objawy i przyczyny stresu stres w szkole, w pracy i w domu działanie pozytywne stresu na organizm zaburzenia stresowe ćwiczenia, odżywianie

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "objawy i przyczyny stresu stres w szkole, w pracy i w domu działanie pozytywne stresu na organizm zaburzenia stresowe ćwiczenia, odżywianie"

Transkrypt

1 PORADY LEKARZA RODZINNEGO STRES objawy i przyczyny stresu stres w szkole, w pracy i w domu działanie pozytywne stresu na organizm zaburzenia stresowe ćwiczenia, odżywianie ziołolecznictwo

2 SPIS TREŚCI Wstęp Układ nerwowy...1 Fazy stresu...3 Objawy stresu...4 Wewnętrzne i zewnętrzne objawy stresu...5 Walka ze stresem...6 Przyczyny stresu...8 Odmiany stresu...10 Stres pozytywny...10 Stres w pracy...11 Stres w domu...13 Zaburzenia stresowe...14 Zaburzenia adaptacyjne...14 Ostra reakcja na stres...15 Zespół stresu pourazowego...17 Skutki stresu...19 Problemy ze snem i bezsenność...19 Uzależnienia...21 Relaksacja...24 Prawidłowe odżywianie...25 Aktywność fizyczna...27 Ziołolecznictwo...29 Aromaterapia i akupresura...31 Stres a osobowość...32 Wydawnictwo Literat ul. Łazienna Toruń tel.: Opracowanie: Zespół redakcyjny Konsultacje medyczne: lek. Jolanta Piekarczyk Skład komputerowy i projekt okładki: Monika von Basse Zdjęcia i rysunki: Anna Smaza Katarzyna Stocka Katarzyna Tużylak Modele: Paweł Korpalski Tomasz Kwiatkowski Copyright by LITERAT ISBN

3 W S T Ę P UKŁAD NERWOWY Układ nerwowy pełni w organizmie funkcję szczególną. Jest nastawiony na łączność ze światem zewnętrznym, odbiera z niego informacje za pośrednictwem narządów zmysłów, zarządza aparatem ruchowym (układ nerwowy somatyczny), a także integruje czynności poszczególnych narządów i dba o równowagę wewnętrzną organizmu (układ autonomiczny). Podstawowym elementem budowy układu nerwowego jest neuron, czyli komórka nerwowa z odchodzącymi od niej wypustkami. Jej głównym zadaniem jest przyjmowanie, przetwarzanie i przekazywanie informacji w postaci bodźców elektrycznych lub chemicznych. Neuron Układ nerwowy dzielimy na somatyczny (ośrodkowy i obwodowy) oraz autonomiczny Do układu nerwowego ośrodkowego zaliczamy: mózgowie (mózg, móżdżek, rdzeń przedłużony) rdzeń kręgowy. ciało modzelowate tętnica przednia mózgu tętnica okołospoidłowa wzgórze przysadka mózgowa szyszynka most móżdżek tętnica podstawna Mózgowie rdzeń przedłużony 1

4 Do układu nerwowego obwodowego zaliczamy: nerwy czaszkowe (12 par) nerwy rdzeniowe (31 par). Układ nerwowy autonomiczny dzieli się na część ośrodkową i część obwodową: do części ośrodkowej należą jądra występujące w pniu mózgu oraz skupienia komórek nerwowych w rdzeniu kręgowym do części obwodowej należą zwoje i nerwy. W odróżnieniu od układu somatycznego, w którym drogę odśrodkową stanowi jeden neuron, w układzie autonomicznym składa się ona z dwóch neuronów. Ciała komórek pierwszych neuronów leżą w ośrodkowym układzie nerwowym, a ich neuryty kończą się w zwoju obwodowym. Drugie neurony rozpoczynają się w zwoju, a kończą w tkance unerwianego narządu. Włókna wychodzące z ośrodkowego układu nerwowego nazywamy przedzwojowymi, a wychodzące ze zwojów pozazwojowymi. 2 Pod względem anatomicznym i czynnościowym układ autonomiczny dzielimy na: 1. część współczulną (sympatyczną) ciała komórek neuronów przedzwojowych współczulnych znajdują się w: ósmym odcinku szyjnym całym odcinku piersiowym pierwszych trzech odcinkach lędźwiowych rdzenia kręgowego. Ich neuryty opuszczają rdzeń kręgowy razem z nerwami rdzeniowymi, następnie odłączają się od nerwów rdzeniowych, tworząc gałęzie łączące białe, które wchodzą do pnia współczulnego. Neuryty drugich neuronów wracają do nerwów rdzeniowych przez gałęzie łączące szare. To właśnie część przywspółczulna anatomicznego układu nerwowego odpowiada za powstanie reakcji organizmu na zdarzenie, które jest stresem, czyli przygotowanie organizmu do walki lub ucieczki. 2. część przywspółczulną (parasympatyczną) włókna przedzwojowe pierwszych neuronów przywspółczulnych opuszczają ośrodkowy układ nerwowy w obrębie czaszki i części krzyżowej rdzenia kręgowego. Część przywspółczulna odpowiedzialna jest za neutralizację i wygaszanie reakcji stresowej, czyli odpoczynek i uspokojenie organizmu. istota szara opona pajęcza Rdzeń kręgowy istota biała opona miękka opona twarda

