Anna Piłat. Budda przyjmuje dolary Obserwacja uczestnicząca w Centrum Hal Targowych Marywilska

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Anna Piłat. Budda przyjmuje dolary Obserwacja uczestnicząca w Centrum Hal Targowych Marywilska"

Transkrypt

1 Anna Piłat Budda przyjmuje dolary Obserwacja uczestnicząca w Centrum Hal Targowych Marywilska 1

2 Wstęp W niniejszym artykule prezentujemy wyniki obserwacji uczestniczącej przeprowadzonej przez badaczy Instytutu Spraw Publicznych w trzech centrach handlu hurtowo-detalicznego w województwie śląskim oraz mazowieckim: w Wólce Kosowskiej, w centrum handlowym Marywilska na warszawskim Żeraniu oraz w Chińskim Centrum Handlowym w podkatowickim Jaworznie. Opisywane badania trwały od listopada 2010 do października 2011 roku. Badacze-obserwatorzy sporządzali szczegółową dokumentację dotyczącą każdego dnia spędzonego na halach targowych w postaci notatek oraz materiałów fotograficznych. Zebrane informacje posłużyły do przygotowania prezentowanego raportu, w którym koncentrujemy się przede wszystkim na analizie obserwacji poczynionych w Centrum Hal Targowych Marywilska (dalej CHM). Wybór Centrum Hal Targowych Marywilska podyktowany był czynnikami poznawczymi: największe centrum handlowe w okolicach Warszawy w Wólce Kosowskiej było już wielokrotnie tematem badań i szczegółowego opisu 1, a Centrum Handlowe w Jaworznie-Jeleniu jest ośrodkiem na tyle nowym, iż nie można zaobserwować alternatywnych strategii ekonomicznych stosowanych przez pracującą tam społeczność azjatycką. Centrum Handlowe w Wólce Kosowskiej (gmina Lesznowola), położone przy trasie przejazdowej z Warszawy do Krakowa i Katowic około 30 kilometrów od centrum stolicy, otwarte zostało w roku Najważniejszym ośrodkiem hurtowej dystrybucji towarów z Azji stało się jednak dopiero wraz z zamknięciem targowiska na dawnym Stadionie Dziesięciolecia. Na terenie Wólki Kosowskiej znajduje się sześć hal, trzy największe założone są kolejno przez kapitał chiński - centrum GD, przez kapitał wietnamski - centrum ASG, oraz kapitał wietnamsko-turecki centrum EACC. Na terenie miejscowości znajduje się również tak zwana hala polska (Polskie Centrum Handlowe), jednak w tym przypadku nazwa nie odzwierciedla zainwestowanego tam kapitału (hala jest częścią hal wietnamskich). Na terenie Wólki pracują przede wszystkim Chińczycy, 1 Por. na przykład: A. Grzymała-Kazłowska (red.) Między wielością a jednością. Integracja odmiennych grup i kategorii migrantów w Polsce, OBM WNE UW, Warszawa 2008, M. Bieniecki, A. Cybulska, B. Roguska. Integracja ekonomiczna i kulturowa obcokrajowców w gminie Lesznowola, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2008; V. Pham,, Wietnamska większość, Krytyka Polityczna 24-25,

3 Wietnamczycy, Turcy, Ormianie, Hindusi oraz Polacy. Standardowym modelem biznesowym na terenie Wólki Kosowskiej jest zakładane firm obsługujących poszczególne boksy handlowe i zatrudnianie w nich z reguły dwóch lub trzech pracowników z kraju pochodzenie właściciela firmy, który zazwyczaj nie jest bezpośrednio zaangażowany w sprzedaż znajdując się na co dzień poza terenem centrum lub za granicą. 2 Model ten jest odmienny niż ten zaobserwowany w centrum handlowym na Marywilskiej, gdzie na poszczególnych stanowiskach pracują sami właściciele zatrudniający ewentualnie członków swojej rodziny. Trzecim miejscem badań było Chińskie Centrum Hadlu Hurtowego w Jaworznie będącym największym centrum dystrybucyjnym azjatyckich towarów w Polsce południowej. Spółka SCC powstała w 2007 roku z inicjatywy chińskich przedsiębiorców działających wcześniej w Chorwacji oraz Bośni i Hercegowinie. Przedsiębiorcy zakładający spółkę nie są związani z kapitałem Spółki GCC w Wólce Kosowskiej. Pierwsza hala centrum została otwarta latem 2010 roku, kolejna na jesieni 2011 roku. Spółka wybrała Jaworzno jako miejsce na wybudowanie hali ze względu na dobrą lokalizację na południu Polski, bliskość autostrady A4 i dogodne warunki przetargowe. Centrum Handlu w Jaworznie ma docelowo obsługiwać całą Południową Polskę, Czechy, Węgry, Słowację, Ukrainę i Niemcy, mając być tym samym dogodniejszym centrum zaopatrzenia niż znajdująca się pod Warszawą Wólka Kosowska. Docelowo powierzchnia Centrum ma wynieść 28 hektarów z 5 halami handlowymi z około 1000 boksów oraz co najmniej dwa pomieszczenia magazynowe. Na dzień dzisiejszy hali numer 3 znajduje się 160 boksów, a w kolejnej otwieranej na jesieni hali numer boksów. Przedmiotem handlu hurtowego są przede wszystkim: odzież, obuwie, galanteria skórzana, zabawki, upominki, elektronika, sprzęt AGD. W działającej obecnie hali wśród wynajmujących boksy około 70% stanowią Chińczycy i niemal 30% Polacy, na terenie hali znajdują się jedynie dwa stoiska wynajmowane przez Wietnamczyków. Łączną liczbę pracujących w Jaworznie Chińczyków ocenia na około 250, większość z nich mieszka w Jaworznie Jeleniu i w Jaworznie. 2 A. Grzymała-Kazłowska (red.), Między wielością a jednością. Integracja odmiennych grup i kategorii migrantów w Polsce, OBM WNE UW, Warszawa

4 1.1. Metodologia badań Obserwacja uczestnicząca jest metodą jakościową wywodzącą się z tradycji badań etnograficznych, której celem jest możliwie pełne zrozumienie perspektyw, rozmaitych definicji sytuacji i ich interpretacji przez członków danej społeczności, a także zaobserwowanie, w jaki sposób te definicje i perspektywy wpływają na działania jednostek i ich wzajemne relacje. Prowadzenie badań tym sposobem ma na celu możliwie głębokie wejście w dane środowisko społeczne, a poprzez uczestniczenie w codziennych czynnościach grupy obserwację zachowań społecznych niejako od wewnątrz nie zarzucając jednoczenie dystansu przynależnego obserwantowi. Zgodnie z metodologią obserwacji do późniejszego opisu i analizy używa się terminów i kategorii pochodzących z terenu, czyli używane przez samych badanych 3. Obserwacja uczestnicząca zawsze ma miejsce w lokalizacji istotnej z punktu widzenia pytania badawczego, w przypadku prowadzonych przez ISP takim miejscem była hala targowa, w której handlującymi są zarówno osoby o narodowości polskiej, jak i cudzoziemcy (w przypadku niniejszego raportu, przede wszystkim osoby narodowości wietnamskiej). Hala targowa w swojej istocie jest zasadniczo przestrzenią publiczną opartą na szeregu anonimowych i przelotnych społecznych interakcji co znacznie ułatwia prowadzenie badań i do pewnego stopnia usprawiedliwia obecności badaczy w terenie. Jednakże, jak wykazano w kolejnej części pracy, kwestia na ile przestrzeń targowa jest przestrzenią jedynie publiczną nie jest oczywista, jak bowiem zaobserwowano, na terenie targowiska miesza się zarówno to co publiczne, jak i to, co prywatne. Badacze będący uczestniczącymi obserwatorami starali się dowiedzieć, jak wygląda codzienna rzeczywistość społeczności sprzedawców. Badania jak wspomniano skupiły się przede wszystkim na sprzedawcach narodowości wietnamskiej oraz ich relacji społecznych ze sprzedawcami innych narodowości (w tym ze sprzedawcami narodowości polskiej) pracujących na terenie hali targowej. Dane zebrane w trakcie obserwacji uczestniczącej posłużyły z jednej strony jako podstawa konfrontacji dla wypowiedzi zebranych w badaniach jakościowych (wywiadach pogłębionych z 3 M. Hammersley, P. Atkinson,, Metody badań terenowych, Zysk i S-ka,

5 przedstawicielami chińskich i wietnamskich społeczności w Polsce) dostarczających informacji między innymi na temat opinii na temat właśnie działalności oraz tego jak się zachowują, a z drugiej pozwalają na zrozumienie fizycznego, społecznego, kulturowego i ekonomicznego kontekstu funkcjonowania uczestników obserwacji. Metoda obserwacji uczestniczącej pozwala zatem na skonfrontowanie deklarowane normy zachowania z rzeczywistymi reakcjami i reakcjami w konkretnych sytuacjach społecznych, odbiegających niekiedy daleko od wcześniejszych deklaracji. Ponadto dane zebrane w trakcie obserwacji uczestniczącej pogłębiają wiedzę badaczy na temat kultury danej społeczności, która nie jest możliwa do zdobycia jedynie poprzez wywiad pogłębiony, a bez bezpośredniego uczestniczenia w codziennym życiu danej grupy. Obserwacja prowadzona była zgodnie z zasadami obserwacji kontrolowanej, w której wyraźnie określone jest, co podlega obserwacji, a następnie rejestracji. Sfery, które zostały poddane szczegółowej obserwacji w czasie prowadzonych badań, to między innymi: wygląd, zachowania werbalne i interakcje, zachowania niewerbalne (mimika, mowa ciała), przestrzeń intymna (jak blisko ludzie ze sobą przebywają, jak blisko siebie stoją etc.), ruch publiczny (kto przychodzi, wychodzi, przebywa w miejscu obserwacji, ile czasu tam spędza, co robi) oraz podział na przestrzeń publiczną i prywatną. Badania prowadzone metodą obserwacji uczestniczącej, jak każda metoda badań społecznych, są obarczone pewnym ryzykiem błędnej interpretacji oraz słabościami tkwiącymi w samej metodzie. Należą do nich przede wszystkim: nakładanie się roli badacza i uczestnika sytuacji społecznej, zaangażowanie emocjonalne badacza, subiektywizm obserwatora, zniekształcanie sytuacji społecznej poprzez wpływ, jaki wywiera na nią badacz. Aby uniknąć niektórych typowych błędów wynikających ze słabości metody obserwacji uczestniczącej, podjęte były następujące działania: aby ograniczyć problem tkwiący w subiektywizmie obserwatora, badania prowadzone były równolegle przez dwójkę badaczy, którzy sporządzali niezależne notatki z każdego dnia obserwacji, aby zniwelować nierzetelność zebranych danych ze względu na prowadzenie obserwacji w konkretnym czasie, badacze powtarzali obserwacje wielokrotnie, o różnych porach dnia i w różnych dniach tygodnia. 5

