Wigilia. Nr 3/2014. Włodzimierz Ogórowski

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wigilia. Nr 3/2014. Włodzimierz Ogórowski"

Transkrypt

1 Nr 3/2014 PISMO AKTYWNYCH OSÓB 60+ GAZETA BEZPŁATNA Fot. cbna Cliff Muller Wigilia Włodzimierz Ogórowski Do Polski przywędrowało światło pokoju, wprost z betlejemskiej stajenki, i podawane z rąk do rąk, młodzieżowym łańcuchem ludzi dobrej woli, zapaliło ciche i ciepłe uczucia w sercach tych, do których należy przyszłość naszej Planety. Skauting słowacki, polski i ukraiński, to fragment tylko szlaku wędrówki tego płomyka miłości i nadziei. A do mnie, z dalekich podróży trafiła kaseta video z opisem krajobrazów, architektury, i folkloru Chin, zanotowanym kamerą znajomego obieżyświata. Jeden niepozorny guziczek na czarnym pilocie magnetowidu, i już za sprawą cudownego teleportera przeniosłem się w sam środek tłumnego Pekinu. Sam W trzecim numerze Migawki znów różnorodność seniorskich tekstów. Co je łączy? Zapewne właśnie to, czego nabywa się właśnie wraz z doświadczeniem, niekoniecznie pisarskim, po prostu życiowym. Potrzeba spojrzenia na rzeczywistość, zewnętrzną i wewnętrzną, z pewnego dystansu, oddalenia pozwalającego na wyciągnięcie z niej wniosków ogólniejszej natury. Człowiek starszy już wie, że to co się w jego życiu zdarza, nie musi być po prostu zbiorem oddzielnych przypadków, ale może ułożyć się w jakąś całość, porządek, któremu warto się przyjrzeć i wyciągnąć z niego wnioski. W taki porządek układają się spotkania z ludźmi, z którymi spotykaliśmy się w latach pracy, książki, które czytaliśmy, wydarzenia historyczne, w których uczestniczyliśmy, lub których padliśmy ofiarą. Szczególną atrakcją tego numeru mogą być barwne wspomnienia, które skłonią czytelnika do samodzielnego wyciągania wniosków i snucia refleksji. Ponadto eseje i rozważania o tym, co może, i jak może dodawać sensu życiu człowieka w starszym wieku. 1

2 PISMO AKTYWNYCH OSÓB 60+ Wydawca Stowarzyszenie Obywatele Obywatelom ul. Piotrkowska Łódź tel NIP KRS dojrzali.dziennikarze. edu.pl/lodz/ dojrzalidziennikarze Skład Magdalena Warszawa, Kooperatywa.org Nakład: 1000 egzemplarzy Gazeta bezpłatna Licencja: CC-BY-SA 3.0 Zaplanował i wykonał zespół w składzie: Tomasz Gąsiorowski Barbara Krzemińska Elżbieta Mielczarek- Pankiewicz Włodzimierz Ogórowski Wsparcie: Małgorzata Król i Bałucki Ośrodek Kultury RONDO Maria Magdalena Poulain i Fundacja 2035 Grażyna Busse i Stowarzyszenie Edukacyjne Centrum Integracji Międzypokoleniowej Hipokamp Zachęcamy do współtworzenia pisma Migawka siebie podejrzewam o dalekie powiązania genetyczne z głęboko-wschodnią Azją, więc obrazy potężnych, monumentalnych gmachów komunistycznej, radosnej twórczości nadwornych architektów towarzysza Mao, trafiają prosto w przygotowane już dawno komórki mej estetycznej pamięci. Ale trafiają tam też kształty Wielkiego Muru, i ogromnej przestrzeni okolonego starocesarskim stylem Placu Niebiańskiego Spokoju. Plac pusty jest tam teraz, i dumne, sztywne kroki podkutych butów Czerwonej Gwardii paradującej patrolami po starożytnym bruku, obijają się echem od murów historii. Łódź, niby zima 1998 roku, ciepło mieszkania, za oknami mrok, zaczyna sypać biały puch, bezdech oczekiwania na najpiękniejsze święta, Polska. Ciemny pokój, blask ekranu telewizora, a w nim niedawne wspomnienia z Kraju Środka. Pusty Plac Niebiańskiego Spokoju przeszywany obijającym się echem podkutych butów skośnookich drapieżców w mundurach Czerwonej Gwardii. Moje oczy dziwnym spojrzeniem wpatrzone w ekran, widzą też inną rzeczywistość, i nie oszuka mnie pusta przestrzeń placu, bo mglistym konturem majaczą się namioty studentów koczujących tam w czerwcu. Tylko czas nie ten sam, a krwawe cyfry dat przeskakują do tyłu: Pamięć podpowiada, i zasnuwa źrenice dymnym kształtem młodego człowieka, pośród wielu takich samych jak on, zdesperowanych, odważnych i pełnych nadziei. Przed nim czołg, z chrzęstem gąsienic, powoli, zdobywając metr po metrze przestrzeń placu. Człowiek, w tempie napierającego pojazdu, cofa się krok po kroku w stronę zbitej ciasno ściany ludzi. Oni cofnąć się już nie mają gdzie, za nimi, na drugim krańcu placu, blokada, i taki sam czołg, z tymi samymi znakami fałszywych gwiazd nadziei. Pułapka. Czuję ją teraz chłodnym mrowieniem przerażenia w kręgosłupie. Wiele razy w latach gierkowskiej i jaruzelskiej beznadziei czułem to samo, tylko cofać trzeba się było nie przed brutalną siłą pancernej pięści Wielkiego Brata, lecz przed bezustannym naporem tępego przymusu, bym złamał jeszcze jeden moralno-etyczny wspornik mej osobowości. Cofać się metr po metrze, małymi kroczkami wprost w zaprzeczenie sensu istnienia, aż za plecami poczuje się twardy mur granicy oddzielającej człowieczeństwo od zwykłego chamstwa i świniowatości. Przejść za tą ścianę może każdy, nawet łatwo i z przyjemnością, lecz tam, z drugiej strony, czy będę jeszcze sobą? Całe społeczeństwa, narody, tkwiące na łaciatej połówce naszego globu, znaczonej tą samą fałszywą gwiazdą nadziei, stały, 2

3 Fot. cbna Teutoburg człowiek w człowieka, plecami oparci o ten mityczny, nieistniejący mur, i co sekunda ktoś z rezygnacją przechodził w krainę cynizmu i chamstwa. Świat ogarnięty, tonący powoli w oceanie mrocznego bezsensu. I w tej ponurej ciemności rodzące się raz po raz pojedyncze iskierki czystego światła, by po dłuższym, czy krótszym trwaniu zgasnąć w popielisku wiejącym dusznym pyłem. Gdy nie będzie już można być człowiekiem, gdy wszystko spychać nas będzie w zwierzęcość, na kogo czekać będziemy w mroku popiołów? Szybki klik guziczka na czarnym pilocie magnetowidu, przestrzeń chińskiej teraźniejszości z kasety video, przykryta moją chorą wyobraźnią, zwija się pospiesznie, wycisza i gaśnie. Za oknami ciepłego wnętrza, w skupieniu, uparcie sypie białymi płatami gwiazd śniegu. Grudzień. Wraz z listopadem, dwa najsmutniejsze miesiące w roku. Słońce czołgające się po horyzoncie, chłodne, rzucające długie cienie, słońce, jak obca, radarowa gwiazda, odlicza jakże krótkie chwile jasności. Z dnia na dzień coraz mniej światła, dłuższa noc, bardziej ponura pogoda. Ciemność i mgła atakujące psychikę depresją narastającej beznadziei. Oczekiwanie na cud, którym jest świetlisty, jakże rzadki dzień przesiąknięty leniwym błyskiem słonecznego ciepła. Oczekiwanie na cud, którym jest pierwsza bezszelestnie lecąca gwiazdka śniegu, może jeszcze srebrne girlandy szronu na gałęziach, jedyny pozytywny aspekt ciemnych mgieł tumanu. Oczekiwanie na nieuchwytny moment przełomu, gdy od dziś już, powoli, dzień wydłużać się będzie, rozjaśniać i śpiewać wciąż śmielej swą nieustanną pieśń życia. Jak wygląda ten czas w psychice ludzi żyjących daleko, gdzie słońce nad horyzont wygląda lodowato na godzinę tylko, lub krócej? Tkwiąc w takim nastroju, naładowany wszystkimi tymi myślami i wspomnieniami, wyrywam się z domu, by chodząc pośród cicho lecących płatków bieli, patrząc w górę, w krąg blasku ulicznej latarni, dostąpić w tej śnieżnej, spokojnej zamieci, dostąpić wniebowstąpienia. I idąc tak w ciszy przerywanej tylko skrzypem mych kroków, w białej ciemności, rozjaśniam swe myśli powoli, a gdzieś zza załomu wąskiej uliczki, pośród ciepłych świateł okien, wypływa cicha melodia. I płynie, niosąc swą moc tajemną kilku prostych słów wplecionych w linię melodyczną kołysanki: Lulajże Jezuniu, lulajże, lulaj. I jak co roku o tej porze, wprost z betlejemskiej stajenki, ktoś niesie w świat, podawane z rąk do rąk, niepozorne, i ciche światełko pokoju. 3