5 FA Z Y S T R E S U STRES (ang. przymus) był i jest obecny w życiu każdego człowieka, nie istnieją ludzie, którzy nie doświadczają reakcji stresowych. Niektórzy jednak przeżywają je silniej niż inni lub gorzej sobie radzą z ich przezwyciężeniem. Stres jest odpowiedzią organizmu na zmianę sytuacji życiowych, próbą adaptacji do nowych, innych, nieznanych dotąd warunków. Inny rodzaj stresu to reakcja na agresję, nie tylko fizyczną, lecz również słowną i psychiczną. Stres powstaje również wtedy, gdy stawiane przed nami wymagania przewyższają nasze możliwości. Pojedyncze reakcje stresowe nie powinny budzić niepokoju, są naturalne, jednak niebezpieczny może się okazać stres przewlekły i z nim trzeba walczyć, początkowo samemu, a gdy to nie przynosi rezultatów, należy się zwrócić o pomoc lekarską. Stres przewlekły pojawia się wtedy, gdy człowiek automatycznie ocenia różne zdarzenia jako zagrożenie. Badania kanadyjskiego lekarza endokrynologa Hansa Selye (lata 30. XX wieku) dowodzą, że na reakcję stresową składają się trzy etapy: 1. FAZA ALARMU (MOBILIZACJI) Jest to etap mobilizacji wobec zagrożenia. Organizm odbiera jakąkolwiek formę agresji otoczenia wobec siebie i przygotowuje się do obrony. Dochodzi do reakcji fizycznych wewnątrz ciała: przyspieszenia przepływu krwi w układach krwionośnych mózgu oraz serca, rozszerzenia naczyń krwionośnych, wzrostu ciśnienia krwi oraz podniesienia się temperatury ciała. Te zmiany poprawiają możliwości i szybkość działania organizmu, umożliwiają podjęcie większego wysiłku, przyspieszają reakcje, zmniejszają wrażliwość na ból. 2. FAZA ODPORNOŚCI (ADAPTACJI) Jest to etap przystosowania, polega na wypracowaniu taktyki radzenia sobie z postawionym przed nami problemem. Może być to atak lub ucieczka. Atak usuwa przyczynę, ucieczka odsuwa ją w czasie. W tym etapie neuroprzekaźniki przenoszą informacje o sytuacji do komórek nerwowych. 3. FAZA WYCZERPANIA Do tej fazy dochodzi w momencie przedłużania się dwóch pierwszych etapów. Organizm nie może być nieustannie w stanie najwyższego napięcia. Kończy się energia niezbędna do podejmowania działań, zmiany biochemiczne w organizmie ustają, a on sam nie wytrzymuje już napięcia. Taki stan prowadzi do osłabienia, zmęczenia, braku odporności na choroby, zaburzeń psychicznych, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci. 3

6 O B J AW Y S T R E S U U każdego człowieka objawy stresu mogą być trochę inne lub mogą występować jedynie niektóre symptomy. Rzadko zdarza się, żeby ktoś miał wszystkie objawy, jednak wystąpienie już kilku z niżej wymienionych potwierdza, że mamy do czynienia ze stresem. OBJAWY STRESU OSTREGO złość smutek uczucie napięcia zmiany nastroju czasami przyjemne podniecenie tiki nerwowe obgryzanie paznokci mruganie bębnienie palcami o blat drapanie się zbyt szybkie lub zbyt głośne mówienie szybsze bicie serca poszerzenie źrenic wzrost temperatury ciała. OBJAWY STRESU PRZEWLEKŁEGO napięcie mięśni kłopoty gastryczne zapalenie okrężnicy niestrawność choroba wrzodowa częstsza zapadalność na infekcje dolegliwości sercowo-naczyniowe zmiany skórne (np. egzema) wilgotne dłonie duszności biegunka drżenie rąk lub nóg suchość w ustach bóle głowy nadmierna potliwość zwiększenie spożycia alkoholu sięganie po środki uspokajające lub narkotyki rzucanie się w wir działania trudności w zasypianiu rozluźnienie więzi rodzinnych i przyjacielskich narastanie sytuacji konfliktowych ucieczka w łatwe przyjemności telewizja internet, gry komputerowe jedzenie zakupy gwałtowne reakcje na zwykłe sytuacje poczucie, że ciągle należy się spieszyć i z kimś rywalizować zamartwianie się trudności w skupieniu i podejmowaniu decyzji napady paniki i niepokoju. 4