6 1.2. Sytuacja publiczna, sytuacja prywatna. Specyfika centrum handlowego jako terenu badań Celem przeprowadzonej obserwacji uczestniczącej było zgromadzenie danych i wiedzy na temat zachowań i działań członków społeczności wietnamskiej, poznanie tego, co się dzieje, gdy nie ma klientów, oraz konfrontacja opisywanych w wywiadach pogłębionych strategii z faktycznymi strategiami. Obserwacja prowadzona była z uwzględnieniem koncepcji Ervina Goffmana 4. Goffman, tak jak inni symboliczni interakcjoniści, zakładał, że jednostki ciągle dopasowują swoje zachowania do zachowań i oczekiwań innych jednostek. Dopasowanie to nie ma jednak charakteru automatycznego, ale jest wynikiem indywidualnej interpretacji danego kontekstu. Dla Goffmana, interpretacja danego kontekstu interakcyjnego określa, jakie role społeczne są dostępne i co w danej sytuacji powinno się wydarzyć (jakie zachowania, w jakiej kolejności, itp.). Przygotowując się do wejścia w kontekst interakcyjny, jednostki nie tylko odczytują zachowania innych, ale starają się przedstawić siebie w określony sposób, aby mieć wpływ na przebieg procesu interakcji (impression management). W trakcie procesu interakcji, jednostki niejako przebywają na scenie (frontstage) grają określone role, zachowują się w dany sposób, aby wywołać pożądany efekt (na przykład zawrzeć transakcję, wywołać określone wrażenie etc.). W sytuacji, gdy osoby-partnerzy danej roli są nieobecni, jednostka może zdjąć kostium i zachowywać się bardziej swobodnie (backstage). Inny sposób rozumienia używanych przez Goffmana terminów, to rozróżnienie na sytuację publiczną - scenę i prywatną - kulisy, obie konieczne dla każdej sytuacji społecznej, tak jak każde przedstawienie wymaga istnienia kulisów. Rozróżnienie to stanowiło szkielet prowadzonych badań, a w trakcie obserwacji badacze mogli zaobserwować, w jaki sposób zmieniają się zachowania członków obserwowanej społeczności w zależności od tego z kim wchodzą w interakcje oraz tego co się dzieje gdy opada kurtyna. Innymi słowy, dzięki zastosowaniu metody obserwacji uczestniczącej możliwe było uchwycenie różnicy pomiędzy Wietnamczykami w roli publicznej (w terminologii Goffmana znajdującym się na scenie), a Wietnamczykami w 4 E. Goffman, Człowiek w teatrze życia codziennego tłum. Helena Datner-Śpiewak i Paweł Śpiewak, Wyd. Aletheia, Warszawa

7 roli prywatnej (znajdującym się zza kulisami). Pozwoliło to również na uzyskanie wglądu w to, jak członkowie tej społeczności definiują swoją rolę w relacji z Polakami, jakie według nich Polacy mają stereotypy Wietnamczyka, do których czują się zobowiązani dopasować. W przypadku sytuacji społecznych ( okazji społecznych ) zawiązujących się w obrębie hali targowej, targowiska czy bazaru sam moment zakupu jest w istocie, zgodnie z teorią Ervina Goffmana, swoistym przedstawieniem, w którym dwóch aktorów społecznych: sprzedający i kupujący odgrywają swoje role, a kurtyna zapada w chwili przekazanych pieniędzy, kiedy sprzedający wraca z powrotem za kulisy. Przedstawienie, nawet performance, wymaga kulis ( ), okazuje się że nie tylko wnętrze budy, jej tak zwane zaplecze, ale wobec ograniczonej przestrzeni nawet alejka, na która czasem wychodzi sprzedawca i spotyka się z innym, są miejscem gdzie można przygotować rolę i odreagować wykonaną pracę grę 5. Centra handlowe, jak to przy Marywilskiej, mimo nowoczesnej formy w jaką są obudowane, pod względem charakteru prowadzonego handlu i jakości sprzedawanych towarów nie odbiegają od typowego targowiska i bazaru. Przez charakter prowadzonego handlu rozumiemy tu przede wszystkim istnienie możliwości negocjacji cen i możliwości targowania się, sprzedawanie dokładnie tego samego towaru przez wielu sprzedawców oraz specyficzny rodzaj cielesnego kontaktu z towarem 6, który można dotykać, sprawdzać i próbować. Gdybyśmy mieli teraz zdefiniować bazar jako zjawisko społeczne, zwrócilibyśmy uwagę, że jest to zgromadzenie masowe, w którym w większości nie znający się ludzie jednocześnie dokonują w swojej obecności indywidualnych wyborów konsumenckich spośród oferty proponowanej im przez różnych sprzedawców. ( ) O tym że mamy do czynienia z bazarem, świadczy chociażby wrażenie, iż towar tego samego typu możemy kupić u co najmniej dwóch różnych sprzedawców. Wrażenie to ( ) skutecznie starają się wytworzyć także właściciele mallów i centrów handlowych, którzy starają się o koncentracje różnorodności na swojej przestrzeni, tworząc złudzenie, że jest to agora publiczna. Targ jest zgromadzeniem publicznym na terenie prywatnym 7. 5 J. Kurczewski, M. Cichomski, K. Wiliński, Wielkie bazary warszawskie, Trio, Warszawa 2010, s.43 6 R. Sulima, Antropologia codzienności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków J. Kurczewski, M. Cichomski, K. Wiliński, Wielkie bazary op.cit, s.29. 7

8 2.1. Miejsce prowadzonych badań Centrum Hal Targowych Marywilska (dalej CHM) jest w zasadzie odcięte od dzielnicy, w której znajduje Białołęki. Nie jest bezpośrednio otoczone żadnymi zabudowaniami mieszkalnymi, jedynie magazynami i budynkami pofabrycznymi. Hale targowe zajmują ponad sześćdziesiąt hektarów ziemi po dawnej fabryce domów przy ulicy Marywilskiej na Białołęce. Wielki kompleks hal pokryty jednolitym falistym dachem, otoczony z jednej strony parkingiem, a z drugiej ułożonymi na sobie kontenerami, stoi w istocie pośrodku niczego. Halę wybudowała spółka Kupiec Warszawski, a lokalizacja wybrana została z wielkim trudem po negocjacjach z Urzędem Miasta. Mimo zdecydowanie lepszych warunków od tych panujących na Jarmarku Europa na Stadionie Dziesięciolecia, z którego przeniosła się duża ilość sprzedawców oraz bezpośredniej linii autobusowej, ani polscy ani wietnamscy sprzedający nie są zadowoleni ani z lokalizacji CHM, ani z poziomu sprzedaży. W czasie nieformalnych rozmów nieustannie wspominany był handel na nieistniejącym już Stadionie gdzie, jak wspominali sprzedawcy, może i było zimno i brakowało podstawowego zaplecza, ale przynajmniej był ruch, co w dużym stopniu rekompensowało dużo gorsze warunki do prowadzenia handlu. Zarówno polscy, jak i wietnamscy kupcy narzekają przede wszystkim na: odległość od centrum miasta, zły dojazd i lokalizację z dala od zabudowań mieszkalnych. Niektórzy polscy sprzedawcy dodatkowo narzekają, że czują się tu odosobnieni jako że jest ich mniej w niż sprzedawców Wietnamskich, którzy nie mówią w zasadzie po polsku. W czasie budowy nad halą parę razy wisiała groźba bankructwa, co dodatkowo zniechęciło kupców, z których cześć przeniosła się do Centrum Handlowe Maximus w Nadarzynie (też niechętnie, bo odległość od miasta jest jeszcze większa). Otwarcie hali targowej na jesieni 2010 odbyło się z pompą, przy obecności najwyższych przedstawicieli Urzędu Miasta i w klimacie pogodzenia po licznych konfliktach narosłych wokół przenosin stadionu i KDT. Kupcy sprzedający na Marywilskiej z reguły nie mieszkają w okolicy Centrum Handlowego i dojeżdżają z innych dzielnic miasta. Wietnamscy sprzedawcy mieszkają 8

9 często w rozproszeniu w różnych dzielnicach miasta, przede wszystkim w Śródmieściu, na Muranowie i Ochocie. W przypadku innych dużych centrów handlowych ze znaczącą społecznością azjatycką sytuacja jest z reguły odmienna w przypadku Wólki Kosowskiej sprzedawcy mieszkają w większości w obrębie gminy Lesznowola, ewentualnie w wynajmowanych od polskich właścicieli mieszkaniach, bądź w wybudowanych specjalnie na ich potrzeby osiedlach mieszkalnych. Podobnie sytuacja ma się w Jaworznie, gdzie praktycznie wszyscy sprzedający mieszkają w bezpośrednim sąsiedztwie swojego miejsca pracy wynajmując pokoje od mieszkańców Jaworzna. W przypadku Centrum Handlowego Maximus kupcy również mieszkają przede wszystkim w obrębie Nadarzyna i Janek. Wietnamscy sprzedawcy z CHT Marywilska z powodu braku zaplecza mieszkaniowego w najbliżej okolicy muszą wynajmować mieszkania w odległych częściach. Ponadto, z powodu nieistniejącego praktycznie na Marywilskiej zaplecza usługowego, są niejako zmuszeni do korzystania z usług poza obrębem Centrum Handlowego, co potencjalnie może stymulować szersze interakcje społeczne z lokalną, polską społecznością niż jedynie te w obrębie miejsca pracy. Dojazd do Centrum odbywa się darmowym autobusem należącym do CHM jeżdżącym z centrum miasta na Marywilską, jednym, stosunkowo rzadko kursującym miejskim autobusem lub prywatnymi samochodami. Zaobserwowano również wietnamskich sprzedawców dojeżdżających do pracy taksówkami, bądź to, jak wspominali w nieformalnych rozmowach, ze względów bezpieczeństwa, bądź dla własnej wygody. Centrum składa się z sześciu hal połączonych korytarzami. W halach znajduje się w sumie 1300 stoisk. Każda hala (sektor) ma swoją specjalność - w jednych przeważają ubrania, w innych buty, jedne są wyraźnie wietnamskie, inne wyraźnie polskie. Całość hali na pół dzieli szeroki pasaż z najbardziej wystawnymi boksami handlowymi, należącymi przede wszystkim do Polaków, w których sprzedaje się między innymi suknie wieczorowe, garnitury i biżuterię. Fragment jednego sektora w całości poświęcony jest działalności gastronomicznej. Według oficjalnych danych znajdujących się w folderach administratora budynków wynajętych lub wykupionych jest około 90% boksów, ale w praktyce działających wydaje się być dużo mniej. Nawet zajęte boksy handlowe nie zawsze są otwarte przez co centrum sprawia wrażenie raczej opustoszałego. Cały teren centrum handlowego utrzymywany jest w stanie dużego 9

