsc. Korzystają z ogólnodostępnej infrastruktury publicznych punktów dostępu do internetu, w które przecież, proszę państwa, zainwestowaliśmy w ostatnich latach ogromne środki. Teraz kluczem do przyszłości w zakresie aktywizacji cyfrowej jest w naszym głębokim przekonaniu inwestycja w ludzi. Chciałbym także zwrócić uwagę na bezpłatne zasoby wiedzy. One są w bazie, one są dostępne, proszę państwa, to jest ogromny materiał, którego w wielu krajach nam zazdroszczą. Mamy na przykład znakomite filmy edukacyjne, również takie, które adresowane są do osób lubiących oglądać na ekranach swoich telewizorów znanych aktorów

8 posiedzenie Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej i osoby cieszące się sławą. I jeśli one mówią o potrzebie takich umiejętności albo też są nauczycielami, to znakomicie docierają do naszych osób z pokolenia 50+. Drugi ważny element, który jest nie do przecenienia, jak nam się wydaje, to jest rola programu i Latarników jako katalizatora rozwoju kapitału społecznego w Polsce. Myślę, że to jest pewien rodzaj innowacji, iż w projekcie, który pierwotnie miał być projektem stricte edukacji cyfrowej, a więc można powiedzieć do pewnego stopnia technologicznej, nagle pojawiły się bardzo silne elementy związane z zupełnie innymi komponentami życia codziennego, na przykład z kulturą, na przykład z takim codziennym byciem ze sobą w lokalnych środowiskach. Okazuje się, że to, co podpowiada nam wszystkim intuicja, że ten cyfrowy element przenika dzisiaj całe nasze życie, doskonale się sprawdza w pracy Latarnika. A więc Latarnicy nagle okazali się takim łącznikiem pomiędzy samorządem, który widział w nich partnerów, a ludźmi, którzy niekoniecznie, powiedzmy sobie szczerze, wszędzie kochają ten samorząd, są różne relacje pomiędzy środowiskami, ale Latarnicy okazali się tym katalizatorem zmiany. I to jest bardzo cenne, jak myślę, w lokalnych środowiskach: budowa wzajemnego zaufania i budowa niewielkich projektów, często będących wyłącznie efektem zaangażowania się ludzi, bez wielkich pieniędzy. Tworzenie nowej tkanki lokalnej, tworzenie się również więzi międzyludzkich to się wydaje niezwykle ważnym elementem ich działania. I oczywiście te kwestie, na które zapewne komisja zajmująca się polityką społeczną zwraca bardzo dużą uwagę, na przykład kwestia integracji międzypokoleniowej. W tym działaniu doskonale to widać, bo ta integracja przebiega w bardzo różny sposób, na przykład to seniorzy Latarnicy rozmawiają z młodymi ludźmi o tym, jakie niebezpieczeństwa tkwią w internecie, więc to nie jest tak, że tylko młodzi uczą starszych, ale także starsi potrafią uczyć młodszych. O Centrum Kompetencji Cyfrowej, o naszej pracy codziennej już mówiłem. W kraju odbywa się bardzo wiele spotkań, bardzo wiele działań znajduje też odzew w lokalnych mediach. Proszę państwa, co tydzień w kilkudziesięciu mediach lokalnych Latarnicy pokazują swoją pracę nie tylko po to, żeby się chwalić, ale także po to, żeby przyciągnąć do swoich działań również ludzi z własnego otoczenia. Pracujemy wedle reguł, które mamy ustalone z Ministerstwem Administracji i Cyfryzacji. Myślę, że to jest dobra zasada, takiego wzajemnego sprawdzania się i działania, która prowadzi nas do wniosku, iż ten program powinien być kontynuowany w formule analogicznej do tej, jaka jest rozwijana dzisiaj. I może na koniec kilka danych, które pozwalają nam powiedzieć na tej sali, tak jak to było powiedziane w tym filmie na samym początku, że nasz ruch, Latarnicy, gotów jest w ciągu kilku lat objąć swoimi działaniami milion osób w Polsce. To jest, jak sądzimy, takie trochę harcerskie zobowiązanie, ale jednocześnie bardzo konkretne. Uważamy, że milion osób to jest wystarczająco dużo, aby warto było pomyśleć o tym w sposób systemowy, mając do dyspozycji takie środki, jakimi Polska będzie dysponowała w najbliższym okresie. Proszę państwa, dwa lata działania to jest dwieście dwanaście tysięcy, dwieście trzynaście tysięcy osób. Czy to jest dużo, czy mało? To jest najwięcej w Europie. W żadnym kraju tego typu projekt nie miał tej skali oddziaływania i to jest zupełnie niezwykłe. Proszę sobie wyobrazić, że codziennie w kilkudziesięciu miejscach w Polsce odbywa się takie spotkanie, my siedzimy na tej sali, a jestem przekonany, że w wielu miejscach w Polsce takie zajęcia się dzisiaj odbędą. To daje do myślenia. Ważne są także wyniki badań, które przeprowadzono po pierwszym etapie realizacji projektu na początku tego roku, szczególnie wyniki badań dotyczących skuteczności metody, jaką przyjęliśmy w pracy z osobami w wieku 50+ i seniorami. Otóż, proszę państwa, aż 85% uczestników zajęć odpowiedziało zdecydowanie tak na pytanie, czy są zadowoleni z zajęć. Także nie wiem, skąd ten pytajnik, to jest jakaś pomyłka 89% uczestników zajęć z Latarnikami odpowiedziało zdecydowanie tak na pytanie, czy poleciliby innym udział w zajęciach. To są, proszę państwa, bardzo ważne wyniki, które pokazują, że metoda jest wartościowa i warta kontynuacji, i warta uwzględnienia jako pewien rodzaj modelu w działaniach na przyszłość. To jest naszym zdaniem podstawa każdego z dużych przedsięwzięć aktywizacji cyfrowej w najbliższym czasie. Proszę państwa, tyle o tym programie. Oczywiście naszym zadaniem jest także dostarczenie państwu możliwie dużej liczby argumentów za tym, aby ten obraz stał się mocny i aby również głosem polskich senatorów i polskiej klasy politycznej tego typu przedsięwzięcie mogło być realizowane w Polsce w przyszłości, o co państwa bardzo proszę, bo jesteśmy przekonani, że sprawstwo w tym zakresie leży również w gestii obecnych dzisiaj w tej sali. Dziękuję bardzo. (Oklaski) Proszę państwa, pana ministra Kosiniaka-Kamysza reprezentuje pani minister Czesława Ostrowska, która powie o edukacji cyfrowej pokolenia 50+ jako elemencie polityki senioralnej państwa. Bardzo proszę, Pani Minister. Radca Generalny w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej Czesława Ostrowska: Dziękuję, Panie Przewodniczący. Minister pracy nie jest oczywiście wiodący w tym zadaniu, główną rolę w edukacji cyfrowej społeczeństwa odgrywa resort administracji i cyfryzacji, plus resorty edukacyjne, niemniej jest to temat przewijający się w tej chwili przez wszystkie programy skierowane do osób starszych. Jest to jedno z pierwszoplanowych zadań, począwszy od założeń polityki senioralnej, o której mówił pan senator, po bardziej szczegółowe programy, chociażby takie jak program aktywizacji zawodowej osób w wieku 50+. Te działania będą dominowały, będą istniały i bardzo ważne jest, żeby zjednać jak największą liczbę ich zwolenników, żeby sięgały jak najniżej, i stąd też tak cenne i ważne są państwa doświadczenia z projektu, który został nam teraz

9 w dniu 13 listopada 2014 r. 9 zaprezentowany. I miejmy nadzieję, że tych Latarników będzie już niedługo tak dużo, że nie będziemy w ogóle mówili o problemie wykluczonych cyfrowo osób dojrzałych w społeczeństwie, w naszym społeczeństwie. Minister pracy to dostrzega i zachęca do tej społecznej aktywności, a ponadto dysponuje środkami, które pobudzają społeczną aktywność organizacji pozarządowych i w miarę możliwości wzmacnia tego typu przedsięwzięcia na szczeblu lokalnym, bo to jest bardzo ważne. Same chęci nie wystarczą, potrzebne są czasami bardzo drobne granty, żeby te chęci nabrały realnego wymiaru. I myślę, że o wsparcie w takich realnych grantach wszyscy by prosili państwa parlamentarzystów. Dziękuję. Dziękuję. I poproszę pana dyrektora Rafała Sukiennika, ażeby powiedział, jak Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju widzi przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu w nowej perspektywie unijnej w programach operacyjnych zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym, bo zdaje się, że te regionalne są już w tej chwili ministerstwu dobrze znane i są już uzgadniane. Bardzo proszę. Dyrektor Departamentu Rozwoju Cyfrowego w Ministerstwie Infrastruktury i Rozwoju Rafał Sukiennik: Szanowny Panie Przewodniczący! Szanowna Wysoka Komisjo! Szanowni Państwo Parlamentarzyści, Ministrowie! Szanowni Państwo! Tak jak pan przewodniczący powiedział, skupię się na możliwościach wspierania tego typu inicjatyw, o których dzisiaj mówimy, na przeciwdziałaniu wykluczeniu cyfrowemu z wykorzystaniem funduszy unijnych na lata Tak naprawdę mówimy o wsparciu do końca 2023 r. Te daty są datami umownymi, mówią o okresie, którego dotyczą regulacje. Ale de facto to wsparcie będzie możliwe do 2023 r. O znaczeniu wykluczenia cyfrowego nie będę mówił, bo już pan przewodniczący ten temat, ten punkt w zasadzie wyczerpał. Ja tylko bym dodał do tych statystyk, o których była mowa, że w 2013 r. 32% osób przyznawało się do tego, że nigdy nie korzystało z internetu. To dotyczy całej populacji. My chcemy za pomocą funduszy unijnych, ale też za pomocą innych inicjatyw doprowadzić do tego, aby ten wskaźnik w 2023 r. wynosił 12%. W 2013 r. tylko 60% użytkowników korzystało z internetu regularnie, w 2023 r. powinno to być ponad 81%. Zwróciłbym jeszcze uwagę państwa na statystykę dotyczącą osób niepełnosprawnych, o czym mówił pan poseł. W tej grupie aż 38% osób nie korzysta z internetu. Jeśli chodzi o uwarunkowania włączenia cyfrowego i o uwarunkowania systemu wspierania włączenia cyfrowego, musimy patrzeć i patrzymy na to w różnych programach unijnych zarówno od strony podażowej, jak i popytowej. Strona podażowa to jest wsparcie ukierunkowane na budo- wanie dostępu do internetu, a więc infrastruktura telekomunikacyjna. Strona podażowa to również e-usługi i otwarcie, digitalizacja zasobów, w tym zasobów publicznych. Strona popytowa to jest wsparcie inicjatyw ukierunkowanych na włączenie cyfrowe, to jest informowanie o korzyściach płynących z internetu i oczywiście przede wszystkim wsparcie doradztwa i szkoleń, w zależności od danej grupy społecznej. W przyszłości w tych projektach istotny nacisk powinien być położony na racjonalizację tej oferty szkoleniowej. Jeśli chodzi już o samo Panie Dyrektorze, ja tylko na chwilkę panu przerwę, żeby ułatwić pracę panu redaktorowi, bo nie będzie tego obrazka, bo będzie smutny ten obraz. Tak, pomachajcie do kamery, Latarnicy, pomachajcie panu redaktorowi, Latarnicy Polski Cyfrowej O, sekundkę, bo panowie wyjdą, a nie będzie widać, że jesteście. Myślę, że pan redaktor to doceni, a pan dyrektor wybaczy. Dziękuję bardzo za tę małą inscenizację, ale wcześniej nie było tej kamery. Bardzo proszę, Panie Dyrektorze. Dyrektor Departamentu Rozwoju Cyfrowego w Ministerstwie Infrastruktury i Rozwoju Rafał Sukiennik: Przechodząc już do samego wsparcia unijnego i przedstawienia, jak to będzie wyglądać w tej nowej perspektywie, chciałbym powiedzieć, że to wsparcie jest poszufladkowane na jedenaście celów tematycznych. Jednym z celów w polityce spójności, celem tematycznym numer dwa, jest cel nazwany Zwiększenie dostępności stopnia wykorzystania i jakości technologii informacyjno-komunikacyjnych i w tym celu tematycznym poruszamy się, jeśli chodzi o wsparcie włączenia cyfrowego, w tym włączenia cyfrowego osób 50+. Z racji tego, że na co dzień się zajmuję Programem Operacyjnym Polska Cyfrowa, skupiłbym się na tym programie, bo to będzie główne źródło wsparcia inicjatyw zmierzających do przeciwdziałania wykluczeniu cyfrowemu. Ten Program Operacyjny Polska Cyfrowa jest finansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Niebagatelne znaczenie, o czym już mówił pan przewodniczący, będą miały regionalne programy operacyjne i dodałbym jeszcze do tego katalogu Program Operacyjny Wiedza, Edukacja, Rozwój. To są dwa takie istotne programy finansowane z Europejskiego Funduszu Społecznego. Jeśli chodzi o sam Program Operacyjny Polska Cyfrowa, to on ma na celu wzmocnienie cyfrowych fundamentów rozwoju kraju. To taka może urzędnicza nowomowa, ale te cele ukierunkowują później poszczególne działania. Jednym z tych celów ma być stale rosnący poziom kompetencji cyfrowych społeczeństwa, o czym mówi też Umowa Partnerstwa to jest taki dokument ramowy zawarty z Komisją Europejską, stanowiący ramy dla funduszy