7 W E W N Ę T R Z N E I Z E W N Ę T R Z N E O B J AW Y S T R E S U Stres powoduje następujące reakcje fizjologiczne: Zawroty głowy Suchość w ustach Układ dokrewny produkcja hormonów stresu (np. kortyzolu) Płuca pogarsza się wydolność płuc, przyspiesza się oddech Wzrost poziomu cukru we krwi Wątroba tłuszcze i białka zgromadzone w wątrobie, jelitach i skórze zostają rozłożone jako kolejne, po cukrach, źródło energii Mięśnie wzrasta napięcie mięśni Zwiększona potliwość Układ krążenia rośnie ciśnienie krwi, serce jest obciążone, bije nieregularnie i zbyt szybko, zmniejsza się krzepliwość krwi, spada liczba białych krwinek Układ trawienny żołądek wydziela więcej kwasów, ale nie polepsza to przebiegu procesów trawiennych; jeżeli napięcie utrzymuje się dłużej, ściany żołądka są pobudzone i wydzielają więcej kwasu 5

8 WA L K A Z E S T R E S E M 1. Nie spiesz się, zdążysz wszystko zrobić, nie rób zbyt wielu rzeczy naraz, zadania realizuj po kolei, według hierarchii ważności. 2. Przy wykonywaniu każdej czynności rób krótkie przerwy na odpoczynek i kontrolę wykonanej pracy. 3. Bądź asertywny, nie pozwól obarczyć się zadaniami, na które nie masz ochoty, czy zabierać sobie czas przeznaczony dla ciebie lub bliskich. 4. Uśmiechaj się i śmiej jak najczęściej, to rozładowuje napięcie. 5. Uprawiaj sport i ćwiczenia fizyczne. 6. Naucz się relaksować i medytować. 7. Naucz się prawidłowo oddychać: wciągaj głęboko powietrze nosem i wydychaj je w równych porcjach ustami, oddychaj przeponą, a nie płucami. 8. Poproś kogoś o masaż pleców i karku, sam możesz stosować masaż stóp. 9. Przytul się do kogoś, nawet do zwierzątka domowego, to łagodzi. 10. Nie jedz i nie pij zbyt dużo. 11. Nie pij zbyt dużo kawy, czarnej herbaty oraz napojów energetyzujących. 12. Pij herbaty ziołowe z melisy lub rumianku. 13. Odżywiaj się zdrowo i regularnie. 14. Jedz dużo czerwonych i pomarańczowych warzyw i owoców (pomidory, papryka, morele, jabłka, pomarańcze). 15. Staraj się jak najczęściej znaleźć czas na własne przyjemności: hobby, czytanie książki, gazety, obejrzenie filmu, wizyta w teatrze itp. 16. Słuchaj muzyki, którą lubisz. 17. Zadbaj o to, żeby twoje otoczenie było przyjemne, kolorowe: pokój, przedmioty, ubrania itp. 18. Przebywaj w otoczeniu ludzi; jeśli masz niewielu przyjaciół, zapisz się na jakieś zajęcia grupowe, które sprawią ci przyjemność, np. warsztaty plastyczne, lepienie garnków, taniec, tai-chi itp. 19. Bądź miły i sympatyczny dla innych, twój nastrój udziela się otoczeniu. 20. Przebywaj dużo na świeżym powietrzu, najlepiej poza miastem, spaceruj, wystawiaj się na słońce. 6

9 21. Każdego roku wybierz się w jakieś miejsce na urlop, nawet jeżeli miałoby to być tylko kilka dni. 22. Prowadź regularny tryb życia. 23. Pamiętaj, aby codziennie być wypoczętym i wyspanym, nocny wypoczynek powinien trwać 7-8 godzin. 24. Stosuj gorące kąpiele relaksujące oraz kąpiele z olejkiem rumiankowym, z drzewa sandałowego, lawendy lub jałowca. 25. Dbaj o dobre relacje z rodziną i przyjaciółmi. 26. Nie bierz na siebie zbyt wiele. 27. Staraj się zachowywać spokój w trudnych sytuacjach. 28. Naucz się spokojnie podejmować decyzje, rozważ zawsze wszystkie wady i zalety danego aspektu. 29. Naucz się odróżniać przyczynę od skutku. 30. Koncentruj się na swoich przeżyciach, analizuj je. 31. Nie ukrywaj w sobie emocji, wyrażaj je i wyjaśniaj bliskim osobom. 32. Nie wstydź się zwierzeń. 33. Pamiętaj o chwilach, w których byłeś szczęśliwy, i ciesz się nimi. 34. Uwierz w siebie, we własne umiejętności i kompetencje i polub siebie, wyrób w sobie poczucie wartości. 35. Pracuj nad sobą, prowadź dziennik, w którym zapisujesz szczególnie stresujące sytuacje i zdarzenia, staraj się unikać ich w przyszłości. 36. Redukuj negatywne emocje, one prowadzą nie tylko do reakcji stresowych, lecz również są początkiem chorób psychicznych i nowotworowych. 37. Wybaczaj sobie popełnione błędy, nikt nie jest doskonały. 37. Pamiętaj o higienie psychicznej: unikaj sytuacji stresogennych nie rozpamiętuj błędów nie przejmuj się negatywną opinią innych. Optymistyczne myślenie wzbudza pozytywne emocje i zapobiega stresowi. Odpoczynek w ładnym miejscu pozwala nabrać sił potrzebnych do wykonania nowych zadań 7