10 nieładu i poczucia tymczasowości, obecnie duża liczba stoisk jest zamkniętych, a na wielu otwartych kartki o chęci wynajęcia lub sprzedania boksu. W CHM można zauważyć sprzedawców znajdujących się w stanie pewnego letargu, śpiących, mających swój boks w dużym nieładzie, ale i takich którzy aktywnie (lub wręcz agresywnie) wychodzą poza boks handlowy i przyciągają do niego (nielicznych na terenie centrum handloego) kupujących. Stoiska w Centrum Handlowym Marywilska prowadzą Wietnamczycy, Polacy, Ormanie i Turcy, jest też jedno stoisko hinduskie. W odróżnieniu od Wólki Kosowskiej, gdzie licznie handlują Chińczycy, Wietnamczycy, Turcy i Hindusi, na Marywilskiej zdecydowanie dominują Wietnamczycy, z których większość handlowała wcześniej bądź na Stadionie Dziesięciolecia, bądź w Kupieckich Domach Towarowych w Śródmieściu. W Centrum podział między poszczególnymi branżami sprzedaży nakłada się ściśle na podział narodowościowy, a przydział narodowości do konkretnych branży pochodzi jeszcze z podziałów powstałych na Stadionie Dziesięciolecia, z którego przeniosło się większość kupców. I tak, Ormianie sprzedają gadżety elektroniczne, sprzęt AGD, naczynia, wyroby z plastiku i zabawki, Wietnamczycy sprzedają ubrania i obuwie oraz prowadzą sklepy spożywcze i punkty gastronomiczne. Polacy sprzedają natomiast ubrania, zabawki, biżuterie oraz prowadzą punkty usługowe takie jak kiosk, kwiaciarnia i kawiarnia. Wchodząc do hali jednym z głównych wejść trafia się prosto do części ormiańskiej, gdzie dominuje język rosyjski; na spożywczym stoisku z produktami z Armenii można kupić np. dżem, tradycyjny ormiańskim chleb, plastikowe butelki pełne zwiniętych liści winogron, kosmetyki oraz mydło i powidło zapalniczki, trójwymiarowe obrazki o tematyce religijnej, plastikowe zabawki. Polskie stoiska markują się zazwyczaj szyldami mówiącymi o możliwości kupna polskich, nie chińskich produktów i cechują się zazwyczaj większą specjalizacją stoisk na przykład są to tylko buty, sprzęt wędkarski, tylko płaszcze. Na terenie Centrum Handlowego znajduje się również pokaźnych rozmiarów stoisko tureckie z dywanami oraz jedno stoisko hinduskie z naczyniami i sprzętami kuchennymi. W obrębie każdej z grup sprzedaje się w zasadzie identyczny asortyment. Sama hale w CHM przypominają te w Wólce Kosowskiej jednak jest w nich dużo mniej stoisk gastronomicznych, które, inaczej niż w Wólce, nakierowane są raczej na 10

11 kupujących niż samych sprzedających. Na terenie hali znajduje się dużo automatów z kawą, wokół których zbierają się grupki sprzedających. Od czasu do czasu postawione są ławeczki, gdzie często koncentruje się ruch i codzienne interakcje - rozmowy, jedzenie, zabawy dzieci, karmienie niemowląt etc. Podobnie jak w Wólce Kosowskiej głównych środkiem transportu po hali są tu hulajnogi, używane z równym powodzeniem przez Polaków, jak i przez Wietnamczyków i Ormian, na których przewozi się niemal wszystko - towary, dzieci, jedzenie. Odległości między poszczególnymi boksami i halami magazynowymi są na tyle duże, że poruszanie się na hulajnogach jest pewnego rodzaju koniecznością, a już na pewno dużo ułatwieniem dla sprzedających. W hali nie ma w zasadzie żadnej przestrzeni i infrastruktury umożliwiającej rozwinięcie życia społecznego czy towarzyskiego w czasie pracy, a już z pewnością brak jest jakiejkolwiek sformalizowanej formy organizacji takiej przestrzeni. Dla porównania w Wólce Kosowskiej znajdują się banki, przedszkola, punkty fryzjerskie i kosmetyczne, punkty naprawy i sprzedaży komputerów, prywatna przychodnia lekarska, apteka, salon ślubny itp., nastawione wyłącznie na społeczność azjatycką i w większości przez nią prowadzone. Znajdują się w niej również dwa stowarzyszenia wietnamskie i chińskie, wietnamska biblioteka, odbywają się niedzielne msze dla chińskiej społeczności protestanckiej etc. Wokół Marywilskiej nie skupia się żadne życie społeczne poza godzinami pracy. Dodatkowo, jak już zostało wspomniane, na Marywilskiej działalność gastronomiczna jest ukierunkowana raczej na polskich kupujących niż azjatyckich sprzedających, którzy zazwyczaj gotują sobie sami jedzenie na niewielkich zapleczach swoich boksów. Hala targowa zapewnia jedynie niezbędne minimum potrzebne do prowadzenia handlu - boksy, zaplecze sanitarne i komunikacji - łącza telefoniczne i internetowe oraz radiowęzeł. Na Marywilskiej, podobnie na Wólce Kosowskiej, wydawałoby się, że warunki handlu, bliższe estetyką i organizacją centrom handlowym niż bazarom, powinny wyeliminować zjawiska typowe dla targowisk: konflikty, nieporządek, nieformalne zatrudnienie. Jednakże, ponieważ jest to miejsce, gdzie dokonywane są (czasem w pośpiechu) liczne transakcje handlowe i zgromadzony jest towar, to ryzyko nieporozumień czy zagrożenie kradzieżami jest 11

12 nieuniknione 8. Tak więc architektura hali na Marywilskiej nadaje wrażenia nowoczesnego centrum handlowego, lecz w istocie pozostaje on krytym dachem targowiskiem znajdujące się w nim boksy nie mają najczęściej witryn, gdzie towar wysypuje się niemalże z poszczególnych stanowisk (co nie rzadko jest przyczyną konfliktu między sprzedawcami) oblekając dziesiątki stojących dosłownie wszędzie manekinów, pokrywając stoły rozłożone przed wejściem do boksów czy leżąc na matach rozłożonych na ziemi w przejściach między alejkami Dom w pracy. Podział na przestrzeń prywatną i publiczną w obrębie boksów handlowych Wyraźny podział na przestrzeń publiczną i prywatną odbywa się już z obrębie zagospodarowania poszczególnych boksów, możemy też wyraźnie zaobserwować różnicę między tym jak wyglądają i jak urządzone się stanowiska wietnamskie, polskie czy ormiańskie. Stanowiska handlowe z reguły są zaprojektowane na planie kwadratu lub prostokąta, w którym nie ma ani tradycyjnej witryny, ani tradycyjnej lady. Przestrzeń boksu jest otwarta z każdej strony a zaplecza w istocie nie są zapleczami w ścisłym tego słowa znaczeniu, a raczej kawałkiem wydzielonej przestrzeni w obrębie powierzchni boksu. Stoiska są przepakowane towarami, które piętrzą się na każdej ze ścian i pokrywają szczelnie podłogę pod stołami, na których leży towar. Stanowiska sprzedaży są tym samym połączeniem magazynu i przestrzeni wystawowej. Niekiedy poukładane na sobie rzeczy służą za naturalną ściankę działową między zapleczem a powierzchnią sklepu, czasem oddziela się je niewielkim regałem również zapełnionym towarami, ale najczęściej owa część prywatna nie jest fizycznie oddzielona od reszty sklepu. Mikroskopijne zaplecza znajdujące się w rogu każdego z boksów prowadzonych przez Wietnamczyków zaopatrzone są we wszystko, co przydaje się w ciągu dnia (na stoiskach Polaków zazwyczaj nie ma nic, czasem tylko komputer i czajnik elektryczny), w każdym znajdują się obowiązkowo biurko i komputer, przy którym bardzo dużo czasu spędza się czytając wietnamskie gazety lub oglądając wietnamską telewizję przez Internet. Na zapleczach znajdują się dodatkowo czajniki, 8 A. Grzymała-Kazłowska (red.), Między wielością a jednością op.cit, s

13 lodówki, mikrofalówki, zabawki dla dzieci, przyrządy do sprzątania, maszyny do gotowania ryżu, naczynia, jedzenie popakowane w pudełka i słoiki, szczoteczki do zębów, ręczniki i zdjęcia rodzinne przyczepione do ściany. Na stoiskach często znajdują się również kapliczki - czasem bardzo rozbudowane, zajmujące cały róg stoiska gdzie pierwszego i piętnastego dnia każdego miesiąca, według kalendarza księżycowego, Wietnamczycy zapalają kadzidełka składają owoce oraz pieniądze, zazwyczaj sztuczne wietnamskie dolary i euro. Mimo uroczyście obchodzonego przez Wietnamczyków Nowego Roku (Tết) na terenie centrum nie można było zaobserwować żadnej dodatkowej dekoracji z tej okazji, którąej nie można było przeoczyć w innych miejscach przy okazji Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Zaplecza urządzone są, w zależności od gustu właściciela, najczęściej jak mały fragment mieszkania na niektórych widać kolekcje map Izraela i wycinki z Biblii, na innych plakaty z ulubionymi piłkarzami, zdjęcia rodziców i przyjaciół. W przypadku kiedy boks jest na tyle mały, że nie można ustawić w nim biurka czy regału, rzeczy osobiste sprzedawcy poustawiane są między eksponowanym towarem, i tak, czajnik niekiedy stoi na półce obok kapeluszy do sprzedania, a maszyna do gotowania ryżu stoi tuż przy wystawionych butów. Niekiedy w tych małych zapleczach, które stanowią integralną część boksu i nie są niczym osłonięte, wstawione są rozkładane leżaki służące za łóżka. Przestrzeń boksu jest bez wątpienia połączeniem przestrzeni domowej i handlowej, prywatnej i publicznej, a podział ten wyraźnie szanowany jest przez kupujących, którzy starają się nie wchodzić w obręb zaplecza nawet jeśli w boksie jest niezwykle ciasno. Kiedy badacze chcieli zbliżyć się do prywatnych kątów i przyjrzeć się bliżej ich organizacji, właściciele boksów spojrzeniem i gestami, łagodnie, ale zdecydowanie, zaznaczali że nie jest to przestrzeń wystawiona na widok publiczny, a klient powinien znajdować się wyłącznie po drugiej stronie stoiska. Można zaobserwować dużą różnicę w stoiskach prowadzonych przez samotnych Wietnamczyków i Wietnamczyków pracujących z żonami w przypadku pierwszych maszyny do ryżu i pojedyncze naczynia z reguły stoją na podłodze, mężczyźni palą w swoich boksach i panuje szeroko pojęty nieład. W boksach prowadzonych przez rodzinę znajduję się znacznie więcej rzeczy, czasem zajmują one cały regał stojący przy ścianie, czasem stoją na półkach wiszących nad eksponowanym towarem. 13