10 posiedzenie Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej unijnych na lata Program Operacyjny Polska Cyfrowa ma budżet ponad 2 miliardy 170 milionów euro to jest sam fundusz europejski z czego ponad 1 miliard euro będzie przeznaczone na finansowanie infrastruktury internetu szerokopasmowego, blisko 1 miliard to wsparcie dedykowane e-usługom i informacji sektora publicznego, otwieraniu zasobów, digitalizacji zasobów. I trzeci filar tego programu, na którym się skupię, to są cyfrowe umiejętności obywateli, działania, na które przeznaczone będzie 145 milionów euro, a więc wydatnie większy budżet w stosunku do perspektywy Ten ostatni filar ma zwiększać umiejętności korzystania z elektronicznych usług i w tym są także te e-usługi, o których powiem za chwilę, bo w negocjacjach dotyczących Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa okazały się one bardzo istotnym zagadnieniem, które należy podjąć w projektach dotyczących włączenia cyfrowego. Chciałbym jeszcze zwrócić uwagę państwa na to, że to trzecie działanie, ta trzecia oś ma stanowić bardzo istotny motor popytu na usługi świadczone przez operatorów telekomunikacyjnych, ale też to ma być motor popytu na e-usługi, które są w tej chwili udostępniane chociażby z Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka i będą finansowane także w kolejnej perspektywie. I tak, jeśli chodzi o tę trzecią oś, to to wsparcie będzie kierowane na projekty, które będą się zajmować grupami o zróżnicowanych poziomach kompetencji cyfrowych, zarówno grupami będącymi na poziomie podstawowym, jak i grupami na poziomie średnim czy też zaawansowanym. Z diagnozy przygotowanej na potrzeby programu wynika, że projekty powinny być zaadresowane szczególnie do osób z grupy 50+ oraz do osób niepełnosprawnych. W tych projektach mają zostać uwzględnione główne zidentyfikowane bariery w korzystaniu z technologii informacyjno-komunikacyjnych i e-usług. I tak przechodząc już do konkretów i tego, czego będą dotyczyć projekty w programie operacyjnym Polska cyfrowa w tym obszarze, chciałbym poinformować, że to wsparcie będzie kierowane na budowanie i rozwój kompetencji cyfrowych umożliwiających korzystanie z internetu, w tym e-usług publicznych i komercyjnych. To ostatnie sformułowanie dotyczące e-usług pojawiło się już po negocjacjach z Komisją. Program, można powiedzieć, że jest wynegocjowany, on jest w tej chwili już w fazie ścieżki proceduralnej w Komisji Europejskiej, tak że decyzji oczekujemy w najbliższych tygodniach. To takie krótkie nawiązanie do tego, w którym miejscu tej procedury jesteśmy. Te usługi pojawiły się w uwagach Komisji do pierwotnej wersji programu, gdyż wówczas, zdaniem Komisji, nie były one wystarczająco podkreślone. Projekty, które będą kontynuowane czy będą wspierane w nowej perspektywie w obszarze włączenia cyfrowego, powinny kończyć się tak naprawdę konkretnym efektem w postaci nabycia konkretnych umiejętności przez osoby przeszkolone, umiejętności poruszania się w obszarze e-usług: czy to w obszarze podatkowym, czy ubezpieczeń społecznych itd., itd. To jest istotne zwrócenie uwagi na to, że wsparcie w dziedzinie włączenia cyfrowego powinniśmy kierować raczej nie na infrastrukturę, o czym mówił pan prezes Krzysztof Głomb, tylko powinniśmy być rozliczani jako projektodawcy oraz jako państwo członkowskie Unii Europejskiej z osiąganych efektów, z kompetencji, jakich nabywają osoby przeszkolone. Kolejna ważna kwestia, jaka powinna się pojawić w tych projektach, to jest współpraca organizacji pozarządowych z samorządami. To ma bardzo istotne znaczenie dla samych projektów w trakcie ich trwania, ale również dla ich utrzymania, po tym jak skończy się finansowanie unijne. To jest być może oczywiste, ale na to też trzeba będzie zwracać uwagę i inwestować środki unijne tylko tam, gdzie po drugiej stronie są zaangażowane samorządy z wizją, ze strategią tego typu działań i budowania kompetencji w społeczności lokalnej, tam, gdzie tego chcą też sami samorządowcy. Kolejna ważna sprawa to jest dobry ogólnokrajowy standard szkolenia. To jest zapewne mniejsze wyzwanie niż przed perspektywą , ale to jest zadanie, które również będziemy musieli odrobić, żeby realizowany był ten dobry ogólnokrajowy standard szkoleń w tych projektach. To też jest przesłanka, by finansować włączenie cyfrowe na poziomie programu krajowego. Bo mówimy tak naprawdę Musimy połączyć ten lokalny aspekt, to włączenie się samorządów, z dobrym standardem i to jest główne uzasadnienie, dlaczego tego typu działanie znalazło się w programie ogólnokrajowym, co nie jest wcale takie oczywiste, bo równie dobrze można by myśleć o tego typu działaniach w programach regionalnych tam zresztą są takie działania, o czym powiem za chwilę. Inne działania w programie Polska Cyfrowa, które być może dzisiaj powinny nas mniej zajmować, to są nowatorskie projekty zakładające e-aktywizację rozumianą jako zwiększenie aktywnego i wszechstronnego stosowania nowych technologii, na co również przewidziane są w programie środki. To są działania skierowane do osób dysponujących trochę wyższymi kompetencjami niż kompetencje podstawowe. I w końcu jeśli chodzi o tych, którzy dysponują bardzo wysokimi kompetencjami nazywamy ich programistami, aczkolwiek to nie muszą być osoby z wykształceniem teleinformatycznym to przewidziane jest wsparcie projektów, w ramach których będą rozwiązywane zidentyfikowane problemy społeczne lub gospodarcze. To nie jest duży budżet, to jest takie działanie bardziej pilotażowe, ale skierowane, co podkreślam, do tych osób o wyższych kompetencjach cyfrowych. Ostatnia kwestia to jest niwelowanie barier mentalnych, o czym była już mowa. Przewidujemy pięć dużych projektów, w których uwzględniony będzie ten problem. Beneficjentami programu operacyjnego Polska cyfrowa będą przede wszystkim organizacje pozarządowe i organizacje pozarządowe w partnerstwie z jednostkami samorządu terytorialnego, o czym już też mówiłem. W kontekście programu Polska cyfrowa istotna jest również komplementarność działań w ramach tego programu z działaniami w regionalnych programach operacyjnych i w programie Wiedza, edukacja, rozwój tak zwany program POWER. Różnica pomiędzy Europejskim Funduszem Społecznym a działaniami w ramach programu Polska Cyfrowa zasadza się głównie na tym, że EFS koncentruje się na wsparciu zwiększenia poziomu zatrudnienia i to jest taki wyróżnik Europejskiego Funduszu Społecznego i tego, co się będzie

11 w dniu 13 listopada 2014 r. 11 działo, głównie w programach regionalnych. Tak naprawdę powinniśmy To jest oczywiste, że poziom zatrudnienia czy bezrobocie często łączą się z wykluczeniem cyfrowym i tak naprawdę te działania wspierające zatrudnienie będą w znaczny sposób oddziaływać na włączenie cyfrowe tych osób nieaktywnych zawodowo. W programie POWER będą finansowane projekty z zakresu budowania polityk publicznych, a z kolei programy regionalne mają odpowiadać na bardziej zindywidualizowane potrzeby zgodnie z lokalną specyfiką rynku pracy. Musimy pamiętać, dzisiaj o tym nie mówimy, ponieważ zajmujemy się włączeniem cyfrowym osób 50+, że bardzo ważnym projektem mam na myśli duży program, który będzie wpływał na włączenie cyfrowe i który powinien spowodować, że za kilkanaście czy za kilkadziesiąt lat nie będzie już problemu z włączeniem cyfrowym osób 50+ jest program czy kontynuacja programu Cyfrowa szkoła. To jest duży program, wymagający dobrej koordynacji. Krótko tylko wspomnę, że Cyfrowa szkoła uwzględnia trzy duże komponenty: komponent dotyczący e-zasobów edukacyjnych, co będzie finansowane z programu Wiedza, edukacja, rozwój, i o wiele większy komponent dotyczący e-szkoły, w tym wyposażenia, i komponent e-nauczyciel, czyli finansowanie rozwoju kompetencji uczniów i nauczycieli w regionalnych programach operacyjnych. Jeśli chodzi o to ostatnie, to zwracam uwagę na silną komplementarność tych działań finansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego. Już zupełnie na zakończenie chciałbym powiedzieć, że głównym beneficjentem środków w programie operacyjnym Polska cyfrowa będą organizacje pozarządowe. Program, jak powiedziałem, jeśli chodzi o negocjacje, jest istotnie zaawansowany i liczymy na to, że już w pierwszej połowie przyszłego roku będą zawarte umowy o dofinansowanie, również w tym działaniu czy też osi priorytetowej dotyczącej włączenia cyfrowego. Bardzo dziękuję, Panie Przewodniczący. Dziękuję, Panie Dyrektorze. A więc mieliśmy okazję posłuchać chyba uspokajających, dobrych wiadomości, że w obu tych ważnych programach operacyjnych jest miejsce na wyrównywanie szans osób starszych w dostępie do internetu, w posługiwaniu się internetem. Ale ta kwestia, o której pan mówił i o której mówił również pan prezes Głomb, że jedną z barier jest bariera mentalności, nie powinna nam schodzić, że tak powiem, z pola widzenia. Wyrównywanie szans osób starszych w dziedzinie posługiwania się technikami informacyjno-komunikacyjnymi nie będzie możliwe bez wielu uczestników, którym trzeba pokazać wagę tego problemu, znaczenie tej sprawy. Do tego potrzebni są ludzie o dużym autorytecie i dlatego dobrze, że ten program Polska Cyfrowa Równych Szans ma swoich ambasadorów ambasadorów w randze ministrów i przewodniczących. Poproszę teraz o głos pana premiera Włodzimierza Cimoszewicza, ambasadora właśnie tego projektu i tej niesłychanie ważnej sprawy. Bardzo proszę, Panie Premierze. Senator Włodzimierz Cimoszewicz: Bardzo dziękuję, Panie Przewodniczący. Dobre wiadomości w wystąpieniu pana dyrektora Sukiennika to są te, że jest trochę środków czy będzie tych środków sporo, natomiast ja bym osobiście nie uznał za dobrą wiadomość tego, czym pan zakończył swoje wystąpienie, mówiąc o bardzo długiej perspektywie, rzędu kilkudziesięciu lat, na rozwiązanie problemu wykluczenia cyfrowego. Wie pan, gdyby operować taką perspektywą, to w gruncie rzeczy można nic nie robić, bo po prostu ci, którzy nie korzystają z internetu, w tym czasie umrą, ci z grupy 50+. Nie będę się wypowiadał na temat wielkości tego problemu, charakteru, skali i skutków, bo o tym wiele wiemy, wiele dzisiaj także usłyszeliśmy, przypomniano nam. Jest sprawą zupełnie oczywistą, że jest to zjawisko o bardzo dużej skali, że chodzi o bardzo dużą część społeczeństwa, w tym o niezwykle wysoki odsetek starszego pokolenia. Podejmowane do tej pory działania, przy całym szacunku dla takich inicjatyw jak chociażby ta reprezentowana przez pana prezesa Głomba, nie przynoszą, według mnie, satysfakcjonujących rezultatów, bez jakiejkolwiek winy tych, którzy urabiają sobie ręce po łokcie. Dziękuję bardzo także tym wszystkim, którzy są tutaj dzisiaj z nami, Latarnikom. W skali stowarzyszenia przeprowadzenie szkolenia z udziałem ponad dwustu tysięcy ludzi to jest wielki sukces, to jest ogromne przedsięwzięcie. Tylko że w porównaniu ze skalą problemu to jest około 2%. Jeżeli 85% uczestników waszych zajęć wyraża zadowolenie, to jest to wielki sukces, ale to oznacza, że po tym przeszkoleniu pewnie jeszcze mniej niż 2% usiądzie do komputera, włączy internet i zacznie załatwiać swoje sprawy. W związku z czym, właśnie biorąc pod uwagę średnią przeżywalność na emeryturze, Panie Dyrektorze, to nie jest rozwiązanie. Trzeba te działania kontynuować, jak najbardziej, i wspierać stowarzyszenia w każdy sposób: moralnie, osobiście, finansowo itd., itd., ale trzeba mieć świadomość, że bez włączenia się państwa także w innych formach, w inny sposób, mniej konwencjonalny niż dotychczas, nie tylko w rozbudowę infrastruktury, co jest oczywiście warunkiem sine qua non, tego zagadnienia się z dostateczną energią nie rozwiąże. Chciałbym spróbować przynajmniej częściowo odpowiedzieć na pytanie pana przewodniczącego Augustyna, dlaczego tak jest, że nadal tylu ludzi nie korzysta z internetu. I oczywiście pierwsza odpowiedź nasuwa się sama, dzisiaj też o niej przypominano, wiele osób o tym mówiło, czyli kwestia świadomości. Jeżeli ktoś przeżył sześćdziesiąt, siedemdziesiąt lat, nie korzystając z internetu, to taka osoba odpowie: po co mam się tego uczyć, skoro się dało żyć bez internetu sześćdziesiąt lat, to pewnie przeżyję i dalej. W związku z czym, tak jak powiedział Czapiński w tym materiale, jeśli ktoś nie zna smaku cukru, to go nie weźmie do ust, chociaż chwała Bogu, jeśli raz cukru nie weźmie, ale internet niech bierze, niech pozna smak internetu i niech zrozumie, że warto go znać. Ta bariera mentalnościowa jest niewątpliwie najważniejsza, ale intuicyjnie, bo nie dysponuję konkretnymi danymi, nie zgadzam się jednak z tezą wypowiedzianą przez

12 posiedzenie Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej finansowania. Otóż w takiej skali, w jakiej ja to widzę, bo ja bym dopuszczał dofinansowanie tego abonamentu dla najbiedniejszych emerytów i rencistów, to nie są to wielkie pieniądze. Po pierwsze, gdyby wykorzystać właściwie pieniądze europejskie na określone cele, co by odciążało budżet państwa, wtedy można byłoby skorzystać z pieniędzy budżetowych. Ale po drugie, można jednak poszukać oszczędności. Gdybyśmy mieli odwagę, Panie Senatorze, Panie Senator i Panowie Senatorowie, na przykład skorygować ustawę o becikowym, tak żeby nie wypłacać go bogatym rodzinom, tylko ograniczyć się do wypłacania biednym rodzinom, to mielibyśmy pieniądze na dofinansowanie abonamentu, zwłaszcza obniżonego abonamentu, prawdopodobnie dla wielu tysięcy, może nawet kilkudziesięciu tysięcy, a może kilkuset tysięcy najbiedniejszych emerytów i rencistów. Mnie się wydaje, że jesteśmy w stanie znaleźć takie pieniądze. Mówię o tym świadomie, dlatego że gdybyśmy bardzo chcieli, Panie Przewodniczący, to moglibyśmy spróbować coś zrobić nawet już w perspektywie przyszłego roku, bo mamy jeszcze około półtora miesiąca na prace nad budżetem. Z kolei moje doświadczenie rządowe podpowiada mi w 1996 r., gdy byłem premierem, za tej mojej kadencji robiliśmy budżet na 1997 r. że w pracach nad budżetem obowiązuje z reguły jedna sztywna zasada: powiela się dotychczasową strukturę budżetu plus dodaje się tam te średnie, ile tam wypada, plus 1,5%, 2 3%, powiększenia wydatków. Zostaje jakaś tam kwota, na ogół niezbyt wielka, którą można swobodnie dysponować, i w tym momencie z reguły jest tak, że kto jest najbardziej wpływowy w rządzie, ten chapnie te pieniądze i po wszystkim. Najtrudniej jest ułożyć listę względnie niewielkich przedsięwzięć, które mają najwyższe uzasadnienie społeczne, a często nie są bardzo obciążające finansowo. Tylko że z tym jest dużo zawracania głowy. Otóż może byśmy w tej jednej sprawie pozawracali sobie i rządowi głowę i zdołali przekonać do zgody na to, żeby na poziomie kilkunastu czy kilkudziesięciu milionów złotych dokonać pewnej korekty w jakimś zakresie, pokazując właśnie jednocześnie źródło, z którego można w społecznie uzasadniony sposób zdobyć te pieniądze. Ale wracam teraz do tej kwestii bariery świadomościowej: jak przekonać ludzi, że warto korzystać z internetu? To jest oczywiście możliwe. Mogę powiedzieć z satysfakcją, że w kręgu mojej rodziny obserwuję na przestrzeni ostatnich mniej więcej pięciu lat co najmniej kilkanaście osób z tego pokolenia 55 czy 60+, które zaczęły korzystać z internetu, i to intensywnie, więc to jest możliwe. Ale to nie jest łatwe. Pan prezes Głomb mówił o tym, że się odwołuje do autorytetów ludzi, którzy przekonują itd. Sam kiedyś też na taką propozycję zareagowałem pozytywnie i coś mówiłem, próbując przekonać, że warto korzystać z internetu. Zgodziłem się na to, bo poprosiliście, ale nie dlatego, że byłem przekonany o tym, że to jest skuteczne. Nie wierzę w to, że jakiekolwiek autorytety, gadając przez dziesięć czy dwadzieścia sekund, wywołają taką rewolucję w świadomości oglądacza telewizji, że taka osoba uzna, że najważniejszą potrzebą od tej chwili jest pójście do sklepu, kupno komputera, odnalezienie jakiejś instytucji szkolącej i zdobycie przygotowania do korzystania z interpana przewodniczącego Augustyna i zawartą w materiale stowarzyszenia, że bariera finansowa nie jest uznawana w chwili obecnej za istotną. Otóż pan wie lepiej ode mnie, jakie są mniej więcej emerytury i renty w Polsce. Na ogół są niskie. Nie wszyscy byli oficerami, aparatczykami czy kimś tam jeszcze, przytłaczająca większość nie była. Słyszymy na co dzień informacje, takie wyliczenia emerytów, którzy mówią: muszę zapłacić za światło, czynsz, coś tam jeszcze, coś tam jeszcze, na życie zostaje mi tyle i tyle, nie starcza mi na lekarstwa. Czy to są informacje niewiarygodne? W moim przekonaniu one są wiarygodne i są dość reprezentatywne. W związku z czym wydanie kilkudziesięciu złotych na abonament internetowy przy tego typu bilansie, przy tego typu rachunku finansowym osób często żyjących samotnie, nie jest kwestią bagatelną. A pamiętajmy, że ta bariera finansowa nie sprowadza się wyłącznie do opłacenia abonamentu, ale także do inwestycji w sprzęt komputerowy. Jeżeli nie mieszkamy z dziećmi lub wnukami, to komputera w domu nie ma. W związku z czym powiedzenie komuś takiemu: proszę wyłożyć 1 tysiąc, 1,5 tysiąca, 2 tysiące zł na komputer, a potem zapłacić, nie wiem, te 50, 70, 80 zł za abonament, jest dosyć nierealistyczne, gdy chodzi o nadzieję, że będzie skuteczne. Mnie się wydaje, że bariera finansowa jednak występuje, przynajmniej w wypadku tej grupy emerytów i rencistów, którzy mają swoje dochody na poziomie do średniego, może nawet nieco ponad ten średni. I trzeba byłoby się zastanowić, czy jest jakaś metoda, żeby tym ludziom pomóc. Moim zdaniem oczywiście jest metoda, tylko trzeba wykazywać się właśnie pewną taką kreatywnością. Z punktu widzenia tych tak zwanych operatorów, którzy dostarczają internet, ta grupa 50+ to jest grupa, która nie ma wielkiego potencjału. W tym sensie, że ci operatorzy musieliby bardzo mocno uwierzyć, że raptem stanie się cud i ci ludzie staną się klientami. Nie, nie staną się klientami, jeżeli się nie przełamie różnych barier, w tym właśnie bariery finansowej. Mnie się wydaje, że gdybym ja był dostawcą internetu, to zamiast prosić o 50, 70 zł miesięcznie, zadowoliłbym się w przypadku biednego emeryta 10 zł miesięcznie, bo to byłoby plus 10 zł w moim rachunku, a pomnożone przez milion dałoby jakieś dodatkowe pieniądze. Ale przypuszczam, że te firmy same, z własnej inicjatywy tego nie zrobią. Poza tym nie jestem pewien, czy nie pojawiłyby się problemy prawne w postaci uprzywilejowania i dyskryminacji klientów. W związku z czym bardzo możliwe, że potrzebne są pewne rozwiązania prawne i inicjatywa rządu, który by próbował przekonać dostawców internetu, mówiąc im: w waszym interesie, także finansowym, leży rozszerzenie kręgu klientów między innymi przez to, że udostępnicie im ten internet zdecydowanie taniej niż przeciętnie, a my, władza publiczna, stworzymy do tego podstawy prawne, żeby to było możliwe. Można sobie wyobrazić też jakieś inne metody. Przecież to kryterium dochodowości, dofinansowania czy rozmaitych ulg stosujemy w różnych elementach polityki społecznej, dlaczego nie moglibyśmy tutaj się tym mechanizmem posłużyć? Ja wiem, że tego typu pomysły te dwadzieścia pięć lat doświadczenia parlamentarnego nie pozwala mi o tym zapomnieć na ogół są bardzo zbożne, tylko mają jeden defekt: jak to sfinansować, trzeba wskazać źródła