10 P R Z Y C Z Y N Y S T R E S U Przyczyną stresu może być każda zmiana w dotychczasowym trybie życia. Najczęściej zmiany i nowe sytuacje są związane z: miejscem pracy, pełnioną funkcją stres zawodowy życiem rodzinnym i osobistym konflikty małżeńskie, choroba lub śmierć kogoś bliskiego dziećmi problemy wychowawcze własnym organizmem choroby, starzenie się, zniekształcenia plastyczne własną osobowością poczucie winy, kompleks niższości, brak wiary w siebie, zawyżone ambicje, perfekcjonizm w działaniu. W latach 60. XX wieku lekarze Thomas H. Holmes oraz Richard H. Rahe opracowali punktową skalę obciążenia związanego z wydarzeniami i sytuacjami wywołującymi stres. SYTUACJA OBCIĄŻENIE Śmierć małżonka 100 Rozwód 73 Separacja małżeńska 65 Pobyt w więzieniu 63 Śmierć bliskiego członka rodziny 63 Obrażenia ciała lub choroba 53 Ślub 50 Zwolnienie z pracy 47 Pogodzenie się z małżonkiem 45 Przejście na emeryturę 45 Zmiana stanu zdrowia członka rodziny 44 Ciąża 40 Problemy seksualne 39 Pojawienie się nowego członka rodziny 39 Zmiany w pracy 39 Zmiana sytuacji finansowej 38 Śmierć bliskiego przyjaciela 37 Zmiana zawodu 36 Kłótnie małżeńskie 35 8

11 SYTUACJA OBCIĄŻENIE Obciążenie hipoteki przekraczające roczne dochody 31 Egzekucja długu lub pożyczki 30 Zmiana zakresu obowiązków w pracy 29 Odejście syna lub córki z domu 29 Trudności w kontaktach z teściami 29 Nadzwyczajny sukces 28 Rozpoczęcie lub zaprzestanie pracy zawodowej przez małżonka 26 Rozpoczęcie lub zakończenie studiów 26 Zmiana warunków życia 25 Zmiana przyzwyczajeń 24 Kłopoty z szefem 23 Zmiana godzin lub warunków pracy 20 Zmiana miejsca zamieszkania 20 Zmiana szkoły 20 Zmiana sposobu spędzania wolnego czasu 19 Zmiana w praktykach religijnych 19 Zmiana w życiu towarzyskim 18 Wzięcie dużej pożyczki 17 Zmiana nawyków związanych ze snem 16 Zmiana częstości spotkań rodzinnych 15 Zmiana nawyków żywieniowych 15 Wakacje 13 Boże Narodzenie 12 Ukaranie mandatami 11 Suma punktów uzyskanych w czasie jednego roku określa stopień zestresowania danej osoby. I ponad 250 punktów osoba przeżywająca bardzo silne stresy, narażona na dodatkowe choroby i zaburzenia (ryzyko: 90%). II punktów osoba przeżywająca dużo stresów, narażona na dodatkowe choroby i przewlekłe zmęczenie (ryzyko: 70%). III punktów osoba mocno zestresowana, w średnim stopniu narażona na dodatkowe schorzenia (ryzyko: 50%). IV punktów osoba średnio zestresowana, w niewielkim stopniu narażona na dodatkowe schorzenia (ryzyko: 35%). V poniżej 50 punktów osoba przeżywająca niewiele stresów, nienarażona na dodatkowe choroby. 9