14 2.3. Dynamika handlu w centrum handlowym Marywilska Hala na Marywilskiej otwiera się przed godziną szóstą rano - o tej porze przyjeżdżają hurtownicy, potem do końca dnia przyjeżdżają już tylko detaliści. Sklepy zamykają się oficjalnie około godziny 17-18, lecz w praktyce około godziny 16 hala pustoszeje. Z rozmów przeprowadzonych z handlującymi tekstyliami Wietnamczykami wynika, że klientów jest niewielu, według szacunków średnio mniej niż 10 klientów dziennie i to nie zawsze kupujących, zdarzają się nawet dni w zerowym dochodem. Z obserwacji wynika, że nawet w sobotę, tradycyjnie najbardziej ruchliwy dzień, tylko co trzecie stoisko było otwarte, a kupujących niewielu. W dni powszednie hala jest niemalże pusta, wietnamscy właściciele stoisk zajmują się głównie oglądaniem wietnamskiej telewizji na komputerze, grami hazardowymi w Internecie, graniem w wietnamskie gry planszowe i karciane, a ich żony przygotowywaniem posiłków i zabawianiem dzieci. O ile sprzedawcy stoisk z obuwiem mają jeszcze stosunkowo sporo klientów, zdecydowanie najgorzej wiedzie się w stoiskach z odzieżą, większość jest pustych, a sprzedawcy śpią na rozkładanych fotelach, lub oglądają filmy na komputerze ze słuchawkami na uszach. Na jednym ze stoisk z ubraniami sprzedawca nawet nie odwrócił wzroku od komputera, kiedy badacze weszli do boksu, na innym sprzedawca i dwójka jego kolegów była tak wciągnięta w wietnamską grę planszową (rodzaj warcabów), że nawet nie zauważyli wejścia potencjalnych klientów. Na wietnamskich stoiskach, szczególnie tych, które prowadzą mężczyźni, we wszelkiego rodzaju gry gra się bardzo dużo, zazwyczaj są to właśnie gry planszowe lub karciane (na jednym ze stoisk zaobserwowano raz grę w karty na pieniądze). Gry, albo są w użyciu, lub widać je pochowane za ladą lub pod półkami. Jak wspomniano wcześniej Wietnamscy sprzedawcy rzadko kiedy korzystają z usług punktów gastronomicznych znajdujących się w obrębie hali targowej. Zwyczajny jest widok kobiet obierających warzywa, gotujących wodę lub ryż na swoim stanowisku 14

15 sprzedaży. Wszystkie produkty potrzebne do przygotowywanie posiłków kupowane są na miejscu, albo w jednym z dwóch sklepów z azjatycką żywnością, gdzie sprowadza się również świeże warzywa i owoce, albo w jednym z paru obwoźnych straganów z warzywami prowadzonych zarówno przez Polaków, jak i przez Wietnamczyków. Obwoźne stragany mają formę dużych, po brzegi zapakowanych wózków obsługiwanych przez jednego lub dwóch sprzedawców lub paru toreb noszonych przez, zazwyczaj polskich sprzedawców, handlujących tylko jednym, dwoma produktami (np. tylko orzechami, lub tylko fasolą) Bierze czy nie bierze - relacje między klientami a sprzedającymi Jak wspomniano wcześniej Wietnamczycy na Marywilskiej prowadzą przede wszystkim stoiska z odzieżą, zabawkami, butami, ubraniami do komunii, chrztu i ślubu oraz supermarkety z azjatyckimi produktami spożywczymi. Kupującymi są w większości Polacy. W przypadku Centrum Handlowego na Marywilskiej trudno mówić o rozbudowanej formie kontaktu między sprzedającymi a kupującymi, jako że stopień znajomości polskiego wśród sprzedających na Marywilskiej Wietnamczyków w dużej mierze uniemożliwia kontakty wykraczające poza proste elementy transakcji kupna i sprzedaży. W przypadku Wólki Kosowskiej zaobserwowano znacznie większy stopień wzajemnych interakcji, wymuszonej do pewnego stopnia dużo większym zróżnicowaniem etnicznym i bliższymi kontaktami handlowych w obrębie Centrum Handlowego w Wólce co zmusza niejako do wzmożonej współpracy między wszystkim grupami, i w konsekwencji wyższą kompetencją językową. To właśnie niewielka znajomość języka wśród Wietnamczyków na Marywilskiej powoduje większość zaobserwowanych przez badaczy sytuacji konfliktowych między sprzedającymi a kupującymi, biorących się najczęściej właśnie z problemów komunikacyjnych, zarówno na poziomie językowym co i na poziomie błędnej interpretacji mowy ciała, mimiki i gestów. Kompetencja językowa sprzedawców jest z reguły jedynie podstawowa na poziomie niezbędnym do podstawowej obsługi klientów, a zatem ogranicza się do liczebników, nazw kolorów, rozmiarów i podstawowych zwrotów grzecznościowych. Taka znajomość języka pozwala jedynie na komunikację w sytuacjach standardowych, 15

16 modelowych w najprostszych sytuacjach sprzedaży i kupna oraz na prowadzenie dialogów, będącymi częścią procesu negocjacji ceny. W konsekwencji każda sytuacja niestandardowa, taka jak przyjście do sklepu z reklamacją, prośba o doradzenie ubrania na konkretną okazję czy pytanie o rodzaj sprzedawanych tkanin powoduję niezrozumienie, zaburzenia w komunikacji i potencjalnie prowadzi do sytuacji konfliktowych. W czasie obserwacji wielokrotnie notowano wynikającą z niemożności precyzyjnej komunikacji frustracji obu stron, zarówno kupującego, jak i sprzedającego, a w efekcie niedoprowadzania transakcji do końca. Najczęściej oberwanymi konfliktami były te występujące w momencie reklamacji towarów, nigdy w zasadzie nie przyjmowanych przez wietnamskich sprzedawców. Jednakże, jak długo sytuacja pozostaje standardowa, a klient zachowuje się w sposób przewidywalny dla sprzedawcy, transakcje zawierane są bez większych przeszkód. W wielu zaobserwowanych interakcjach między sprzedawcami a klientami zanotowano dość dużą dozę lekceważenia ze strony polskich klientów w stosunku do wietnamskich sprzedawców wyrażającym się w swoistym, czasem paternalistycznym, czasem pouczającym, a czasem wręcz obraźliwym sposobie odnoszenia się do sprzedawców. Zauważono między innymi bardzo częste tytułowanie wietnamskich sprzedawców per ty, podczas gdy Ci sami klienci spotykani przy innych stoiskach do polskich sprzedawców zwracali się konsekwentnie per Pan, Pani. Tę tendencję zaobserwowano jako dominującą wśród polskich klientów niezależnie od ich wieku i rodzaju wykonywanych zakupów. Podczas prowadzonych badań zaobserwowano następujące dwa odmienne modele kontaktu z klientem, a zarazem dwie odmienne techniki sprzedaży aktywną i bierną. Technika aktywna w swojej najbardziej skrajnej postaci przybiera formę agresywną, bierna przybiera formę apatii. Jak podkreślali rozmówcy w czasie prowadzonych wywiadów pogłębionych, mały ruch na Marywilskiej oraz nieustannie malejący popyt na chińskie towary sprzedawane przez Wietnamczyków wymaga od sprzedawców coraz bardziej aktywnych metod sprzedaży i coraz większego zaangażowania w szukanie i zdobywanie klientów. Zasadniczym problemem sprzedających jest również to, że wszyscy mają dokładnie te same towary, a jako że mają w sklepach to samo więc muszą jeszcze silniej zabiegać o klienta - obniżać ceny, targować się, namawiać, 16

17 zaczepiać wędrujących po alejkach potencjalnych klientów. Ciężka sytuacja sprzedających zmusza ich do większej aktywności rozpoczynanie rozmowy, pokazywanie towarów, zapraszanie do sklepu jest teraz elementem pracy. W praktyce codziennego dnia sprzedaży w hali okazuje się jednak, iż dominującym nastrojem panującym wśród sprzedawców jest właśnie bierność. Podchodząc do kolejnych boksów handlowych najczęściej otrzymujemy spojrzenie kątem oka znad ekranu komputera lub wręcz żadnego zainteresowania, co, jak można się zgodzić nie jest zgodne z przyjętym wzorem zachowania sprzedawcy nastawionego na zysk. W kategoriach goffmanowskich przybieranie roli, w tym wypadku roli sprzedawcy, jest bezpośrednio związane z osiągnięciem pożądanego w danej społeczności wizerunku i co z tym idzie, osiągnięciem zysku przez występującą jednostkę. Kiedy jednostka gra jakąś rolę, oczekuje od obserwatorów, że wrażenie jakie pragnie w nich wywołać, odbiorą zgodnie z jej zamysłem. Wymaga od niech, by uwierzyli, że oglądana przez nich postać rzeczywiście posiada cechy, które zdaje się posiadać ( ). 9 Brak wchodzenia w rolę sprzedawcy, co zostało zaobserwowane w przypadku wielu handlarzy w CHM, może być związana między innymi z potencjalnie niewielką perspektywą zysku, brakiem motywacji lub z perspektywą rychłego zamknięcia stoiska. Z reguły w momencie właściwiej interakcji między badaczem-kupującym a sprzedającym, w momencie wejścia do sklepu, dzieje się niewiele. Wchodząc do kolejnych boksów prowadzonych przez Wietnamczyków, w których sprzedawane jest obuwie i buty, oglądając i przebierając w rzeczach, badacze nie otrzymywali z reguły żadnych uwag dotyczących dotykania towarów, co można usłyszeć niezwykle często ze strony polskich sprzedawców. Intensywniejszy kontakt nawiązywany jest dopiero w momencie pytania o cenę lub o możliwość przymierzenia danego produktu. Wtedy stosowana jest jedna z dwóch wspomnianych strategii: informacja udzielna jest bez specjalnego zaangażowania bądź pytanie uruchamia niemalże agresywną technikę sprzedaży, polegającą na wrzucaniu do przebieralni klienta mnóstwa, nawet nieproszonych, towarów oraz pytania w stylu: Dobrze? Bierze?, Czemu nie bierze, przecież dobre?, Bierze czy nie bierze?. 9 E. Goffman,, Człowiek w teatrze życia codziennego op.cit. 17

18 3.2. Światy równoległe - relacje między sprzedawcami narodowości polskiej oraz sprzedawcami narodowości wietnamskiej W czasie badań nie zaobserwowano wyraźnej formy intensywnych interakcji między polskimi i wietnamskimi sprzedającymi. Mimo istniejących dość licznie punktów gastronomicznych na Marywilskiej jedzą w nich głównie kupujący, sprzedawcy konsumują posiłki zazwyczaj w obrębie swoich boksów i przygotowują posiłki sami. W konsekwencji nie następuje interakcja między dwiema grupami również w sferze publicznej, jaką stanowią restauracje i punkty gastronomiczne. Jak wspomniano, większość sprzedających na Marywilskiej Wietnamczyków nie mówi płynnie po polsku, posługując się jedynie podstawami języka umożliwiającymi sprzedaż. Nieznajomość języka blokuje nawiązywanie intensywniejszych relacji również ze sprzedawcami innych narodowości. W konsekwencji dominująca zaobserwowaną formą relacji jest obojętność grup sprzedawców wobec siebie i milcząca akceptacja swojej obecności. Z poczynionych obserwacji można wysnuć wniosek, iż najważniejszym pretekstem do wzajemnej komunikacji są wszechobecne na hali wietnamskie dzieci, zachodzące często same na stoisk polskich sprzedawców lub kręcące się po korytarzach między boksami. Rozmowy o dzieciach, nawet na bardzo podstawowym poziomie, jak dziecko ma na imię, czy ile ma lat, oraz zabawy z nimi, zdają się być pretekstem do naturalnej, ale właściwie jedynej interakcji między polskimi i wietnamskimi sprzedawcami. Oprócz tej szczątkowej formy interakcji sprzedawcy odnoszą się do siebie raczej nieufnie, a widok rozmawiających sprzedawców polskich i wietnamskich jest niezmiernie rzadki. Nie brakuje za to drobnych sytuacji konfliktowych między sprzedawcami, spowodowanymi w większości przez sposób wystawiania i prezentowania towarów wychodzący często poza obręb poszczególnych boksów. Sposób ustawiania manekinów wokół własnych stanowisk handlowych, kwestia tego jak daleko poza obręb sklepu wysunie się stół z towarem, czy sposób rozwieszania wieszaków, często stanowi źródło konfliktów między sprzedawcami. Testujące spojrzenia w momencie rozstawiania towarów coraz dalej od granicy boksów, delikatne przesuwanie ich z powrotem, daje poczucie ciągłego napięcia, jakie panuje wokół sposobu gospodarowania w konkretnej przestrzeni. 18