13 w dniu 13 listopada 2014 r. 13 netu. Wydaje mi się, że trzeba byłoby to robić trochę inną metodą, bo nie trzeba gadać: wiecie co, ten internet jest bardzo ważny, korzystajcie z niego. Gdyby się pokazało w dwudziestosekundowym klipie, jak jakaś babcia rozmawia przez Skype a z jakimś wnuczkiem, widząc tego wnuczka, o czym wspomniał jeden ze starszych uczestników szkolenia, to przypuszczam, że być może sto tysięcy albo pięćset tysięcy babć uznałoby, że to jest fajny pomysł oglądać wnuczka czy wnuczkę i rozmawiać, a nie mogą tego w tej chwili zrobić, bo do tej pory nigdy tego nie robiły. Być może w takim krótkim klipie wystarczy pokazać jednego dżentelmena 65+, który przez internet załatwia sprawy w urzędzie skarbowym czy jakimś innym, i jego sąsiada z tej samej klatki schodowej, który musi zasuwać tam i stać na korytarzu, czekać dwie godziny, aż zostanie obsłużony w tradycyjny sposób, żeby pięćset tysięcy dżentelmenów pomyślało: cholera, może rzeczywiście trzeba w ten sposób już zacząć to załatwiać, bo zaczynamy żyć w innym świecie. I znowu warto byłoby się zastanowić, w jaki sposób państwo może sfinansować tego typu przedsięwzięcie. Pewne pieniądze są, mówicie o tym tutaj. Dobrze, bardzo dobrze. Jeżeli rząd znalazłby pieniądze na tego typu kampanię, to byłoby dobrze. Ale ja znowu myślę, że my też możemy coś zrobić, Panie Przewodniczący, i to dosyć szybko możemy zrobić, wie pan? Mam takie dosyć banalne skojarzenie w związku z tym, że za parę dni są wybory, a skoro są wybory, to oglądamy w telewizji klipy wyborcze. Otóż ja sobie ostatnio uświadomiłem, że od dwudziestu pięciu lat oglądam czasami te klipy wyborcze i jeszcze nigdy w życiu nie dowiedziałem się niczego sensownego z tych klipów wyborczych, a te klipy wyborcze ich koszt wytworzenia są w bardzo dużym stopniu potem przez nas finansowane, bo przecież jest zwrot kosztów kampanii. Dlaczego wydajemy grosz publiczny na takie sprawy? To jest czysta propaganda partyjna albo indywidualnych osób, niemająca żadnej wartości z punktu widzenia całej opinii publicznej, całego społeczeństwa. Czego ludzie się dowiadują? Że stu facetów mówi: ja nie będę jeździł samochodem do Madrytu? To staje się mało przekonujące. (Wesołość na sali) (Oklaski) W związku z tym, być może, wie pan, zamiast tego, co robi także pańska partia, mianowicie zamiast takich populistycznych haseł, wołań o to, żeby zlikwidować finansowanie partii politycznych, przed czym bardzo mocno przestrzegam, bo to oczywiście by oznaczało wzrost presji korupcyjnej, może jednak powiedzieć w ten sposób, że zmniejszamy pieniądze na zwrot kosztów kampanii wyborczych w przyszłym roku będą wybory prezydenckie i parlamentarne, pójdzie na to kupa pieniędzy zmniejszamy o kwoty, które do tej pory były wydawane na propagandę telewizyjną, i wyraźnie stwierdzamy, że pieniądze publiczne nie mogą być wykorzystywane przez partie polityczne do finansowania tego typu elementów kampanii wyborczej. Będziemy mieli zaoszczędzonych co najmniej kilkadziesiąt milionów, które możemy wydać na te klipy z babcią, dziadkiem, sąsiadem przekonujące do tego, żeby korzystać z internetu. Jeżeli ludzie zrozumieją, że warto, to sami po to sięgną. A być może można byłoby jeszcze sięgnąć do doświadczeń pańskiej partii, Panie Przewodniczący. Kiedyś mieliście takie bystre hasło: Zabierz babci dowód osobisty, chyba w 2007 r. Otóż być może gdybyśmy znaleźli pieniądze można byłoby powiedzieć w ten sposób: dofinansujemy przez rok twój abonament internetowy, jeżeli przyprowadzisz babcię lub dziadka na sprawdzian z umiejętności posługiwania się internetem. Dlatego że ilu byśmy mieli Latarników dwa, trzy tysiące, dziesięć tysięcy nie załatwią sprawy, ale te pięć, dziesięć milionów babć i dziadków ma pięć czy dziesięć milionów wnucząt, 90% z tych wnucząt już hasa po internecie, a połowa z nich płaci abonament, bo są już w takim wieku, że muszą sami za to zapłacić. Gdybyśmy mogli ich zachęcić, nawet dosyć skromnym dofinansowaniem, bo ci ludzie reagują często na dosyć niewielkie bodźce finansowe, że jeśli nauczą babcię lub dziadka korzystać z internetu i przyprowadzą na ogłaszane w urzędzie gminy raz na kwartał sprawdziany czy testy z takiej wiedzy komputerowej, to być może byśmy zdziesięciokrotnili wysiłki społeczne, pozapaństwowe na rzecz rozwiązania problemu wykluczenia cyfrowego. Dziękuję bardzo. (Oklaski) Dziękuję. No tak, powinienem już oddać głos Latarnikom, ale jak tu się nie odnieść do słów pana premiera, skoro niektóre części swojej wypowiedzi wyraźnie do mnie adresował. Jak zawsze z przyjemnością słucha się osoby o bardzo otwartym umyśle, wypowiedzi, które otwierają na nowe pomysły. Oczywiście można różne pomysły różnie oceniać, czasem łatwiej jest zarzucić populizm, niż się go ustrzec w samych propozycjach, ale chciałbym powiedzieć tak, proszę państwa: mówiąc o tym, że względy finansowe nie są główną barierą w upowszechnianiu znajomości technik cyfrowych wśród osób starszych, opierałem się na najnowszej Diagnozie społecznej. 9% ankietowanych seniorów mówiło, że to dla nich problem. To oczywiście duży procent, bo to oznacza, że wskazywał na to prawie co dziesiąty senior i oczywiście należy brać to pod uwagę. Choć może dziwić, że tak mało. Otóż spośród różnych problemów, które seniorzy wspominali, ten akurat nie był z wielu powodów wskazywany jako pierwszy. I dlatego między innymi za Diagnozą społeczną i jeszcze dodatkowo za badaniem, które przeprowadziła Koalicja w sieci, skłaniałbym się do stwierdzenia, że problem jest w tej znajomości, że tak powiem, smaku smaku tego cukierka czy cukru. Otóż chcemy coś kupić, chcemy coś posiadać wtedy, kiedy uważamy, że to ma dla nas jakąś wartość. Nie chciałbym rozpoczynać dyskusji o tym, co jest pierwsze: jajko czy kura, ale wydaje mi się, że trzeba pracować równolegle i że bariera świadomości jest jednak pierwsza. Bardzo wielu seniorów tego nie chce, tak jak na początku mówił pan premier. Nie chce internetu, nie widzi tego jako priorytetu, mówią: żyłem tyle lat bez tego, więc mogę chyba dalej tak żyć. I żadne ułatwienia dotyczące zakupu nie mogą wyprzedzić potrzeby posiadania. Dlatego wydaje się, że mądre kampanie pokazujące seniorów w akcji to jest dobra podpowiedź. Trzeba to zrobić, żeby wywołać

14 posiedzenie Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej popyt mowa była o tym popycie. Trzeba wywołać popyt na te urządzenia. To jest tak, słuchajcie, jak kiedyś z telefonem komórkowym. Dzisiaj babcia, dziadek z telefonem komórkowym codzienność. Na początku też byliśmy przyzwyczajeni do kabla, prawda? Okazało się, że można i trzeba zrobić krok dalej, i wydaje się, że taka kolejność jest chyba rozsądnym wyjściem, bo jednak polityki w tym zakresie nie możemy tworzyć, nie możemy projektować inaczej, niż opierając się na badaniach, na realiach. To jest teraz modne w Europie, żeby się tego trzymać w polityce społecznej, ale to jest też rozsądne, bo bardzo często nasze emocje, nasze postrzeganie kwestii wskazują na co innego, a badania mówią, że kolejność często powinna być inna. Co do finansowania, źródeł finansowania i dofinansowania zgoda, warto się nad tym zastanawiać, może niekoniecznie zapominając o tym, że przebicie się w okresie wyborów z pozytywnym programem w jakiejkolwiek sprawie w momencie, kiedy media nastawione są wyłącznie na negatywne przesłania, wiem to od samorządowców, jest możliwe tylko dzięki tym reklamom. Gdyby ich nie było, prawdopodobnie znalibyśmy tylko nazwiska tych, którzy podróżują do Madrytu, więc dobrze jest posłuchać też i innych, chociaż może te przesłania nie są aż tak atrakcyjne medialnie. Ale warto też posłuchać tych, którzy mówią o ścieżce rowerowej i o przedszkolu, i o żłobku. Jedno jest na pewno warte podkreślenia, że w tym budżecie środków z Unii Europejskiej musimy znaleźć wystarczająco dużo środków także dla tych niespełna 10%, którzy nie mają możliwości zakupowych. Co do tego pan premier ma rację, ja też to cytowałem, że 2/3 mieszkających samotnie nie ma komputera, bo prawdopodobnie ich sytuacja materialna jest najtrudniejsza. I często jest tak, być może, że nie wskazywali komputera jako pierwszego do zakupu, bo pierwsze były leki albo coś innego, więc do danych statystycznych trzeba podchodzić ostrożnie, zgoda, bo one mogą wprowadzać w błąd. Dziękuję bardzo za tę wypowiedź, taką otwierającą na myślenie, pełną konkretnych podpowiedzi i pomysłów. Biorę to sobie, Panie Premierze, do serca. A teraz oddaję głos Latarnikom Polski Cyfrowej. Wypowiadać się będzie pani Celina Maciejewska, potem pan Robert Jurek. Bardzo proszę. Latarnik Polski Cyfrowej Celina Maciejewska: Dzień dobry, witam państwa. Ja nazywam się Celina Maciejewska, przyjechałam do państwa z Łodzi i chciałabym od takiej praktycznej strony powiedzieć, jak my pracujemy. Jestem wolontariuszem, właściwie od początku działania programu, i co dla mnie ważne, do tej pory przeszkoliłam tysiąc trzysta osób, chyba brakuje mi do tej liczby trzech osób, więc wydaje mi się, że już dużo wiem na ten temat. Łódź to dosyć specyficzne miasto, bo tak naprawdę 26% mieszkańców stanowią seniorzy, więc jest z kim pracować. Gdy przyłączałam się do projektu, to wydawało mi się, że to wykluczenie cyfrowe nie jest tak ogromne, że to jest jakiś bardzo mały margines, ale okazuje się, że jest ogromne, i co za tym idzie, wiąże się z nim także wykluczenie ekonomicz- ne i społeczne, czyli ci ludzie są samotni, są odcięci od informacji, nie korzystają z różnych narzędzi, które mogą im ułatwić życie, nie korzystają z tanich biletów, nie rezerwują biletów do kina, do teatru, tak że tych spraw, które wynikają z wykluczenia cyfrowego, jest jeszcze bardzo wiele. Nie korzystają też ze sklepów internetowych, czyli nie są w stanie znaleźć tańszych ofert zakupów. Często mam do czynienia z ludźmi 50+, ale takimi, którzy dosłownie przed momentem skończyli pięćdziesiąt lat. Najczęściej nie mają pracy i odcięci są również od rynku pracy, od ofert. Nie potrafią napisać CV, nie potrafią napisać listu motywacyjnego, dlatego że oni pracowali dwadzieścia, trzydzieści lat w jednej firmie i teraz się pojawił taki problem. Wcześniej tego nie pisali, słyszeli, że to jest, ale nie wiedzą, jak to skompilować, jak to napisać, jak wykonać zdjęcia cyfrowe, które będą ich przedstawiały w dobrym świetle, ale nie będą to zdjęcia sprzed piętnastu lat, takie, że potem nie zostaną rozpoznani na rozmowie kwalifikacyjnej. Czyli tych problemów jest bardzo wiele. Ale muszę też powiedzieć, że my, Latarnicy z Łodzi bo jestem dziś tutaj jedna, ale tak naprawdę Latarników w Łodzi jest dużo więcej mamy w tej chwili naprawdę świetną współpracę i z samorządem, i z bibliotekami, i z radą seniorów, czyli tak naprawdę ci wszyscy ludzie chcą, żebyśmy my prowadzili zajęcia. Ja prowadzę zajęcia w pięciu miejscach i w każdym z tych miejsc mam kolejkę sześćdziesięciu, siedemdziesięciu osób. Czyli to zapotrzebowanie Ja już nie widzę tego problemu, że muszę kogoś przekonywać. Myślę, że to jest taki moment, że ci ludzie po prostu czekają, kiedy będę mogła ich zaprosić na zajęcia. Choć może to być złudne, bo być może nigdy nie trafiają do mnie ci, którzy jeszcze nie są przekonani, i dlatego nie widzę tego problemu, że muszę ich przekonać. W każdym razie nie mam problemu z przekonywaniem, mam problem z tym, że nie jestem w stanie prowadzić tych zajęć od rana do nocy, więc tworzy się ta kolejka. Sześćdziesiąt osób to jest kolejka na ponad pół roku, więc ci ludzie muszą troszeczkę poczekać. To też ich zniechęca, wiadomo. Nie widzę również tej bariery finansowej, bo ludzie przychodzą czasami z naprawdę dobrymi laptopami. Owszem, są osoby, które przychodzą ze słabym sprzętem, używanym, najczęściej po wnukach, po dzieciach, ale bardzo duża grupa przychodzi z super nowym sprzętem, tak że z Windows 8 tak naprawdę spotkałam się po raz pierwszy rok temu u moich seniorów. Ja jeszcze miałam siódemkę, oni przyszli z ósemką i co tu robić, co tu robić. Czyli generalnie mam takie spostrzeżenie z Łodzi, która jak państwo wiecie nie jest bogatym miastem, że nie ma tej bariery finansowej. Jest bariera mentalna, ale ja jej nie zauważam, dlatego że po prostu ci ludzie czekają do mnie w kolejce. Jeszcze takie moje spostrzeżenie: wydaje mi się, że jeśli się traktuje serio seniorów Bo często mieliśmy takie wrażenie, że oni chodzili na jakiś kurs, który tak naprawdę nie był skrojony na ich miarę, czyli w programie były, powiedzmy, Word i Excel i ci seniorzy mówią: no tak, chodziliśmy, ale nie wiemy, do czego nam się to przyda. Czyli generalnie nasza praca tak to wygląda z mojej perspektywy, choć gdy rozmawiam z innymi ludźmi, to ich odczucia są podobne to jest stricte trafienie w potrzeby,