12 STRES POZYTYWNY Pozytywny wymiar stresu obserwujemy przede wszystkim w szkole, na uczelni oraz w pracy. Czasem może wystąpić również w życiu osobistym. Napięcie związane z postawioną przed nami trudnością może wywoływać wolę walki. Jest to szczególnie przydatne przy przygotowywaniu się do egzaminu, ważnej rozmowy, np. w sprawie pracy, lub przy realizacji dużego projektu. Stres może również działać pozytywnie na naszą kreatywność, wiele osób na najlepsze i najbardziej oryginalne pomysły wpada właśnie w chwilach stresu. Stres może być więc motorem zdrowej konkurencji i rywalizacji. Przyczynia się również do rozwoju człowieka, przede wszystkim jego osobowości i intelektu, ale także wydajności fizycznej. Ma też wpływ na status ekonomiczny. Jednak nie wolno zapomnieć, że najwyższą wydajność osiąga się przy średnim pobudzeniu; gdy stres jest zbyt duży, działa destruktywnie. Konstruktywny stres jest niezbędny dla uzyskania: większej wydajności lepszej sprawności szybszego refleksu wyższej koncentracji efektywnej pracy mózgu mobilizacji siły. O D M I A N Y S T R E S U STRES MOŻE BYĆ ZJAWISKIEM POZYTYWNYM TYLKO TAK DŁUGO, JAK DŁUGO POZOSTAJE POD NASZĄ KONTROLĄ. Przy odpowiednim napięciu odczuwanym przez organizm, praca jest wykonywana szybko i sprawnie. To właśnie stres popycha nas do przodu, sprawia, że realizujemy zadania, ambicje, marzenia. Mobilizuje nie tylko do wydajniejszej pracy i nauki, lecz również do zmiany miejsca pracy na lepsze, do przeprowadzki, wyjazdu itp. To on stymuluje nas do działania. Prof. Uwe Dulleck uważa, że dzięki obserwacji sposobu bicia naszego serca możemy rozpoznać, czy napięcie, jakie w danej chwili przeżywamy, wywołane zostało przez stres negatywny (destrukcyjny) czy pozytywny (mobilizujący). Gdy doznajemy stresu destruktywnego (wywołanego przez emocje negatywne), rytm serca nie zmienia się lub zmienia się w nieznaczny sposób, np. lekko przyspiesza. Nasz organizm nie jest wtedy gotowy na adaptację do nowych, nieoczekiwanych warunków. 10

13 Gdy doznajemy stresu mobilizującego (wywołanego przez emocje pozytywne), rytm serca zmienia się w krótkich odstępach czasu. Jesteśmy wtedy podekscytowani, ale nasze ciało jest mimo to zrelaksowane i gotowe do podjęcia działania, aktywności. STRES W PRACY Stres związany z pracą zawodową nie przynosi większych szkód, jeżeli jest to stres aktywujący lub jeżeli dotyka osób, które do takich sytuacji są odpowiednio wyszkolone i przygotowane. Najczęściej stres taki działa mobilizująco, a czasami nawet jest niezbędny do prawidłowego wykonania powierzonych zadań. Kłopoty ze stresem zaczynają się wtedy, gdy wymyka się on spod kontroli oraz gdy do stresów zawodowych dołączają inne problemy, np. związane z życiem rodzinnym i osobistym oraz odnoszące się do organizmu i osobowości danej osoby. Stres może wynikać, na przykład, z niemożności pogodzenia obowiązków zawodowych i rodzinnych, a taka sytuacja wpływa na nasz stosunek do pracy. W wielu firmach wprowadza się programy zarządzania stresem stworzone przez psychologów. Czynniki mogące wywoływać negatywny stres w pracy: złe warunki pracy: hałas utrudniający koncentrację drgania i wibracje obecność wielu sprzętów elektronicznych zbyt wysoka lub zbyt niska temperatura w pomieszczeniu zbyt suche powietrze w pomieszczeniu rodzaj pracy: zawody związane z ryzykiem (np. strażak, policjant, nauczyciel, makler) wydłużony czas pracy praca na akord praca ponad siły zmiany w pracy: przeniesienie siedziby firmy w inne miejsce zmiana zarządu zmiana stanowiska zmiana zespołu pracowniczego zmiana zakresu obowiązków i wykonywanych zadań odpowiedzialność za inne osoby złe stosunki międzyludzkie w zespole pracowniczym szef nienadający się do swojej roli brak perspektyw awansu. 11

14 Jak walczyć z negatywnym stresem w pracy: dobrze zorganizuj swoją pracę, prowadź plany dnia, harmonogramy itp. segreguj zadania na bardzo ważne, ważne i mniej istotne od czasu do czasu przerwij pracę, usiądź, odetchnij głęboko, przyjrzyj się temu, co już zrobiłeś, i ciesz się z tego, ile już za tobą, a nie martw z powodu tego, ile jeszcze przed tobą bądź asertywny, nie daj się wykorzystywać; pracuj do późna, po godzinach czy w weekendy tylko wtedy, gdy naprawdę musisz staraj się poznać współpracowników, rozmawiać z nimi, polubić ich, pochwalić, gdy coś dobrze zrobili, gdyż spędzasz z nimi wiele czasu i nie możesz tego zmienić jeśli chwilowo nie masz nic do roboty, znajdź sobie zajęcie, zaplanuj kolejne zadania itp., nie pozwól, żeby dopadła cię nuda i zniechęcenie nie przychodź chory do pracy, korzystaj ze zwolnienia lekarskiego, gdy tego potrzebujesz nie pij zbyt dużo kawy zadbaj o swoje otoczenie: urządź swoje biurko (miejsce pracy) tak, żeby ci się podobało, żebyś się przy nim dobrze czuł, np. postaw roślinkę, radio, zdjęcie ukochanej osoby itp. pamiętaj, aby krzesło było ustawione na odpowiedniej wysokości zwróć uwagę na to, czy biurko nie jest zbyt małe, za niskie lub za wysokie ustaw monitor komputera, klawiaturę oraz myszkę tak, żeby mieć do nich dogodny dostęp sprzęty, których codziennie używasz, powinny być rozłożone funkcjonalnie zadbaj o przerwy i odpoczynek w pracy: rób regularne, kilkuminutowe przerwy staraj się nie jeść przy biurku, najlepiej wyjdź na zewnątrz, usiądź na ławce i tam zjedz śniadanie; jeżeli to niemożliwe, zmień chociaż pomieszczenie na czas posiłku jeżeli to możliwe, spożywaj obiad w pracy, przygotuj go tak, aby był nie tylko zdrowy i pożywny, lecz również wyglądał ładnie, kolorowo; estetyczne i smaczne jedzenie wprawia nas w dobry humor jedz, siedząc bez pośpiechu zostaw problemy związane z pracą w miejscu pracy: nie zajmuj się rzeczami zawodowymi w drodze z i do domu staraj się niezbyt często rozmawiać w domu o problemach w pracy nie zabieraj pracy do domu codziennie znajdź trochę czasu dla siebie oraz dla rodziny. Patrzenie na kwiaty i rośliny pomaga się odprężyć 12