19 3.3. Relacje wewnątrz społeczności wietnamskiej Kontakty między poszczególnymi sprzedawcami wietnamskimi są z kolei stosunkowo rozbudowane, przed wszystkim w powodu oczywistej więzi kulturowej i językowej, jak również z powodu nadmiaru czasu wolnego wynikającego z bardzo niewielkiej liczby kupujących. Sprzedawcy z reguły spędzają czas w sąsiednich boksach, wracając na swoje stanowiska tylko wtedy, kiedy zagląda do nich potencjalny kupujący. Jeśli kupujący nie wygląda obiecująco, a sprzedawca nie ocenia go jako klienta prawdziwie zainteresowanego kupnem, a jedynie oglądającego, właściciel stanowiska często nie podchodzi wcale, kontrolując jedynie sytuację na odległość, z sąsiedniego boksu. Na Marywilskiej, tak samo jak wcześniej na Stadionie, stoiska należą przede wszystkim do rodzin, pracują w nim zarówno rodzice jak i dzieci, z reguły przyjeżdżają do pracy wszyscy, mimo iż nie ma zajęcia na tyle osób. Do obsługi boksu wystarczyłaby jedna osoba, podczas gdy widzimy w niej często dwie, trzy lub więcej osób. Obserwujemy zatem całe rodziny spędzające czas w obrębie swoich lub sąsiednich boksów. Kobiety przychodzą do pracy najczęściej z dziećmi bardzo rzadko decydują się na przedszkole, a prywatna bawialnia dla dzieci prowadzona przez Polaków w obrębie hali świeci pustkami. Wózki dziecięce stoją ukryte za manekinami i wieszakami z ubraniami lub są poustawiane tymczasowo w przebieralniach. W jednym ze sklepów z azjatycką żywnością prowadzonym przez młodą mamę pochodzącą z Wietnamu, na stoisku przy kasie znajduje się łóżeczko, prowizoryczny przebierak, a zabawki leżą rozrzucone są po całym sklepie. Dzieci, zazwyczaj w wieku od 3 do 10 lat, są wszechobecne jeżdżą na hulajnogach, bawią się na zapleczach i w boksach, spędzają dnie na terenie hali, są często pod opieką nie tylko samych rodziców, ale całej społeczności. Grupki starszych dzieci bawią się często pod okiem jednej z matek, by potem przenieść się do innego boksu pod opiekę kolejnej kobiety. 4. Podsumowanie Znaczne pogorszenie sytuacji w handlu tekstyliami, będącym od początku lat 90-tych domeną aktywności ekonomicznej społeczności azjatyckiej w Polsce, na którą zwracali 19

20 uwagę rozmówcy w czasie prowadzonych badań jakościowych, znajduje swoje potwierdzenie w obserwacji uczestniczącej przeprowadzonej w Centrum Hal Targowych Marywilska. Formuła pracy w branży handlowej, w której pracuje najwięcej Wietnamczyków nie jest już skuteczna i efektywna, kryzys gospodarczy oraz wyczerpanie tej formuły pracy wymaga innowacyjnych zmian w tej branży lub zmiany na inną. W przypadku CHM jak wspomniano, w obliczu potencjalnie niewielkiej perspektywy zysku, zaserwowano dwie strategie zachowania bądź opierającą się na aktywnych metodach zdobywania, czy nawet walki, o klienta, bądź postawie biernej związanej z brakiem motywacji zysku lub z nastawieniem związanym z perspektywą rychłego zamknięcia stoiska. W wyniku kryzysu sprzedaży jak dotknął, czy ściślej mówiąc, od początku towarzyszył handlowi prowadzonemu w CHM, niektórzy sprzedawcy zmuszeni są do łączenia swoich boksów i wynajmowania wspólnie jednej przestrzeni handlowej. Nierzadko można zaobserwować boksy podzielone na dwie części jedna z obuwiem, druga z odzieżą, lub mniej oczywiste połączenia, takie jak sklep obuwniczy połączony z kantorem. Nie zaobserwowano jednak rozwijania alternatywnych branży handlowych przez społeczność wietnamską, konsekwentnie trzymającą się branży obuwniczo-tekstylnej, mimo zauważalnego braku popytu na sprzedawane towary. Zaobserwować można jednak dorabianie dodatkowymi pracami w obrębie poszczególnych stoisk i tak, w stoiskach prowadzonych przez Wietnamki znajdują się często maszyny do szycia. Kobiety pytane o ich zastosowanie mówią, iż zszywanie półproduktów odzieżowych stanowi dodatkowe źródło utrzymania, jako że samo prowadzenie punktu sprzedaży w obliczu małego popytu nie jest wystarczające. Ponadto nie zaobserwowano rozbudowanych interakcji między polską i wietnamską społecznością pracującą na terenie centrum handlowego operujących najczęściej według wzoru równoległej i zasadniczo bezkonfliktowej koegzystencji. Za treść publikacji odpowiada Instytutu Spraw Publicznych, poglądy w niej wyrażone nie odzwierciedlają oficjalnego stanowiska Unii Europejskiej. Projekt: Badania integracji społeczności azjatyckich w Polsce jest współ inansowany ze środków Europejskiego Funduszu na Rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich oraz z budżetu państwa. 20

Sprzedawać, budować, gotować?

Sprzedawać, budować, gotować? Sprzedawać, budować, gotować? Plany i strategie chińskich i wietnamskich migrantów zarobkowych w Polsce wyniki badań jakościowych. Projekt Badania integracji społeczności azjatyckich w Polsce jest współfinansowanyze

Bardziej szczegółowo

Nowa imigracja z Chin i Wietnamu a społeczności lokalne. Jaworzno i Wólka Kossowska

Nowa imigracja z Chin i Wietnamu a społeczności lokalne. Jaworzno i Wólka Kossowska Ignacy Jóźwiak, Instytut Spraw Publicznych Nowa imigracja z Chin i Wietnamu a społeczności lokalne. Jaworzno i Wólka Kossowska Projekt Badania integracji społeczności azjatyckich w Polsce jest współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Polscy konsumenci a pochodzenie produktów. Raport z badań stowarzyszenia PEMI. Warszawa 2013.

Polscy konsumenci a pochodzenie produktów. Raport z badań stowarzyszenia PEMI. Warszawa 2013. Polscy konsumenci a pochodzenie produktów.. Spis treści Wstęp 3 1. Jak często sprawdzacie Państwo skład produktu na etykiecie? 4 2. Jak często sprawdzacie Państwo informację o kraju wytworzenia produktu

Bardziej szczegółowo

Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać

Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać Mężczyzna, w wieku do 40 lat, wykształcony, chcący osiągać wyższe zarobki i być niezależny taki portret startującego polskiego przedsiębiorcy można nakreślić analizując

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie Badania marketingowe Wykład 6 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Omówione zagadnienia Rodzaje badań bezpośrednich Porównanie

Bardziej szczegółowo

ang. merchant kupiec, merchandise towar.

ang. merchant kupiec, merchandise towar. SKUTECZNA ORGANIZACJA PRZESTRZENI SKLEPOWEJ CZYLI JAK ZWIĘKSZYĆ SPRZEDAŻ AKCESORIÓW/TOWARÓW MERCHANDISING ang. merchant kupiec, merchandise towar. Jest różnie określany, jako: efektywne wykorzystanie powierzchni

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie cen psychologicznych

Kształtowanie cen psychologicznych Kształtowanie cen psychologicznych Buła Paulina Radzka Monika Woźniak Arkadiusz Zarządzanie rok 3, semestr 6 Cena wartość przedmiotu (produktu lub usługi) transakcji rynkowej zgodna z oczekiwaniami kupującego

Bardziej szczegółowo

Teambuilding budowanie zespołu

Teambuilding budowanie zespołu Teambuilding budowanie zespołu Opis szkolenia: Praca zespołowa jest to jedna z najbardziej cenionych i potrzebnych umiejętności pracowników w większości firm. Zgrany i zaangażowany zespół nie może pracować

Bardziej szczegółowo

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa Międzynarodowe badanie ING na temat wiedzy finansowej konsumentów w Polsce i na świecie Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez TNS NIPO Maj

Bardziej szczegółowo

MOJE MIEJSCE PRACY BAROMETR BIUROWY

MOJE MIEJSCE PRACY BAROMETR BIUROWY MOJE MIEJSCE PRACY BAROMETR BIUROWY Moje Miejsce Pracy - Barometr Biurowy to prekursorskie badanie pracowników biurowych przeprowadzone metodą telefonicznych, standaryzowanych wywiadów kwestionariuszowych

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

Kochamy gotować czy kochamy kupować. Monika Hasslinger-Pawlak, Michał Maksymiec, Anna Przeczka GfK Polonia

Kochamy gotować czy kochamy kupować. Monika Hasslinger-Pawlak, Michał Maksymiec, Anna Przeczka GfK Polonia Kochamy gotować czy kochamy kupować Monika Hasslinger-Pawlak, Michał Maksymiec, Anna Przeczka GfK Polonia Wiele sprzecznych informacji Co drugi Polak deklaruje, że lubi gotować 1/3 Polaków nie lubi gotować

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2013 BS/94/2013 JAK I GDZIE KUPUJEMY ŻYWNOŚĆ

Warszawa, lipiec 2013 BS/94/2013 JAK I GDZIE KUPUJEMY ŻYWNOŚĆ Warszawa, lipiec 2013 BS/94/2013 JAK I GDZIE KUPUJEMY ŻYWNOŚĆ Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul. Żurawia

Bardziej szczegółowo

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015 Strategia dla Klastra IT Styczeń 2015 Sytuacja wyjściowa Leszczyńskie Klaster firm branży Informatycznej został utworzony w 4 kwartale 2014 r. z inicjatywy 12 firm działających w branży IT i posiadających

Bardziej szczegółowo

Samochód najpopularniejszym środkiem transportu w dojazdach do pracy

Samochód najpopularniejszym środkiem transportu w dojazdach do pracy Styczeń 2013 Autorzy: Zofia Bednarowska, Sebastian Perwel Samochód najpopularniejszym środkiem transportu w dojazdach do pracy Prawie co drugi pracujący Polak dojeżdża do pracy z innej miejscowości niż

Bardziej szczegółowo

Kontekst innowacyjnego produktu:

Kontekst innowacyjnego produktu: IP4 KARTA ROZWOJU PRACOWNIKA Kontekst innowacyjnego produktu: Karta (IP4) jest produktem finalnym w zakresie określenia rozwoju z poziomu pracownika i pracodawcy. Narzędzie będzie służyć nie tylko ocenie,

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

E-handel i E-sklep. Jak wdroŝyć i wykorzystać w swoim Ŝyciu i pracy.