15 w dniu 13 listopada 2014 r. 15 osiągnięcie szybko jakiegoś małego sukcesu, pokazanie czegoś, co seniorzy mogą zrobić samodzielnie. Do legendy już chyba przeszedł Skype, który tak naprawdę ułatwia komunikację z całym światem i on daje taki szybki sukces, bo naprawdę nie trzeba wielkich umiejętności, żeby sobie z tym poradzić, żeby porozmawiać. Podajemy przykład naszej słynnej babci, która rozmawia z córką i z wnuczką w Australii, czyta wnuczce bajki, więc to jest taka naprawdę fajna historia, fajna i przekonująca. Ale co jeszcze Aha, bo już chyba czas mi się kończy, tak? Co jeszcze jest takiego ważnego? Myślę, że gdy traktujemy seniorów bardzo serio, to ta poczta pantoflowa tak działa, że ci ludzie chcą się uczyć. I jeszcze taki element, który dla mnie jest ważny, że my, jako animatorzy lokalni, musimy się dawać poznać tym ludziom. Jeśli się dajemy poznać z fajnej strony, to tak naprawdę nie ma problemu z ludźmi, którzy nie chcą się uczyć. Wszyscy moi uczniowie chcą się uczyć i generalnie czekają na to, żebyśmy tylko mieli dla nich czas. Dziękuję bardzo. (Oklaski) Dziękuję. Tak, chyba wszyscy odczuwamy dumę, chociażby patrząc na erupcję czegoś, co fascynuje świat, to znaczy tego zainteresowania edukacją, bycia razem w uniwersytetach trzeciego wieku, że staliśmy się nieoczekiwanie liderami światowymi, i to w sytuacji, kiedy Diagnoza społeczna niech mi pan profesor Czapiński wybaczy upewniała nas, że jeśli chodzi o chęć samoorganizacji, to seniorzy w porównaniu z innymi generacjami są na dnie dna. Tymczasem uniwersytety trzeciego wieku są rzeczywiście autentycznymi organizacjami samopomocowymi. Coś fascynującego. Więc kiedy się mówi o tym, że seniorzy się zmieniają, że ich potencjał zaczyna być widoczny w kontekście Polski Cyfrowej, to to jest to, o czym mówił pan prezes na początku, to znaczy albo zminimalizujemy te wielomiliardowe straty i zaprzęgniemy ten potencjał, by w większym stopniu pracował dla siebie i dla Polski, albo po prostu to nam gdzieś umknie. Nie stać nas na to. I podkreślę to, co na początku mówił pan premier Cimoszewicz: rzeczywiście nie mamy tyle czasu, dlatego że tej pomocy i tego potencjału że tej pomocy potrzebują seniorzy jak najszybciej, a tego potencjału potrzebuje Polska od zaraz, więc oczywiście te działania muszą być intensywne. Ale jak to robić? Pan Robert Jurek, bardzo proszę pana o przedstawienie swoich doświadczeń. Latarnik Polski Cyfrowej Robert Jurek: Dzień dobry państwu, moje nazwisko Robert Jurek, w sieci znany jako Latarnik na Wsi, dlatego że prowadzę zajęcia w gminie Niedrzwica Duża pod Lublinem i stamtąd przyjechałem. Pamiętam, że pierwsza grupa pań, która przyszła na zajęcia jesienią 2012 r., to były lokalne bizneswoman, czyli kwiaciarka i pani, która miała fermę drobiu. Przyszły na pierwsze zajęcia wolontariackie z Latarnikiem obładowane książkami. Powiedziały tak: byłyśmy na płatnych kursach komercyjnych, byłyśmy na kursach organizowanych przez urząd pracy, byłyśmy na kursach organizowanych przy uniwersytecie, organizowanych za fundusze unijne i nic nie umiemy. I przyszłyśmy do pana po to, żeby pan nas nauczył obsługiwać komputer i internet. Bo to, co wiedziały, to przez te kursy utraciły. Po dwunastu zajęciach, takich dwugodzinnych, te panie już swobodnie posługiwały się na swoje potrzeby biznesowe przeglądarką, lokalizacją zdjęć na swoich stronach internetowych, bo taki był cel. Ale one zrobiły dla mnie coś bardzo ważnego: pocztą pantoflową rozniosła się wieść, że prowadzę takie kursy na wsi, i zaczęli przybywać kolejni chętni, kolejne grupy. W sezonie prowadziłem tygodniowo sześć grup. Moje grupy są po sześć osób. Celem takich dwunastu zajęć jest to, żeby osoba, która przyszła na zajęcia, nie umiejąc nic, po takim kursie siadła sobie spokojnie w domu bez stresu przy komputerze i mogła znaleźć informacje, uruchomić sobie Skype a, posłuchać muzyki z YouTube, zrobić zakupy w sieci, obsługiwać bankowość internetową. Ja bym ich jeszcze więcej nauczył, czegoś dla nich bardzo ważnego, czyli korzystania z e-usług. Niestety, nie jest to możliwe w wymiarze administracyjnym w mojej wsi, bo nie funkcjonuje tam żadna e-usługa, w wymiarze zdrowotnym bo nie ma takiej usługi jak rezerwacja, e-rezerwacja itd., a dla ludzi, którzy muszą poświęcić cały dzień, żeby się przemieścić z jednego końca gminy do urzędu gminy i z powrotem czy do lekarza, to byłaby wielka motywacja do tego, żeby korzystać z internetu, żeby się tego nauczyć. Niestety, usługi, które były, się zwinęły, a nowych na horyzoncie nie widać, mimo wielu obietnic. I jeszcze trzecia kwestia. W mojej gminie jest ponad trzysta komputerów publicznych z dostępem do internetu. Co z tego, skoro w szkole, w pracowni komputerowej, która ma dwanaście stanowisk, szybkość internetu wynosi 2 Mb/s, więc praktycznie jeśli komputery się odpalą w ciągu piętnastu minut, to jest to sukces. Takich szkół jest u nas dziewięć i tylko w jednej ta prędkość wynosi powyżej 10 Mb/s. To się wiąże z kolejnym zagadnieniem, tworzeniem mobilnych tworzeniem centrów aktywizacji cyfrowej, dofinansowywaniem, wyposażaniem bibliotek, domów kultury w komputery stacjonarne. Proszę państwa, komputer stacjonarny jest przeżytkiem. Dziś to jest laptop, tablet, smartfon, bo dzięki tym urządzeniom internet jest właściwie u każdego w kieszeni. Czy ktoś korzysta, czy nie, to jest zupełnie inna kwestia, ale każdy z nas, kto posiada telefon komórkowy, ma internet w kieszeni. Wobec czego mnie się marzy, żebym miał zestaw składający się z sześciu laptopów, szybkiego routera, do tego szybki internet LTE i żebym mógł pojechać w każdy zakątek gminy, rozstawić stolik turystyczny i dziesięć krzesełek turystycznych i prowadzić zajęcia pod chmurką, przybywając do tych starszaków, którzy do mnie nie przyjadą, bo mają na przykład 5 km, a tam w życiu już autobus nie pojedzie, bo komunikacja, jak wiadomo, się zwinęła. Dziękuję bardzo. (Oklaski) Dziękuję bardzo. Bardzo interesujący głos, przynajmniej dla mnie, pochodzącego z bardzo małego środowiska, bo tam, gdzie jest większa groźba izolacji, z różnych

16 posiedzenie Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej względów, szczególnie na wsi, w małym miasteczku, tam paradoksalnie, ale rzeczywiście większe szanse daje internet, on nagle daje szanse nawet z najmniejszej wioski znaleźć się w każdym dowolnym miejscu. I dlatego to jest cenne, że Latarnicy docierają także do takich środowisk, bo przecież tam nie ma uniwersytetów trzeciego wieku, tam często nie ma żadnej organizacji seniorskiej, a tam mieszka bardzo dużo i coraz większy odsetek seniorów. Tak że dziękuję bardzo za tę wypowiedź. Tyle razy, proszę państwa, przywoływani byli dzisiaj samorządowcy, samorząd, gminy, powiaty, bez których dzisiaj nic sensownego dla konkretnych osób nie da się zrobić. Seniorzy bez internetu, seniorzy z internetem mają tylko jeden adres w swojej gminie, w swoim powiecie. I to właśnie tam trzeba docierać. Jest bardzo wiele samorządów, które starają się budować administrację przyjazną seniorom, starają się tworzyć programy, które aktywizują to środowisko, zachęcają do działania, a jak słyszeliśmy od pana prezesa, internet, który czasem izoluje młodych, w przypadku osób starszych bardzo często jest początkiem wspólnego działania. Dlatego na uroczyste zakończenie konkursu Samorząd przyjazny seniorom 2014 wybraliśmy właśnie tę konferencję i pozwólcie państwo, że na waszych oczach docenimy tych samorządowców, którzy naprawdę za jeden z priorytetów uznają aktywizowanie osób starszych, widząc w nich wartość, widząc w nich potencjał, możliwości i starając się pomagać. Dlatego pozwólcie państwo, że na razie siedząc, bo nie będę miał A może tak, wstanę jednak i ogłoszę niniejszym w imieniu kapituły, którą tworzą związki samorządowe i prasa samorządowa, także z moim udziałem, że pierwsze trzy miejsca w tym konkursie uzyskały: miasto Zielona Góra niestety przepraszają, nie zdołali przybyć ze względu na kampanię za realizację projektu Karta zielonogórskiego seniora Ale są z nami autorzy wspaniałego projektu Samorząd w działaniu z gminy Korycin i bardzo proszę o przyjęcie tego naszego wyróżnienia dla samorządu przyjaznego seniorom. (Oklaski) Wszystkiego nie uradzę Gratuluję To jest pan wójt gminy Korycin. Proszę się przedstawić, może dwa słowa, dobrze? Może jednak proszę tam, do mikrofonu, dwa słowa. Wójt Gminy Korycin Mirosław Lech: Panie Przewodniczący! Szanowni Państwo! Gmina Korycin jest piękną małą gminą, położoną w najpiękniejszym dla nas zakątku Rzeczypospolitej, czyli w województwie podlaskim. Realizacja w 2013 r. programu Seniorzy w działaniu okazała się jednym z najpiękniejszych przedsięwzięć, jakie realizowaliśmy od roku Nie inwestycje w infrastrukturę techniczną, choć oczywiście są bardzo ważne, ale właśnie bezpośrednio w człowieka. Odkryliśmy podczas realizacji tego projektu niesamowity potencjał ludzi starszych. Określenia starszych też należy użyć w cudzysłowie, ponieważ często są to ludzie o wiele bardziej otwarci, bardziej radośni, mądrzejsi od młodego pokolenia, pełni zapału, chęci do życia, do działania. Okazało się, że mamy wspaniałych artystów w tym wieku, ludzi niezwykle zdolnych, i efekty tego projektu przerosły nasze oczekiwania. On trwa w dalszym ciągu, mimo że projekt się skończył, mimo że nie jesteśmy samorządem zasobnym w finanse, ale ci ludzie są Oczywiście wszyscy są dla nas najcenniejsi, ale te osoby okazały się tak niezwykle wdzięczne również za ten projekt, że po prostu serce rosło i rośnie w dalszym ciągu. Dziękuję również za ten konkurs i gratuluję Senatowi takich działań. Życzę wszystkim państwu powodzenia. (Oklaski) Dziękuję upominki, ten dyplom (Wypowiedzi w tle nagrania) Proszę panią dyrektor ośrodka pomocy społecznej i pana wójta Trochę zdradzę, co jest w środku wypijcie z seniorami dobrą kawę. (Wesołość na sali) (Oklaski) Proszę państwa, chciałbym też poinformować, że te projekty, wszystkie projekty konkursowe, a każdy wart był zauważenia, będą w specjalnym senackim wydawnictwie i będą na naszych stronach internetowych. Warto czytać i uczyć się. Proszę państwa, słowa pana wójta należałoby jak najszerzej upowszechnić, bo gdyby wszyscy tak patrzyli na seniorów, zupełnie inaczej wyglądałaby ich teraźniejszość, a zwłaszcza przyszłość. Dziękuję. Proszę państwa, z przyjemnością informuję, że taki sam laur przypadł gminie Dzierżoniów za realizację projektu Stworzenie warunków dla rozpowszechniania regionalnych tradycji, poszukiwania jej tożsamości oraz scalanie pokoleń. Bardzo proszę przedstawicieli gminy Dzierżoniów. Są? Brawa. (Oklaski) Bardzo proszę przedstawicieli Dzierżoniowa o parę słów do mikrofonu. Dyrektor Dziennego Domu Pomocy Społecznej w Dzierżoniowie Mirosław Grabowski: Witam państwa serdecznie. Nazywam się Mirek Grabowski, na co dzień kieruję Dziennym Domem Pomocy Społecznej w mieście Dzierżoniów. Oczywiście chciałbym serdecznie podziękować i kapitule, i komisji za ogłoszenie konkursu oraz oczywiście za przyznanie nam nagrody. Ja ją przekażę wszystkim pracownikom, ludziom, którzy działają na rzecz seniorów. My robimy trochę powiem opacznie. Podczas prezentacji i wypowiedzi padło wiele słów, z niektórymi się zgadzam, z niektórymi mniej. Jestem młodym człowiekiem, ale z seniorami pracuję kilkanaście lat, dlatego mogę chyba powiedzieć, że my z uporem nie tyle maniaka, ile Syzyfa próbujemy organizować działania z seniorami. To trochę tak, jakby chcieć rozpalić ognisko już spalonym drewnem. Mniej więcej w ten sposób próbujemy to robić, ponieważ dochodzi jeszcze taka kategoria antropologiczna, czyli organizmu, który już nie do końca chce się poddać działaniom, na przykład informatycznym. Ale dziękuję raz jeszcze serdecznie kapitule, jest nam niezmiernie, ogromnie miło.