4 Jerzy Elżbieta Mielczarek-Pankiewicz Kiedy dokładnie 17 lat temu owdowiałam straciwszy swój Ideał bardzo długo byłam w depresji przejawiającej się bezsennością, wymagającą leków. Miałam też liczne trudności w życiu osobistym: (problemy wychowawcze z synem, śmierć matki i własne kłopoty zdrowotne) oraz zawodowym, które skończyło się zwolnieniem mnie z pracy. Skuteczne zmiany Będąc w sanatorium, przypadkiem trafiłam na książki poświęcone właściwemu odżywianiu, a że miałam chory cały przewód pokarmowy, przestudiowałam liczne lektury poświęcone tej tematyce. Wielkie wrażenie wywarły na mnie między innymi książki: Mleko cichy morderca, Żyj bez cukru, Dieta rozdzielna, Odżywianie zgodne z grupą krwi oraz pozycje z zakresu medycyny wschodniej. Jeszcze będąc kuracjuszką wprowadziłam w swoim odżywianiu radykalne zmiany: w jeden dzień odstawiłam wszelkie produkty zwierzęce. Efekt był niesamowity: przed powrotem do domu ustąpiły moje trwające rok, niereagujące na żadne leki bóle żołądka! Odżyłam! Zaczęłam interesować się światem zewnętrznym, ba! podjęłam próby znalezienia sobie jakiegoś przyjaciela; wszak syn dorastał Poszukiwania odpowiedniego partnera, który choć w części sprostałby moim wymaganiom (wszak cały czas tęskniłam za zmarłym Mężem), nie były łatwe. Ciągle porównywałam panów ze swoim Ideałem i żaden nie był tym, którego szukałam Spełniony warunek Aż wreszcie któregoś dnia na mój anons odpowiedział z odległego miasta pan, z którym rozpoczęłam kontakty za pośrednictwem skype. Zaczęła się nasza owa korespondencja i wielogodzinne rozmowy Pan mnie tak zafascynował (intelektem, poglądami, osobowością), że nie tylko nie odstraszyła mnie 350-kilometrowa odległość między nami, ale nawet informacja, że od wielu lat choruje on na cukrzycę. Zdecydowałam się na krok wydawałoby się lekkomyślny: pojechałam do tego pana, by na miejscu przekonać się jeszcze bardziej, że to właśnie on, mój (następny) Ideał! Ale ponoć takich nie ma na świecie, więc i tu pojawił się szkopuł: człowiek ten był otyły i brał spore dawki insuliny. Pomna na 10-letnią opiekę sprawowaną nad chorym Mężem, zawahałam się: czy chcę powtarzać swój dotychczasowy los? Ale Jerzy był poza tym taki kochany Postawiłam mu warunek: daję ci 2 lata (wspólnej dalszej egzystencji) na zrzucenie nadwagi (20 25 kg!). Proszę sobie wyobrazić, że cel ten został osiągnięty przez nas w osiem miesięcy! Obecnie (po prawie trzech latach) Jerzy ma masę ciała należną jego wzrostowi (180cm) i nie bierze insuliny, bo jej nie potrzebuje! Przeszedł na minimalne dawki leków doustnych. Co spowodowało taką metamorfozę? Przede wszystkim konsekwentne stosowanie się do zaleceń dietetycznych spisanych poniżej, które opracowałam na podstawie licznych książek i własnych doświadczeń. Ponadto niezależnie od pogody codziennie musimy zrobić sobie spacer, 4

5 Fot. cb Rick Ligthelm gimnastykę i/lub przejażdżkę rowerową. I tylko (a może aż?) tyle: ruch i dyscyplina dietetyczna. Życie po nowemu Obecnie mój Ideał (naprawdę!) jest zdeklarowanym wegetarianinem (weganką jestem tylko ja i też sobie chwalę takie odżywianie), który przechodzi obojętnie obok cukierni oraz sklepów mięsnych. Wyspecjalizował się Jerzy w przyrządzaniu m.in. omletów, klusek z razowych mąk i porannych zup z owsianki, gotowanych bez mleka i cukru, z dodatkiem pełnych ziaren zbóż i kasz, z przyprawami orientalnymi (cynamon, kminek, imbir itp.) i bakaliami. Na obiad jadamy zupy lub warzywa z woka. Przy innych okazjach trochę owoców i dużo, dużo warzyw w każdej postaci, ale unikając ich przetwarzania. Zazwyczaj spożywamy je na surowo bądź z woka lub gotujemy na parze, dodając garść wielu naturalnych przypraw ziołowych (m.in. majeranek, lubczyk itp.), świeży koperek i/lub natkę pietruszki. Proste zasady A oto recepta, którą znamy niemal na pamięć i zalecenia te stosujemy na co dzień, świadomi że: Cukrzyca źle leczona prowadzi do wielu poważnych powikłań: miażdżycy, zawałów serca, udarów mózgu, niewydolności nerek, osłabienia wzroku (ślepoty), trudno gojących się ran (głównie nóg), grzybic, świądu skóry itd. Najważniejsze jest zapobieganie tej chorobie poprzez: zmniejszenie masy ciała (otyli żyją krócej), przestrzeganie diety i systematyczny ruch. Podstawą diety, nie tylko chorych na cukrzycę, jest niespożywanie cukru oraz ograniczenie pokarmów zwierzęcych, zwłaszcza tłustych serów i mięsa, głównie wieprzowego. W diecie powinny dominować warzywa i (w mniejszych ilościach) owoce oraz produkty jak najmniej przetworzone, czyli w naturalnej postaci. Należy unikać konserw, solenia, wędzenia, pieczenia itd. Trzeba jeść mało, ale często, co 2 godziny. Osoba mająca nadwagę powinna w ciągu dnia zjeść w sumie 80g produktów zbożowych, czyli tylko 2 kromki chleba na dzień, 50g nabiału wyłącznie chudego sera, 100g mięsa drobiowego lub ryby, czy ew. 3 4 plasterki dobrej wędliny (ale nie kiełbas, pasztetów), łyżkę tłuszczu (wyłącznie roślinnego, np. oleju rzepakowego 5

6 z pierwszego tłoczenia), g warzyw (porcja włoszczyzny) i 150g owoców (np. mała reneta). Można jeść: razowe pieczywo, kasze, brązowy ryż, chude sery (białe) i mięso (drób bez skóry), ryby, 2 3 jaja tygodniowo, oleje roślinne, niektóre warzywa i owoce. Zalecane produkty: żytni chleb, np. Vasa, twaróg bez śmietany, pierś lub szynka z indyka, polędwica z kurczaka, zupy jarzynowe bez zasmażek i śmietany, olej roślinny, brokuły, brukselka, cykoria, kalafior, fasolka szparagowa, kwaśna kapusta i ogórki, inne kapusty, pieczarki, soczewica, soja, cebula, czosnek, grzyby, pomidory, sałata, włoszczyzna, orzechy włoskie i laskowe, pestki słonecznika, siemienia lnianego, lnu, dyni, migdały, kiwi, jabłka. Należy ograniczać: białe (pszenne) pieczywo, ciasta, biały ryż, konserwy, jaja, śmietanę, mleko, żółte sery, masło, mięso i mleko (nadmiar produktów zwierzęcych białka i tłuszczu prowadzi do licznych patologii, np. uczuleń, przeziębień, zaparć, chorób nerek, wątroby, stawów, osteoporozy, nowotworów). Nie wolno jeść: cukru, miodu, dżemów, tortów, czekolady, lodów, słodyczy, tłustych mięs, kiełbas, smalcu, słoniny, pasztetów, podrobów, salcesonu, majonezu, suszonych owoców, naleśników, pizzy, placków ziemniaczanych, pierogów, gotowanej marchwi, kukurydzy, ziemniaków, buraków, bananów. Przy posiłkach nie należy łączyć węglowodanów z białkiem, czyli chleba, kasz, ryżu, makaronu (węglowodanów) z mięsem, rybą, nabiałem (tłuszczem i białkiem zwierzęcym). Należy zawsze jeść oddzielnie owoce, najlepiej na czczo a nie po posiłkach, podobnie jak orzechy z niczym ich nie łączyć, bo będą ciężkostrawne. Orzechy najlepiej przed jedzeniem wypłukać/sparzyć i/lub namoczyć. Z niczym nie łączyć także mleka (które należy, podobnie jak mięso, ograniczać). Można łączyć: małe porcje kasz, ziemniaków, ciemnego: pieczywa, makaronu, ryżu z tłuszczem z jak największą ilością warzyw, które można dodawać niemal do wszystkiego. Polecane jest codzienne spożywanie ciepłych ekspresowych zup jarzynowych najlepiej z dowolnych mrożonek przyrządzanych na patelni, zwanej wokiem: na bardzo gorący olej (w niewielkiej ilości, wystarczy łyżka na samym dnie tej dużej, grubej i głębokiej patelni) wrzucić warzywa (może być mrożonka), szczelnie przykryć, po kilku minutach zalać je bulionem/ wywarem z dowolnymi zmieszanymi (najlepiej zielonymi i łagodnymi) przyprawami, zagotować i spożywać bezpośrednio po przyrządzeniu, z dodatkiem natki pietruszki, koperku, kiszonych ogórków lub kapusty, ew. z grubymi kaszami, brązowym ryżem czy razowym makaronem. Jeść jak najwięcej surowych warzyw i nieco mniej owoców są najzdrowsze. Jeść powoli, dokładnie żuć, posiłki spożywać co 2 godziny (w małych ilościach). Pić herbaty ziołowe i zielone (niewymagajace cukru i smakujące za każdym razem inaczej! nawet po 2 3 krotnym dolewaniu wody), niegazowaną wodę mineralną. Należy być pod stałą opieką lekarską, wykonywać kilka razy dziennie badania poziomu cukru u chorych dopuszczalne wahania dzienne od 60/80 do 140/160; pożądana glikemia na czczo do ok , a dwie godziny po posiłku do Przynajmniej raz w roku wykonywać badania krwi, moczu, serca, oczu itd. Często kontrolować ciśnienie tętnicze krwi (pożadane: 130/80). Przynajmniej początkowo należy wszystko co jemy i robimy, dokumentować, najlepiej w książkowym kalendarzu, z zaznaczonymi godzinami. Trzeba starać się zasypiać przed północą, codziennie ćwiczyć, wietrzyć mieszkanie, spacerować, być optymistą, życzliwym, nie denerwować się, ograniczać spożywanie (nadmiernej) ilości leków. Takie postępowanie gwarantuje zdrowe i pogodne życie. Radzimy sprawdzić! 6