E-handel i E-sklep. Jak wdroŝyć i wykorzystać w swoim Ŝyciu i pracy. E-handel i E-sklep Jak wdroŝyć i wykorzystać w swoim Ŝyciu i pracy. Piotr Krośniak Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju UNDP Piotr.krosniak@undp.org Plan warsztatu Handel elektroniczny co to jest,

Bardziej szczegółowo

Forum Polityki Gospodarczej

Forum Polityki Gospodarczej Forum Polityki Gospodarczej Pozytywny wizerunek Śląska jako kluczowy element promocji gospodarczej regionu* Tadeusz Adamski Wydział Polityki Gospodarczej Urzędu Marszałkowskiego Katowice, 11 października

Bardziej szczegółowo

Biblioteka - trzecie miejsce. dr Justyna Jasiewicz

Biblioteka - trzecie miejsce. dr Justyna Jasiewicz Biblioteka - trzecie miejsce dr Justyna Jasiewicz Plan prezentacji kontekst rozwój nowych technologii zmieniające się otoczenie bibliotek trzecie miejsce koncepcja charakterystyka trzecie miejsce a społeczność

Bardziej szczegółowo

STANDARDY WYMAGAO EGZAMINACYJNYCH Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO

STANDARDY WYMAGAO EGZAMINACYJNYCH Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO STANDARDY WYMAGAO EGZAMINACYJNYCH Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO I. Zdający zna: 1) proste struktury leksykalno- -gramatyczne umożliwiające formułowanie wypowiedzi poprawnych pod względem fonetycznym, ortograficznym,

Bardziej szczegółowo

RAPORT RYNEK MIESZKANIOWY WE WROCŁAWIU -PODSUMOWANIE ROKU 2008 NA RYNKU WTÓRNYM JOT- BE NIERUCHOMOŚCI EKSPERCI RYNKU NIERUCHOMOŚCI

RAPORT RYNEK MIESZKANIOWY WE WROCŁAWIU -PODSUMOWANIE ROKU 2008 NA RYNKU WTÓRNYM JOT- BE NIERUCHOMOŚCI EKSPERCI RYNKU NIERUCHOMOŚCI RAPORT RYNEK MIESZKANIOWY WE WROCŁAWIU -PODSUMOWANIE ROKU 2008 NA RYNKU WTÓRNYM ŚREDNIA CENA m.kw. MIESZKANIA W 2008 ROKU ( w PLN) 7000 6000 5000 5676 6315 6150 6643 4000 3000 2000 1000 0 I KWARTAŁ II

Bardziej szczegółowo

Z Jackiem Chwedorukiem, prezesem banku inwestycyjnego Rothschild Polska, rozmawia Justyna Piszczatowska.

Z Jackiem Chwedorukiem, prezesem banku inwestycyjnego Rothschild Polska, rozmawia Justyna Piszczatowska. Z Jackiem Chwedorukiem, prezesem banku inwestycyjnego Rothschild Polska, rozmawia Justyna Piszczatowska. Czy Pana zdaniem polskie spółki powinny się obawiać wrogich przejęć w najbliższym czasie? Uważam,

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Migracje społeczności z wybranych krajów azjatyckich do Polski

Migracje społeczności z wybranych krajów azjatyckich do Polski Migracje społeczności z wybranych krajów azjatyckich do Polski Anna Piłat, Instytut Spraw Publicznych Projekt: Tygiel kulturowy czy getta narodowościowe? wzory integracji i wzajemne relacje imigrantów

Bardziej szczegółowo

Czynniki sukcesu w e-biznesie. dr Mirosław Moroz

Czynniki sukcesu w e-biznesie. dr Mirosław Moroz Czynniki sukcesu w e-biznesie dr Mirosław Moroz Plan wystąpienia Sukces niejedno ma imię Czynniki sukcesu w e-biznesie ujęcie modelowe Składowe modelu Podsumowanie Sukces niejedno ma imię Tym, co wiąże

Bardziej szczegółowo

zmiana w stosunku do poprzedniego roku 2015* 6584 49,98 2014 4390 20,01 2013 3658 6,03 2012 3450 15,12 2011 2997-1,15 2010 3032 23,40 2009 2457-25,09

zmiana w stosunku do poprzedniego roku 2015* 6584 49,98 2014 4390 20,01 2013 3658 6,03 2012 3450 15,12 2011 2997-1,15 2010 3032 23,40 2009 2457-25,09 Inwestorzy zagraniczni w I połowie 2015 r. W I połowie 2015 r. zostało zarejestrowanych 3292 spółek z udziałem kapitału zagranicznego wśród nowo rejestrowo firm w KRS. Jeśli ta tendencja w drugiej połowie

Bardziej szczegółowo

Skuteczna organizacja przestrzeni sklepowej czyli jak zwiększyć sprzedaż akcesoriów GSM

Skuteczna organizacja przestrzeni sklepowej czyli jak zwiększyć sprzedaż akcesoriów GSM Skuteczna organizacja przestrzeni sklepowej czyli jak zwiększyć sprzedaż akcesoriów GSM Merchandising to część operacji marketingowych stanowiąca pewną filozofię działania, która do komunikacji z klientami

Bardziej szczegółowo

W Mordorze na Domaniewskiej. Raport TNS Polska. W Mordorze na Domaniewskiej

W Mordorze na Domaniewskiej. Raport TNS Polska. W Mordorze na Domaniewskiej Raport TNS Polska Gdzie, z kim i po co rozmawialiśmy? Mordor na Domaniewskiej to biurowe zagłębie na warszawskim Mokotowie. Popularność tego miejsca urasta już do rangi symbolu pracy korporacyjnej. Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Zebranie informacji na temat migrantów z danego obszaru stanowi poważny problem, gdyż ich nieobecność zazwyczaj wiąże się z niemożliwością przeprowadzenia

Bardziej szczegółowo

Sprzedamy wszystko oprócz kota w worku Umiejętności zawodowe- technik handlowiec

Sprzedamy wszystko oprócz kota w worku Umiejętności zawodowe- technik handlowiec Sprzedamy wszystko oprócz kota w worku Umiejętności zawodowe- technik handlowiec NATALIA SZYSZKA POD KIERUNKIEM E. MARTYNOWSKIEJ Istotne kompetencje w pracy handlowca. Do najistotniejszych kompetencji

Bardziej szczegółowo

Strategie wspó³zawodnictwa

Strategie wspó³zawodnictwa Strategie wspó³zawodnictwa W MESE można opracować trzy podstawowe strategie: 1) niskich cen (dużej ilości), 2) wysokich cen, 3) średnich cen. STRATEGIA NISKICH CEN (DUŻEJ ILOŚCI) Strategia ta wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

POLSKI KONSUMENT W ŚWIETLE BADAŃ Dr hab. Anna Dąbrowska Prof. dr hab. Teresa Słaby

POLSKI KONSUMENT W ŚWIETLE BADAŃ Dr hab. Anna Dąbrowska Prof. dr hab. Teresa Słaby POLSKI KONSUMENT W ŚWIETLE BADAŃ Dr hab. Anna Dąbrowska Prof. dr hab. Teresa Słaby Zakład Badań Zachowań Konsumentów Instytut Zarządzania Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Instytut Badań Rynku Konsumpcji

Bardziej szczegółowo

OPAKOWANIA A PROMOCJA PAKOWANYCH PRODUKTÓW

OPAKOWANIA A PROMOCJA PAKOWANYCH PRODUKTÓW OPAKOWANIA A PROMOCJA PAKOWANYCH PRODUKTÓW Opakowania są najlepszą promocją owoców i warzyw oraz kluczem do efektywnej sprzedaży świeżych produktów ogrodniczych. W procesie sprzedaży owoce i warzywa tworzą

Bardziej szczegółowo

Mama dla Mamy- mini poradnik dla przyszłych Rodziców.

Mama dla Mamy- mini poradnik dla przyszłych Rodziców. Mama dla Mamy- mini poradnik dla przyszłych Rodziców. Łóżeczko drewniane dla maluszka. Wybór odpowiedniego łóżeczka dla dziecka jest nie lada wyzwaniem dla każdego Rodzica. Zakup tego ważnego mebelka nie

Bardziej szczegółowo

Skuteczne Techniki Sprzedaży

Skuteczne Techniki Sprzedaży Skuteczne Techniki Sprzedaży warsztaty w budowaniu długofalowych relacji z klientami Korzyści z udziału w naszym szkoleniu: wzrost sprzedaży w firmie, dzięki wykorzystaniu skutecznych technik sprzedaży,

Bardziej szczegółowo

DOBRA STRONA HANDLU RADOM

DOBRA STRONA HANDLU RADOM DOBRA STRONA HANDLU Street Mall Vis a Vis, to wyjątkowa propozycja dla obszarów miejskich oparta na idei dostępności (convenience). Street Mall Vis a Vis dobrze wpisuje się w zurbanizowaną przestrzeń,

Bardziej szczegółowo

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola sporządzony w ramach projektu Od diagnozy do strategii model planowania rozwoju usług publicznych dofinansowanego ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

Dzisiaj opakowanie nie jest już dodatkiem do produktu, ale samodzielnym produktem.

Dzisiaj opakowanie nie jest już dodatkiem do produktu, ale samodzielnym produktem. ROLA OPAKOWAŃ Dla niektórych wyrobów opakowanie stanowi tylko czasowy element logistyczny ułatwiający przemieszczanie. W odniesieniu do artykułów spożywczych opakowanie jest ściśle związane z produktem

Bardziej szczegółowo

Milena Rokiczan Centrum Rozwoju Społeczno-Gospodarczego

Milena Rokiczan Centrum Rozwoju Społeczno-Gospodarczego Współpraca Biznes NGO: stan wiedzy, dotychczasowe doświadczenia, postawy i oczekiwania Milena Rokiczan Centrum Rozwoju Społeczno-Gospodarczego Plan prezentacji Plan prezentacji O czym będzie mowa? 1. Informacje

Bardziej szczegółowo

Oficjalny polski poradnik GRY-OnLine do gry. The Sims 2: Osiedlowe życie. autor: Jacek Stranger Hałas. (c) 2008 GRY-OnLine S.A.

Oficjalny polski poradnik GRY-OnLine do gry. The Sims 2: Osiedlowe życie. autor: Jacek Stranger Hałas. (c) 2008 GRY-OnLine S.A. Oficjalny polski poradnik GRY-OnLine do gry The Sims 2: Osiedlowe życie autor: Jacek Stranger Hałas (c) 2008 GRY-OnLine S.A. Producent EA Games, Wydawca Electronic Arts Inc., Wydawca PL Electronic Arts

Bardziej szczegółowo

FREE ARTICLE. www.research-pmr.com. Kosmetyk produkt pierwszej potrzeby jak produkty spożywcze. Autor: Monika Grzywa

FREE ARTICLE. www.research-pmr.com. Kosmetyk produkt pierwszej potrzeby jak produkty spożywcze. Autor: Monika Grzywa FREE ARTICLE Kosmetyk produkt pierwszej potrzeby jak produkty spożywcze Autor: Monika Grzywa Czerwiec 2012 Kosmetyki stały się produktami nie tyle luksusowymi, co raczej pierwszej potrzeby, tak jak produkty

Bardziej szczegółowo

Podstawy inwestowania na rynku Forex, rynku towarowym oraz kontraktów CFD

Podstawy inwestowania na rynku Forex, rynku towarowym oraz kontraktów CFD Podstawy inwestowania na rynku Forex, rynku towarowym oraz Poradnik Inwestora Numer 15 Admiral Markets Sp. z o.o. ul. Aleje Jerozolimskie 133 lok.34 02-304 Warszawa e-mail: Info@admiralmarkets.pl Tel.

