Profilaktyka pierwotna przez zdrową dietę

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Profilaktyka pierwotna przez zdrową dietę"

Transkrypt

1 Profilaktyka pierwotna przez zdrową dietę (dieta w walce z rakiem) Praca pod redakcją: Agnieszka Dyzmann-Sroka Agnieszka Jędrzejczak Anna Kubiak Maciej Trojanowski Projekt finansowany ze środków Narodowego Programu Zwalczania Chorób Nowotworowych w ramach zadania Prewencja pierwotna chorób nowotworowych w populacji Wielkopolski w latach Poznań 2008

2 Motto Jeżeli nie palisz i pijesz alkohol w sposób bardzo umiarkowany, najważniejszym czynnikiem kształtującym Twoje zdrowie jest dieta prof. dr hab. n. med. Witold Zatoński

3 Spis treści Część Pierwsza Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć Nowotwory złośliwe jako istotny problem społeczny i epidemiologiczny Czym jest nowotwór? Zapobieganie zachorowaniu poprzez odżywianie Część Druga Co to znaczy zdrowa dieta? Z czego powinna składać się codzienna dieta? Przechowywanie i przygotowywanie pokarmów Niezbędne składniki pożywienia Część Trzecia Dieta przeciwrakowa Kapusta - a właściwie przeciwrakowe właściwości roślin kapustowatych Przyprawy Zielona herbata Owoce najlepsze na podwieczorek Warzywa na przekąskę Cała prawda o winie Czekolada na osłodę Część Czwarta Wiedza jako najlepszy sprzymierzeniec w walce z rakiem

4

5 Wstęp Nowotwory złośliwe zwane potocznie RAKIEM stanowią w większości krajów rozwiniętych istotny problem epidemiologiczny i społeczny. Problemem specyficznym dla naszego kraju jest niska skuteczność leczenia (jak wykazują statystyki zaledwie 30% ludzi chorych na raka udaje się wyleczyć). Niska skuteczność leczenia spowodowana jest przede wszystkim niechęcią Polaków do zgłaszania się na badania profilaktyczne (większość Polaków zgłasza się do onkologa, gdy rak jest już zaawansowany, wtedy leczenie jest trudniejsze a szanse na całkowite wyleczenie niskie). To strach sprawia, że ludzie unikają wczesnej diagnostyki. Na skutek niedostatecznej i nieskutecznej edukacji społeczeństwa Polacy nie wierzą w skuteczność leczenia onkologicznego i nie stosują w praktyce zaleceń zdrowego stylu życia. Dlatego bardzo ważnym zadaniem dla onkologów i epidemiologów jest edukacja zdrowotna społeczeństwa i stopniowe zmienianie przekonań Polaków. Zmianie przekonań powinno pomóc wychodzenie specjalistów w teren tak jak to czynią specjaliści z Wielkopolskiego Centrum Onkologii, którzy organizują festyny zdrowotne i w dni wolne od pracy spotykają się z Wielkopolanami, organizują spotkania w zakładach pracy, szkołach, kołach gospodyń wiejskich. Ważnym elementem oswajania lęku przed rakiem są także dni drzwi otwartych organizowane przez Polskie Towarzystwo Unii Onkologii od ośmiu lat w całej Polsce. Podczas tych lutowych akcji każdy może przyjść i zobaczyć szpital onkologiczny, porozmawiać ze specjalistami, przebadać się. Niniejsza publikacja ma na celu edukację zdrowotną. To ważne by ludzie wiedzieli, że prawidłowa dieta odgrywa niezwykle istotną rolę w profilaktyce przeciwnowotworowej. Naukowcy szacują, iż czynniki genetyczne (na które nie mamy wpływu) stanowią zaledwie 15% czynników zwiększających ryzyko zachorowania na raka. Szanowni Państwo, pamiętajcie, że POPRZEZ STYL ŻYCIA PONOSIMY ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA NASZE ZDROWIE. Istotnym elementem tego stylu jest DIETA. Warto zadbać o to, by była nie tylko smaczna, lecz również zdrowa. Z wyrazami szacunku Agnieszka Dyzmann-Sroka

6

7 Część Pierwsza Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć

8 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć 1. Nowotwory złośliwe jako istotny problem społeczny i epidemiologiczny Wciągu ostatnich 100 lat XX wieku nastąpiły ogromne zmiany stanu zdrowia populacji ludzkiej. W większości krajów świata, zarówno rozwiniętych jak i rozwijających się, obserwuje się stały spadek przedwczesnej umieralności. W Wielkiej Brytanii w 1880 roku około 50% mieszkańców umierało przed ukończeniem 40 roku życia, w 1950 r. w tej grupie wiekowej umierało już tylko 10% ludności, a w 1985 roku zgony przed 40 rokiem życia stanowiły mniej niż 3% ludności (tab. 1). Wzrasta także odsetek populacji dożywającej 70 roku życia. W 1880 roku aż 75% populacji Brytyjczyków nie dożywało 70 r.ż., sto lat później odsetek zgonów w tej grupie wiekowej zmniejszył się do 30%. Wiek 1880 rok 1985 rok < 40 r.ż. 50% 3% < 70 r.ż. 75% 30% < 100 r.ż. ~100% ~100% Tabela 1. Porównanie umieralności populacji Wielkiej Brytanii w latach W wielu krajach rozwiniętych skuteczne zapobieganie chorobom układu krążenia i niektórym nowotworom spowodowało w latach 70-tych i 80-tych spadek przedwczesnej umieralności osób w średnim wieku. W Szwecji na początku lat 90-tych przed 65 rokiem życia umierała już tylko, co dziesiąta kobieta (11,8%) i co piąty mężczyzna (19,8%). Poprawa stanu zdrowotnego prowadzi do stałego zmniejszania się przedwczesnej umieralności a także do koncentracji umieralności w starszych grupach wiekowych. Podobne zmiany zaszły w możliwym do oceny okresie w Polsce (tab. 2). Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że prawdopodobieństwo zgonu mężczyzn i kobiet na początku lat trzydziestych było bardzo podobne i wynosiło: przed 40 rokiem życia odpowiednio 57% i 56% a przed 70 rokiem życia odpowiednio 84% i 81%. Wynikało to prawdopodobnie z faktu, że umieralność w owym czasie spowodowana była przede wszystkim chorobami infekcyjnymi, które w równym stopniu dotyczyły obu płci. Wyższy procent umieralności mężczyzn w stosunku do kobiet w 1991 roku (ryzyko zgonu mężczyzn przed ukończeniem 70 r. ż. wynosi 59%, a u kobiet 33%) wynika przede wszystkim z różnic w umieralności z powodu chorób przewlekłych (np. układu krążeniowo-naczyniowego, nowotworów) i zgonów nagłych. 8