7 Seniorką być Barbara Krzemińska Pojęcie senior zmienia nieco znaczenie wraz z podwyższeniem wieku emerytalnego równolatki obecnych emerytek za kilka lat będą wciąż pracować i ich życie będzie wyglądać inaczej. A czy obecne emerytki są zadowolone ze swego statusu? Przyjrzałam się kobietom w wieku 60+ z mojego otoczenia. Pani E., bibliotekarka, od 5 lat na emeryturze Zapisała się na zajęcia Uniwersytetu Trzeciego Wieku i zaczęła malować. Syn i wnuki są w Anglii, więc ma dużo wolnego czasu, a raczej miała, bo tak ją pochłonęła nowa pasja, że mąż twierdzi, że mniej bywa w domu niż wtedy, gdy pracowała. Pani M., pracownik produkcji, na rencie chorobowej, złożyła wniosek o zmianę na emeryturę Po operacji nie mogła wrócić na produkcję, wykorzystała całe zwolnienie i urlop rehabilitacyjny, nie było dla niej lżejszej pracy. Dali jej rentę na dwa lata, a teraz skończyła 60 i pół roku i ma prawo do emerytury. Nie jest źle, pomaga brat, synowie na szczęście też mają pracę bez tego byłoby ciężko. Pani J., bankowiec, od 2 lat na emeryturze Początkowo cieszyło ją, że może odpocząć, nic nie musi. Szybko okazało się, że praca zapełniała jej życie i teraz jakby czegoś brakuje. Chętnie by jeszcze popracowała, chociaż na pół etatu, ale niestety nie ma takiej możliwości. Pani A., pracownik biurowy, od dwóch lat na emeryturze Jest wdową, ale ma córkę, syna i troje wnuków. Pracuje społecznie, ma mnóstwo znajomych, nie jest sama, mimo problemów zdrowotnych cieszy się życiem. Pani E., nauczycielka, od 6 lat na emeryturze Cieszyła się, że będzie miała czas dla siebie, dla wymagających już opieki rodziców i męża. Okazało się, że synowa chce wrócić do pracy na cały etat, jej mama jeszcze pracuje, więc to na E. spadła całodzienna opieka nad wnukiem. Potem drugiemu synowi też urodził się syn, na szczęście tam była tylko okazjonalnie potrzebna. Pojawienie się trzeciego wnuka zbiegło się z przejściem na emeryturę teściowej syna, więc dzielą się opieką i wreszcie może trochę odetchnąć. Ma nadzieję, że zdrowie dopisze i będzie mogła jeszcze skorzystać z życia. Pani J., dziennikarka, właśnie przeszła na emeryturę Była już bardzo zmęczona, chorowała. Będzie jeszcze trochę pisać na umowę-zlecenie. Ma też nadzieję, że wreszcie napisze książkę, o czym od dawna myśli. Na razie jednak jeszcze nie odczuła, że coś się zmieniło to tak, jakby miała po prostu urlop. Pani D., lat 90, już sama nie pamięta, ile jest lat na emeryturze Jej dzień powszedni to śniadanie, telefon od córki, krótki spacer, obiad, telefon od syna, serial, kolacja, coś w telewizji, spanie. W soboty przychodzi córka z wnuczką, przynoszą zakupy, sprzątają. W niedzielę raniutko msza w telewizji, przychodzi syn i synowa, potem jak co dzień. Czasem telefon do siostry, czasem wnuk wpadnie, chciałoby się mieć częściej do kogo zagadać. Pani K., profesor Uniwersytetu Łódzkiego, nadal pracuje Na uczelniach stosunek pracy mianowanego nauczyciela zatrudnionego na stanowisku profesora wygasa z końcem roku akademickiego, w którym ukończył on 70. rok życia. Jest zdrowa, ma zamiar pracować co najmniej do tej siedemdziesiątki. Syn jest za granicą, nie ma dzieci, nie jest mu potrzebna. To tylko kilka krótkich historii. Czy któraś z nich jest podobna do Twojej lub kogoś, kogo znasz? 7

8 literatura i starość Fot. cbnd Daniel Horacio Agostini Tomasz Gąsiorowski dostałem zadanie domowe: napisać o roli literatury pięknej w życiu ludzi starych. dlaczego ja? powód jest prosty zaliczono mnie do starych może i nie z powodu typowych dla starości objawów, co raczej z uwagi na metrykę. więc cóż... zastanówmy się jaką ona jest owa rola. najpierw, tak sądzę, trzeba z grubsza choćby określić, czym jest literatura piękna. każdy zapewne się zgodzi, że idzie w niej o pokazanie na modłę artystyczną, broń boże naukową naszych losów, oczywiście przez pryzmat cywilizacji, inaczej mówiąc, rzeczywistości, będącej jednocześnie twórcą i wytworem Człowieka. a starość? jak zdefiniować starość? czy staramy się obiektywnie ująć istotę tego zjawiska, czy raczej zdani jesteśmy na subiektywne odczucia, będąc niezdolni wyjść poza nie? pewno to drugie... porzućmy więc na chwilę obezwładniający subiektywizm i spróbujmy spojrzeć na ów stan z zewnątrz. czy w ten sposób można dojść do jednoznacznych ustaleń, ostatecznych wniosków? trudne to, bowiem starość, jak miłość, jak młodość, ma różne barwy, różne oblicza! a jednak mam nadzieję, że musi być w starości coś, co jest wspólne wszystkim. czym jest to coś? być może jest to przewaga pewności, rodzaju samowiedzy, nad swymi przeciwieństwami: nie-poznanym, nie-pewnym, a także wobec 8

9 takich mechanizmów jak płonna nadzieja, niecierpliwe oczekiwanie, czcza odwaga. być może doświadczenie, samowiedza i przeczuwany wyraźnie kształt jutra stanowią o fundamencie starości, zaś wszystko inne jest sprawą nieoczywistą i co najwyżej, względną. mamy oto aktorów widowiska, więc czas na jego rozpoczęcie! literatura piękna a starość jeśli trzymać się zaproponowanej tu definicji, literatura piękna winna być pępowiną łączącą nas z czym właśnie? z rzeczywistością? byłoby to chyba zbyt śmiałym stwierdzeniem! może więc łączy z oparem tejże cywilizacją, zawierającą przecież w sobie całą metafizykę istnienia człowieka. tak jest lepiej, lecz nawet i wtedy rola (literatury) jawi się jako niewiele mniejsza, właściwie nadal olbrzymia. czy rzeczywiście literatura jest aż tak ważna? jeśli tak, to jakie są owej wagi skutki, bo przecież jakieś być muszą? nasuwa się (przewrotna) myśl, że jednym z ważniejszych jest sama starość i choć to żart, to nie do końca... a teraz poważnie; musi to być działanie formujące, kształtujące a później podtrzymujące i wzmacniające istotę ludzką, która, podczas tego procesu nabywa prawo by mienić się Człowiekiem! niech to będzie odpowiedzią na pytanie: jakie jest znaczenie i czym jest dla nas (nie tylko tych, starszych, ale też i dla Nich) literatura piękna? jednak, w tym momencie, pojawia się natychmiast kolejne spostrzeżenie; literatura okazuje się płynną, niejednorodną w kształcie działalnością. zmieniają się style, mody, przechodzą w nicość dokonania uznawane za ponadczasowe! czy więc coś takiego miałoby stwarzać Człowieka? fundować Jego Człowieczeństwo? mimo wszystko, myślę że tak, zwłaszcza, gdy zauważyć, że Człowiek jest istotą niezwykle plastyczną, zdolną przystosować się do każdej okoliczności, i to na różne sposoby! nie inaczej i wcale nie gorzej niż czyni to literatura piękna. ale tu rodzi się pytanie: kto kogo stwarza? Człowiek literaturę, czy literatura Człowieka? co było pierwsze: jajo czy kura? choć oczywistym jest, że w Bycie takie pytania nie padają, ponieważ Byt, stanowi nieprzerwany ciąg warunkujących się nawzajem istności wobec czego zresztą, dla ułatwienia, wymyślono kategorie. no dobrze, a u nas? w naszym spektaklu? jest chyba podobnie. człowiek tworzy literaturę, literatura człowieka; on znów literaturę, ta człowieka i tak bez końca. z początkiem tego procesu trudniej, choć i na jego kierunku mamy przecież nieskończoność. a co ze starością? czy ją też stwarza literatura? czy, może odwleka? a jeśli to w jakim stopniu? zastanówmy się. muszę przyznać iż mam przeświadczenie graniczące z pewnością (prawda nie poparte żadnymi badaniami), że związek z literaturą nawiązuje się za młodu i nie ma tu znaczenia fakt osiągnięcia, czy też nie, pełnoletności! intensywność tego związku, jak zresztą wtedy wszystkich, okazuje się największa na równi z plastycznością kształtującej się właśnie osobowości. czyli nasza młodość jest tożsama z poznaną przez nas literaturą (za- -poznaną też?), a literatura naszej młodości, z nami! ale co dalej? co później? myślę że owa intensywność przeżywania świata także literatury zmniejsza się w proporcji do możliwości adaptacyjnych rozwiniętej czyli jakoś już skostniałej osobowości. ot, schemat albo kierat obowiązków w walce z entropią pozbawiający nas wielu, z czasem bardzo wielu, możliwości, ale z drugiej strony, zapewniającej pozostawanie w roli obrońców istnienia. to dzięki temu zyskujemy samowiedzę i doświadczamy tak zwanego jutra, w sposób, pozbawiający co do niego złudzeń. pojawia się bowiem świadomość uzyskana z pierwszej ręki pozostająca niejednokrotnie w opozycji do wiedzy, którą niesie literatura młodości... czyżby separacja, oddalenie, rozczarowanie? już na zawsze? a tu, nie wiadomo kiedy, przychodzi starość w myśl naszej definicji stan polegający na uzyskaniu wiedzy i czegoś, co można określić jako umiejętność rozpoznania istoty przyszłości. ze znikomym już zapasem nadziei i bardzo określonym stanowiskiem, co do nadchodzącego czasu. nacechowany brakiem złudzeń (tego paliwa młodości, oraz sporej części wieku średniego). co w tym stanie rzeczy uczynić może literatura 9