Bardziej szczegółowo

Wydatki bożonarodzeniowe i sylwestrowe Polaków w 2012 r.

Wydatki bożonarodzeniowe i sylwestrowe Polaków w 2012 r. Wydatki bożonarodzeniowe i sylwestrowe Polaków w 2012 r. 19.12.2012 r. KPMG w Polsce 0 Spis treści Wstęp 2 Kluczowe wnioski 4 Boże Narodzenie 2012 sposoby obchodzenia 5 Boże Narodzenie 2012 wydatki 6 Boże

Bardziej szczegółowo

Wynajem.pl Miesięczny raport rynku wynajmu mieszkań lipiec 2010

Wynajem.pl Miesięczny raport rynku wynajmu mieszkań lipiec 2010 Wynajem.pl Miesięczny raport rynku wynajmu mieszkań lipiec 2010 Na rynku wynajmu mieszkań w okresie wakacyjnym wciąż jest spokojnie i panuje tu urlopowe rozluźnienie. Powoli zaczyna się zauważać ruch wśród

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z BADAŃ NA TEMAT ZACHOWAŃ DZIECI W INTERNECIE

RAPORT Z BADAŃ NA TEMAT ZACHOWAŃ DZIECI W INTERNECIE RAPORT Z BADAŃ NA TEMAT ZACHOWAŃ DZIECI W INTERNECIE W celu zdiagnozowania zagrożeń związanych z korzystaniem przez dzieci z komputera i Internetu, w drugim semestrze roku szkolnego 2011/2012 przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

Znamy dobrze oczekiwania i potrzeby naszych klietów potwierdza Piotr Knade manager

Znamy dobrze oczekiwania i potrzeby naszych klietów potwierdza Piotr Knade manager Każdemu z nas zdarzyło się pewnie wejść do sklepu po przysłowiowe zapałki i wyjść z koszykiem pełnym zakupów. To właśnie efekt idealnego zaprojektowania powierzchni sklepu przez jego twórców oraz optymalnie

Bardziej szczegółowo

Komunikacja i negocjacje z partnerami z Azji

Komunikacja i negocjacje z partnerami z Azji Terminy szkolenia Komunikacja i negocjacje z partnerami z Azji Opis Proces globalizacji, powodujący rozszerzenie praktycznie na cały świat obszarów: kontaktów międzynarodowych i prowadzenia biznesu, wymaga

Bardziej szczegółowo

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Wizerunek organizacji pozarządowych najważniejsze fakty 24% 16% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Kiedy Polacy słyszą organizacja pozarządowa to myślą 79% 77% zajmują się głównie pomaganiem

Bardziej szczegółowo

I. WIADOMOŚCI WSTĘPNE

I. WIADOMOŚCI WSTĘPNE Załącznik nr 1 1. Liczba uczestników: 15 osób bezrobotnych zarejestrowanych w Powiatowym Urzędzie Pracy w Złotowie z wykształceniem minimum zasadniczym zawodowym. 2. Miejsce szkolenia: a) zajęcia teoretyczne:

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI KLASA IV

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI KLASA IV WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI KLASA IV First Steps PODSTAWY PROGRAMOWEJ BARDZO DOBRA DOBRA DOSTATECZNA DOPUSZCZAJĄCA rozdziale First Steps i wykonuje zadania sprawdzające rozumienie tych tekstów,

Bardziej szczegółowo

Obserwacja pracy/work shadowing

Obserwacja pracy/work shadowing Temat szkolenia nieformalnego: Obserwacja pracy/work shadowing 1. Cele szkolenia Celem szkolenia jest przyśpieszenie procesu aklimatyzacji nowego pracownika w firmie oraz podwyższenie poziomu jego kompetencji,

Bardziej szczegółowo

NOWA GALERIA HANDLOWA W CENTRUM PRUSZCZA GDAŃSKIEGO

NOWA GALERIA HANDLOWA W CENTRUM PRUSZCZA GDAŃSKIEGO NOWA GALERIA HANDLOWA W CENTRUM PRUSZCZA GDAŃSKIEGO 4000m 2 POWIERZCHNI HANDLOWEJ Mamy przyjemność zaoferować Państwu powierzchnię komercyjną w obiekcie typu convenience, którego lokalizacja znajduję się

Bardziej szczegółowo

GDZIE POLACY KUPUJĄ ŚWIEŻĄ ŻYWNOŚĆ? SKLEPY SPECJALISTYCZNE NADAL GÓRĄ Marzec 2013

GDZIE POLACY KUPUJĄ ŚWIEŻĄ ŻYWNOŚĆ? SKLEPY SPECJALISTYCZNE NADAL GÓRĄ Marzec 2013 GDZIE POLACY KUPUJĄ ŚWIEŻĄ ŻYWNOŚĆ? SKLEPY SPECJALISTYCZNE NADAL GÓRĄ Marzec 2013 POLACY NA ŚWIEŻĄ ŻYWNOŚĆ PRZEZNACZAJĄ 45% WSZYSTKICH WYDATKÓW NA ARTYKUŁY SPOŻYWCZE I ŚRODKI HIGIENY W przeciwieństwie

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

Efekt ROPO w segmentach polskiego e-commerce 2014

Efekt ROPO w segmentach polskiego e-commerce 2014 Efekt ROPO w segmentach polskiego e-commerce 2014 Podsumowanie wyników pilotażowego badania panelowego dla efektu ROPO i odwrotnego ROPO wśród konsumentów kupujących on/off-line. Zespół opiniac.com Customer

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA KOMUNIKACJA SPOŁECZNA Cel szkolenia: Komunikacja społeczna jest podstawą dla wielu innych umiejętności: zarządzania, przewodzenia, efektywnej pracy w zespole, a można jej się nauczyć jedynie w praktyce

Bardziej szczegółowo

E - c o m m e r c e T r a c k 11.2013-04.2014

E - c o m m e r c e T r a c k 11.2013-04.2014 W y n i k i t r a k i n g u E - c o m m e r c e T r a c k 11.2013-04.2014 O s t a t n i e p ó ł r o k u w e - c o m m e r c e Jak wyglądało ostatnie pół roku w e-commerce? Co internauci najczęściej kupowali

Bardziej szczegółowo

MAJ 2008 RYNEK WTÓRNY I RYNEK NAJMU MIESZKAŃ W WYBRANYCH MIASTACH POLSKI RYNEK WTÓRNY I RYNEK NAJMU MIESZKAŃ W WYBRANYCH MIASTACH POLSKI

MAJ 2008 RYNEK WTÓRNY I RYNEK NAJMU MIESZKAŃ W WYBRANYCH MIASTACH POLSKI RYNEK WTÓRNY I RYNEK NAJMU MIESZKAŃ W WYBRANYCH MIASTACH POLSKI RYNEK WTÓRNY I RYNEK NAJMU MIESZKAŃ RYNEK WTÓRNY I RYNEK NAJMU MIESZKAŃ MAJ 2008 ANALIZA DANYCH OFERTOWYCH Z SERWISU GAZETADOM.PL Miesięczny przegląd rynku mieszkaniowego w wybranych miastach Polski jest

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z DIAGNOZY PRZEPROWADZONEJ WŚRÓD MIESZKAŃCÓW GMINY TUSZÓW NARODOWY

RAPORT Z DIAGNOZY PRZEPROWADZONEJ WŚRÓD MIESZKAŃCÓW GMINY TUSZÓW NARODOWY RAPORT Z DIAGNOZY PRZEPROWADZONEJ WŚRÓD MIESZKAŃCÓW GMINY TUSZÓW NARODOWY Badaniu zostali poddani mieszkańcy gminy Tuszów Narodowy. Wzięło w nim udział 78 osób. 54 osoby z pośród badanych to kobiety, natomiast

Bardziej szczegółowo

Jak uczą się dorośli Polacy?

Jak uczą się dorośli Polacy? Jak uczą się dorośli Polacy? W ciągu ostatnich 12 miesięcy poprzedzających trzecią turę badania (a więc przez niemal cały rok 2011 r. i w pierwszej połowie 2012 r.) łącznie 36% Polaków w wieku 18-59/64

Bardziej szczegółowo

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1)

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) Turysta: Dzień dobry! Kobieta: Dzień dobry panu. Słucham? Turysta: Jestem pierwszy raz w Krakowie i nie mam noclegu. Czy mogłaby mi Pani polecić jakiś hotel?

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do praktyki pedagogicznej, - edukacja wczesnoszkolna (klasa I) lub przedszkolna (trzylatki)

Instrukcja do praktyki pedagogicznej, - edukacja wczesnoszkolna (klasa I) lub przedszkolna (trzylatki) Instytut Pedagogiki - 53-611 Wrocław, ul. Strzegomska 55, tel. (0-71) 356-15-40, 41, e-mail: iped@dsw.edu.pl Instrukcja do praktyki pedagogicznej, - edukacja wczesnoszkolna (klasa I) lub przedszkolna (trzylatki)

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania dla uczniów z obowiązkiem dostosowania wymagań edukacyjnych z j. niemieckiego kl. II

Przedmiotowy system oceniania dla uczniów z obowiązkiem dostosowania wymagań edukacyjnych z j. niemieckiego kl. II KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO DLA UCZNIÓW Z OBOWIĄZKIEM DOSTOSOWANIA WYMAGAŃ KLASA II Uczeń o umiejętnościach na ocenę dopuszczającą: - określa lokalizację szkoły - z podanych elementów układa

Bardziej szczegółowo

5. WARUNKI REALIZACJI ZADAŃ LOGISTYCZNYCH

5. WARUNKI REALIZACJI ZADAŃ LOGISTYCZNYCH 5. WARUNKI REALIZACJI ZADAŃ LOGISTYCZNYCH Praktyka działania udowadnia, że funkcjonowanie organizacji w sektorze publicznym, jak i poza nim, oparte jest o jej zasoby. Logistyka organizacji wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

Skuteczna Rozmowa Telefoniczna

Skuteczna Rozmowa Telefoniczna Skuteczna Rozmowa Telefoniczna warsztaty w budowaniu długofalowych relacji z klientami Korzyści z udziału w naszym szkoleniu: wzrost skuteczności i oczekiwanych efektów prowadzonych rozmów telefonicznych,

Bardziej szczegółowo

Pełna nazwa szkoły. Zespół Szkół Technicznych w Mikołowie. Miejscowość. ul. Rybnicka 44, Mikołów 43-190

Pełna nazwa szkoły. Zespół Szkół Technicznych w Mikołowie. Miejscowość. ul. Rybnicka 44, Mikołów 43-190 BIZNESPLAN Pełna nazwa szkoły Zespół Szkół Technicznych w Mikołowie Miejscowość ul. Rybnicka 44, Mikołów 43-190 1. Krótki opis celu i charakteru przyszłej działalności a. czego dotyczy przedsięwzięcie

Bardziej szczegółowo

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Karolina Hansen Marta Witkowska Warszawa, 2014 Polski Sondaż Uprzedzeń 2013 został sfinansowany

Bardziej szczegółowo

oferty kupujących oferty wytwórców

oferty kupujących oferty wytwórców Adam Bober Rybnik, styczeń Autor jest pracownikiem Wydziału Rozwoju Elektrowni Rybnik S.A. Artykuł stanowi wyłącznie własne poglądy autora. Jak praktycznie zwiększyć obrót na giełdzie? Giełda jako jedna

Bardziej szczegółowo

Wielokulturowość w Gminie Lesznowola - działania z zakresu edukacji międzykulturowej i integracji Obywateli Państw Trzecich

Wielokulturowość w Gminie Lesznowola - działania z zakresu edukacji międzykulturowej i integracji Obywateli Państw Trzecich Wielokulturowość w Gminie Lesznowola - działania z zakresu edukacji międzykulturowej i integracji Obywateli Państw Trzecich Michalina Jarmuż Gmina Lesznowola charakteryzuje się dużym skupiskiem obcokrajowców.