17 w dniu 13 listopada 2014 r. 17 Dziękuję bardzo. Proszę przekazać władzom gminy nasze gratulacje. Prezent oczywiście też jest. Jest jeszcze kilka wyróżnień. Poproszę przedstawiciela powiatu żagańskiego, gdzie realizowano projekt Nie starzeje się ten, kto nie ma czasu polsko-niemieckie spotkania seniorów. Bardzo proszę. (Oklaski) Gratuluję. Z kim mamy przyjemność? (Wypowiedź poza mikrofonem) Gratuluję. I poproszę jeszcze przedstawicieli gminy Nysa, która otrzymuje specjalne wyróżnienie za realizację programu Gmina Nysa przyjazna seniorom seniorze, nie bój się urzędu. (Oklaski) Poproszę także obecnych tutaj przedstawicieli miasta Słupsk, którzy również realizowali piękny program. Przyznaję, że u mnie ten program to jeden z liderów, ale ja byłem tylko jednym z głosujących. Gratuluję, Słupsk pięknie działa na rzecz seniorów, zapewniam państwa, znam ten projekt. (Wypowiedź poza mikrofonem) Też poproszę panią z gminy Słupsk, razem. (Wypowiedź poza mikrofonem) I już przed przerwą chciałbym poinformować, że wyróżnienia otrzymały też gmina Czerwonak, gmina Legnica, gmina Polkowice, a więc widać, że Dolny Śląsk bardzo aktywnie brał udział w konkursie. (Wypowiedź poza mikrofonem) Nie, Panie Senatorze, po przerwie. Po przerwie rozpoczniemy dyskusję. Przerwa jest tylko techniczna, żeby dać odetchnąć, dziesięciominutowa. Kto chciałby wypić kawę, zapraszamy do foyer i spotykamy się tutaj o godzinie 14.25, dobrze? (Głos z sali: Pierwszy do dyskusji.) Pan senator Kogut zgłasza się pierwszy do dyskusji. (Przerwa w obradach) Proszę państwa, zaczniemy. Zostawiamy otwarte drzwi, będą dochodzić kolejne osoby. Pani Haniu, bardzo proszę przypomnieć, że rozpoczynamy tę część, która wydaje mi się jedną z istotniejszych, czyli dyskusję. Troszkę już wprowadzili nas do tego sami Latarnicy (Senator Stanisław Kogut: Ale ich tu nie ma.) (Wypowiedzi w tle nagrania) Zaraz dojdą, chwilowo oświetlają inne miejsca, ale za chwilę będą tutaj. Bardzo proszę, pan senator Kogut (Senator Stanisław Kogut: Ale do kogo mam mówić?) Jest nas ze trzydzieści parę osób (Głos z sali: Panie Senatorze, pan nas obraża. Prawda, Panie Przewodniczący?) (Wypowiedź poza mikrofonem) (Głos z sali: Nie chce do nas mówić, no proszę ) Senator Stanisław Kogut: Panie Przewodniczący! Pani Minister! Drodzy Goście! Wydaje mi się, że przede wszystkim trzeba pogratulować panu prezesowi Głombowi pomysłu, inicjatywy. Pani minister Ostrowska dobrze wie, że wiele takich spraw leżało mi na sercu. Ale są pewne bariery, Panie Przewodniczący. Musimy tym ludziom pomóc, jeżeli chcemy, żeby oni dotarli do szerszego kręgu zainteresowanych. Drodzy Państwo, bardzo dobrze wiemy, że każdy wniosek czy adresatem będzie Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji, czy to będzie MSW musi uwzględniać wkład własny. Zawsze się nad tym zastanawiam, bo przecież na te wnioski dotyczące cyfryzacji, informatyzacji, tego, co chcą zrobić państwo Latarnicy, tak mówiąc w cudzysłowie, potrzeba ogromnych pieniędzy. Uważam, że bardzo dobrze, że dzisiaj pan przewodniczący wyróżnił gminy i miasta, jedno miasto, bo faktycznie według mnie beneficjentem takich programów powinny być samorządy. Jak powiedział pan Latarnik z województwa lubelskiego, oni chcą dotrzeć do wszystkich miejscowości, powiedzmy, wiosek, gdzie mieszkają ludzie starsi. W związku z tym powinna być umowa między samorządem a tą fundacją dotycząca użytkowania tego sprzętu. Ja powiem tak: my też występowaliśmy do MSW o wprowadzenie całego projektu odnośnie do internetu dla osób niepełnosprawnych i był wniosek, że skorzysta z tego prawie półtora tysiąca niepełnosprawnych. I co z tego, skoro sprawa się rozbiła o wkład własny? Przecież fundacji nie było stać na 3 miliony wkładu własnego. Tu faktycznie powinny samorządy albo my wystąpmy z apelem, Panie Przewodniczący, żeby samorządy były beneficjentami każdego wniosku. Sprawa następna. Drodzy Państwo, pan Cimoszewicz słusznie powiedział, ale przecież w Ministerstwie Infrastruktury i Rozwoju są pieniądze na reklamę i na promocję tych projektów i po te pieniądze powinno sięgnąć Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji, i można wypromować ten pomysł, bardzo mocno. Ja powiem tak: ja po raz pierwszy o tym słyszę na tej konferencji, nie słyszałem w żadnych mediach o takim pomyśle. Bo Drodzy Państwo, uwagi pana premiera Cimoszewicza były słuszne, najlepiej jest pokazać wnuczka z dziadkiem, z babcią, przecież każdy dziadzio i babcia ma szajbę na punkcie wnucząt. Ja sam wiem po sobie i nie będę tego ukrywał, widzę po własnych wnukach, że czteroletni wnuk lepiej porusza się po internecie, po ipodzie, po wszystkim niż sześćdziesięciokilkuletni dziadek. Dziadek patrzy i pyta: co ty, wnuku, wyprawiasz, a on tłumaczy, jeszcze łamaną polszczyzną, i mówi: dziadziu, to tak ma wyglądać. Tak że ja gratuluję, gratuluję tego pomysłu, Panie Prezesie, a panu przewodniczącemu tej konferencji Bo tak trochę byłem zły, że to w takim terminie, że przed samymi wyborami, ale złość mi minęła, kiedy posłuchałem tego wszystkiego. Przeproszę też państwa, że wcześniej, że za chwilę muszę wyjść, ale obowiązki mnie wzywają. Powiem tak, gratuluję, gratuluję, ale pomóżmy. Pan przewodniczący wie, że ja jestem takim człowiekiem, że zawsze jak jest teza i założenie, to pamiętam również, że w jakiś sposób trzeba to założenie zrealizować. Chodzi o to, żeby oni mogli współpracować.

18 posiedzenie Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej Dla mnie najważniejszym punktem jest współpraca między samorządami i wnioskodawcami. W przypadku każdego projektu beneficjentem powinny być samorządy. Chyba że pan Głomb ma tyle pieniędzy, że sam jako fundacja wystąpi z wnioskiem i da 20 milionów wkładu własnego, bo choćby to było 15%, myślę, że tyle ten projekt będzie kosztował. Dziękuję serdecznie. Naprawdę gratuluję tego pomysłu, jeszcze raz gratuluję. Drodzy Państwo, pani z Łodzi cudownie powiedziała, ale ja popieram propozycję drugiego pana, z Lublina, że idźmy więcej w wioski, w gminy. Inne jest podejście emerytów do internetu w mieście, Pani Kochana, a inne na wsi. Jeżeli chcemy mieć całe społeczeństwo emerytów, którzy będą potrafili posługiwać się ipodem i będą naprawdę te sprawy mieli w małym palcu bo zgadzam się, że wszystko powinni załatwiać przez internet: bilety, wizytę u lekarza, bo wiemy, że ta grupa jest najbardziej narażona na choroby to jednak idźmy w wioski i byłbym za tym, choć nie wiem, w jaki sposób to zrobić, żeby to promować no wiem w jaki, bo jak mówię o gminach, to wiem w jaki sposób. Albo sołtysów przeszkolić, że coś takiego istnieje, ale jeśli ściągniemy wszystkich sołtysów, to Sala Kongresowa będzie za mała. Dziękuję i przepraszam, że wcześniej wyjdę. Dziękuję. (Oklaski) Dziękuję za te miłe słowa. Traktujemy je jako zachętę. Panie Senatorze, tak mi przyszło do głowy, gdy pana słuchałem, że skoro ten konkurs Samorząd przyjazny seniorom zawsze ma swój dopisek, to może następny konkurs ogłosimy pod hasłem Samorząd przyjazny edukacji cyfrowej seniorów. Taką edycję byśmy widzieli w przyszłym roku. Pani minister Ostrowska również prosiła o głos. Radca Generalny w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej Czesława Ostrowska: Szanowni Państwo! Ja myślę, że częściowo problem cyfryzacji i podniesienia poziomu naszych starszych, dojrzałych obywateli w tym zakresie, również w gminach, zostanie rozwiązany, kiedy od następnego roku ruszy zapowiadany przez panią premier projekt dziennych centrów pobytu dla osób starszych. Najpierw, przez rok, to będzie program pilotażowy, a potem już będą prowadzone systematyczne działania. U nas ten program nosi roboczą nazwę Senior WIGOR. Kończymy nad nim prace, lada moment projekt trafi do konsultacji zewnętrznych i ruszy. W 2015 r. będą to pilotażowe programy powstania takich centrów z różnego typu działalnością. Bardzo ważna będzie część edukacyjna, także w zakresie cyfryzacji. Bo oprócz powstania fizycznie tych ośrodków lub adaptacji istniejących na te cele, będą również środki, między innymi z projektów unijnych, na działania miękkie. Myślę, że to bardzo poprawi jakość, a jednocześnie w tych domach będą też takie miejsca z dostępem do nowoczesnych komputerów, gdzie seniorzy będą mogli załatwiać swoje własne sprawy. Trzymajmy kciuki za ten program, miejmy nadzieję, że kwoty zaproponowane przez ministra pracy ujrzą światło dzienne. Przepraszam, że nie mogę opowiedzieć państwu o szczegółach tego projektu, ale póki on jest jeszcze naszą wewnętrzną sprawą i nie przeszedł konsultacji międzyresortowych, póty są to tylko propozycje ministra pracy, ale bardzo ciekawe, z dużym finansowaniem ze strony budżetu państwa i wkładem samorządów i z bardzo ciekawą ofertą, bo to będą i domy, i kluby. Chcemy, żeby takie centra powstawały na najniższych szczeblach, szczególnie na szczeblach gmin wiejskich. Takie centrum już od paru lat funkcjonuje we Wrocławiu ale Wrocław jest bogatym miastem, było go stać na utrzymanie tego centrum i spełnia bardzo fajną funkcję, i jednocześnie jest takim miejscem przyjaznym seniorom, gdzie mogą wszyscy, nie tylko studenci uniwersytetu trzeciego wieku, rozwijać różnego typu zainteresowania. Takie miejsce jeszcze jest w mojej Pile. Jest pełne wigoru, ponieważ w tym samym miejscu jest przedszkole. Spotykają się tam seniorzy: od tych, którzy potrzebują dziennego pobytu i asysty opiekuńczej, przez tych, którzy chcą tylko aktywizacji, rozwijania swoich uzdolnień, do tych, którzy chcą się przygotować do powrotu na rynek pracy. Wszyscy tam są, czasem pojawiają się w przedszkolu, czasem przedszkolaki są u nich, integracja pełną parą. Takich miejsc pewnie jest więcej. Także na wsi to pewnie potwierdzi pan Latarnik, który się wypowiadał zrobiono bardzo wiele świetlic, które są już odnowione, w których są warunki do pobytu, ale w które trzeba tchnąć życie. Ten projekt na pewno zaistnieje, bo pani premier zapowiedziała go w swoim exposé. Chodzi właśnie o to, żeby to, co zrobiliśmy, nie stało puste, bo dzisiaj na wsi, w wiejskich świetlicach życie jest, ale w weekendy, wtedy kiedy ktoś ma imieniny, wtedy kiedy są uroczystości weselne czy jakieś inne, to tak. Ale na co dzień dobrze wyposażone lokale nie są jeszcze czynne, a będą. To dobra wiadomość również dla tych, którzy chcą stworzyć centra czy miejsca edukacji cyfrowej. Jest baza. Jeden z uczestników na pana patrzę podsuwał pewien pomysł i dlatego nim oddam głos innym, to może poproszę pana o wypowiedź w sprawie tych bibliotek w odniesieniu do tego, co mówił pan premier Cimoszewicz, i już tak pana zaangażuję w dyskusję. Można? (Przedstawiciel Instytutu Spraw Publicznych Jacek Wojnarowski: Jak najbardziej.) Bardzo proszę. Proszę się przedstawić. Przedstawiciel Instytutu Spraw Publicznych Jacek Wojnarowski: Dzień dobry państwu. Jacek Wojnarowski, Instytut Spraw Publicznych, Szerokie Porozumienie na rzecz Umiejętności Cyfrowych. Przez ostatnich parę lat zajmowałem się programem rozwoju bibliotek, w związku z czym ten świat jest mi bardzo bliski i przypuszczam, że państwu też, ponieważ domyślam się, że większość państwa często operuje czy