10 piękna? lecz znowu która: ta, z czasów gdy była namiętną naszą kochanką, czy późniejsza, brana z dystansem, rozwagą i dojrzałym namysłem? jakie postawy i okoliczności, jakie mechanizmy odgrywają rolę przy dokonywaniu wyboru? wrażenie zatarcia się lektur? chęć ich sobie przypomnienia, pomimo cienia pesymizmu i bagażu lat nad głową? nuda i tęsknota? a może samotność? w jaki sposób odczucia te mogą skłonić do sięgnięcia (na ile jest możliwe o czym później) po stare, dawno przeczytane dzieła? a przecież sam fakt wzięcia do ręki książki czytanej w młodości jest, bywa, wzruszającym doznaniem. zaś lektura przypominająca czas miniony, pomimo obecnego niejednokrotnie wrażenia niedosytu potrafi, gdy się człowiek w niej zatopi, wywołać wielkie emocje. a ta druga, już nie kochanka lecz przyjaciel i sługa odpowiadający potrzebom dojrzałego życia, często wynik przejściowych mód, laureat głośnych nagród literackich, czasem zapychacz pustych godzin w podróży... do niej wraca się trudniej, z powodów prozaicznych; często gęsto zapomniana i tylko przypadek sprawia, że drogi tych ksiąg i ich czytelnika powtórnie się zejdą. samotność jakkolwiek w dobie telewizji znajdująca w tejże właśnie najbardziej dostępne, aczkolwiek obarczone wieloma niekorzystnymi skutkami ubocznymi lekarstwo jest jednym z najsilniejszych bodźców na rzecz związku z literaturą piękną, lecz pod warunkiem, że dostępną od zaraz; w takiej bowiem naglącej sytuacji już nie stare sentymenty i wspomnienia są istotne, a bieżąca potrzeba! i właśnie! czym ona jest owa bieżąca potrzeba? i jak się ja zaspokaja? to zależy czy (stary) Człowiek ma do czego wracać gdy idzie o literaturę piękną. jeśli bowiem z powodu braku w tym zakresie doświadczeń nie weźmie jej pod uwagę, a i nikt Mu tej strawy nie podsunie wybierze tabloid, gazetkę reklamową albo rozbudowane o pseudo-sensacyjne wiadomości kolorowe wydanie programu telewizyjnego. żeby bieżąca potrzeba mogła zostać zaspokojona za sprawą literatury pięknej, trzeba kiedyś mieć z nią przelotny choćby romans. a co znów z Tymi którzy zestarzeli się, takiego romansu nie przeżywając? postawić na Nich krzyżyk? retoryczne pytanie, gdy faktem jest, że taki krzyżyk raczej monstrualnych rozmiarów krzyż został postawiony już dawno. ktoś tu był, ocenił i zdecydował, że trzeci wiek, pozbawiony złudzeń w sprawie sensu swego życia, literatury pięknej także nie potrzebuje, a to nieprawda! że bowiem nie potrzebuje w sposób, w jaki młodzieniec pragnie powieści przygodowej a dziewczyna książki romantycznej, z tym się zgodzę, natomiast, co do innych sposobów konsumowania, już nie. a fakt ten potwierdza rzeczywistość wydawnicza; jaka jest bowiem oferta i dostępność, do tego choćby co na rynku. czy istnieje informacja skierowana do potencjalnie zainteresowanych Starszych Państwa? a jakie są znów możliwości finansowe emerytów, możliwości dokonywania swobodnego pod względem zainteresowań czytelniczych zakupu książek, zwłaszcza nowych, zwłaszcza tzw. bestsellerów to chyba wiadomo. czy ich ceny stwarzają możliwość realnego rozwoju rynku czytelniczego osób starszych? ale mówią nam: są biblioteki! dobrze, więc co można znaleźć w bibliotekach rejonowych, dzielnicowych i miejskich, których liczba maleje? umarłe, zaczytane na śmierć pozycje, cegły pisane w estetyce sprzed półtora wieku. w tej sytuacji każda nowość wydawnicza, każda pozycja ciekawsza, głośniejsza, staje się rarytasem, przyczyną formowania kolejek, zapisów, do ich wypożyczenia! czy tak powinno być? żeby chcąc obcować z dobrą, ale też nie oszukujmy się modną, głośną książką, trzeba koniecznie ją kupić? chyba nie, zważywszy, że ludzie starzy dysponują niezbyt przecież wielkimi dochodami i książka w zderzeniu z chorobą, z potrzebami Ich rodzin najczęściej nie będzie pierwszoplanowym wydatkiem. za to, na szczęście (albo na odwrót), dysponują wolnym czasem mając go w niebezpiecznym często nadmiarze! mają też znowu na szczęście swobodę kształtowania swoich zainteresowań w sposób prawie nieskrępowany, powiedzmy, że swobodny! i trochę pustawe po wyprowadzce dzieci biblioteczki. a że nie korzystają (w swej większości) z komputerów, więc, aby zaspokoić głód intelektualnej rozrywki, emocjonalnych wzruszeń, pragnienia uczestniczenia w życiu innych inaczej mówiąc obecności w świecie, a nie już tylko w historii (nadal żyją!) gotowi są wydać na owe potrzeby jakieś tam, może nie za wielkie, ale 10

11 Fot. cbnd Victoria Artyshevskaya swoje przecież pieniądze. lecz wtedy, nierzadko, zdarza się, iż z powodu błędów w polityce wydawniczej, nieukierunkowanej na zaspakajanie specyficznych (z uwagi na doświadczenie i wiek) potrzeb wydają je na kolorowe pisemka wykładane przy kasach marketów, na śmieci formatu tabloidów, książeczki z krzyżówkami (oby, niechby na takie!), broszury i wydawnictwa kupowane w przedsionkach kościołów i na straganach... wydają na oszukańcze spotkania, podczas których mamieni przez cwaniaków, nabijani w przysłowiową butelkę kupują za horrendalne sumy; a to cudowne aparaty lecznicze, to znów zdrowotne specyfiki, poradniki domowe, senniki i przeróżne inne prawdy nadprzyrodzone, objawione drukiem... jest tak dlatego, ponieważ literatura piękna boi się starości. literatura piękna sądzi, że jej powinnością jest być zawsze młodą duchem, ideą, klimatem. piękną tym co nie jest brzydotą starości. wszystko za sprawą wydawców i wydawnictw, które boją się tego segmentu czytelniczego żeby go bowiem nie dostrzegały w to nie uwierzę! nikt, prawie nikt nie pokazuje za pomocą narzędzi literackich tej jakże ważnej dziedziny życia. życia, obarczonego brzemieniem bagażu lat. nie poszukuje, nie zachęca potencjalnych, w tym uznanych, głośnych już twórców, by objęli promieniem światła swego talentu, zainteresowali się tym co niesie schyłek, a często bezsiła i zapomnienie napotykane w starości... jest przecież faktem, że (czyżbym się mylił?) prawie nie powstają u nas książki opisujące starość jako zjawisko, stan ducha, nieuchronną cząstkę istnienia. starość wreszcie jako czas, który czeka wszystkich i wszystko. gdzie padły te słowa: widzę ciemność! widzę ciemność!? czy tak (ciemne?) ma być zakończenie pracy domowej? czyżbym wyczerpał temat a może jest, gdzieś, niedostrzeżone, ziarnko optymizmu mogące dać nadzieję, lepszej w tym względzie przyszłości? muszę obserwować także i siebie. jeśli bowiem coś się poprawi sam powinienem to dostrzec. a dziś, tutaj, pisałem o sobie. ale przecież nie tylko, bo i o tamtej Pani, Panu... i, o Tobie. więc jak będzie jutro? no, pożyjemy, zobaczymy! 11

12 Moje spotkania z pacjentami, czyli czego nauczyli mnie podopieczni Elżbieta Mielczarek-Pankiewicz Chociaż to było bardzo dawno temu, kiedy byłam młodą pielęgniarką oddziału ortopedycznego, do dziś pamiętam niektóre zdarzenia ze swojej pierwszej pracy będącej przystankiem w mojej dość długiej i urozmaiconej drodze zawodowej. Stęsknieni małżonkowie W pamięci utkwiła mi na przykład para małżeńska ofiary wypadku samochodowego. Oboje mieli wiele poważnych urazów, oboje leżeli na wyciągach z powodu złamań kości udowych. Po wielu tygodniach hospitalizacji zdrowiejący małżonkowie byli bardzo stęsknieni za sobą, a my, pielęgniarki nieco zmęczone bardzo częstym przekazywaniem informacji pomiędzy obojgiem, zwłaszcza że leżeli na przeciwnych końcach długiego korytarza. Pewnego popołudnia zawiozłyśmy więc panią na jej łóżku (widocznie miało sprawne kółka) na odległą jednoosobową salę, na której leżał jej mąż. Było nam miło, gdy małżonkowie mogli porozmawiać wreszcie bez pośredników i bez świadków nacieszyć się sobą. Do dziś zastanawiam się, dlaczego podział oddziału na część żeńską i męską uniemożliwiał małżeńskiej parze pobyt na tej samej sali. Cudowne uzdrowienie Drugi przykład był smutniejszy. Na oddział trafił młody, urodziwy i przystojny mężczyzna, ofiara wypadku. Pacjent był w ciężkim stanie. Prawdopodobnie wskutek urazu głowy wystąpiły u niego poważne zmiany psychiczne, które bardzo utrudniały zarówno personelowi, jak i współpacjentom kontakt z tym chorym, który zazwyczaj był bardzo pobudzony, wręcz szalał; zachowywał się agresywnie i bardzo głośno. Pamiętam na przykład, jak na widok wchodzącej pielęgniarki rzucał przez długość sali kubkiem z ekskrementami. Fot. cbna Arturo Sotillo Stan ten trwał długo. Zmęczona tym faktem żona pacjenta przestała go odwiedzać w szpitalu, a ktoś doniósł, że postanowiła od męża odejść na zawsze. Po jakimś czasie zaszła konieczność operowania u tego mężczyzny niezrastającej się kości. Trudno było sobie wyobrazić olbrzymie zaskoczenie nas wszystkich, kiedy po wybudzeniu ze znieczulenia ogólnego nastąpiło cudowne uzdrowienie naszego upiornego pacjenta! Wierzyć nam się nie chciało, że to ten sam człowiek, który okazał się szarmanckim, kulturalnym, przemiłym człowiekiem. Jakże długo i serdecznie oraz z zażenowaniem przepraszał nas, pielęgniarki, za swoje zachowania, które opisywali mu inni pacjenci. Nie wierzył (podobnie i my), że był do nich zdolny. Radość nas wszystkich zmąciła jednak depresyjna reakcja mężczyzny na fakt opuszczenia go przez żonę Nie pamiętam już, jaki epilog miała ta historia, ale często wspominam słowa przysięgi: i nie opuszczę cię aż do śmierci albo: będę 12