15 Negatywny stres z powodu bezrobocia Źródła: problemy finansowe brak możliwości realizacji ambicji monotonia brak organizacji dnia zmniejszenie kręgu znajomych, rzadsze kontakty z innymi ludźmi, samotność poczucie nieprzydatności, niskiej wartości, niska samoocena poczucie zagrożenia i niepewności. Badania wykazują, że utrata pracy jest najbardziej stresująca dla ludzi w średnim wieku, mniej dla młodych pracowników lub osób przed emeryturą. Jeżeli jesteśmy bezrobotni, oprócz zadań związanych z poszukiwaniem nowej pracy musimy koniecznie znaleźć sobie jakieś zajęcie, np. kursy, hobby, pomoc rodzinie lub znajomym. STRES W DOMU Na pojawienie się stresu w domu mogą mieć wpływ: problemy rodzinne problemy z dziećmi, ich wychowaniem niezgodność charakterów współmałżonków, brak zrozumienia choroba członka rodziny ciągła nieobecność jednego z członków rodziny brak czasu na wspólne spożywanie posiłków, zabawę i odpoczynek problemy finansowe brak stabilizacji finansowej zaciągnięcie wysokich kredytów bezrobocie problemy zawodowe brak umiejętności oddzielenia życia zawodowego od prywatnego. Jak walczyć z negatywnym stresem w domu: dziel równo obowiązki pomiędzy siebie i partnera, nie daj się wykorzystywać ufaj partnerowi, rozmawiaj z nim o swoich uczuciach, radościach, smutkach i obawach od czasu do czasu zasięgnij rady u starszych krewnych, np. rodziców, którzy mają więcej doświadczenia, możesz też szukać wsparcia u zaufanej osoby, zwierzyć się jej lub po prostu porozmawiać o tym, co cię gnębi znajdź czas dla dziecka, baw się z nim, pokaż mu, że jest dla ciebie ważne codziennie znajdź chociaż kilkanaście minut tylko dla siebie, np. na hobby lub aktywny wypoczynek (spacer, biegi, gimnastyka) myśl pozytywnie, unikaj negatywnych emocji oraz rozpamiętywania porażek. 13

16 Z A B U R Z E N I A S T R E S O W E ZABURZENIA STRESOWE to rodzaj zaburzeń psychicznych związanych ze stresem. Ich przyczynę stanowi przeżycie stresu o różnym nasileniu (zmiana pracy, wypadek samochodowy, udział w wojnie). Jednak samo przeżycie stresu nie wystarcza do wystąpienia zaburzeń stresowych. ZABURZENIA ADAPTACYJNE (PRZYSTOSOWAWCZE) Poważne zmiany życiowe (np. przeprowadzka, emigracja) wymagają przystosowania się do nowych warunków, współpracowników, reorganizacji pracy zawodowej, wdrożenia się w nową sytuację. Jednak u części osób adaptacja nie przebiega gładko i w okresie przystosowywania się do zmian życiowych mogą pojawić się objawy różnego rodzaju. OBJAWY zamartwianie się lęk napięcie obniżony nastrój gniew, wybuchy agresji niezdolność do radzenia sobie z aktualną sytuacją trudność w planowaniu przyszłości problemy z wykonywaniem codziennych czynności. Zwykle pierwsze objawy pojawiają się w ciągu pierwszego miesiąca od zmian w życiu i trwają nie dłużej niż pół roku. Negatywnie wpływają na życie społeczne i zawodowe. PRZYCZYNY Powodem zaburzeń adaptacyjnych mogą być różne sytuacje. Często związane są z pracą zawodową: zmianą lub utratą pracy, przejściem na emeryturę. Niekiedy przeprowadzka, pójście do szkoły, narodziny dziecka lub śmierć bliskiej osoby stanowią kryzys życiowy będący powodem zaburzeń adaptacyjnych. 14