19 w dniu 13 listopada 2014 r. 19 też działa na terenie bibliotek. Otóż rozwijając nieco pomysł pana premiera Cimoszewicza, pomyślałem sobie, że może jakimś wyjściem dla zredukowania tej bariery finansowej byłoby uzupełnienie programu zakupu nowości książkowych, które są corocznie dotowane przez Bibliotekę Narodową za pośrednictwem gmin. Pan wójt kiwa głową, bo gmina się do tego w pewnym stopniu dokłada. Można by zakupić laptopy czy urządzenia, o których pan wspominał, do każdej placówki bibliotecznej jako materiały biblioteczne do wypożyczania. Bibliotekarka zna osoby przychodzące do biblioteki i jest w stanie ocenić, czy to jest osoba, którą stać, czy której nie stać, a jeśli nie stać, to żeby mogła skorzystać. Szybko to policzyłem: w naszym kraju jest osiem tysięcy trzysta placówek bibliotecznych. Gdyby kupować, nie wiem, pięć sztuk to pewnie jest za dużo, bo nie każda jest w stanie tyle przyjąć to jest to kwota rzędu milionów zł, nie trzeba tego zrobić jednym rzutem, można to rozłożyć na dwa, trzy lata itd. Panie Senatorze, skoro pan mnie wywołał, czy mogę skorzystać z tego przywileju? Bo pan poruszył niezwykle ważny temat świetlic. Rzeczywiście zostały poczynione ogromne inwestycje w świetlice. O ile jednak biblioteki są jakoś połączone siecią i mają jakiś wspólny nadzór, bo jest biblioteka powiatowa, potem wojewódzka, która oferuje rozmaite treści programowe, merytoryczne czy też pomaga rozwiązywać problemy techniczne, związane również z technologią, o tyle świetlice są zasadniczo pozostawione każda sobie, czyli każda sobie rzepkę skrobie, i nie korzystają z tych dobrodziejstw bycia w jakiejś większej sieci. Nawiązując do tego, o czym wspominała pani minister, o tym projekcie dla osób starszych, ja mam tylko jedną obawę i bardzo prosiłbym, żeby państwo zwrócili uwagę na doświadczenia Świetlików. Był kiedyś taki projekt proponowany przez rząd wiele lat temu. Często próba tworzenia nowej instytucji czy nowej struktury napotyka na poziomie gminy na barierę finansową, która jest nie do udźwignięcia. Mieszkam w małej wiosce, w małej gminie na zachodnim Mazowszu i wiem, o czym mówię, że to są koszty nie do udźwignięcia. Warto byłoby brać pod uwagę na przykład właśnie świetlice i to, o czym pan mówił. Natomiast pani minister (Wypowiedź poza mikrofonem) To wspaniale, ponieważ go nie znamy, to tylko po prostu przypominam tamto doświadczenie. Pani minister wspomniała na początku swojej wypowiedzi, że kwestia edukacji cyfrowej jest kompetencją MAC. Dobrze byłoby, gdyby tak było, ale wydaje mi się, że warto to powiedzieć w tej sali i dać to pod rozwagę panu senatorowi i nie tylko panu, ale pewnie i innym senatorom, i również innym komisjom, że kwestia umiejętności cyfrowych jest rozproszona kompetencyjnie pomiędzy bardzo wiele agend. Pan dyrektor wspominał o tym, że POWER częściowo dotyczy wykluczonych cyfrowo, podobnie POPC. Ogromne fundusze na to zapewne będą w regionalnych programach operacyjnych, ale to, o czym mówi pan prezes Głomb, i to, co robiliśmy kiedyś wspólnie wiele lat temu, pisząc ten memoriał Polska Cyfrowa Równych Szans, to był apel o to, żeby na poziomie kraju zaproponować rozwiązania systemowe. Mówimy w tej chwili o tych umiejętnościach cyfrowych zasadniczo tak, jak o umiejętności pisania i czy- tania. To powinna być po prostu powszechna umiejętność dostarczana przez jakiś system. Uczenie przez całe życie jest niby kompetencją MEN, ale nie tylko MEN, prawda? Tu jest ogromne pole do zsynchronizowania i skoordynowania tych wysiłków, aby te inicjatywy się nie rozproszyły. Jeżeli MAC i ta grupa zainwestowali tak ogromne pieniądze i wysiłek, i czas w zbudowanie tej sieci, to jak zagwarantujemy, że ta sieć będzie funkcjonowała przez następną perspektywę finansową? Nie mamy żadnej gwarancji i nie mamy mechanizmu, poza konkursem, żeby ta sieć mogła działać. Zostawiam to pytanie otwarte, bo nie ma dobrej odpowiedzi, jak rozumiem, ale skorzystałem z okazji, Panie Senatorze, Panie Przewodniczący, że pan mnie wywołał. Dziękuję bardzo. Myślę, że to bardzo interesujący pomysł i interesująca wypowiedź. Rzeczywiście tak jest. Gdy się czyta założenia długofalowej polityki senioralnej, której część będzie realizowana z programu POWER, czyli programu Wiedza, edukacja, rozwój, i słucha się pana dyrektora z Ministerstwa Infrastruktury, i rozmawia się z panem ministrem (Głos z sali: I Rozwoju.) Infrastruktury i Rozwoju Rozmawiałem z panem ministrem Halickim, który jak mnie widzi, to mówi: tak, Latarnicy, wiem (Wesołość na sali) To tylko dowód na to, że się naprzykrzam mu w tej sprawie, żeby właśnie była ta kontynuacja, o której pan mówi. Widać, że należy zadbać o spójność tych wszystkich działań, żeby ich nie powielać, żeby nie trwonić pieniędzy, lecz je koncentrować na tym, co najważniejsze, i multiplikować efekty, a nie się rozpraszać. W pełni popieram to i wydaje mi się, że albo Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji, albo właśnie departament, którym pan kieruje Ktoś powinien jednak próbować to scalać. Tego trochę brakuje, a jeżeli tego nie będzie, to być może skorzystamy z pana podpowiedzi, bo często Senat, komisje senackie starają się to robić, żeby posadzić wszystkich przy jednym stole i spokojnie przedyskutować, nie tylko w kontekście funduszy unijnych, tylko w ogóle działań z tego zakresu. Jeszcze pani minister ad vocem. Bardzo proszę. Radca Generalny w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej Czesława Ostrowska: Ja może użyłam skrótu myślowego. Nie jest prawdą, że zajmuje się tym tylko Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji, ponieważ ma ono te sprawy w swoich kompetencjach i jest koordynatorem działań. Już od paru lat na szczeblu rządowym pracuje komitet składający się z przedstawicieli wszystkich resortów i ważnych instytucji, jak również partnerów społecznych, który zajmuje się problemem cyfryzacji. To nie są działania, że tak powiem Użyłam skrótu myślowego, w związku z czym bardzo państwa przepraszam, ale naprawdę w ten proces

20 posiedzenie Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej zaangażowani są wszyscy i w wielu programach rządowych dostrzegana jest potrzeba szerokich działań na rzecz zmniejszenia wykluczenia cyfrowego społeczeństwa. Tak że to nie jest tak, że ma się tym zajmować tylko minister administracji i cyfryzacji. Dziękuję. Niewątpliwie. Proszę o dalsze wypowiedzi. Pan minister przepraszam, pan dyrektor, ale chyba coś z tego wyjdzie, bo ciągle się mylę i mówię minister. Oby to była dobra wróżba. Proszę bardzo. Dyrektor Departamentu Rozwoju Cyfrowego w Ministerstwie Infrastruktury i Rozwoju Rafał Sukiennik: Dziękuję, Panie Przewodniczący, aczkolwiek nie myślałem o karierze ministerialnej, jestem apartyjny, po Krajowej Szkole Administracji Publicznej. Na razie nie mam takich planów, ale dziękuję za te życzenia. À propos koordynacji, kwestie, które dzisiaj poruszamy na posiedzeniu tej komisji, to nie jest dla mnie novum. Jest jednak zagadnienie, które do tej pory nie było na pierwszym planie, jak chociażby koordynacja w obszarze informatyzacji i e-usług. Mamy za sobą bolesne ćwiczenia z realizacji e-usług w Polsce i taką potrzebę silnej koordynacji wynikającą z tego, co się dzieje na poziomie regionalnym. Może mniej w urzędach marszałkowskich, wojewódzkich, bardziej natomiast w gminach i powiatach, które tak naprawdę stanowią, to są tysiące urzędów ( Słyszeliśmy.) To są tysiące urzędów i ta koordynacja w obszarze e-usług, koordynacja z tym, co się dzieje na szczeblach administracji rządowej Ten problem jest już wyraźnie zaadresowany i również w tym zakresie została podjęta inicjatywa powołania komitetu koordynacyjnego przy ministrze administracji i cyfryzacji, który koordynowałby swoją politykę w obszarze informatyzacji. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji planuje, że w skład tego komitetu koordynacyjnego wejdzie szereg podmiotów. Poddaję kolegom z Ministerstwa Administracji i Cyfryzacji pod rozwagę rozszerzenie działania tego komitetu o aspekty dotyczące włączenia cyfrowego, aczkolwiek to jest zagadnienie, w które muszą się również bardzo istotnie zaangażować resort pani minister i resort edukacji, bo musimy na te zagadnienia patrzeć bardziej w kategoriach aspektów społecznych niż infrastrukturalnych. Jeśli chodzi z kolei o zagadnienia dotyczące funduszy, to chciałbym powiedzieć, że działa i będzie działał Komitet Koordynacyjny Umowy Partnerstwa. Umowa Partnerstwa to są wszystkie unijne programy operacyjne. Tam, że tak powiem, ten problem zaadresujemy na tym gremium, żeby ta koordynacja w dziedzinie wydawania pieniędzy unijnych była istotnym elementem tej koordynacji pomiędzy programami. Korzystając z tego, że jestem przy głosie, chciałbym powiedzieć, że chyba niewystarczająco zaakcentowałem kwestię przełamywania tych barier mentalnych. W pro- gramie przewidziane są działania dwojakiego rodzaju. To są, po pierwsze, działania skierowane do NGO i gmin i tu widzimy jako lead partnerów NGO, czyli organizacje pozarządowe w partnerstwie z gminami mają być beneficjentami projektów doradczo-szkoleniowych, takich, o jakich dzisiaj mówimy. A drugi sposób na przełamywanie tych barier mentalnych to jest Aczkolwiek ja podchodzę do tego z pewnym dystansem, bo z mojego doświadczenia wynika, że to są projekty takie promocyjne, kampanijne, może nie billboardowe, ale jest to kampania medialna. Może powiem, z czego wynika mój dystans wobec tych projektów. Te projekty są bardzo ryzykowne i źle widziane w finansowaniu unijnym. To znaczy to jest moja perspektywa osobista. Dlatego że te projekty bardzo trudno jest rozliczyć z rezultatów, a w projektach unijnych rozliczenie z rezultatów jest bardzo ważne. Tak więc możemy mówić o różnych pomysłach, na przykład o tym, żeby wyposażać obywateli, których na to nie stać, w sprzęt komputerowy, tablety z funduszy unijnych, i to być może jest okej, ale jakie mamy gwarancje To są problemy, z którymi mierzą się organizacje pozarządowe. Pan prezes Głomb czy pan Jacek Wojnarowski mogliby na ten temat więcej ode mnie powiedzieć. Jest ryzyko, że ten laptop zostanie zabrany przez wnuczka i tyle będzie miał ten biedny starszy człowiek z tego, że dostanie wsparcie. Potrzebne są mechanizmy o wiele bardziej wysublimowane niż takie proste działania. Zmierzam do tego, że te działania, o których mówimy i które powinny być wspierane, powinny być kompleksową ofertą dla tych wszystkich osób. Wrócę do kwestii włączenia cyfrowego i włączenia społecznego. W działaniach koordynacyjnych istnieje potrzeba uzyskania masy krytycznej, to są brzydkie słowa, ale jest bardzo dużo pieniędzy i uzyskanie masy krytycznej z tych dwóch źródeł dałoby bardzo duży, silny efekt w postaci rozwiązania tego problemu. Pan premier Cimoszewicz zarzucił mi, że ( problem się sam rozwiąże.) że mówię, że program Cyfrowa szkoła rozwiąże ten problem. Nie, nie jest moją intencją mówienie, że rozwiąże ten problem. To znaczy Cyfrowa szkoła rozwiąże problem za kilkadziesiąt lat, a my dzisiaj rzeczywiście szukamy rozwiązań na najbliższe lata. Tak bym zamknął swoją wypowiedź. Dziękuję, Panie Przewodniczący. Tak też rozumiemy pana propozycje, bo tak to zrozumiałem: że biblioteka będzie w stanie ocenić, komu dać, a komu nie. Oczywiście dobrze byłoby, gdyby tego rodzaju możliwość była sprzężona chociażby ze szkoleniem w tym zakresie. Gdyby ktoś, powiedzmy, legitymował się tym, że potrafi, że się nauczył, że brał udział, to mielibyśmy większą pewność, że to nie trafiło do wnuczki czy do wnuczka, tylko do tej osoby. Tak rozumiem tę kompleksowość myślenia, żeby znowu nie zrobić tak, że jedno robimy, a drugiego nie robimy, tylko robimy jedno z drugim i wtedy byłaby większa szansa, że to będzie służyło tym, dla których to ma być.

POLSKA CYFROWA RÓWNYCH SZANS

POLSKA CYFROWA RÓWNYCH SZANS POLSKA CYFROWA RÓWNYCH SZANS Notatka prasowa LATARNICY ZAPALĄ CYFROWE ŚWIATŁO DLA POLSKI! Ruszyła realizacja "Projektu systemowego działania na rzecz rozwoju szerokopasmowego dostępu do Internetu". (Pełna

Bardziej szczegółowo

Tarnów, 20 grudnia 2011r. SMWI, 2011 Nazwa wydarzenia, miejsce, data

Tarnów, 20 grudnia 2011r. SMWI, 2011 Nazwa wydarzenia, miejsce, data SMWI, 2011 Nazwa wydarzenia, miejsce, data Wykluczenie cyfrowe kilkunastu mln dojrzałych Polaków to poważny problem gospodarczy i społeczny kraju korzyści z włączenia pokolenia 50+ to kilkanaście miliardów

Bardziej szczegółowo

Priorytety finansowania. Program realizować będzie 4 osie priorytetowe: Oś I Powszechny dostęp do szybkiego internetu

Priorytety finansowania. Program realizować będzie 4 osie priorytetowe: Oś I Powszechny dostęp do szybkiego internetu Podsumowanie POPC Opis programu Cel główny Celem Programu Operacyjnego Cyfrowa Polska 2014-2020 (POPC) jest wzmocnienie cyfrowych fundamentów dla rozwoju kraju. Zgodnie z Umową Partnerstwa, jako fundamenty

Bardziej szczegółowo

Konwencja Międzypokoleniowe Dni Aktywności. Kultura dla Seniorów. 26 września 2012 r.

Konwencja Międzypokoleniowe Dni Aktywności. Kultura dla Seniorów. 26 września 2012 r. Konwencja Międzypokoleniowe Dni Aktywności Kultura dla Seniorów 26 września 2012 r. Europejski Rok Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej 2012 1. Idea przewodnia obchodów roku w krajach

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY POLSKA CYFROWA. dr Michał Boni Minister Administracji i Cyfryzacji

PROGRAM OPERACYJNY POLSKA CYFROWA. dr Michał Boni Minister Administracji i Cyfryzacji PROGRAM OPERACYJNY POLSKA CYFROWA dr Michał Boni Minister Administracji i Cyfryzacji 1 CYFRYZACJA W EUROPEJSKIEJ POLITYCE SPÓJNOŚCI Polityka spójności w nowym okresie programowania finansowego 2014-2020

Bardziej szczegółowo

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym o czym warto pamiętać pracując z seniorami w bibliotece Poradnik powstał w ramach projektu Informacja dla obywateli cybernawigatorzy w bibliotekach, zainicjowanego przez

Bardziej szczegółowo

P O Z N A Ń 2 0 1 2 W W W. L A T A R N I K. M W I. P L W W W. I N N O W A C J A I C Y F R Y Z A C J A. P L

P O Z N A Ń 2 0 1 2 W W W. L A T A R N I K. M W I. P L W W W. I N N O W A C J A I C Y F R Y Z A C J A. P L P O Z N A Ń 2 0 1 2 O PROJEKCIE Program Polska Cyfrowa Równych Szans jest finansowany w ramach Projektu systemowego działania na rzecz rozwoju szerokopasmowego dostępu do Internetu, Działanie 8.3 Programu

Bardziej szczegółowo

Zapis stenograficzny (228) 31. posiedzenie Komisji Gospodarki Narodowej w dniu 16 maja 2006 r.

Zapis stenograficzny (228) 31. posiedzenie Komisji Gospodarki Narodowej w dniu 16 maja 2006 r. ISSN 1643-2851 SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Zapis stenograficzny (228) 31. posiedzenie Komisji Gospodarki Narodowej w dniu 16 maja 2006 r. VI kadencja Porządek obrad: 1. Rozpatrzenie ustawy o zmianie

Bardziej szczegółowo

Projekt systemowy działania na rzecz rozwoju szerokopasmowego dostępu do Internetu- Polska Cyfrowa Równych Szans

Projekt systemowy działania na rzecz rozwoju szerokopasmowego dostępu do Internetu- Polska Cyfrowa Równych Szans MINISTERSTWO ADMINISTRACJI I CYFRYZACJI Projekt systemowy działania na rzecz rozwoju szerokopasmowego dostępu do Internetu- Polska Cyfrowa Równych Szans - Partner Projektu Stowarzyszenia Miasta w Internecie

Bardziej szczegółowo

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja ZAPIS STENOGRAFICZNY Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja Porządek obrad: 1. Rozpatrzenie wniosków zgłoszonych na 38. posiedzeniu Senatu do

Bardziej szczegółowo

Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020

Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020 BIBLIOTEKA ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH Agnieszka Pogorzelska ekspert ds. funduszy europejskich w Centralnym Punkcie Informacyjnym Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020 Strona 2 Spis treści

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Polska Cyfrowa oś priorytetowa III. Cyfrowe kompetencje społeczeństwa. Warszawa, 6.10.2015 r.