9 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć Polska Mężczyźni Kobiety Wiek 1931 rok 1991 rok 1931 rok 1991 rok < 40 r.ż. 57% 11% 56% 5% < 70 r.ż. 84% 59% 81% 33% < 100 r.ż. ~100% ~100% ~100% ~100% Tabela 2. Porównanie umieralności populacji Polski w latach według płci Zgodnie z informacjami Głównego Urzędu Statystycznego bezpośrednio po II wojnie światowej poziom umieralności w Polsce był bardzo wysoki. W 1950 r. przeciętna długość życia mężczyzn wynosiła nieco ponad 56 lat, natomiast kobiet prawie 62 lata. W 2005 roku przeciętna długość życia mężczyzny wynosi prawie 72 lata, kobiety 79 lat. Mimo pozytywnych zmian przeciętnego trwania życia, Polska nadal wypada niekorzystnie na tle czołówki krajów europejskich. Wiek dożywania Polaków jest krótszy o kilka lat mężczyźni żyją krócej o 7-8 lat, kobiety o 4-5 lat. Wśród 44 krajów nasz kraj znajduje się dopiero w trzeciej dziesiątce: mężczyźni 28 lokata, kobiety 23. W krajach wysoko rozwiniętych, położonych głównie w zachodniej części Europy oraz w krajach skandynawskich ludzie żyją o kilka lat dłużej niż w krajach Europy Środkowej. W porównaniu z krajami Europy Wschodniej różnica ta sięga nawet kilkunastu lat. Najdłużej żyją mężczyźni w Irlandii (79,2 lat), Lichtensteinie (78,7), Szwajcarii (78,6) i Szwecji (78,4); najkrócej w Rosji 59 lat. Wśród kobiet za długowieczne można uznać Hiszpanki, Francuzki i Szwajcarki. Przeciętne trwanie ich życia przekracza 83,5 lata. Najkrócej w Europie żyją Azerbejdżanki i Mołdawianki 70 lat oraz Turczynki 71 lat. Z danych GUS wynika, iż w Polsce prawie 80% zgonów spowodowanych jest chorobami określanymi mianem cywilizacyjnych (są to choroby układu krążenia, nowotwory złośliwe oraz wypadki, urazy i zatrucia). W 2005 roku choroby układu krążenia stanowiły niewiele około 46% zgonów, podczas gdy na początku lat 90-tych były przyczyną ponad 52% ogółu zgonów. Niekorzystnym zjawiskiem jest wzrost liczby zgonów spowodowanych chorobami nowotworowymi. Nowotwory złośliwe stanowią istotny problem zdrowotny o zasięgu globalnym. W 2002 roku na świecie odnotowano ogółem zachorowań i zgonów spowodowanych nowotworami złośliwymi. Według danych szacunkowych Komisji Ekspertów Onkologii Unii Europejskiej liczba nowych zachorowań na nowotwory złośliwe wynosiła w 2000 roku w UE Zapadalność była prawie równa u obu płci, z niewielką przewagą u mężczyzn ( mężczyźni, kobiety). 9

10 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć 2000 rok Mężczyźni Kobiety Typ nowotworu nowotwór jelita grubego Liczba zachorowań Liczba zgonów Liczba zachorowań Liczba zgonów nowotwór płuca nowotwór żołądka Tabela 3. Dane szacunkowe UE dotyczące 3 najczęstszych lokalizacji nowotworów, według płci Od szeregu lat epidemiolodzy obserwują niepokojącą tendencję wzrostową zachorowalności na nowotwory złośliwe. Przyczyn tego zjawiska należy szukać przede wszystkim w zmianach, jakie zachodzą w strukturze demograficznej ludności świata. Ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe rośnie z wiekiem. W ósmej dekadzie życia jest wyższe o dwa rzędy niż w czwartej. Wzrost zarejestrowanych zachorowań i zgonów spowodowanych chorobami nowotworowymi jest prostą konsekwencją starzenia się społeczeństw, jak wynika z przytoczonych danych GUS coraz więcej mężczyzn i kobiet żyje coraz dłużej. Drugi z czynników wpływających na ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy to wzrost liczby mieszkańców miast, co wiąże się z ekspozycją na działanie związków kancerogennych obecnych w wyższym stężeniu w środowisku aglomeracji miejskich (w krajach uprzemysłowionych około 4% wszystkich nowotworów złośliwych jest następstwem ekspozycji zawodowej). Trzeci z czynników edukacja prozdrowotna warunkuje między innymi świadomość ryzyka zachorowania, która współwyznacza czas jaki upływa od zauważenia objawów chorobowych do rozpoznania i podjęcia leczenia. Według danych WHO jedynie w 1/3 przypadków leczenie jest podejmowane w początkowym stadium zaawansowania choroby nowotworowej, co warunkuje jego skuteczność. W Polsce podobnie, jak w wielu innych krajach nowotwory złośliwe stały się obecnie jednym z głównych schorzeń przewlekłych i istotną przyczyną zgonów. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż jeszcze na początku lat 50-tych nowotwory złośliwe nie stanowiły 10

11 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć istotnego epidemiologicznie problemu w Polsce. Zgodnie z danymi GUS w 1951 roku nowotwory złośliwe stanowiły dopiero 7 przyczynę zgonów Polaków (rysunek nr 1). 40,0% 37,0% 35,0% 30,0% 25,0% 20,0% 15,0% 10,0% 12,8% 11,9% 9,1% 6,8% 5,0% 0,0% różne objawy, s tarczoś ć ch. układu krążenia ch. zakaźne i pas ożytnicze ch. układu oddechowego ch. układu trawiennego Rysunek 1. Struktura umieralności w Polsce w 1951 roku obie płcie W 1963 roku nowotwory złośliwe były już przyczyną aż 14% zgonów, w 1990 roku były przyczyną prawie 19% zgonów, a obecnie prawie 25%. Pośród czterech najczęstszych przyczyn zgonów zarówno u kobiet jak i mężczyzn pierwsze miejsce zajmują od czterdziestu lat - choroby układu krążenia, drugie nowotwory złośliwe, trzecie zgony z przyczyn nagłych i wreszcie czwarte - choroby zakaźne. W 2005 roku nowotwory złośliwe stanowiły drugą przyczynę zgonów w Polsce, powodując ponad 26% zgonów u mężczyzn i 23% zgonów u kobiet. Najważniejszym wyróżnikiem polskiej populacji na tle innych krajów europejskich staje się wysoka częstość zachorowań na nowotwory złośliwe przed 65 rokiem życia oraz to, że nowotwory złośliwe są główną przyczyną zgonów przed 65 rokiem życia. Obserwowane od wielu lat trendy zachodzące w częstości zachorowań i zgonów na nowotwory złośliwe w Polsce, uwidaczniają zmiany zachorowań i zgonów związane z ekspozycją na czynniki rakotwórcze dymu tytoniowego. 11