13 Fot. cb takomabibelot z tobą na dobre i na złe. Odtąd staram się nigdy nie tracić nadziei i wiary w człowieka. Przyjaciele Pewnego dnia przywieziono na oddział dwóch młodych motocyklistów, którzy wpadli (czołowo!) na siebie, jadąc na swoich jednośladach. Obaj mieli podobne obrażenia, obaj śledzili i porównywali wzajemnie, jak przebiegała rekonwalescencja każdego z nich. Wreszcie umieszczono ich obu na jednej sali. Młodzieńcy zaprzyjaźnili się i znajomość kontynuowali po opuszczeniu szpitala, o czym nam z radością oznajmili, odwiedzając oddział z okazji kontrolnych badań. Tu nasuwają mi się słowa Camusa: Żeby ludzie byli razem, trzeba im zesłać dżumę Prawdziwa przyjaźń Miłym, dowcipnym (i atrakcyjnym!) pacjentem był salezjanin, który uszkodził sobie łąkotkę w czasie gry w piłkę ze swoimi podopiecznymi. Okres pooperacyjny u tego młodego księdza przebiegał bez komplikacji. W wolnych chwilach, podczas popołudniowych dyżurów, lubiłam prowadzić rozmowy z tym inteligentnym, oczytanym i nadal kształcącym się pacjentem, który uczył się na łóżku szpitalnym obcych języków przed planowanym wyjazdem na zagraniczne studia. Przeżywałam wówczas okres refleksji nad sensem, celowością życia, cierpienia, zmagałam się z tzw. problemami egzystencjalnymi, w tym zastanawiałam się nad rolą niewiary i wiary w życiu Nasze dyskusje nie skończyły się po wyjściu pacjenta ze szpitala i trwały wiele lat, przeradzając się w ożywioną korespondencję, która dużo później umarła śmiercią naturalną. Przedtem jednak otrzymywałam listy z różnych zakątków świata, m.in. z Włoch, Francji, USA, a nawet z Zairu/Konga, w którym ten zakonnik pracował. Obecnie mieszka w Libii (odwiedził mnie kiedyś, będąc w kraju na urlopie). Ksiądz ten ujmował mnie swoimi licznymi zaletami (moja mama mawiała: z wszystkich twoich znajomych on podoba mi się najbardziej ) i jest jednym z nielicznych mężczyzn, z którymi łączy(ła) mnie bezinteresowna przyjaźń, choć do dziś nie jestem pewna, czy takie uczucie jest do końca możliwe między ludźmi płci obojga PS W tym roku, dzięki Internetowi!, dowiedziałam się, że ksiądz po wielu latach misjonarstwa wrócił już jako emeryt do kraju i do miasta, w który się poznaliśmy. Nawiązałam z nim kontakt nasze wakacyjne spotkanie było miłe, pełne wspomnień i planami kontynuacji przyjaźni na odległość już za pomocą współczesnej telekomunikacji. Ostatni pacjent Eli Także niezapomnianym moim pacjentem, na mym ostatnim nocnym dyżurze przed odjazdem na dalekie stacjonarne studia był pijany w sztok człowiek, który trafił do nas na ortopedię z licznymi złamaniami wszystkich czterech kończyn! Z lekarzem dyżurnym gipsowaliśmy tego skutecznie znieczulonego alkoholem bardzo przepraszam za wyrażenie połamańca do późnych godzin nocnych, a raczej wczesnych przed świtaniem. Pacjent ten przeszedł do historii oddziału, bo z urazów wylizał się błyskawicznie (!) i moi współpracownicy długo go wspominali, mówiąc o nim: a, to ten ostatni pacjent Eli Zakochany pacjent Nie chciałabym jednak zakończyć tych historii reklamą alkoholu więc na koniec przytoczę przykład mojego najdłuższego spotkania z pacjentem. Niemal 40 lat temu trafił na naszą ortopedię młody człowiek bez nóg, które stracił kilka lat wcześniej w wyniku wypadku kolejowego. Pierwszą 13

14 Fot. cbnd arnoarno osobą udzielającą mu pomocy był jego ojciec. Do dziś z podziwem wspominam tego dzielnego, samowystarczalnego człowieka. W wyniku przetrenowania rąk doszło u niego do nawykowego zwichnięcia prawego stawu barkowego. Smutny to widok: człowiek bez nóg i z jedną całą ręką w opatrunku gipsowym. Zadziwiające było, jak ten pacjent, nigdy nikogo nie prosząc o pomoc miał zawsze pięknie zasłane łóżko, wzorowy ład na czyściutkim stoliku czy bezszmerowo przemieszczał się po oddziale za pomocą wózka, a nawet i krzesła, jeśli chciał na przykład dostać się do WC, do którego wąskie drzwi uniemożliwiały mu wjazd wózkiem. Miałam zwyczaj nocą, o pełnych godzinach, przemierzać w cichobiegach (czyli nie drewniakach a w białych butach na gumie) cały długi (ponadsześćdziesięciołóżkowy) oddział, by sprawdzać, czy i jak śpią pacjenci. Poza tym takie regularne obchody sprzyjały ciszy nocnej w oddziale, bowiem chorzy, z jakichś przyczyn nie śpiący, z reguły cierpliwie czekali na mój cogodzinny spacer i wówczas cicho, bez włączania dzwonków czy wołania, wyrażali swoje potrzeby i prośby o pomoc. To były krótkie noce majowo- -czerwcowe. Od godziny 2 3 nad ranem w drzwiach swojej sali na wózku siedział pacjent bez nóg! Nie odzywał się, nie ruszał, tylko wodził swoimi czarnymi oczami za mną, śledząc każdy mój krok. I tak przez wszystkie moje nocne (i nie tylko nocne) dyżury. Okazało się, że pacjent się we mnie zakochał! Gdy go wypisano do domu i przewoziłam go z oddziału do czekającej karetki wręczył mi czerwoną piękną różę i niemal ze łzami w oczach prosił o mój adres, który mu w końcu podałam, choć powątpiewałam, czy z niego skorzysta po powrocie na swoją wieś daleko od szosy Myliłam się. Odtąd, regularnie otrzymywałam od niego listy i piękne kartki okolicznościowe, które przychodziły do mnie 14

15 jako pierwsze przed każdymi świętami, jubileuszami, a nawet w każdą, pilnowaną przez mego wielbiciela, rocznicę poznania się w rolach pielęgniarka-pacjent. Od tamtego czasu kolejno byłam studentką, szczęśliwą żoną, matką, wreszcie wdową, a obecnie wypaloną rencistką. I przez wiele, wiele lat wielokrotnie w ciągu roku otrzymywałam listy, kartki, zatytułowane Najdroższa Pani Elżuniu Mój Beznogi Pacjent mieszkał całe życie sam, na uboczu wsi i jak mógł, radził sobie: miał przystosowany do swoich możliwości samochód i dom, w którym był m.in. przytulnie urządzony pokój dla Elżuni, na którą całe swoje samotne życie czekał. Ciągle zapraszał mnie, zapracowaną matkę-polkę, na swoją wieś, żebym się mogła wyciszyć A Elżunia, czyli ja, odwiedziła go w sumie kilkakrotnie, najczęściej wstępując na chwilę po drodze dokądś lub skądś Starałam się jednak pomagać temu człowiekowi, który najbardziej pomagał mnie samej, pozwalając uwierzyć w wielką moc i siłę przetrwania ludzi doświadczonych przez los Gdy dopadała mnie chandra, myślałam o tym człowieku, który sam zmagał się z awariami, zaspami i innymi kataklizmami czy po prostu codzienną walką o przetrwanie w swoim nie zawsze mu życzliwym środowisku. Miałam trochę mniejsze wyrzuty sumienia, odkąd więcej dobrej woli ode mnie wykazywał mój dorosły już syn, chętnie odwiedzający tego człowieka i bezinteresownie pomagający mu w miarę swoich możliwości w zmaganiu się z niekończącymi się problemami, dla przeciętnego człowieka często nie do rozwiązania Starałam się, razem ze swoimi znajomymi, wspierać go, choćby dobrym słowem, radą, skromnymi dowodami pamięci i życzliwości, tak bardzo docenianymi przez tego dzielnego, nigdy nie poddającego się niepełnosprawnego, którego historia życia i walki z przeciwnościami to temat odrębnej opowieści. Kiedy trzy lata temu wysłałam mu swoim wieloletnim zwyczajem z pobytu na urlopie kartkę z pozdrowieniami, po powrocie znad morza zastałam w skrzynce swój list z adnotacją na odwrocie koperty: Adresat nie żyje Ogólnopolski kwartalnik o tematyce społecznej. Horyzont naszych działań stanowi państwo, społeczeństwo i kultura zorganizowane wokół idei sprawiedliwości społecznej. Zadaniem, jakie przed sobą stawiamy, jest wypracowanie konkretnych, realnych propozycji przemian społecznych i ekonomicznych, przybliżających osiągnięcie tego ideału. Pismo dostępne w Empikach oraz w prenumeracie ul. Piotrkowska 5, Łódź tel.: GAZETA DLA DOJRZAŁYCH SPOŁECZNIE 15