Program Operacyjny Polska Cyfrowa oś priorytetowa III. Cyfrowe kompetencje społeczeństwa. Warszawa, 6.10.2015 r. Program Operacyjny Polska Cyfrowa oś priorytetowa III. Cyfrowe kompetencje społeczeństwa Warszawa, 6.10.2015 r. Adresaci III osi priorytetowej POPC: - grupy o zróżnicowanych poziomach kompetencji cyfrowych,

Bardziej szczegółowo

Diagnoza wykluczenia cyfrowego w Polsce. dr Dominik Batorski, ICM UW

Diagnoza wykluczenia cyfrowego w Polsce. dr Dominik Batorski, ICM UW Diagnoza wykluczenia cyfrowego w Polsce dr Dominik Batorski, ICM UW Plan wystąpienia Wykluczenie cyfrowe co to jest? dlaczego jest to zjawisko ważne? kogo dotyczy? jakie są powody wykluczenia? co się robi

Bardziej szczegółowo

Potencjał POPC, RPO, POWER w zakresie promocji nauki programowania. Podsekretarz Stanu Piotr Woźny

Potencjał POPC, RPO, POWER w zakresie promocji nauki programowania. Podsekretarz Stanu Piotr Woźny Potencjał POPC, RPO, POWER w zakresie promocji nauki programowania Podsekretarz Stanu Piotr Woźny Promocja nauki programowania Ministerstwo Cyfryzacji promuje i wspiera naukę programowania wśród wszystkich

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Polska Cyfrowa 2014-2020

Program Operacyjny Polska Cyfrowa 2014-2020 Program Operacyjny Polska Cyfrowa 2014-2020 Konferencja konsultacyjna Prognozy oddziaływania na środowisko dla projektu Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa 2014-2020 Warszawa, 9 grudnia 2013 r. Cele programu

Bardziej szczegółowo

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ ISSN 1643-2851 SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Zapis stenograficzny (1795) Wspólne posiedzenie Komisji Samorządu Terytorialnego i Administracji Państwowej (204.) oraz Komisji Budżetu i Finansów Publicznych(116.)

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

To największe przedsięwzięcie dotyczące edukacji cyfrowej Polaków w historii naszego kraju.

To największe przedsięwzięcie dotyczące edukacji cyfrowej Polaków w historii naszego kraju. O PROJEKCIE: Razem łatwiej Lokalne Centrum Innowacji i Cyfryzacji realizowany w ramach programu PCRS Polska Cyfrowa Równych Szans to inicjatywa, która ma na celu wspieranie działań na rzecz podnoszenia

Bardziej szczegółowo

O czym będziemy mówić?

O czym będziemy mówić? Szkolenie Latarników PCRS SMWI, 2011 O czym będziemy mówić? 1. Dlaczego projekt PCRS jest potrzebny? 2. Założenia projektu 3. Kim są Latarnicy Polski Cyfrowej? 4. Co dostaną Latarnicy Polski Cyfrowej?

Bardziej szczegółowo

Pakt na rzecz Seniorów. Rok 2012 Rokiem UTW

Pakt na rzecz Seniorów. Rok 2012 Rokiem UTW Pakt na rzecz Seniorów Rok 2012 Rokiem UTW Liczba UTW z podziałem na województwa 20 21 20 21 9 20 38 71 24 41 11 44 40 6 17 21 UTW w województwie małopolskim Liczba UTW w latach 1975-2012 424 248 187 125

Bardziej szczegółowo

Jeden procent dla Organizacji Pożytku Publicznego. Badanie TNS Polska. Jeden procent dla OPP

Jeden procent dla Organizacji Pożytku Publicznego. Badanie TNS Polska. Jeden procent dla OPP Jeden procent dla Organizacji Pożytku Publicznego Badanie TNS Polska Jeden procent dla OPP Wprowadzenie Na początku funkcjonowania ustawa o OPP nie ułatwiała podatnikom dokonywania odpisów 1%. Musieli

Bardziej szczegółowo

Europejski Fundusz Społeczny

Europejski Fundusz Społeczny Europejski Fundusz Społeczny Co to jest Europejski Fundusz Społeczny? Europejski Fundusz Społeczny (EFS) jest jednym z funduszy, poprzez które Unia Europejska wspiera rozwój społeczno-gospodarczy wszystkich

Bardziej szczegółowo

Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi

Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi Seniorzy są wśród nas Szybko postępujące zmiany demograficzne ostatnich 20 lat spowodowały rosnący udział osób starszych w Polsce. Zmiany struktury demograficznej związane

Bardziej szczegółowo

GDYŃSKI DIALOG Z SENIORAMI

GDYŃSKI DIALOG Z SENIORAMI GDYŃSKI DIALOG Z SENIORAMI GDYNIA moje miasto GDYNIA k Centrum SAktywnościf Seniora [ ^ PPNT Gdynia " Pomorski Park fz n v * ila Naukowo-Technologiczny innowacjespołeczne.gdynia 1. Nazwa i adres instytucji

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Środowisk Lokalnych PODPORA

Fundacja Rozwoju Środowisk Lokalnych PODPORA FUNDACJA ROZWOJU ŚRODOWISK LOKALNYCH PODPORA WYNIKI BADANIA AKTYWNOŚC SPOŁECZNA SENIOREK W POWIECIE DĄBROWSKIM SMYKÓW 2014 Co sądzić o seniorach, a szczególnie kobietach? Jakie jest ich społeczne zaangażowanie

Bardziej szczegółowo

Projekt systemowy działania na rzecz rozwoju szerokopasmowego dostępu do Internetu.

Projekt systemowy działania na rzecz rozwoju szerokopasmowego dostępu do Internetu. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji Projekt systemowy działania na rzecz rozwoju szerokopasmowego dostępu do Internetu. Projekty szerokopasmowe w Polsce. JAK MAC WSPIERA PROJEKTY SZEROKOPASMOWE? Projekt

Bardziej szczegółowo

Raport z badań ankietowych uczestników zajęć w ramach projektu Tydzień próby - mój sposób na rozwój zrównoważony

Raport z badań ankietowych uczestników zajęć w ramach projektu Tydzień próby - mój sposób na rozwój zrównoważony Raport z badań ankietowych uczestników zajęć w ramach projektu Tydzień próby - mój sposób na rozwój zrównoważony Opracowanie: Agata Rudnicka Łódź 2014 1 Badania ankietowe przeprowadzone zostały we wrześniu

Bardziej szczegółowo

Poznaj nasze podejście do rozwoju członków korpusu służby cywilnej.

Poznaj nasze podejście do rozwoju członków korpusu służby cywilnej. Poznaj nasze podejście do rozwoju członków korpusu służby cywilnej. Skorzystaj z dobrych praktyk i przekonaj się, jak niewielkie usprawnienia mogą przynieść znaczące efekty. Od ponad pięciu lat wdrażam

Bardziej szczegółowo

Działania Ministra Administracji i Cyfryzacji na rzecz rozwoju kompetencji cyfrowych pokolenia 50+

Działania Ministra Administracji i Cyfryzacji na rzecz rozwoju kompetencji cyfrowych pokolenia 50+ Działania Ministra Administracji i Cyfryzacji na rzecz rozwoju kompetencji cyfrowych pokolenia 50+ Minister Administracji i Cyfryzacji w zakresie swoich kompetencji podejmuje działania związane ze strategicznym

Bardziej szczegółowo

Sylabus przedmiotu / modułu kształcenia - (studia podyplomowe)

Sylabus przedmiotu / modułu kształcenia - (studia podyplomowe) Sylabus przedmiotu / modułu kształcenia - (studia podyplomowe) Nazwa przedmiotu/modułu kształcenia Pozyskiwanie środków z funduszy UE i ich administrowanie Nazwa w języku angielskim Język wykładowy polski

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIA NA RZECZ E-ROZWOJU WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO OCZEKIWANIA SAMORZĄDÓW

DZIAŁANIA NA RZECZ E-ROZWOJU WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO OCZEKIWANIA SAMORZĄDÓW DZIAŁANIA NA RZECZ E-ROZWOJU WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO OCZEKIWANIA SAMORZĄDÓW Wnioski z procesu konsultacyjnego zrealizowanego w maju 2009r. we wszystkich powiatach regionu Artur KRAWCZYK Krzysztof

Bardziej szczegółowo

Wparcie społeczeństwa informacyjnego i e-biznesu

Wparcie społeczeństwa informacyjnego i e-biznesu Wparcie społeczeństwa informacyjnego i e-biznesu Wsparcie rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Tomasz Napiórkowski Departamentu Społeczeństwa Informacyjnego

Bardziej szczegółowo

www.forumrynkupracy.com.pl.

www.forumrynkupracy.com.pl. Projekt współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. www.forumrynkupracy.com.pl. Konferencja 22.09.11, Wrocław imię, nazwisko prelegenta: Zenon Matuszko

Bardziej szczegółowo

Fundusze na e-commerce w perspektywie unijnej 2014-2020

Fundusze na e-commerce w perspektywie unijnej 2014-2020 Fundusze na e-commerce w perspektywie unijnej 2014-2020 Białystok 27.06.2014 Departament Rozwoju Regionalnego Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego E-commerce E-commerce Europejski Fundusz Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Rozmowa ze sklepem przez telefon

Rozmowa ze sklepem przez telefon Rozmowa ze sklepem przez telefon - Proszę Pana, chciałam Panu zaproponować opłacalny interes. - Tak, słucham, o co chodzi? - Dzwonię w imieniu portalu internetowego AmigoBONUS. Pan ma sklep, prawda? Chciałam

Bardziej szczegółowo

Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO

Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO PREAMBUŁA Przedsięwzięcie społeczne to przede wszystkim wielka odpowiedzialność wobec tych, na rzecz których działamy. To działanie powinno być trwałe i

Bardziej szczegółowo

Samorząd bliżej obywatela i przedsiębiorcy. Zastosowanie nowych technologii w administracji samorządowej

Samorząd bliżej obywatela i przedsiębiorcy. Zastosowanie nowych technologii w administracji samorządowej Samorząd bliżej obywatela i przedsiębiorcy. Zastosowanie nowych technologii w administracji samorządowej Marcin Kowalski, Wiceprezes zarządu Wałbrzych, dnia 24 września 2014 r. Agenda wystąpienia Cyfryzacja

Bardziej szczegółowo

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Wspólne posiedzenie Komisji Środowiska (33.) oraz Komisji Rodziny i Polityki Społecznej (47.) w dniu 12 grudnia 2012 r.

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Wspólne posiedzenie Komisji Środowiska (33.) oraz Komisji Rodziny i Polityki Społecznej (47.) w dniu 12 grudnia 2012 r. ZAPIS STENOGRAFICZNY Wspólne posiedzenie Komisji Środowiska (33.) oraz Komisji Rodziny i Polityki Społecznej (47.) w dniu 12 grudnia 2012 r. VIII kadencja Porządek obrad: 1. Rozpatrzenie ustawy o zmianie

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich w Koninie. Krok po kroku do sukcesu. Dorota Szkudlarek

Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich w Koninie. Krok po kroku do sukcesu. Dorota Szkudlarek Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich w Koninie Krok po kroku do sukcesu Dorota Szkudlarek Sieć Punktów Funduszy Europejskich w całej Polsce Projekt System informacji o Funduszach Europejskich Ministerstwa

Bardziej szczegółowo

I. WPROWADZENIE Podsumowanie okresu 2005-2010

I. WPROWADZENIE Podsumowanie okresu 2005-2010 I. WPROWADZENIE Podsumowanie okresu 2005-2010 W latach 2005-2010 w przedsięwzięciach organizacyjnych, kierowanych do osób potrzebujących pomocy, znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej oraz zaliczanych

Bardziej szczegółowo

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Zielonej Górze W województwie lubuskim

Bardziej szczegółowo

Obywatele dla Demokracji program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG

Obywatele dla Demokracji program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG Obywatele dla Demokracji program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG Realizatorzy: Fundacja im. Stefana Batorego w partnerstwie z Polską Fundacją Dzieci i Młodzieży budżet: 37 mln

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Polska Cyfrowa 2014-2020

Program Operacyjny Polska Cyfrowa 2014-2020 Program Operacyjny Polska Cyfrowa 2014-2020 III Konwent Informatyków Warmii i Mazur Ryn, 2829 listopada 2013 r. Cele programu Cel główny: Wzmocnienie cyfrowych fundamentów dla społecznogospodarczego rozwoju

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST

INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST. 1 PKT 26A USTAWY, W RAMACH KTÓRYCH MOŻNA UZYSKAĆ POMOC W ZAKRESIE PORADNICTWA ZAWODOWEGO I INFORMACJI ZAWODOWEJ ORAZ POMOCY W AKTYWNYM POSZUKIWANIU

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. Europejska Agenda Cyfrowa: stan realizacji przez Polskę.

Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. Europejska Agenda Cyfrowa: stan realizacji przez Polskę. Europejska Agenda Cyfrowa: stan realizacji przez Polskę. 1 Zrozumieć cyfryzację Internet staje się centralnym narzędziem konsumpcji treści, w konsekwencji czego obserwuje się również zmiany społeczne wywołane

Bardziej szczegółowo

Program wspierania seniorów w gminie Niemodlin Niemodlin, 2013 rok

Program wspierania seniorów w gminie Niemodlin Niemodlin, 2013 rok Załącznik do uchwały nr XLVI/282/13 Rady Miejskiej w Niemodlinie z dnia 26 września 2013 r. Program wspierania seniorów w gminie Niemodlin Niemodlin, 2013 rok CZĘŚĆ OGÓLNA Starzenie się jest naturalnym

Bardziej szczegółowo

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Zielonej Górze Ekonomia społeczna to

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 Załącznik do Uchwały Nr XL/222 /2010 Rady Miejskiej w Polanicy Zdroju z dnia 28 stycznia 2010 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 1.Wstęp Program Aktywności Lokalnej

Bardziej szczegółowo

Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce. Zaproszenie do dyskusji. Anna Królikowska

Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce. Zaproszenie do dyskusji. Anna Królikowska Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce Zaproszenie do dyskusji Anna Królikowska Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej

Bardziej szczegółowo

Założenia Regionalnego Programu Operacyjnego - LUBUSKIE 2020 - EFS

Założenia Regionalnego Programu Operacyjnego - LUBUSKIE 2020 - EFS Założenia Regionalnego Programu Operacyjnego - LUBUSKIE 2020 - EFS Regionalny Program Operacyjny - Lubuskie 2020 cel główny Długofalowy, inteligentny i zrównoważony rozwój oraz wzrost jakości życia mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Nowe zasady finansowania infrastruktury NGA - perspektywa Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa 2020

Nowe zasady finansowania infrastruktury NGA - perspektywa Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa 2020 Nowe zasady finansowania infrastruktury NGA - perspektywa Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa 2020 1 Europejska Agenda Cyfrowa i Narodowy Plan Szerokopasmowy Cele: Powszechny dostęp do szybkiego internetu

Bardziej szczegółowo

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013 Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 5 kwietnia 2013 Porządek prezentacji 1. Nowe podejście do kształcenia dorosłych w polityce LLL 2. Inicjowanie i monitorowanie krajowej polityki

Bardziej szczegółowo

Wspólne posiedzenie 60. 68.