12 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć W populacji mężczyzn nastąpiły w ostatnich dekadach korzystne zmiany polegające na zmniejszeniu odsetka palących, co miało odbicie w zmniejszeniu częstości zachorowań (i zgonów) na nowotwory płuca. Ten korzystny trend dotyczył początkowo młodych mężczyzn, następnie od początku lat 90-tych także mężczyzn w średnim wieku. Niestety nadal nowotwory złośliwe płuca są najczęstszym nowotworem złośliwym u mężczyzn, stanowiąc około 1/3 zachorowań i zgonów z powodu nowotworów. Drugim, co do częstości występowania schorzeniem są nowotwory jelita grubego. Następnie żołądek i gruczoł krokowy. W populacji kobiet najczęstszym umiejscowieniem nowotworów są: pierś, płuco i jelito grube. Prawdopodobnie w najbliższej dekadzie rak płuca stanie się najczęstszym nowotworem u kobiet. W 2002 roku rak płuca stanowił pierwszą przyczynę zgonów w 6 województwach, w 2005 w 7 (na 16 województw). Niestety stale wysoka pozostaje także umieralność z powodu nowotworów szyjki macicy, która w innych krajach europejskich (np. w Finlandii, Szwecji) jest schorzeniem niezwykle rzadkim. W Polsce o wysokim zagrożeniu populacji nowotworami złośliwymi decydują dwa zjawiska: - wielkość ekspozycji na czynniki ryzyka (dym tytoniowy w pierwszym rzędzie), - niska skuteczność programów wczesnej diagnostyki i leczenia nowotworów szyjki macicy, piersi i jelita grubego. Bezwzględna liczba nowotworów złośliwych w Polsce stale rośnie. W 1963 roku zarejestrowano nowych zachorowań na nowotwory złośliwe u mężczyzn oraz u kobiet. W 2005 roku było ich odpowiednio i W ciągu 43 lat nastąpił ponad trzykrotny wzrost zachorowalności. Zachorowalność na nowotwory złośliwe w Polsce Rok Razem Mężczyźni Kobiety obserwujemy ponad trzykrotny wzrost zachorowalności 3,56 4,03 3,17 Tabela 4. Zachorowalność na nowotwory złośliwe w Polsce

13 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć Stały wzrost liczby zgonów na nowotwory złośliwe jest jedną z charakterystycznych cech nowotworów złośliwych w Polsce. W 1963 roku odnotowano w Polsce zgonów u mężczyzn oraz u kobiet. W populacji mężczyzn liczba zgonów uległa podwojeniu w ciągu trzech dziesięcioleci i osiągnęła w 1990 roku. Liczba kobiet, które zmarły na nowotwory złośliwe również wzrosła, ale wzrost ten nie był tak duży jak u mężczyzn, zaś w 1990 roku jest o ponad zgonów niższa (30 837). Liczba zgonów na nowotwory złośliwe w Polsce w 1990 roku wynosiła (Zatonski and Tyczyński, 1993) w 2005 roku wynosiła już (tj świadectw zgonów u mężczyzn i u kobiet). W ciągu 43 lat nastąpił ponad dwukrotny wzrost liczby zgonów spowodowanych chorobami nowotworowymi. Umieralność na nowotwory złośliwe w Polsce Rok Razem Mężczyźni Kobiety obserwujemy ponad dwukrotny wzrost umieralności 2,62 3,01 2,24 Tabela 5. Umieralność na nowotwory złośliwe w Polsce Zachorowania Polska 2005 rok Kobiety i Mężczyźni Mężczyźni Kobiety Opis Liczba bez. Opis Liczba bez. C34 Nowotwór złośliwy Nowotwór złośliwy C50 oskrzela i płuca sutka C61 N. z. gruczołu krokowego C34 N. z. oskrzela i płuca C67 N. z. pęcherza moczowego C54 N. z. trzonu macicy C18 N. z. okrężnicy C18 N. z. okrężnicy C16 N. z. żołądka C56 N. z. jajnika C20 N. z. odbytnicy C53 N. z. szyjki macicy C64 N. z. nerki z wyjątkiem miedniczki nerkowej C20 N. z. odbytnicy

14 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć C32 N. z. krtani C16 N. z. żołądka C25 N. z. trzustki C25 N. z. trzustki C71 N. z. mózgu C64 N. z. nerki z wyjątkiem miedniczki nerkowej Tabela 6. Najczęstsze zachorowania na nowotwory złośliwe w 2005 r. - Polska C34 C61 Zgony Polska 2005 rok Kobiety i Mężczyźni Mężczyźni Kobiety Opis Liczba bez. Opis Liczba bez. Nowotwór złośliwy oskrzela i płuca N. z. gruczołu krokowego C50 Nowotwór złośliwy sutka C34 N. z. oskrzela i płuca C16 N. z. żołądka C18 N.z. okrężnicy C18 N. z. okrężnicy C56 N. z. jajnika C67 N. z. pęcherza moczowego C25 N. z. trzustki C25 N. z. trzustki C16 N. z. żołądka C32 N. z. krtani C53 N. z. szyjki macicy C64 N. z. nerki z wyjątkiem miedniczki nerkowej C71 N. z. mózgu C C71 N. z. mózgu N. z. pęcherzyka żółciowego C20 N. z. odbytnicy C20 N. z. odbytnicy 983 Tabela 7. Najczęstsze zgony na nowotwory złośliwe w 2005 r. - Polska 14

15 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć 2. Czym jest nowotwór? Nowotwór to choroba o podłożu genetycznym. Proces nowotworowy spowodowany jest nakładającymi się zmianami oraz zaburzeniami w strukturze DNA komórki. Różni się ona od zdrowej niezmienionej komórki organizmu tym, że ma zdolność do migracji wewnątrz organizmu (tworzenie przerzutów), oraz tym, że jest nieśmiertelna (ma nieograniczony potencjał rozrostu). Większość przypadków rozrostów nowotworów to rozrosty monoklinalne (wywodzące się z jednej komórki). Przeciętny czas rozwoju guza nowotworowego o średnicy 1 cm wynosi 5 lat, jednak w przypadku najbardziej agresywnych odmian może on wynieść kilka miesięcy. Rozwój nowotworów determinują różne rodzaje czynników: Czynniki chemiczne Należy do nich wiele typów związków, które dzielimy na czynniki inicjujące i czynniki promujące proces nowotworowy, substancje działające bezpośrednio oraz prekancerogeny (wymagają aktywacji metabolicznej w organizmie). Do czynników inicjujących bezpośrednio należą substancje alkilujące i acylujące. Są one często stosowane w chemioterapii nowotworów i mogą powodować w odległej przyszłości chłoniaki nieziarnicze, ostre białaczki szpikowe i raka pęcherza moczowego. Korzyść terapeutyczna przewyższa jednak ewentualne działania niepożądane. Prekancerogeny stanowią większość znanych obecnie substancji chemicznych, które są odpowiedzialne za powstawanie nowotworów. Zaliczamy do nich: aromatyczne policykliczne węglowodory (np. benzopiren) stanowią najlepiej poznaną grupę karcinogenów. Wywołują one wiele typów nowotworów takich jak: mięsaki, raki płuca, nerki, pęcherz, prostaty. Charakterystyczne dla tych związków jest ich działanie miejscowe. Związki te zawarte są w dymie tytoniowym, smażonych i wędzonych potrawach. Nowotwory wywołane przez aromatyczne policykliczne węglowodory są w większości zwiane z naszym stylem życia oraz dietą. 15