16 Zaufanie Włodzimierz Ogórowski Wyjechaliśmy kiedyś, z całą bandą młodych ludzi, a było nas ze trzydzieścioro, wyjechaliśmy pod namioty, w Bory Tucholskie. Było tam takie pole biwakowe, ogromne, na łące nad jeziorem, i na to pole przyjeżdżało co roku towarzystwo kilku rodzin z dziećmi już sięgającymi wieku lat trzynastu, czternastu. Oni samochodami, rowerami, kajakami, a my, rozwydrzona horda poubieranych jak ninja dwudziestolatków. I rozwrzeszczane noce, bo graliśmy do bladego świtu w RPG, i rozśpiewane ogniska z gitarami, i wściekłe popijawy alkoholu przeróżnej maści. W dzień natomiast, pojedynki na japońskie miecze, drewniane, i wymysły puszczania latawców z naszych namiotów, szaleństwem podszyte. Rodziny wyjeżdżały na dalekie wycieczki, rowerami, zostawiały cały swój drogocenny sprzęt, dorobek swego życia, pootwierane namioty z kamerami w środku, niezabezpieczone samochody z otwartymi drzwiami, leżące na trawie kajaki, kuchenki, lodówki, telewizory. I my, mrowiącą się bandą dziwnych typów, bez przerwy rozwrzeszczanych energią młodości. Ich dzieci, wieczorami wychodziły z nami na wycieczki nocne w głuchy las, i wracaliśmy o czwartej, piątej rano. Zapraszaliśmy całe to towarzystwo do naszych gier RPG, i grali do mgieł bladych chłodnego świtu. A każde ognisko z gitarami i piwem, uświęcone było ich, wśród nas, obecnością. A kiedyśmy się żegnali, bo urlopy się im pokończyły, wymieniliśmy się telefonami, bym zawiadomił ich, za rok, kiedy planujemy nasze przybycie. I zapytałem się ich, czy się nas nie boją, a jeśli nie, to czemu takie do nas zaufanie. I powiedzieli, że takich młodych ludzi to oni jeszcze nie widzieli, i że bardzo dobrze się im z nami spędzało urlop. I spotykaliśmy się jeszcze wielokrotnie, bo planowaliśmy wspólne wyjazdy, telefonicznie. I jeszcze jeden aspekt tego naszego zaprzyjaźnienia: otóż takie gromadne hordy nasze, dawały im bezpieczeństwo całodobowej ochrony naszej grupy, zbrojnej w tłumność, wrzawę, i zdecydowanie działań. Fot. cbna pablo-ruiz-muzquiz

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Imię i nazwisko. Data urodzenia Masa ciała Wzrost. Tel. Kontaktowy. Email do wysłania diety i/lub kontaktu

ANKIETA. Imię i nazwisko. Data urodzenia Masa ciała Wzrost. Tel. Kontaktowy. Email do wysłania diety i/lub kontaktu ANKIETA Proszę o rzetelne, zgodne ze stanem faktycznym wypełnienie ankiety, gdyż jest to niezbędne do opracowania dobrze dopasowanego planu dietetycznego. Imię i nazwisko.. Data urodzenia Masa ciała Wzrost.

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Imię i nazwisko.. Data urodzenia.. Tel. Kontaktowy. Email do wysłania diety i/lub kontaktu. Podpis: ... Rodzaj wykonywanej pracy

ANKIETA. Imię i nazwisko.. Data urodzenia.. Tel. Kontaktowy. Email do wysłania diety i/lub kontaktu. Podpis: ... Rodzaj wykonywanej pracy ANKIETA Proszę o rzetelne, zgodne ze stanem faktycznym wypełnienie ankiety, gdyż jest to niezbędne do opracowania dobrze dopasowanego planu dietetycznego. Imię i nazwisko.. Data urodzenia.. Tel. Kontaktowy

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Łukasz Sujecki IIIA Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Piramida zdrowego Odżywiania Pyyyszne mięsko

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

7 00 L - karnityna + chrom + aminokwasy rozgałęzione, 7 30 I ŚNIADANIE, (głównie węglowodany złożone + owoce + warzywa):*

7 00 L - karnityna + chrom + aminokwasy rozgałęzione, 7 30 I ŚNIADANIE, (głównie węglowodany złożone + owoce + warzywa):* Przykładowe jadłospisy na redukcję masy ciała 1. Przykładowy jadłospis na zrzucenie wagi (zalecenia ogólne, na podstawie wywiadu z zawodnikiem trójboju siłowego): CZĘŚĆ I 3 TYGODNIE: 7 00 L - karnityna

Bardziej szczegółowo

Podziękowania naszych podopiecznych:

Podziękowania naszych podopiecznych: Podziękowania naszych podopiecznych: W imieniu swoim jak i moich rodziców składam ogromne podziękowanie Stowarzyszeniu za pomoc finansową. Dzięki działaniu właśnie tego Stowarzyszenia osoby niepełnosprawne

Bardziej szczegółowo

Jak oceniasz swój stan zdrowia? Czy przed wyjściem do szkoły zjadasz śniadanie?

Jak oceniasz swój stan zdrowia? Czy przed wyjściem do szkoły zjadasz śniadanie? Ankietowanymi byli uczniowie dwóch klas piątych oraz dwóch klas szóstych. Łącznie w ankiecie wzięło udział 67 osób. Jak oceniasz swój stan zdrowia? Zły; ; % Dobry; ; 6% Bardzo dobry; 0; 7% Wszystkie dzieci

Bardziej szczegółowo

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum 8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum Temat: Wybory żywieniowe produkty zalecane i niezalecane w żywieniu. Cel: Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych. Zdobyte

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej.

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. 34-letnia Emilia Zielińska w dniu 11 kwietnia 2014 otrzymała nowe życie - nerkę

Bardziej szczegółowo

Filip idzie do dentysty. 1 Proszę aapisać pytania do tekstu Samir jest przeziębiony.

Filip idzie do dentysty. 1 Proszę aapisać pytania do tekstu Samir jest przeziębiony. 114 Lekcja 12 Tak ubrany wychodzi na ulicę. Rezultat jest taki, że Samir jest przeziębiony. Ma katar, kaszel i temperaturę. Musi teraz szybko iść do lekarza. Lekarz bada Samira, daje receptę i to, co Samir

Bardziej szczegółowo

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW CO POWINNY JEŚĆ DZIECI WITAMINY PRODUKTY ZBOŻOWE PRODUKTY POCHODZENIA ROŚLINNEGO PRODUKTY POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO PRZETWORY MLECZNE ZASADY ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Doktorze Zdrówko, co to znaczy być zdrowym? Być zdrowym, to nie tylko nie chorować, ale też czuć się dobrze, być radosnym i sprawnym fizycznie. Czy wiesz, co pomaga

Bardziej szczegółowo

Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód

Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód PURE DIET Joanna Flis Os. Wichrowe Wzgórze 33C 61-699 Poznań tel. 511 02 99 44 Imię i nazwisko Rok urodzenia Nr telefonu E-mail Dane kontaktowe Grupa krwi Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA I PATRYCJA SZAFRAŃSKA HASŁO PORADNIKA Nie wystarczy jeść - należy się odżywiać - to mądre słowa. Nie należy wpychać w siebie wszystkiego co jest na stole, czy w

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Poniżej umieszczona została ankieta dotyczącą Twojego zdrowia oraz samooceny. Ankieta składa się z czterech krótkich części.

ANKIETA. Poniżej umieszczona została ankieta dotyczącą Twojego zdrowia oraz samooceny. Ankieta składa się z czterech krótkich części. ANKIETA Poniżej umieszczona została ankieta dotyczącą Twojego zdrowia oraz samooceny. Ankieta składa się z czterech krótkich części. Bardzo proszę, abyś czytał/a uważne i udzielił/a odpowiedzi na wszystkie

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia

Zasady zdrowego żywienia Metadane scenariusza Zasady zdrowego żywienia 1. Cele lekcji a) Wiadomości Uczeń: - zna zasady prawidłowego żywienia, - zna piramidę zdrowego żywienia, - zna zapotrzebowanie energetyczne dla osób w danym

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

DBAJMY O SIBIE! AUDIO / VIDEO A2 (wersja dla studenta)

DBAJMY O SIBIE! AUDIO / VIDEO A2 (wersja dla studenta) DBAJMY O SIBIE! AUDIO / VIDEO A2 (wersja dla studenta) Dzień dobry państwu! Dziś naszym gościem w audycji Dbajmy o siebie jest pani doktor Irena Kamieńska, która z zawodu i z zamiłowania jest lekarzem

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

RODZICE, PRACOWNICY SZKOŁY ANKIETA

RODZICE, PRACOWNICY SZKOŁY ANKIETA RODZICE, PRACOWNICY SZKOŁY ANKIETA Szkoła nasza włączyła się do ruchu szkół promujących zdrowie. Rozpoczynając tę pracę chcemy zapytać pracowników o sprawy dotyczące ich zdrowia, samopoczucia i stylu życia.

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

Poradnia Dietetyczna Dbam O Siebie. Wzdęcia, zaparcia, biegunki, brak. Jak często? Po jakich produktach?

Poradnia Dietetyczna Dbam O Siebie. Wzdęcia, zaparcia, biegunki, brak. Jak często? Po jakich produktach? Poradnia Dietetyczna Dbam O Siebie Dane: Imię: Nazwisko: Data ur. Nr. Tel: E-mail: Wzrost: Waga: Obwód bioder: Obwód talii: Podstawowe Informacje: Miejsce pracy Godziny pracy Aktywność Fizyczna Aktualny

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

Skrajne ubóstwo. 2717 rodzin włączonych do projektu. 33% z nich to rodziny dotknięte chorobą. żyje w skrajnym ubóstwie. bądź niepełnosprawnością.

Skrajne ubóstwo. 2717 rodzin włączonych do projektu. 33% z nich to rodziny dotknięte chorobą. żyje w skrajnym ubóstwie. bądź niepełnosprawnością. Skrajne ubóstwo 2717 rodzin włączonych do projektu żyje w skrajnym ubóstwie. 33% z nich to rodziny dotknięte chorobą bądź niepełnosprawnością. tyle, co na papierosy 66% rodzin włączonych do Paczki w 2013

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ!

TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ! TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ! Witaj! W tym krótkim PDFie chcę Ci wytłumaczyć dlaczego według mnie jeżeli chcesz wyglądać świetnie i utrzymać świetną sylwetkę powinieneś

Bardziej szczegółowo

... data* DANE OSOBOWE. ... Telefon: * ... Imię i nazwisko: * ... Płeć: * ... Preferowane godziny kontaktu telefonicznego:

... data* DANE OSOBOWE. ... Telefon: * ... Imię i nazwisko: * ... Płeć: * ... Preferowane godziny kontaktu telefonicznego: DANE OSOBOWE........................ data*.................................................. Imię i nazwisko: *............................................... Telefon: *..................................................

Bardziej szczegółowo

Dietetyk Angelika Frączek DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA. Imię i nazwisko...

Dietetyk Angelika Frączek DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA. Imię i nazwisko... DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA Imię i nazwisko... Proszę o sumienne wypełnienie niniejszego wywiadu żywieniowego, który posłuży do oceny Pani/Pana sposobu żywienia. Dobrze, aby dzienniczek wypełniać

Bardziej szczegółowo

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Samodzielna ocena swojego żywienia i aktywności fizycznej. Cele: zapoznanie ucznia z praktycznymi aspektami układania prawidłowo zbilansowanej

Bardziej szczegółowo

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... Dzienniczek Badań Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... lekarz prowadzący imię nazwisko wiek adres MASA CIAŁ A Masę ciała można ocenić na podstawie wskaźnika BMI

Bardziej szczegółowo

Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz

Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz Instrukcje: W celu oceny prawidłowości zastosowania przez Pana/Panią zaleceń żywieniowych z poprzedniej konsultacji, proszę opisać w poniższym

Bardziej szczegółowo

Dzień I * Ilość w gramach lub mililitrach. Ilość w miarach domowych

Dzień I * Ilość w gramach lub mililitrach. Ilość w miarach domowych DIETA 1200 kcal Dzień I * miarach I śniadanie 290 Musli z rodzynkami i orzechami 2 łyżki 30 g 112 Mleko 0.5 % tłuszczu 1 szklanka 250 ml 97 Grejpfrut 1 szt., średni 350 g 81 II śniadanie 251 Chleb żytni

Bardziej szczegółowo

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD K A T A R Z Y N A O R K I S Z S T O W A R Z Y S Z E N I E N A R Z E C Z D Z I E C I Z N A D P O B U D L I W O Ś C I Ą P S Y C H O R U C H O W Ą Moment narodzenia

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE TĘTNICZE K( ) *

NADCIŚNIENIE TĘTNICZE K( ) * NADCIŚNIENIE TĘTNICZE K( ) * * Nadciśnienie tętnicze leczone lekami niewymagającymi dodatkowej podaży potasu Produkty zalecane - dozwolone pieczywo niskosodowe do kupienia w sklepach ze zdrową żywnością

Bardziej szczegółowo

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę!

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę! Prezentacja materiałów przygotowanych do realizacji V edycji programu edukacyjnego Trzymaj formę! KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA REALIZACJĘ IV EDYCJI PROGRAMU EDUKACYJNEGO PT. TRZYMAJ FORMĘ! ZAKOPANE, 6 8 PAŹDZIERNIKA

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

I Komunia Święta. Parafia pw. Bł. Jana Pawła II w Gdańsku

I Komunia Święta. Parafia pw. Bł. Jana Pawła II w Gdańsku I Komunia Święta Parafia pw. Bł. Jana Pawła II w Gdańsku Ktoś cię dzisiaj woła, Ktoś cię dzisiaj szuka, Ktoś wyciąga dzisiaj swoją dłoń. Wyjdź Mu na spotkanie Z miłym powitaniem, Nie lekceważ znajomości

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

Żywienie w szpiczaku mnogim

Żywienie w szpiczaku mnogim Żywienie w szpiczaku mnogim Spotkanie II : dbamy o kości mgr inż. Sławomir Kozłowski szpiczak mnogi leczenie osteoporoza- zaburzenie mineralizacji kości Czynniki środowiskowe dieta (wapń i witamina D)

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny

Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny Instrukcje: Proszę opisać w poniższym kwestionariuszu Pana/Pani przeciętną dietę. Proszę opisać 2 przykładowe dni tygodnia

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

DZIENNIczek SAMOKONTROLI

DZIENNIczek SAMOKONTROLI DZIENNIczek SAMOKONTROLI TWÓJ DZIENNICZEK SAMOKONTROLI Niniejszy dzienniczek został opracowany specjalnie z myślą o osobach chorych na cukrzycę, które są poddawane insulinoterapii. Pomoże on Tobie i Twojemu

Bardziej szczegółowo

Myślę co jem - profilaktyka otyłości i chorób dietozależnych wśród dzieci. Temat 2: Jak jem? Opracowanie: mgr Agnieszka Augustyniak

Myślę co jem - profilaktyka otyłości i chorób dietozależnych wśród dzieci. Temat 2: Jak jem? Opracowanie: mgr Agnieszka Augustyniak 1. Cel główny Uczeń ocenia swój sposób żywienia Temat 2: Jak jem? Opracowanie: mgr Agnieszka Augustyniak 2. Cele szczegółowe Uczeń: ocenia wielkość porcji poszczególnych grup produktów spożywczych identyfikuje

Bardziej szczegółowo

Ziemia. Modlitwa Żeglarza

Ziemia. Modlitwa Żeglarza Ziemia Ziemia, którą mi dajesz, nie jest fikcją ani bajką, Wolność którą mam w Sobie Jest Prawdziwa. Wszystkie góry na drodze muszą, muszą ustąpić, Bo wiara góry przenosi, a ja wierzę Tobie. Ref: Będę

Bardziej szczegółowo

Produkty zalecane - dozwolone Produkty przeciwwskazane Zalecenia

Produkty zalecane - dozwolone Produkty przeciwwskazane Zalecenia CUKRZYCA Produkty zalecane - dozwolone Pełnoziarniste pieczywo razowe, żytnie, pumpernikiel Kasze: gryczana i jęczmienna, płatki owsiane, dziki i brązowy ryż mleko niskotłuszczowe, kefir, jogurt light

Bardziej szczegółowo

ZDROWIE Zasady zdrowego stylu życia NA TALERZU Poradnik dla

ZDROWIE Zasady zdrowego stylu życia NA TALERZU Poradnik dla ZDROWIE Zasady zdrowego stylu życia NA TALERZU Poradnik dla Ucznia Rodzica Nauczyciela Zdrowie człowieka to fundament, na którym opiera się całe jego szczęście i wszystkie umiejętności. Benjamin Disraeli

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Dieta dla osób dieta 1200 kcal chorujących na dieta 1500 kcal cukrzycę typu 2* dieta 1800 kcal Zdrowe żywienie w cukrzycy Lista wymienników 1 porcji produktów**

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA Uwaga: Dopuszcza się modyfikację kolejności zaplanowanych tematów. Kolejne zajęcia Temat główny - Liczba godzin Metody prowadzenia zajęć: Opis 1 PODSTAWOWE

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Gazecie Krakowskiej

Wizyta w Gazecie Krakowskiej Wizyta w Gazecie Krakowskiej fotoreportaż 15.04.2013 byliśmy w Gazecie Krakowskiej w Nowym Sączu. Dowiedzieliśmy, się jak ciężka i wymagająca jest praca dziennikarza. Opowiedzieli nam o tym pan Paweł Szeliga

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

to myśli o tym co teraz robisz i co ja z Tobą

to myśli o tym co teraz robisz i co ja z Tobą DZIEŃ BEZ CIEBIE Dzień bez Ciebie Dzień bez Ciebie jakoś tak szary to brak mej części i mało widzę co istnieje najpiękniej gdy nie błyszczą Twe słowa tylko przy Tobie nie wiem czy się martwić to myśli

Bardziej szczegółowo

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady,

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, Laura Mastalerz, gr. IV Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, w których mieszkały wraz ze swoimi rodzinami:

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWY PLAN POSIŁKÓW

PRZYKŁADOWY PLAN POSIŁKÓW PRZYKŁADOWY PLAN POSIŁKÓW Wszystkie poniższe dania są zrównoważone każde z nich możesz zjeść w porze Twojego ustalonego posiłku. Jeśli nie czujesz głodu, a ustalona pora posiłku nadeszła zjedz pół porcji.

Bardziej szczegółowo

POMIARY CIAŁA. 1 K r e a t o r Z d r o w i a. c o m

POMIARY CIAŁA. 1 K r e a t o r Z d r o w i a. c o m 1 K r e a t o r Z d r o w i a. c o m Aby zamówić Indywidualny Plan Żywieniowy należy wypełnić formularz. Czas potrzebny do wypełnia to ok 30 minut. Proszę o dokładne i szczegółowe wypeł formularza. Wypełniony

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA Pochwała jest jednym z czynników decydujących o prawidłowym rozwoju psychicznym i motywacyjnym dziecka. Jest ona ogromnym bodźcem motywującym dzieci do działania oraz potężnym

Bardziej szczegółowo

Zasady bezpieczeństwa podczas upałów

Zasady bezpieczeństwa podczas upałów Zasady bezpieczeństwa podczas upałów Zasada nr 1 Noś jasne, luźne, swobodne oraz bawełniane ubrania. Zakładaj tak mało ubrań jak to jest możliwe gdy jesteś w domu. Zasada nr 2 Pij dużo płynów W czasie

Bardziej szczegółowo

KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE-

KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE- WCZEŚNIEJSZA GWIAZDKA KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE- ZAPEWNE TAKŻE, WIĘC SPOTKAJMY SIĘ

Bardziej szczegółowo

Instrukcja i przykład wypełnienia 3 dniowego dzienniczka bieżącego notowania

Instrukcja i przykład wypełnienia 3 dniowego dzienniczka bieżącego notowania Instrukcja i przykład wypełnienia 3 dniowego dzienniczka bieżącego notowania Wypełnienie 3 dniowego dzienniczka bieżącego notowania polega okolicznościach zjedliście i wypiliście w ciągu ostatnich 3 dni.