Bardziej szczegółowo

Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1

Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1 Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1 Relacje między nauczycielami i rodzicami mogą być czynnikiem pośrednio wspierającym jakość nauczania uczniów, na co zwracają uwagę zarówno

Bardziej szczegółowo

Cudzoziemcy - uchodźcy aklimatyzują się w społecznościach lokalnych Partnerstwo rozbija mury

Cudzoziemcy - uchodźcy aklimatyzują się w społecznościach lokalnych Partnerstwo rozbija mury Celem Partnerstwa MUR jest stworzenie skutecznego systemu aktywizacji społecznej i zawodowej cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy oraz przygotowanie ich do podjęcia pracy w Polsce.

Bardziej szczegółowo

Płońsk i Pułtusk w korelacji

Płońsk i Pułtusk w korelacji Płońsk i Pułtusk w korelacji Wprowadzenie Główna cechą rejonu testowania (Płoński i Pułtusk) ich charakter roliczo przemysłowy. Tereny rolnicze to znaczna część obszarów powiatów (ta obserwacja osób badanych

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne strategie sprzedażytrening

Nowoczesne strategie sprzedażytrening Nowoczesne strategie sprzedażytrening dla handlowców Informacje o usłudze Numer usługi 2016/06/08/6568/10585 Cena netto 1 550,00 zł Cena brutto 1 550,00 zł Cena netto za godzinę 96,88 zł Cena brutto za

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SERWISU INTERNETOWEGO

REGULAMIN SERWISU INTERNETOWEGO REGULAMIN SERWISU INTERNETOWEGO Informacje ogólne 1. Serwis działający pod adresem www.brw.com.pl prowadzony jest przez "BLACK RED WHITE" Spółka Akcyjna (S.A.) z siedzibą w Biłgoraju, adres ul. Krzeszowska

Bardziej szczegółowo

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia.

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia. Opcje na GPW (II) Wbrew ogólnej opinii, inwestowanie w opcje nie musi być trudne. Na rynku tym można tworzyć strategie dla doświadczonych inwestorów, ale również dla początkujących. Najprostszym sposobem

Bardziej szczegółowo

Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy. 1. Wstęp. 2. Dane ilościowe

Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy. 1. Wstęp. 2. Dane ilościowe Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy 1. Wstęp Niniejszy raport został opracowany celem przedstawienia potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy w całej Polsce

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6 klasy - Ocena Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie z łatwością buduje spójne zdania proste i złożone, poprawne pod względem gramatycznym i logicznym

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

Inwestowanie w IPO ile można zarobić?

Inwestowanie w IPO ile można zarobić? Inwestowanie w IPO ile można zarobić? W poprzednich artykułach opisano w jaki sposób spółka przeprowadza ofertę publiczną oraz jakie może osiągnąć z tego korzyści. Teraz należy przyjąć punkt widzenia Inwestora

Bardziej szczegółowo

Ankietowanym zadano następujące pytania:

Ankietowanym zadano następujące pytania: W dniach 1-2.12.2006r. Koło Naukowe Metod Ilościowych (KNMI), działające na Wydziale Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Szczecińskiego, przeprowadziło ankietę na temat zakupów świątecznych prezentów.

Bardziej szczegółowo

Pozycjonowanie stron w wyszukiwarkach internetowych. Szansa dla małych i średnich firm na konkurowanie z największymi

Pozycjonowanie stron w wyszukiwarkach internetowych. Szansa dla małych i średnich firm na konkurowanie z największymi Pozycjonowanie stron w wyszukiwarkach internetowych Szansa dla małych i średnich firm na konkurowanie z największymi Podstawowe informacje na temat pozycjonowania Według badań Search Engine Watch 81% internautów

Bardziej szczegółowo

Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych

Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych Dr Kinga Wysieńska Projekt Tygiel kulturowy czy getta narodowościowe? wzory integracji i wzajemne relacje imigrantów

Bardziej szczegółowo

Erotic Dreams. Gra nr-1 dla par S t r o n a 1

Erotic Dreams. Gra nr-1 dla par S t r o n a 1 Erotic Dreams. Gra nr-1 dla par S t r o n a 1 Erotic Dreams. Gra nr-1 dla par S t r o n a 2 Dariusz Rutkowski Erotic Dreams Gra nr-1 dla par Copyright by Dariusz Rutkowski & e-bookowo 2009 ISBN 978-83-61184-44-7

Bardziej szczegółowo

MŁODZIEŻOWE MINIPRZEDSIĘBIORSTWO HERBACIARNIA NIFANTA

MŁODZIEŻOWE MINIPRZEDSIĘBIORSTWO HERBACIARNIA NIFANTA MŁODZIEŻOWE MINIPRZEDSIĘBIORSTWO HERBACIARNIA NIFANTA PRZEGLĄD MINIPRZEDSIĘBIORSTWA Nazwa: Herbaciarnia Nifanta Nr identyfikacyjny: 273-4-9-10-14 Nazwa szkoły: I Liceum Ogólnokształcące im. H. Sienkiewicza

Bardziej szczegółowo

Członkostwo w lubelskich organizacjach społecznych

Członkostwo w lubelskich organizacjach społecznych Opracowanie: Andrzej Juros, Arkadiusz Biały Członkostwo w lubelskich organizacjach społecznych O sile i potencjale stowarzyszeń świadczą ich członkowie nie tylko ich liczba, lecz przede wszystkich zaangażowanie

Bardziej szczegółowo

First Steps OCENA BARDZO DOBRA DOBRA DOSTATECZNA DOPUSZCZAJĄCA

First Steps OCENA BARDZO DOBRA DOBRA DOSTATECZNA DOPUSZCZAJĄCA Steps Forward 1 Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas 4 Rok szkolny 2015/2016 Nauczyciele prowadzący: mgr Beata Dańda, mgr Joanna Gabriel First Steps PODSTAWY rozdziale

Bardziej szczegółowo

Targi China Import and Export Fair. w Kantonie

Targi China Import and Export Fair. w Kantonie Targi China Import and Export Fair w Kantonie Zapraszamy na organizowane przez nas od ponad 10 lat wyjazdy biznesowe na największe na świecie targi wielobranżowe: Targi China Import and Export Fair w Kantonie,

Bardziej szczegółowo

DYSTRYBUCJA W MARKETINGU MIX

DYSTRYBUCJA W MARKETINGU MIX DYSTRYBUCJA W MARKETINGU MIX DEFINICJA Dystrybucja - proces transferu dóbr i usług ze sfery wytwarzania do sfery finalnej konsumpcji lub finalnego zużycia poprzez kolejne szczeble i etapy kanałów dystrybucyjnych.

Bardziej szczegółowo

PODSUMOWANIE TWOJEGO WYBORU RODZINY Rodzina o kodzie SWI-896-402635

PODSUMOWANIE TWOJEGO WYBORU RODZINY Rodzina o kodzie SWI-896-402635 1. Dane magazynu, do którego dostarczysz paczkę Adres: Słowackiego 25 26-110 Skarżysko-Kamienna Daty i godziny otwarcia: Sobota (13.12.2014) 9:00-20:00 Niedziela (14.12.2014) 9:00-18:00 Kontakt: Lider

Bardziej szczegółowo

Bankowa jakość obsługi sektora MSP. Badania benchmarkingowe w ramach IX edycji konkursu Bank Przyjazny dla Przedsiębiorców.

Bankowa jakość obsługi sektora MSP. Badania benchmarkingowe w ramach IX edycji konkursu Bank Przyjazny dla Przedsiębiorców. Bankowa jakość obsługi sektora MSP. Badania benchmarkingowe w ramach IX edycji konkursu Bank Przyjazny dla. Ewa Jakubowska-Krajewska, Członek Zarządu Polsko-Amerykańskiej Fundacji Doradztwa dla Małych

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO

Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO PREAMBUŁA Przedsięwzięcie społeczne to przede wszystkim wielka odpowiedzialność wobec tych, na rzecz których działamy. To działanie powinno być trwałe i

Bardziej szczegółowo

znaczenie gospodarcze sektora kultury

znaczenie gospodarcze sektora kultury znaczenie gospodarcze sektora kultury wstęp do analizy problemu streszczenie Instytut Badań Strukturalnych Piotr Lewandowski Jakub Mućk Łukasz Skrok Warszawa 2010 Raport prezentuje rezultaty badania, którego

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników ankiety p.t. KOMPUTERY I ICH ZAGROŻENIA przeprowadzonej wśród uczniów klas młodszych (I III)

Analiza wyników ankiety p.t. KOMPUTERY I ICH ZAGROŻENIA przeprowadzonej wśród uczniów klas młodszych (I III) Analiza wyników ankiety p.t. KOMPUTERY I ICH ZAGROŻENIA przeprowadzonej wśród uczniów klas młodszych (I III) opracowały: mgr Agnieszka Kicman mgr Danuta Wiatr 2 Spis treści : 1.Wstęp... 3 2.Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

RESTAURACJA I APARTAMENTY ZA MUREM

RESTAURACJA I APARTAMENTY ZA MUREM RESTAURACJA I APARTAMENTY ZA MUREM...Są miejsca które wywierają niezapomniane wrażenia dlatego z ogromną radością pragniemy zaprosić Państwa do nowo powstałego, unikatowego zakątka Stworzyliśmy miejsce,

Bardziej szczegółowo

Raport upadłości polskich firm D&B Poland / II kwartał 2011 roku

Raport upadłości polskich firm D&B Poland / II kwartał 2011 roku Raport upadłości polskich firm D&B Poland / II kwartał roku W pierwszych sześciu miesiącach roku sądy gospodarcze ogłosiły upadłość 307 polskich przedsiębiorstw. Tym samym blisko 12 tys. Polaków straciło

Bardziej szczegółowo