16 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć aromatyczne aminy i barwniki azowe (np. benzydyna, żółcień masłowa, czerwień szkarłatna) wykazują działania rakotwórcze na wątrobę. W początkowej fazie wywołują włóknienie i marskość wątroby, a następnie prowadzą do powstawania nowotworów wątrobokomórkowych i raków z przewodów żółciowych. roślinne kancerogeny np. aflatoksyna B1 wytwarzana przez grzyba pleśniowego, który rozwija się w źle przechowywanych ziarnach zbóż i orzeszkach ziemnych. Toksyna ta ma zdolność indukowania raka wątrobokomórkowego, która często jest związana z WZW typu B. związki prekursorowe nitrozamin i nitrozamidów zawarte są w większości produktów żywnościowych. W organizmie człowieka bakterie żyjące w przewodzie pokarmowym na azotany i azotyny. Związki te prowadzą do powstawania raków przewodu pokarmowego, w szczególności nowotworów żołądka. inne czynniki chemiczne, najczęściej są związane z narażeniem zawodowym, na związki takie jak: przemysłu barwnikowego i gumowego, chrom, nikiel, azbest, arsen, chlorku winylu. Czynniki fizyczne Do rakotwórczych czynników fizycznych zaliczamy promieniowanie jonizujące, ultrafioletowe oraz radon (coraz więcej naukowców uważa, że karcinogenne działanie ma także promieniowanie elektromagnetyczne, jednak badania w tym kierunku ciągle trwają). promieniowanie jonizujące, wszystkie jego typy (elektromagnetyczne: γ i X, cząsteczkowe: α, β) są czynnikami wywołującymi nowotwory takie jak: białaczki (oprócz przewlekłej białaczki limfatycznej), nowotwory skóry, płuc, ślinianek, sutka oraz tarczycy u młodych osób. promieniowanie ultrafioletowe, wpływa niekorzystnie między innymi na skórę. Wywołuje nowotwory podstawno komórkowe, płaskonabłonkowe oraz czerniaki. Najgroźniejsze są promienie UVB, które powoduje zmiany w DNA i w konsekwencji mutacje w komórkach skóry. radon, jest to promieniotwórczy gaz, występujący naturalnie w przyrodzie oraz uwalniany w procesie spalania niektórych materiałów budowlanych. Odpowiada on za około 40-50% dawki promieniowania, którą otrzymuje mieszkaniec Polski. Produkty rozpadu izotopu radonu odpowiedzialny jest za powstawanie raka płuc. 16

17 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć promieniowanie elektromagnetyczne, cały czas nie ma jednoznacznych informacji na temat jego wpływu na ludzki organizm i ewentualne rakotwórcze działanie. Pojawienie się telefonów komórkowych zwiększyło znaczenie tego problemu, w związku z tym należy zachować ostrożność w ich użytkowaniu. Przede wszystkim należy ograniczyć do minimum korzystanie z nich przez dzieci. Czynniki wirusowe i bakteryjne Czynniki wirusowe i bakteryjne są uważane za przyczynę wielu nowotworów, szacuje się, że u ludzi aż 15% wszystkich raków wywołują onkowirusy. Do takich wirusów i bakterii zaliczamy: wirus brodawczaka ludzkiego (HPV), typ 16 i 18 odpowiada za około 85% przypadków raka szyjki macicy, wirus Epsteina Barra (EBV), wywołuje mononukleozę. Po wyzdrowieniu wirus pozostaje w organizmie w postaci latentnej (w okresie utajenia) w limfocytach B, migdałkach podniebiennych, nabłonku jamy nosowej i gardła. Reaktywacja EBV może prowadzić do monoklonalnego rozrostu limfocytów i w konsekwencji do nowotworów takich jak: ziarnica złośliwa, chłoniak Burkitta, rakiem migdałków podniebiennych i ślinianek przyusznych. U chorych z AIDS i ludzi po przeszczepach może wywoływać chłoniaki ośrodkowego układu nerwowego, wirus zapalenia wątroby typu B i C, wirusy te powodują zmiany w miąższu wątroby i w konsekwencji mogą prowadzić od transformacji nowotworowych hepatocytów (komórek wątroby). wirus mięsaka Kaposiego (KSHV), inaczej zwany HHV-8 (human herpes virus), uważany jest za przyczynę mięsaka Kaposiego zarówno u osób stosujących immunoterapię lub też nie. wirus ludzkiej białaczki T-komórkowej typu 1 i typu 2 (HTLV-1 i 2) może prowadzić między innymi do powstawania ostrej białaczki z limfocytów T oraz chłoniaków z limfocytów T u dorosłych. bakteria Helicobacter pylori, jej działania karcinogenne jest spowodowane przede wszystkim ciągłym podrażnianiem przez nią błony śluzowej żołądka, co skutkuje utrzymywaniem się przewlekłego stanu zapalnego. Dowiedziono, że przyczynia się to powstania przede wszystkim chłoniaków żołądka (chłoniak typu MALT z limfocytów B) i raka żołądka (utkanie jelitowe). 17

18 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć Leki hormonalne Leki hormonalne stosuje się między innymi w antykoncepcji, hormonalnej terapii zastępczej (HTZ), leczeniu nowotworów. Mają one wpływ na występowanie nowotworów. Antykoncepcja. Stosowanie hormonalnej antykoncepcji obniża ryzyko wystąpienia raka endometrium (trzonu macicy) oraz raka jajnika. Wieloletnie stosowanie tej metody zapobiegania ciąży przez kobiety palące papierosy oraz młode nieródki zwiększa ryzyko raka piersi. Hormonalna terapia zastępcza musi być stosowana pod ścisła kontrolą lekarza. Terapia prowadzona samymi estrogenami może być powodem wystąpienia nowotworów takich jak: rak jajnika, raka piersi, raka endometrium (trzonu macicy). Wykorzystanie w leczeniu estrogenów powinno być równoważone gestagenami. Leczenie nowotworów. Jednym z leków hormonalnych wykorzystywanych w leczeniu nowotworów jest Tamoksifen. Jego stosowanie może prowadzić do zwiększonego ryzyka raka endometrium. Obniża ryzyko wystąpienia raka piersi i jajnika. 3. Zapobieganie zachorowaniu poprzez odżywianie Ocenia się, że trzydzieści procent wszystkich typów raka ma bezpośredni związek z indywidualną dietą. Wysokość tego odsetka może się wydawać zaskakująco duża przeciętnemu Polakowi, gdyż z przeprowadzanych badań wynika, że subiektywne odczucia ludzi są sprzeczne z wynikami badań naukowych. Jak pisze Beliveau [Beliveau R. i Gingras D, 2007] ludzie postrzegają raka jako chorobę wywoływaną przez czynniki pozostające poza kontrolą: osiemdziesiąt procent sądzi, że do zachorowania przyczyniają się czynniki środowiskowe. Większość respondentów (92%) kojarzy z rakiem palenie tytoniu, a zdaniem mniej niż połowy badanych ryzyko zachorowania zwiększa niewłaściwe odżywianie. Z badań, na które powołuje się Beliveau wynika niestety że ludzie nie bardzo wierzą w możliwość zapobiegania rakowi, połowa z nich twierdzi, że jest to mało prawdopodobne lub wręcz wykluczone. Mimo, iż poszczególne badania dotyczące czynników zwiększających ryzyko zachorowania na raka różnią się w niektórych punktach, pierwsze dwa i tym samym najważniejsze czynniki ryzyka pozostają niezmienne: na pierwszym miejscu znajduje się palenie tytoniu (30%), na drugim nieodpowiednie odżywianie (30%). 18