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do SWIZ. DIETA PODSTAWOWA ( ogólna)

Załącznik nr 2 do SWIZ. DIETA PODSTAWOWA ( ogólna) Załącznik nr 2 do SWIZ DIETA PODSTAWOWA ( ogólna) Dzień Posiłek Składniki Waga (g) Makaron na mleku 300 Masło extra 35,2% Szynka kanapkowa 30 Papryka czerwona Kawa z mlekiem 225 Poniedziałek 2208,6 kcal

Bardziej szczegółowo

Zdrowo jem - więcej wiem

Zdrowo jem - więcej wiem Zdrowo jem - więcej wiem Co to znaczy być zdrowym??? Być zdrowym: 1. nie chorować, 2. czuć się dobrze, 3. być radosnym, 4. być sprawnym fizycznie. Prawidłowe odżywianie! Jeśli właściwie się odżywiamy,

Bardziej szczegółowo

Produkty zalecane - dozwolone Produkty przeciwwskazane Zalecenia

Produkty zalecane - dozwolone Produkty przeciwwskazane Zalecenia NADMIERNE BMI Produkty zalecane - dozwolone duża ilość warzyw owoce w niewielkiej ilości woda mineralna niegazowana chude mięso odłuszczone lub niskotłuszczowe produkty mleczne pieczywo pełnoziarniste

Bardziej szczegółowo

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1)

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) Turysta: Dzień dobry! Kobieta: Dzień dobry panu. Słucham? Turysta: Jestem pierwszy raz w Krakowie i nie mam noclegu. Czy mogłaby mi Pani polecić jakiś hotel?

Bardziej szczegółowo

Podstawy żywienia w sporcie. Aneta Sojak

Podstawy żywienia w sporcie. Aneta Sojak Podstawy żywienia w sporcie Aneta Sojak Właściwe żywienie i nawodnienie = Osiągnięcie sukcesu Energia do pracy mięśni Adaptacja do wysiłku Skuteczna regeneracja (zmniejszenie procesów katabolicznych) Zły

Bardziej szczegółowo

DZIEŃ PRAWIDŁOWEJ POSTAWY CIAŁA

DZIEŃ PRAWIDŁOWEJ POSTAWY CIAŁA DZIEŃ PRAWIDŁOWEJ POSTAWY CIAŁA Postawa ciała to indywidualny układ ciała jaki przyjmuje człowiek w swobodnej, nawykowej pozycji stojącej. Postawa ciała zmienia się w ciągu całego życia. Zmiany te zależą

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY ORAZ WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA Gimnazja

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY ORAZ WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA Gimnazja ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY ORAZ WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA Gimnazja Zestaw 1 Krupnik Waga 1 porcji - 400 g I porcja 10 porcji g kg Kasza jęczmienna perłowa 15,0 0,150

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

zdrowia Zaangażuj się

zdrowia Zaangażuj się Ochrona Twojego zdrowia Zaangażuj się Niniejszy projekt jest finansowany przez Ochrona Twojego zdrowia Zaangażuj się www.oha.com 1. Zainteresuj się ochroną swojego zdrowia. Jeśli masz pytania lub wątpliwości

Bardziej szczegółowo

Zakres oferowanych usług:

Zakres oferowanych usług: Zakres oferowanych usług: 1. Poradnictwo dietetyczne Porady dietetyczne obejmujące analizę dotychczasowego sposobu żywienia, pomiary antropometryczne, wskazówki i zalecenia żywieniowe. Dla osób zainteresowanych

Bardziej szczegółowo

PRZEZ ŻOŁĄDEK DO MÓZGU. odżywianie a sprawność umysłowa dziecka

PRZEZ ŻOŁĄDEK DO MÓZGU. odżywianie a sprawność umysłowa dziecka Obecny styl życia i towarzyszące mu zmiany, także w naszym sposobie odżywiania się, zmniejszają zdolność uczenia się, sprzyjają przemęczeniu psychicznemu i fizycznemu, powodują drażliwość a nawet agresję.

Bardziej szczegółowo

Postawy gimnazjalistów wobec literatury

Postawy gimnazjalistów wobec literatury Postawy gimnazjalistów wobec literatury dr hab. prof. UJ Anna Janus-Sitarz Wyniki badania: Dydaktyka literatury i języka polskiego w świetle nowej podstawy programowej Warszawa, 13-14 marca 2015 r. Szkolne

Bardziej szczegółowo

HIPER- TRIGLICERYDEMIA

HIPER- TRIGLICERYDEMIA HIPER- TRIGLICERYDEMIA Produkty zalecane - dozwolone Pieczywo: czerstwe, razowe, żytnie, chrupkie oraz pumpernikiel Kasze: gryczana oraz jęczmienna, płatki owsiane, ryż dziki i brązowy mleko niskotłuszczowe,

Bardziej szczegółowo

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY Często będę Ci mówić, że to ważna lekcja, ale ta jest naprawdę ważna! Bez niej i kolejnych trzech, czyli całego pierwszego tygodnia nie dasz rady zacząć drugiego. Jeżeli czytałaś wczorajszą lekcję o 4

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

PRZEGOŃ JESIENNY SMUTEK!

PRZEGOŃ JESIENNY SMUTEK! PRZEGOŃ JESIENNY SMUTEK! Jesień to niełatwy czas dla naszego samopoczucia mała ilość słońca i krótki dzień nie wpływają na nas pozytywnie. Co zatem zrobić, aby nie tracić energii i nie popadać w stany

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie do współpracy

Zaproszenie do współpracy Zaproszenie do współpracy s t r o n a 2 1. Czym jest Fitomat Misją Fitomatu jest poprawienie nawyków w sposobie odżywiania się Polaków. Fitomat powstał z myślą o ludziach, którzy potrzebują natychmiastowej

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW SPIS TREŚCI 1. Zasady zdrowego żywienia 2. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 3. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 4. Zalecenia

Bardziej szczegółowo

Piramida zdrowego żywienia bez tajemnic.

Piramida zdrowego żywienia bez tajemnic. Piramida zdrowego żywienia bez tajemnic. PRODUKTY ZBOŻOWE Pokarmy przygotowane ze zbóż (takich jak pszenica, ryż, owies) są podstawą diety. Zapewniają witaminy, składniki mineralne, węglowodany (skrobię

Bardziej szczegółowo

Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej

Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej 1 Zasady ogólne 1. Częstość i regularność posiłków 2. Śniadanie - najważniejszy posiłek dnia 3. Ostatni posiłek -2 godz. przed snem 4. Posiłek budulcem

Bardziej szczegółowo

Tytuł ogłoszenia ma znaczenie!

Tytuł ogłoszenia ma znaczenie! Tytuł ogłoszenia ma znaczenie! Dawałeś kiedyś ogłoszenie swojej firmy albo działalności? To nie popełniaj tego samego błędu co wszyscy! Przedstawię Tobie teraz sposób jak ustrzec się błędu który jest dość

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Siekierczyn, 12.11.2012r. Kochana Babciu!

Siekierczyn, 12.11.2012r. Kochana Babciu! Siekierczyn, 12.11.2012r. Kochana Babciu! Na wstępie mojego listu serdecznie Cię pozdrawiam. Chcę Ci opowiedzieć, jak dbam o siebie. Zdrowo się odżywiam. Piję soki owocowe. Chodzę z mamą na spacery. Dużo

Bardziej szczegółowo

zdrowie mojego dziecka jest dla mnie najważniejsze

zdrowie mojego dziecka jest dla mnie najważniejsze ubezpieczenia zdrowie mojego dziecka jest dla mnie najważniejsze Optymalny Wybór AXA Dla Twoich dzieci. Na wszelki wypadek grupowe ubezpieczenie na życie Optymalny Wybór AXA Czy masz pewność, że jeśli

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA NR 84 IM RUCHU OBROOCÓW POKOJU UL. ŁUKASZA GÓRNICKIEGO 20 50-337 WROCŁAW. Jadłospis wiosna. Obowiązuje od 01 kwietnia do 31 maja

SZKOŁA PODSTAWOWA NR 84 IM RUCHU OBROOCÓW POKOJU UL. ŁUKASZA GÓRNICKIEGO 20 50-337 WROCŁAW. Jadłospis wiosna. Obowiązuje od 01 kwietnia do 31 maja SZKOŁA PODSTAWOWA NR 84 IM RUCHU OBROOCÓW POKOJU UL. ŁUKASZA GÓRNICKIEGO 20 50-337 WROCŁAW Jadłospis wiosna Obowiązuje od 01 kwietnia do 31 maja Szkoła została zgłoszona do udziału w projekcie Szkoła w

Bardziej szczegółowo

Pielgrzymka,18.01. 2013. Kochana Mamo!

Pielgrzymka,18.01. 2013. Kochana Mamo! Pielgrzymka,18.01. 2013 Kochana Mamo! Na początku mego listu chciałbym Ci podziękować za wiedzę, którą mi przekazałaś. Wiedza ta jest niesamowita i wielka. Cudownie ją opanowałem i staram się ją dobrze

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ WYBIERAM ZDROWIE I ZDROWE ODŻYWIANIE

SCENARIUSZ WYBIERAM ZDROWIE I ZDROWE ODŻYWIANIE SCENARIUSZ WYBIERAM ZDROWIE I ZDROWE ODŻYWIANIE CELE: 1. Uczenie dzieci odpowiedzialności za własne zdrowie. 2. Uświadomienie dzieciom roli właściwego stylu życia w trosce o zdrowie i dobre samopoczucie.

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Jadłospis 16.02.2015 r. 27.02.2015

Jadłospis 16.02.2015 r. 27.02.2015 Jadłospis r. śniadanie pieczywo mieszane 40g z masłem 15 g, pasztetem pieczonym drobiowym 30g, ogórek zielony 10g, kasza manna na mleku 180ml, miód do pieczywa 5 g l obiad zupa barszcz ukraiński z ziemniakami

Bardziej szczegółowo

To My! W numerze: Wydanie majowe! Redakcja gazetki: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka

To My! W numerze: Wydanie majowe! Redakcja gazetki: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka To My! Wydanie majowe! W numerze: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka Redakcja gazetki: redaktor naczelny - Julia Duchnowska opiekunowie - pan

Bardziej szczegółowo