17 LECZENIE Istotny jest fakt, że poważne zmiany życiowe nie są niezwykłe i nie mają cech katastrofy (np. powódź, wypadek samochodowy). Poza tym wyżej wymienione objawy ściśle wiążą się z myśleniem o swoim problemie (nowej pracy, miejscu zamieszkania), a mijają bądź łagodnieją w przyjemnych okolicznościach np. w czasie miłego wyjazdu tym m.in. zaburzenia adaptacyjne różnią się od depresji, gdzie zdolność przeżywania przyjemności jest ograniczona. Często wyjazd w piękne, spokojne miejsce ma bardzo dobry wpływ na złagodzenie zaburzeń adaptacyjnych OSTRA REAKCJA NA STRES Jest to krótkotrwała reakcja na wyjątkowo silny stres u osoby bez innych, wyraźnych zaburzeń psychicznych. Rozpoczyna się jeszcze w trakcie trwania urazu lub w chwilę po zadziałaniu stresu. Mija samoistnie w ciągu kilku godzin lub dni. 15

18 Ostra reakcja na stres oszołomienie dezorientacja lęk gniew osłupienie lub pobudzenie uraz psychiczny (trwale zapisany w pamięci). OBJAWY Typowo ostra reakcja na stres rozpoczyna się stanem oszołomienia, dezorientacją. Osoba skupia swoją uwagę wybiórczo, nic do niej nie dociera. Następnie pojawiają się lęk, złość, gniew, słowna agresja, desperacja, poczucie bezradności. Osoba wycofuje się z sytuacji, w której się znalazła. Może wpaść w osłupienie, nie reagując ani słowem, ani ruchem na to, co się dzieje dookoła. Może być nadmiernie pobudzona, zachowywać się ryzykownie i impulsywnie, uciekać przed siebie. Objawom tym towarzyszy szybkie bicie serca, pocenie się, zaczerwienienie twarzy. PRZYCZYNY Ostrą reakcję na stres może wywołać silny stres fizyczny lub psychiczny, np.: wypadek samochodowy urazy ciała napad gwałt pożar naturalna katastrofa informacja o ciężkiej chorobie. Choroba bliskiej osoby może być przyczyną ostrej reakcji na stres 16

19 LECZENIE Ostra reakcja na stres pojawia się i ustępuje szybko. Czynnikiem sprawczym jest silny stres. Ten typ zaburzeń stresowych wymaga podania leków uspokajających i pomocy psychologicznej. ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO Katastrofy, wojna, terroryzm to ekstremalne sytuacje dla każdego człowieka, które wywołują skrajnie przerażające przeżycia. Zespół stresu pourazowego jest reakcją na takie wyjątkowe zagrożenia i może pojawić się od razu po nim lub też po kilku miesiącach. Niekiedy objawy zespołu trwają wiele lat. OBJAWY wielokrotne przeżywanie urazu podczas uporczywie powracających wspomnień i snów unikanie wszystkiego, co przypomina uraz (rozmów, sytuacji, ludzi, miejsc, aktywności np. unikanie lotu samolotem po przeżytej katastrofie lotniczej) ograniczenie kontaktów z innymi ludźmi, poczucie odrzucenia przez nich zmniejszone zainteresowanie otoczeniem zmniejszone odczuwanie przyjemności nadmierne pobudzenie (niewystępujące przed urazem): nadmierna czujność, stan ciągłej gotowości, bezsenność, wybuchy gniewu, drażliwość, trudności w zasypianiu, czujny sen, potliwość, szybkie bicie serca odrętwienie emocjonalne, odizolowanie od emocji emocje nie są przeżywane poczucie winy wobec osób, które nie przeżyły lęk depresja. Chory nie jest w stanie przypomnieć sobie (częściowo lub całkowicie), co się dokładnie działo w trakcie urazu. Natomiast przeżywanie na nowo sytuacji urazowej może spowodować wybuch agresji, paniki, strachu lub takie same objawy, jakie towarzyszyły tragedii. Objawom mogą towarzyszyć myśli samobójcze, nadużywanie alkoholu lub zażywanie narkotyków jako rodzaj ucieczki od trudnych emocji. 17