19 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć Dla przykładu w pracy Kordka [Kordek R. i współ. 2003] szacunkowy uśredniony udział wśród przyczyn powstawania nowotworów kształtuje się następująco: Rysunek 2. Główne czynniki powodujące nowotwory [Kordek R. i współ. 2003] Nieco inny podział czynników ryzyka przedstawia Beliveau [Beliveau R. i Gingras D, 2007]: Rysunek 3. Czynniki zwiększające ryzyko zachorowania na raka [Beliveau R and Gingras D. 2007] 19

20 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, aby umieć z nim walczyć W swojej pracy Beliveau [Beliveau R. i Gingras D. 2007] powołuje się na wyniki ponad dwustu badań (tabela 8) z których osiemdziesiąt procent wykazało że znaczny udział owoców (tj. co najmniej 2 porcje dziennie) i warzyw (tj. co najmniej 3 porcje dziennie) w sposób istotny zmniejsza ryzyko zachorowania na raka. Badane pokarmy (Źródło: Światowy Fundusz Badań nad Rakiem / Amerykański Instytut Badań nad Rakiem, 1997) Zaobserwowane zmniejszenie ryzyka zachorowania Łączna liczba badań % badań wskazujących na zmniejszenie ryzyka zachorowania warzywa ogółem owoce ogółem warzywa surowe warzywa z rodziny kapustnych np. brokuły, kapusta, kalafior warzywa z rodziny czosnkowatych np. czosnek, cebula, por warzywa zielone marchew pomidory owoce cytrusowe Tabela 8. Badania nad związkiem między spożyciem owoców i warzyw a rozwojem raka Biorąc pod uwagę powyższe wyniki bardzo ważnym staje się uświadomienie społeczeństwu jak ważny wpływ na obniżenie ryzyka zachorowania na raka ma właściwa dieta. 20

21 Część Druga Co to znaczy zdrowa dieta?

22 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego Co to znaczy wroga, zdrowa aby umieć dieta? z nim walczyć 1. Z czego powinna składać się codzienna dieta? Prawidłowe żywienie polega na dostarczaniu organizmowi niezbędnych składników odżywczych czyli energii oraz składników niezbędnych do utrzymania zdrowia i wszystkich funkcji organizmu. Składniki odżywcze ze względu na swoje podstawowe funkcje dzielą się na 3 grupy: energetyczne: węglowodany, tłuszcze (w mniejszym stopniu białko) budulcowe: białko, składniki mineralne, kwasy tłuszczowe regulujące: witaminy, składniki mineralne Nie istnieje produkt spożywczy, który zawierałby wszystkie niezbędne składniki odżywcze w odpowiednich, potrzebnych dla organizmu ilościach. Tylko wykorzystanie wielu różnych produktów pozwala na właściwe zbilansowanie diety. Rysunek 4. Piramida żywienia 22

23 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego wroga, Co aby to znaczy umieć zdrowa z nim walczyć dieta? Aby zapewnić organizmowi dostarczenie wszystkich niezbędnych składników odżywczych, należy uwzględnić w codziennym jadłospisie następujące grupy produktów spożywczych: Produkty zbożowe Produkty zbożowe (węglowodanowe) powinny być składnikiem większości posiłków. Zaleca się, aby produkty zbożowe pochodziły z jak najmniej przetworzonych mąk gruboziarnistych, razowych. Produkty takie są nie tylko źródłem skrobi (węglowodany złożone), ale także błonnika regulującego pracę przewodu pokarmowego oraz witamin z grupy B: B1, B2, B6 i PP. Zawierają też pewne ilości składników mineralnych i białka. Produkty spożywcze z tej grupy to pieczywo pełnoziarniste, ryż, kasza gryczana i jęczmienna. Natomiast produkty zbożowe wysoko przetworzone np. białe pieczywo bułki, tosty powinny być spożywane od czasu do czasu. Tłuszcze Tłuszcze obok węglowodanów powinny stanowić główne źródło energii w codziennej diecie. Zaleca się spożywanie olejów: słonecznikowego, sojowego, rzepakowego, oliwę z oliwek oraz wysokiej jakości margaryny oraz masła. Tłuszcze roślinne są podstawowym źródłem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, dlatego powinny być częścią codziennej diety. Ponad 50% spożywanego przeciętnie tłuszczu to tłuszcz ukryty, występujący w produktach, lecz niewidoczny. Jest to w przeważającej ilości tłuszcz niekorzystny dla zdrowia. Warzywa i owoce Warzywa zaleca się spożywać codziennie 3-5 razy a owoce 2-3 razy dziennie (są bardziej kaloryczne). Warzywa i owoce są bogatym źródłem witamin, składników mineralnych i błonnika. Witaminy i flawonoidy zawarte w warzywach i owocach mają działanie przeciwnowotworowe i przeciwmiażdżycowe. Potas występujący w znaczących ilościach w warzywach reguluje ciśnienie krwi. Błonnik w nich zawarty nie tylko reguluje pracę przewodu pokarmowego i zapobiega zaparciom, ale także obniża stężenie cholesterolu w surowicy krwi i poprawia tolerancje glukozy (chroni przed cukrzycą). 23