Wspólne posiedzenie 60. 68. ZAPIS STENOGRAFICZNY Wspólne posiedzenie Komisji Spraw Zagranicznych (60.) oraz Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (68.) w dniu 9 stycznia 2013 r. VIII kadencja Porządek obrad: 1. Rozpatrzenie ustawy

Bardziej szczegółowo

Wsparcie procesu modernizacji administracji samorządowej przez. Ministerstwo i t Administracji i i Cyfryzacji

Wsparcie procesu modernizacji administracji samorządowej przez. Ministerstwo i t Administracji i i Cyfryzacji Wsparcie procesu modernizacji administracji samorządowej przez Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji Andrzej Trzęsiara Z-ca Dyrektora Departamentu Współpracy z JST Ministerstwo i t Administracji i i

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA Pierwszym krokiem przygotowującym racjonalnie zaplanowaną zmianę powinna być zawsze diagnoza stanu posiadania, swoisty bilans otwarcia poprzedzający i wspomagający

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji http://www.frse.org.pl/

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji http://www.frse.org.pl/ Jak przygotować i realizować projekt, pozyskiwanie środków, partnerów, wątpliwości, pytania, wymiana doświadczeń - fora, przykłady dobrych praktyk, narzędzia pomocne w realizacji Fundacja Rozwoju Systemu

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto 1. Temat badania 2. Tło Ewaluacja komponentu wolontariatu długoterminowego wdrażanego w latach 2012-2013 w ramach

Bardziej szczegółowo

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Regulaminowej, Etyki i Spraw Senatorskich (30.) w dniu 14 maja 2013 r. VIII kadencja

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Regulaminowej, Etyki i Spraw Senatorskich (30.) w dniu 14 maja 2013 r. VIII kadencja ZAPIS STENOGRAFICZNY Posiedzenie Komisji Regulaminowej, Etyki i Spraw Senatorskich (30.) w dniu 14 maja 2013 r. VIII kadencja Porządek obrad: 1. Opinia komisji o formalnej poprawności oświadczenia senatora

Bardziej szczegółowo

Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk

Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk Społeczna Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk SPOŁECZNA PODKARPACKA AKADEMIA NAJLEPSZYCH PRAKTYK (SPANP) Szanowni Państwo, w imieniu wszystkich partnerów pragniemy zaprosić Was do współpracy w ramach

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ Stowarzyszenie Klon/Jawor to wiodąca polska organizacja zajmująca się badaniami sektora pozarządowego. Naszą

Bardziej szczegółowo

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (23.) w dniu 11 kwietnia 2012 r. VIII kadencja

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (23.) w dniu 11 kwietnia 2012 r. VIII kadencja ZAPIS STENOGRAFICZNY Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (23.) w dniu 11 kwietnia 2012 r. VIII kadencja Porządek obrad: 1. Opinia komisji w sprawie zielonej księgi W kierunku zintegrowanego

Bardziej szczegółowo

Zapis stenograficzny (1906) 228. posiedzenie Komisji Polityki Społecznej i Zdrowia w dniu 22 lipca 2005 r.

Zapis stenograficzny (1906) 228. posiedzenie Komisji Polityki Społecznej i Zdrowia w dniu 22 lipca 2005 r. ISSN 1643-2851 SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Zapis stenograficzny (1906) 228. posiedzenie Komisji Polityki Społecznej i Zdrowia w dniu 22 lipca 2005 r. V kadencja Porządek obrad: 1. Rozpatrzenie wniosków

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej 2014-2020. Warszawa, 14 października 2014 r.

Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej 2014-2020. Warszawa, 14 października 2014 r. Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej 2014-2020 Warszawa, 14 października 2014 r. 1 Cele tematyczne 2 Programy operacyjne na poziomie krajowym i regionalnym 3 Programy ramowe Unii Europejskiej Wsparcie

Bardziej szczegółowo

mieszkańców województw Polski Wschodniej diagnoza obecnej sytuacji

mieszkańców województw Polski Wschodniej diagnoza obecnej sytuacji 2011 Wykluczenie cyfrowe mieszkańców województw Polski Wschodniej diagnoza obecnej sytuacji Paweł Zakrzewski Warszawa, 1 lipca 2011 Źródło: Prezentacja pt. Diagnoza wykluczenia cyfrowego w Polsce, dr Dominik

Bardziej szczegółowo

Nauczyciel w cyfrowej rzeczywistości

Nauczyciel w cyfrowej rzeczywistości Nauczyciel w cyfrowej rzeczywistości - wyzwania i szanse Iwona Brzózka-Złotnicka Centrum Edukacji Obywatelskiej Działamy od 1994 roku, jesteśmy organizacją pożytku publicznego. Realizujemy około 25 programów

Bardziej szczegółowo

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju 1. Podstawowe informacje o badaniu: Badanie zostało wykonane

Bardziej szczegółowo

Projekty INFORMACJE na rzecz OGÓLNE społeczności romskiej

Projekty INFORMACJE na rzecz OGÓLNE społeczności romskiej PO FUNDUSZE KL Poddziałanie EUROPEJSKIE 1.3.1 2014-2020 Projekty INFORMACJE na rzecz OGÓLNE społeczności romskiej Władza Wdrażająca Programy Europejskie ul. Syreny 23, 01-150 Warszawa tel. 22 315 22 00

Bardziej szczegółowo

Tomasz Schimanek. XV posiedzenie KST Dobre Rządzenie PO KL, Jachranka, 25 września 2012 r.

Tomasz Schimanek. XV posiedzenie KST Dobre Rządzenie PO KL, Jachranka, 25 września 2012 r. Tomasz Schimanek Komentarz do uwag eksperta dotyczących Strategii wdrażania projektu innowacyjnego "Regranting jako sposób zwiększenia zakresu, skali i efektywności realizacji zadań publicznych przez organizacje

Bardziej szczegółowo

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Wspólne posiedzenie Komisji Obrony Narodowej (97.) oraz Komisji Zdrowia (97.) w dniu 21 maja 2015 r.

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Wspólne posiedzenie Komisji Obrony Narodowej (97.) oraz Komisji Zdrowia (97.) w dniu 21 maja 2015 r. ZAPIS STENOGRAFICZNY Wspólne posiedzenie Komisji Obrony Narodowej (97.) oraz Komisji Zdrowia (97.) w dniu 21 maja 2015 r. VIII kadencja Porządek obrad: 1. Rozpatrzenie wniosków zgłoszonych na 75. posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA PIERWSZYCH WYNIKÓW II EDYCJI BADANIA SPÓJNOŚCI SPOŁECZNEJ

PREZENTACJA PIERWSZYCH WYNIKÓW II EDYCJI BADANIA SPÓJNOŚCI SPOŁECZNEJ PREZENTACJA PIERWSZYCH WYNIKÓW II EDYCJI BADANIA SPÓJNOŚCI SPOŁECZNEJ GUS, 20 listopada 2015 r., godz. 10:00 Anna Bieńkuńska Piotr Łysoń Karol Sobestjański Departament Badań Społecznych i Warunków Życia

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian z pomagania -doświadczenia Fundacji Orange w ewaluacji

Sprawdzian z pomagania -doświadczenia Fundacji Orange w ewaluacji Sprawdzian z pomagania -doświadczenia Fundacji Orange w ewaluacji Fundacja korporacyjna jako instytucja ucząca się rola mechanizmów ewaluacji VII. Seminarium Forum Darczyńców w Polsce, 11 września 2014

Bardziej szczegółowo

Wolontariat seniorów w województwie mazowieckim

Wolontariat seniorów w województwie mazowieckim Opracowano w projekcie Aktywni seniorzy aktywni wolontariusze dofinansowanym w ramach Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2012-2013 w województwie mazowieckim Wybrane

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego Szczegółowe nakłady na realizację Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego. Dokument przedstawia w formie tabelarycznej szacunkową

Bardziej szczegółowo

Nauka- Biznes- Administracja

Nauka- Biznes- Administracja Nauka- Biznes- Administracja Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka 2007-2013 Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Wydatkowanie czy rozwój

Wydatkowanie czy rozwój Wydatkowanie czy rozwój priorytety Polityki Spójności 2014-2020 i nowego RPO Województwa Łódzkiego Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Łódź, 27 maja 2015 r.

Bardziej szczegółowo

WYNIKI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PROWADZONYCH ZA POŚREDNICTWEM STRONY WWW W DNIACH 05.07-08.07.2010

WYNIKI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PROWADZONYCH ZA POŚREDNICTWEM STRONY WWW W DNIACH 05.07-08.07.2010 WYNIKI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PROWADZONYCH ZA POŚREDNICTWEM STRONY WWW W DNIACH 05.07-08.07.2010 Czego dotyczyła uwaga? Treść uwagi Kto zgłosił? Komentarz 7.2.2, nowe kryterium jako nr 4 7.2.2, nowe kryterium

Bardziej szczegółowo

Zielona Góra, wrzesień 2014 r.

Zielona Góra, wrzesień 2014 r. Zielona Góra, wrzesień 2014 r. Oś Priorytetowa Poziom alokacji EFRR Wielkość środków w mln euro OP 1 - Gospodarka i innowacje. 27% 176 409 467,00 OP 2 - Rozwój Cyfrowy 6% 39 202 4,00 OP 3 - Gospodarka

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Szanowni Państwo, Mam przyjemność zaprosić Państwa firmę do udziału w Usłudze

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNE WDRAŻANIE WSPARCIA W RAMACH LOKALNYCH GRUP RYBACKICH ORAZ UDZIAŁ W PROCESIE APLIKACYJNYM URZĘDÓW MARSZAŁKOWSKICH

PRAKTYCZNE WDRAŻANIE WSPARCIA W RAMACH LOKALNYCH GRUP RYBACKICH ORAZ UDZIAŁ W PROCESIE APLIKACYJNYM URZĘDÓW MARSZAŁKOWSKICH PRAKTYCZNE WDRAŻANIE WSPARCIA W RAMACH LOKALNYCH GRUP RYBACKICH ORAZ UDZIAŁ W PROCESIE APLIKACYJNYM URZĘDÓW MARSZAŁKOWSKICH Karolina Szambelańczyk Oddział Obsługi PO Ryby Departament Programów Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Zapis stenograficzny (1937) 282. posiedzenie Komisji Gospodarki Narodowej w dniu 4 stycznia 2011 r.

Zapis stenograficzny (1937) 282. posiedzenie Komisji Gospodarki Narodowej w dniu 4 stycznia 2011 r. ISSN 1643-2851 SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Zapis stenograficzny (1937) 282. posiedzenie Komisji Gospodarki Narodowej w dniu 4 stycznia 2011 r. VII kadencja Porządek obrad: 1. Rozpatrzenie ustawy o

Bardziej szczegółowo

Znaczenie Strategii Rozwoju Uniwersytetu Warszawskiego dla realizacji projektów PO WER.

Znaczenie Strategii Rozwoju Uniwersytetu Warszawskiego dla realizacji projektów PO WER. Wojciech Lasota (BWR), koordynacja procesu tworzenia strategii jednostek UW Znaczenie Strategii Rozwoju Uniwersytetu Warszawskiego dla realizacji projektów PO WER. Znaczenie Strategii Rozwoju Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

11294/09 TRANS 257 AVIATION 96 MAR 96 ENV 457 ENER 234 IND 76

11294/09 TRANS 257 AVIATION 96 MAR 96 ENV 457 ENER 234 IND 76 RADA UNII EUROPEJSKIEJ Bruksela, 5 października 2009 r. (06.10) (OR. en) 14075/09 TRANS 373 MAR 136 AVIATION 156 ENV 634 ENER 320 IND 121 NOTA Od: Do: Nr wniosku Kom.: Dotyczy: Sekretariat Generalny Rady

Bardziej szczegółowo

Informatyzacja administracji publicznej w Polsce w świetle polityki społeczeństwa informacyjnego UE

Informatyzacja administracji publicznej w Polsce w świetle polityki społeczeństwa informacyjnego UE EDYTA BARACZ Informatyzacja administracji publicznej w Polsce w świetle polityki społeczeństwa informacyjnego UE Społeczeństwo informacyjne to typ społeczeństwa, którego kształtowanie się ściśle związane

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR /2015 RADY MIEJSKIEJ W MUROWANEJ GOŚLINIE. z dnia 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego programu wspierania seniorów na lata 2015-2020

UCHWAŁA NR /2015 RADY MIEJSKIEJ W MUROWANEJ GOŚLINIE. z dnia 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego programu wspierania seniorów na lata 2015-2020 UCHWAŁA NR /2015 RADY MIEJSKIEJ W MUROWANEJ GOŚLINIE z dnia 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego programu wspierania seniorów na lata 2015-2020 Na podstawie art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r.

Bardziej szczegółowo

Wyzwania polskiej polityki edukacyjnej z perspektywy rynku pracy. dr Agnieszka Chłoń- Domińczak, IBE

Wyzwania polskiej polityki edukacyjnej z perspektywy rynku pracy. dr Agnieszka Chłoń- Domińczak, IBE Wyzwania polskiej polityki edukacyjnej z perspektywy rynku pracy dr Agnieszka Chłoń- Domińczak, IBE Plan prezentacji 1. Wyzwania dla polityki rozwoju umiejętności w Polsce 2. Absolwenci i ich sytuacja

Bardziej szczegółowo

Model Współpracy JST - NGO

Model Współpracy JST - NGO Rola organizacji pozarządowych w środowisku lokalnym Model Współpracy JST - NGO Agnieszka Wróblewska Fundacja EOS PROJEKT RAZEM JESTEŚMY NAJSILNIEJSI WDROŻENIE MODELU WSPÓŁPRACY W 6 GMINACH POWIATU ŁUKOWSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Wiele osób marzy o własnym biznesie... Ale często brak im odwagi na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Batory: Po tej stronie jesteśmy przypadkiem

Batory: Po tej stronie jesteśmy przypadkiem Batory: Po tej stronie jesteśmy przypadkiem autorka: Małgorzata Łojkowska Nasza naczelna zasada: nie robić niczego po próżnicy. Jeżeli coś jest potrzebne, to to robimy. Jeżeli nie jest, to nie o realizacji

Bardziej szczegółowo

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Rok 2005 został ogłoszony przez Radę Europy Europejskim Rokiem Edukacji Obywatelskiej. Ma to zwrócić uwagę na znaczenie edukacji dla wspierania

Bardziej szczegółowo

Budowa spójności edukacyjnej na poziomie powiatu (2)

Budowa spójności edukacyjnej na poziomie powiatu (2) Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Budowa spójności edukacyjnej na poziomie powiatu (2) Organizacja sieci do budowania spójności edukacyjnej

Bardziej szczegółowo

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa Cele kluczowe Idea społecznej odpowiedzialności biznesu jest wpisana w wizję prowadzenia działalności przez Grupę Kapitałową LOTOS. Zagadnienia te mają swoje odzwierciedlenie w strategii biznesowej, a

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER ADMINISTRACJI I CYFRYZACJI

RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER ADMINISTRACJI I CYFRYZACJI Warszawa, dnia 17 września 2015 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER ADMINISTRACJI I CYFRYZACJI BM-WP.072.315.2015 Pani Małgorzata Kidawa-Błońska Marszałek Sejmu RP Szanowna Pani Marszałek, w nawiązaniu do

Bardziej szczegółowo

Białystok, 2015-05-26. Pani Maria Wasiak Minister Infrastruktury i Rozwoju. Interpelacja

Białystok, 2015-05-26. Pani Maria Wasiak Minister Infrastruktury i Rozwoju. Interpelacja Białystok, 2015-05-26 Pani Maria Wasiak Minister Infrastruktury i Rozwoju Interpelacja w sprawie realizacji działań zmierzających do likwidacji białych plam w dostępie do internetu szerokopasmowego i dumpingu

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Obywatele dla Demokracji. program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG

Obywatele dla Demokracji. program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG Obywatele dla Demokracji program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG Obywatele dla Demokracji Realizatorzy: Fundacja im. Stefana Batorego w partnerstwie z Polską Fundacją Dzieci i

Bardziej szczegółowo