24 Rak (nowotwór złośliwy) poznajmy naszego Co to znaczy wroga, zdrowa aby umieć dieta? z nim walczyć Orzechy i nasiona roślin strączkowych Orzechy (laskowe, włoskie, pistacjowe) i nasiona roślin strączkowych (bób, fasola, groch, soczewica, soja) zaleca się spożywać 1-3 sztuk dziennie. Orzechy są źródłem jedno i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, błonnika, magnezu i witamin. Należy pamiętać, że orzechy są bogato kaloryczne i zaleca się spożywanie nie więcej niż 8-10 sztuk dziennie. Nasiona roślin strączkowych to dobre źródło witamin z grupy B, w tym kwasu foliowego, a także potasu. Są także dobrym źródłem wysokowartościowego białka. Ryby, drób i jajka Ryby, drób i jajka zaleca się spożywać naprzemiennie, niekoniecznie codziennie. Są to produkty bogate w białko. Ryby i drób zawierają mniej tłuszczów nasyconych a więcej nienasyconych w porównaniu z mięsem czerwonym. Zaleca się spożywanie ryb, szczególnie morskich 2 razy w tygodniu, zamiast mięsa, ze względu na zawartość bardzo korzystnych nienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3, które zapobiegają chorobom sercowo-naczyniowym, a także mają korzystny wpływ na centralny układ nerwowy Mleko i przetwory mleczne Zaleca się jedną lub dwie porcje niskotłuszczowych produktów mlecznych dziennie. Produkty mleczne są źródłem łatwo przyswajalnego wapnia, na które zapotrzebowanie w okresie intensywnego wzrostu (dojrzewanie) jest u nastolatków wysokie i wynosi mg/dobę. Mleko jest również źródłem wysokowartościowego białka i witamin z grupy B. Bardzo korzystne jest stosowanie obok mleka sfermentowanych napojów mlecznych (kefiry, jogurty) i sery twarogowe. Należy uważać na sery żółte gdyż mają wysoką zawartość tłuszczu, cholesterolu i soli. Mięso czerwone, makarony, ryż biały i białe pieczywo Mięso czerwone, makarony, ryż biały i białe pieczywo są produktami do spożywania sporadycznego, od czasu do czasu. Są źródłem znacznych ilości kalorii przy ich niewielkiej wartości odżywczej. Również słodycze należą do grupy produktów spożywczych, których ilości powinniśmy bardzo kontrolować. 24

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia.

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. ŻYWIENIE CZŁOWIEKA Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. Prawidłowe żywienie należy do najważniejszych czynników środowiskowych,

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW SPIS TREŚCI 1. Zasady zdrowego żywienia 2. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 3. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 4. Zalecenia

Bardziej szczegółowo

Znaczenie zdrowego odżywiania w profilaktyce nowotworowej

Znaczenie zdrowego odżywiania w profilaktyce nowotworowej Znaczenie zdrowego odżywiania w profilaktyce nowotworowej Nasza dieta oraz sposób odżywiania jest drugą (po paleniu) najważniejszą przyczyną powstawania chorób nowotworowych. Pożywienie stanowi czynnik

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW CO POWINNY JEŚĆ DZIECI WITAMINY PRODUKTY ZBOŻOWE PRODUKTY POCHODZENIA ROŚLINNEGO PRODUKTY POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO PRZETWORY MLECZNE ZASADY ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C).

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Wzrost temperatury redukuje poziom większości składników odżywczych. Surowy por

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

WARZYWA JAKIE I ILE W WYBRANYCH SCHORZENIACH

WARZYWA JAKIE I ILE W WYBRANYCH SCHORZENIACH WARZYWA JAKIE I ILE W WYBRANYCH SCHORZENIACH dr inż. Dominika Głąbska Zakład Dietetyki Katedra Dietetyki Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW warzywa i owoce są istotnym elementem codziennej

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Zdrowe odżywianie polega na odpowiednim wyborze produktów i przygotowaniu posiłków umożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu poprzez

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

Europejski kodeks walki z rakiem

Europejski kodeks walki z rakiem Europejski kodeks walki z rakiem Dlaczego walczymy z rakiem? Nowotwory są drugą przyczyną zgonów w Polsce zaraz po zawałach i wylewach. Liczba zachorowao na nowotwory złośliwe w Polsce to ponad 140,5 tys.

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Żywić się zdrowo powinniśmy w każdym okresie życia, ale szczególnie ważny jest sposób odżywiania dzieci i młodzieży, kobiet w ciąży

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Doktorze Zdrówko, co to znaczy być zdrowym? Być zdrowym, to nie tylko nie chorować, ale też czuć się dobrze, być radosnym i sprawnym fizycznie. Czy wiesz, co pomaga

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Samodzielna ocena swojego żywienia i aktywności fizycznej. Cele: zapoznanie ucznia z praktycznymi aspektami układania prawidłowo zbilansowanej

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach NORMY ŻYWIENIA DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM I SZKOLNYM W POLSCE OPRACOWANO W INSTYTUCIE ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIA I ZATWIERDZONE ZOSTAŁY PRZEZ INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum 8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum Temat: Wybory żywieniowe produkty zalecane i niezalecane w żywieniu. Cel: Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych. Zdobyte

Bardziej szczegółowo

Odżywiamy się zdrowo! Filip Batko

Odżywiamy się zdrowo! Filip Batko Odżywiamy się zdrowo! Filip Batko KATEGORIE ŻYWIENIOWE WITAMINY PRODUKTY ZBOŻOWE PRODUKTY POCHODZENIA ROŚLINNEGO PRODUKTY POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO PRZETWORY MLECZNE ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA WIERSZE NA ZDROWIE

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował.

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował. Specjaliści od zdrowego żywienia biją na alarm. Jemy za mało ryb morskich, co oznacza, że w organizmie przeciętnego Polaka brakuje nienasyconych kwasów Omega 3, uważanych przez wielu naukowców za złoty

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA I PATRYCJA SZAFRAŃSKA HASŁO PORADNIKA Nie wystarczy jeść - należy się odżywiać - to mądre słowa. Nie należy wpychać w siebie wszystkiego co jest na stole, czy w

Bardziej szczegółowo

PRZEZ ŻOŁĄDEK DO MÓZGU. odżywianie a sprawność umysłowa dziecka

PRZEZ ŻOŁĄDEK DO MÓZGU. odżywianie a sprawność umysłowa dziecka Obecny styl życia i towarzyszące mu zmiany, także w naszym sposobie odżywiania się, zmniejszają zdolność uczenia się, sprzyjają przemęczeniu psychicznemu i fizycznemu, powodują drażliwość a nawet agresję.

Bardziej szczegółowo

Europejski Kodeks Walki z Rakiem

Europejski Kodeks Walki z Rakiem Europejski Kodeks Walki z Rakiem Europejski kodeks walki z rakiem powstał z inicjatywy Unii Europejskiej, która już w latach 80 uznała zmagania z rakiem w społeczeństwie Europejczyków za jeden z najważniejszych

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK ŻYWIENIA I USŁUG GASTRONOMICZNYCH przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Żywienie w szpiczaku mnogim

Żywienie w szpiczaku mnogim Żywienie w szpiczaku mnogim Spotkanie II : dbamy o kości mgr inż. Sławomir Kozłowski szpiczak mnogi leczenie osteoporoza- zaburzenie mineralizacji kości Czynniki środowiskowe dieta (wapń i witamina D)

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA Uwaga: Dopuszcza się modyfikację kolejności zaplanowanych tematów. Kolejne zajęcia Temat główny - Liczba godzin Metody prowadzenia zajęć: Opis 1 PODSTAWOWE

Bardziej szczegółowo

Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej

Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej 1 Zasady ogólne 1. Częstość i regularność posiłków 2. Śniadanie - najważniejszy posiłek dnia 3. Ostatni posiłek -2 godz. przed snem 4. Posiłek budulcem

Bardziej szczegółowo

Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia.

Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia. Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia. Nieprawidłowe odżywianie w wieku niemowlęcym, przedszkolnym i szkolnym: hamuje rozwój

Bardziej szczegółowo

NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA. (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie)

NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA. (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie) NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie) Dlaczego stara piramida żywieniowa jest zła? Po pierwsze okazuje się, że węglowodany w ilości sugerowanej przez

Bardziej szczegółowo

Styl życia a nowotwory złośliwe w świetle Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem. Jadwiga Zapała

Styl życia a nowotwory złośliwe w świetle Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem. Jadwiga Zapała Styl życia a nowotwory złośliwe w świetle Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem Jadwiga Zapała CHOROBY CYWILIZACYJNE Nowotwory Choroby układu krążenia Choroby metaboliczne Schorzenia układu nerwowego EUROPEJSKI

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Dr inż. Anna Tokarska Dział Żywienia Świętokrzyskie Centrum Onkologii Obserwowane trendy w żywieniu w ostatnim czasie wskazują, że na wskaźniki zachorowalności

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

W zdrowym ciele zdrowy duch Ulotka informacyjna dla rodziców przygotowana przez klasę VI w ramach programu Trzymaj formę

W zdrowym ciele zdrowy duch Ulotka informacyjna dla rodziców przygotowana przez klasę VI w ramach programu Trzymaj formę W zdrowym ciele zdrowy duch Ulotka informacyjna dla rodziców przygotowana przez klasę VI w ramach programu Trzymaj formę Wybierz zdrowie! Oto pięć powodów, dla których warto wybrać zdrowy styl życia: Rzadziej

Bardziej szczegółowo

7 00 L - karnityna + chrom + aminokwasy rozgałęzione, 7 30 I ŚNIADANIE, (głównie węglowodany złożone + owoce + warzywa):*

7 00 L - karnityna + chrom + aminokwasy rozgałęzione, 7 30 I ŚNIADANIE, (głównie węglowodany złożone + owoce + warzywa):* Przykładowe jadłospisy na redukcję masy ciała 1. Przykładowy jadłospis na zrzucenie wagi (zalecenia ogólne, na podstawie wywiadu z zawodnikiem trójboju siłowego): CZĘŚĆ I 3 TYGODNIE: 7 00 L - karnityna

Bardziej szczegółowo

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie?

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? prof. dr hab. Lidia Wądołowska

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk?

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Podczas intensywnego treningu organizm produkuje energię znacznie szybciej, niż wówczas, gdy aktywność jest mała. W trakcie ćwiczeń serce bije częściej,

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczenia powietrza benzenem na występowanie niektórych nowotworów złośliwych w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim

Wpływ zanieczyszczenia powietrza benzenem na występowanie niektórych nowotworów złośliwych w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim Wpływ zanieczyszczenia powietrza benzenem na występowanie niektórych nowotworów złośliwych w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim Kędzierzyn-Koźle, 20 września 2012 Wojciech Redelbach C6H6 + KK = CA? Benzen

Bardziej szczegółowo

Żywienie a nastrój. Składniki odżywcze wpływające na nastrój:

Żywienie a nastrój. Składniki odżywcze wpływające na nastrój: Żywienie a nastrój dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Katedra i Zakład Dietetyki SGGW w Warszawie Składniki odżywcze wpływające na nastrój: Kwas foliowy Witamina B 6 Witamina B 12 Witamina D Witamina C Kwasy

Bardziej szczegółowo

Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód

Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód PURE DIET Joanna Flis Os. Wichrowe Wzgórze 33C 61-699 Poznań tel. 511 02 99 44 Imię i nazwisko Rok urodzenia Nr telefonu E-mail Dane kontaktowe Grupa krwi Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód

Bardziej szczegółowo

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę!

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę! Prezentacja materiałów przygotowanych do realizacji V edycji programu edukacyjnego Trzymaj formę! KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA REALIZACJĘ IV EDYCJI PROGRAMU EDUKACYJNEGO PT. TRZYMAJ FORMĘ! ZAKOPANE, 6 8 PAŹDZIERNIKA

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY. 26.10.2015r.

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY. 26.10.2015r. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY 26.10.2015r. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY Żywienie, szczególnie zbiorowe, nie powinno być realizowane w sposób doraźny. Jest to istotny problem

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

DIETA PRZY CHOROBACH SERCA

DIETA PRZY CHOROBACH SERCA ZALECENIA OGÓLNE Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (należy dbać o urozmaicenie posiłków). W skład produktów spożywczych wchodzą niezbędne składniki odżywcze zawarte w różnych ilościach i

Bardziej szczegółowo

Miejsce mięsa w diecie

Miejsce mięsa w diecie Miejsce mięsa w diecie Walory zdrowotne mięsa od dawna są przedmiotem kontrowersyjnych poglądów wśród ludzi. Jedni widzą w mięsie znakomite źródło niezbędnych składników odżywczych, inni natomiast przypisują

Bardziej szczegółowo

Zasada trzecia. Zasada czwarta

Zasada trzecia. Zasada czwarta Zdrowe odżywianie jest podstawą zachowania zdrowego organizmu. Przestrzegając dziesięciu podstawowych zasad właściwego żywienia, wykorzystamy dostępne pożywienie w najbardziej efektywny dla naszego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Recepta na zdrowie - dlaczego warto żyć aktywnie

Recepta na zdrowie - dlaczego warto żyć aktywnie Recepta na zdrowie - dlaczego warto żyć aktywnie Zdrowie to stan pełnego dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brak choroby i kalectwa. Na zdrowie mają wpływ: -styl życia

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (ZBiJŻ) Ćwiczenie nr

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2

Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2 Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2 Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2 Odżywiaj się zdrowo Podstawowym zaleceniem zdrowotnym dla osób chorych na cukrzycę jest jedz zdrowo. Osoba

Bardziej szczegółowo

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna 43-400 Cieszyn ul. Liburnia 2 asystent Teresa Kopiec asystent Halina Dziadek st. asystent Czesława Lis

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna 43-400 Cieszyn ul. Liburnia 2 asystent Teresa Kopiec asystent Halina Dziadek st. asystent Czesława Lis Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna 43-400 Cieszyn ul. Liburnia 2 asystent Teresa Kopiec asystent Halina Dziadek st. asystent Czesława Lis Żywienie i aktywność fizyczna mają wpływ na rozwój psychofizyczny

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie jest to sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie jest to sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. ZDROWE ODŻYWIANIE Zdrowe odżywianie jest to sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Istotne jest zmniejszenie ryzyka wystąpienia

Bardziej szczegółowo

Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie

Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM opracowane przez Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie 1. Jedz

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 sierpnia 2015 r. Poz. 1256 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 26 sierpnia 2015 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do

Bardziej szczegółowo

Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo?

Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo? Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo? Według definicji zdrowe odżywianie to sposób jedzenia, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu jego zapewnienia

Bardziej szczegółowo

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska Hematoonkologia w liczbach Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory hematologiczne wg Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (rew 10) C81 -Chłoniak Hodkina C82-C85+C96

Bardziej szczegółowo

Akcja 5 razy dziennie warzywa i owoce. 31 marca 2007r.

Akcja 5 razy dziennie warzywa i owoce. 31 marca 2007r. Akcja 5 razy dziennie warzywa i owoce 31 marca 2007r. Cele akcji: wzrost spożycia warzyw i owoców do co najmniej 5 porcji dziennie uprawianie aktywności fizycznej utrzymywanie prawidłowej masy ciała Hasło

Bardziej szczegółowo

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Wysiłek fizyczny codziennie ok. 30-60 minut Codzienna aktywność fizyczna wpływa na dobre samopoczucie i lepsze funkcjonowanie organizmu. Każdy wysiłek fizyczny jest

Bardziej szczegółowo

Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać?

Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać? Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać? Komponując codzienne posiłki z ulubionych produktów spożywczych zwykle nie zastanawiamy się nad ich wpływem na nasz organizm

Bardziej szczegółowo

DIETA PO RESEKCJI TRZUSTKI

DIETA PO RESEKCJI TRZUSTKI DIETA PO RESEKCJI TRZUSTKI Opracowała: Dr n. med. Dorota Waśko-Czopnik specjalista chorób wewnętrznych, dietetyk Leczenie operacyjne polegające na całkowitym usunięciu trzustki, niekiedy wraz z sąsiadującymi

Bardziej szczegółowo

Dietetyk Angelika Frączek DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA. Imię i nazwisko...

Dietetyk Angelika Frączek DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA. Imię i nazwisko... DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA Imię i nazwisko... Proszę o sumienne wypełnienie niniejszego wywiadu żywieniowego, który posłuży do oceny Pani/Pana sposobu żywienia. Dobrze, aby dzienniczek wypełniać

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE Dietetyka Dietetyka to nauka, która bada jak to, co spożywamy wpływa na nasze zdrowie i wydajność organizmu. Bada pewne składniki pożywienia, które mogą wpływać na nasze zdrowie. Na przykład

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH W WOJ. ŚWIĘTOKRZYSKIM. Dorota Stępień Świętokrzyskie Centrum Onkologii Zakład Epidemiologii Nowotworów

EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH W WOJ. ŚWIĘTOKRZYSKIM. Dorota Stępień Świętokrzyskie Centrum Onkologii Zakład Epidemiologii Nowotworów EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH W WOJ. ŚWIĘTOKRZYSKIM Dorota Stępień Świętokrzyskie Centrum Onkologii Zakład Epidemiologii Nowotworów Nowotwory złośliwe stanowią narastający problem zdrowotny i ekonomiczny

Bardziej szczegółowo

Kodeks Walki z Rakiem

Kodeks Walki z Rakiem Kodeks Walki z Rakiem 11 zasad Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem 1. Nie pal; jeśli już palisz, przestań. W krajach rozwiniętych 25-30% wszystkich zgonów z powodu nowotworów ma związek z paleniem tytoniu.

Bardziej szczegółowo

Powiedz rakowi: NIE!!!

Powiedz rakowi: NIE!!! Powiedz rakowi: NIE!!! Internetowe wydanie gazetki ekologicznej NR 5- wrzesień 2015 W V numerze naszej gazetki poruszymy: Nawyki żywieniowe dzisiejszych nastolatków, czyli domowe pizzerki Kleszcze, czyli

Bardziej szczegółowo

GDA. Prawidłowe odżywianie

GDA. Prawidłowe odżywianie GDA Prawidłowe odżywianie Co to jest GDA? Prawidłowe odżywianie jest jednym z warunków zachowania dobrego stanu zdrowia. Aby móc dopasować swój sposób odżywiania do stylu życia jaki prowadzimy, niezbędne

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany w oparciu o doniesienia naukowe oraz przyjęte

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 6 im.bł.ks. Jerzego Popiełuszki w Nowym Sączu

Szkoła Podstawowa nr 6 im.bł.ks. Jerzego Popiełuszki w Nowym Sączu Szkoła Podstawowa nr 6 im.bł.ks. Jerzego Popiełuszki w Nowym Sączu Symbole Szkoły Podstawowej nr 6 SKLEPIK WZOROWY SMACZNY I ZDROWY Zdrowe odżywianie to podstawa!!! Jeść musimy, bowiem to podstawowy składnik

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA MŁODEGO PIŁKARZA. mgr Natalia Stanecka Centrum Dietetyczne Naturhouse Dzierżoniów

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA MŁODEGO PIŁKARZA. mgr Natalia Stanecka Centrum Dietetyczne Naturhouse Dzierżoniów ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA MŁODEGO PIŁKARZA mgr Natalia Stanecka Centrum Dietetyczne Naturhouse Dzierżoniów ZŁE NAWYKI ŻYWIENIOWEKONSEKWENCJE zmniejszona wydolność fizyczna dziecka, płaskostopie, skrzywienia

Bardziej szczegółowo

Podstawy żywienia w sporcie. Aneta Sojak

Podstawy żywienia w sporcie. Aneta Sojak Podstawy żywienia w sporcie Aneta Sojak Właściwe żywienie i nawodnienie = Osiągnięcie sukcesu Energia do pracy mięśni Adaptacja do wysiłku Skuteczna regeneracja (zmniejszenie procesów katabolicznych) Zły

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Zdrowe żywienie w cukrzycy Dieta dla osób dieta 1200 kcal chorujących na dieta 1500 kcal cukrzycę typu 2* dieta 1800 kcal *bez mikroalbuminurii Zaproponowana

Bardziej szczegółowo

Konsekwencje złych nawyków zdrowotnych dzieci i młodzieży dla rozwoju chorób nowotworowych w wieku dorosłym. Marzena Wełnicka-Jaśkiewicz

Konsekwencje złych nawyków zdrowotnych dzieci i młodzieży dla rozwoju chorób nowotworowych w wieku dorosłym. Marzena Wełnicka-Jaśkiewicz Konsekwencje złych nawyków zdrowotnych dzieci i młodzieży dla rozwoju chorób nowotworowych w wieku dorosłym Marzena Wełnicka-Jaśkiewicz Profilaktyka onkologiczna Pierwotna - zmniejszenie narażenia na czynniki

Bardziej szczegółowo

Zdrowy talerz ucznia. mgr inż. Justyna Siwiela-Tomaszczyk lic. Ewa Stepek

Zdrowy talerz ucznia. mgr inż. Justyna Siwiela-Tomaszczyk lic. Ewa Stepek mgr inż. Justyna Siwiela-Tomaszczyk lic. Ewa Stepek Zdrowy talerz ucznia Powiatowy program profilaktyki i promocji zdrowia w celu zmniejszania zachorowalności i śmiertelności z powodu chorób układu krążenia

Bardziej szczegółowo