20 PRZYCZYNY U podatnych osób zespół stresu pourazowego rozwija się w następstwie uczestnictwa w zagrażających życiu: katastrofach (lotniczych, morskich, drogowych, trzęsieniach ziemi, huraganach) wypadkach, pożarach, aktach terroryzmu oraz u osób poddanych torturom, gwałtom, przemocy. Cierpią nie tylko ofiary, ale i świadkowie traumatycznych wydarzeń (np. świadkowie czyjejś gwałtownej śmierci). LECZENIE W przypadku zespołu stresu pourazowego zasada, że czas leczy rany nie sprawdza się w praktyce; należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza psychiatry. Ponad 50% ludzi przyznaje, że żyje w stresie, ale tylko około 10% szuka pomocy u specjalistów. Stres jest biologicznym mechanizmem obronnym, który pomaga ludziom przetrwać. Może sprawić, że będą oni efektywni w działaniu (stres mobilizujący), ale może ich również zabijać (stres destrukcyjny). Wsparcie najbliższych ma ogromne znaczenie dla chorego i przyspiesza proces ustępowania zaburzeń stresowych. Choremu łatwiej znieść swoje dolegliwości, gdy w każdej chwili może znaleźć oparcie w rodzinie, podzielić się swoimi obawami i uzyskać życzliwe wsparcie. NALEŻY: pozwolić sobie na codzienny kilkuminutowy odpoczynek w pozycji leżącej, odczuwając ciężkość ciała oddychać powoli i spokojnie uprawiać ćwiczenia fizyczne przez minut dziennie, kilka razy w tygodniu (spacery, joga, tai-chi itp.) stosować relaksujące kąpiele oraz masaże o swoich problemach rozmawiać z bliskimi osobami spróbować fitoterapii, np. stosując herbatkę ze słomy owsa, napar z rumianku, tabletki walerianowe, nalewkę z serdecznika, preparaty z żeń-szenia. ZALECENIA OGÓLNE NIE NALEŻY: żałować czasu na odpoczynek i przyjemne rzeczy stosować alkoholu oraz innych używek jako leku odstresowującego oraz rozluźniającego stawiać sobie zbyt dużych wymagań, którym nie jest się w stanie sprostać zbyt wiele czasu poświęcać pracy zawodowej przyjmować leków uspokajających bez konsultacji z lekarzem. 18

21 S K U T K I S T R E S U PROBLEMY ZE SNEM I BEZSENNOŚĆ Bezsenność to: trudności z zasypianiem przedwczesne budzenie się w nocy sen płytki, który nie regeneruje, nie daje odpoczynku. Bezsenność powoduje gorsze funkcjonowaniem w ciągu dnia. Może trwać kilka dni, tygodni, miesięcy lub lat. To często występujące schorzenie. Wiele dorosłych osób cierpi na bezsenność, coraz częściej są to młodzi ludzie. Rodzaje bezsenności bezsenność przygodna może trwać kilka dni, wywoływana jest: stresem (np. przed egzaminem, rozmową kwalifikacyjną), bólem (np. zęba), pracą zmianową, szybkim przekraczaniem stref czasowych bezsenność krótkotrwała trwa do 3 tygodni, jej przyczyną może być choroba lub przewlekły stres (np. w żałobie) bezsenność przewlekła trwa dłużej niż 30 dni. OBJAWY Bezsenność przygodna i krótkotrwała senność zmęczenie złe samopoczucie. Objawy te mogą być również normalną, typową reakcją organizmu na różne negatywne okoliczności. Bezsenność przewlekła gorszy nastrój złe samopoczucie mniej dokładne wykonywanie obowiązków. Skutki bezsenności przewlekłej spadek efektywności pracy spadek jakości życia pogorszenie relacji rodzinnych i społecznych częstsze hospitalizacje nadużywanie alkoholu i leków. 19

22 DIAGNOSTYKA Podstawą rozpoznania bezsenności jest rozmowa z chorym na temat jakości i ilości snu oraz zasad higieny snu. Istotne jest ustalenie ewentualnych przyczyn bezsenności. Pomocne w diagnostyce jest prowadzenie przez chorego dzienniczka snu, gdzie zaznacza czas wstania z łóżka, czas położenia się do łóżka, przyjęcie leku, spożycie kawy czy alkoholu, ćwiczenia fizyczne, drzemki w ciągu dnia. Obiektywne metody oceny snu (badania polisomnograficzne, aktograficzne, test wielokrotnej atencji snu) są dostępne jedynie w wyspecjalizowanych ośrodkach leczenia zaburzeń snu. LECZENIE Zazwyczaj każdy, komu silnie dokuczy bezsenność, zgłasza się do lekarza, gdy zaburzenia snu trwają przez 2-4 tygodnie. Skuteczne leczenie bezsenności zależy od wnikliwej diagnostyki pacjenta. Jeśli przyczyną bezsenności jest stres, należy go wyeliminować. W przypadku bezsenności przygodnej lub krótkotrwałej wystarczy zastosowanie leku nasennego (zapisanego przez lekarza) i przestrzeganie zasad higieny snu. W bezsenności przewlekłej podstawą leczenia jest psychoterapia i postępowanie zindywidualizowane. ZALECENIA OGÓLNE NALEŻY: przestrzegać jednakowych godzin kładzenia się spać i wstawania (zapewniających co najmniej 7-8 godzin snu w porze nocnej) spożywać lekkostrawne i niezbyt późne kolacje (najlepiej do 18.00) pić ciepłe mleko lub herbatę z czarnego bzu przed snem dobrze przewietrzyć i zaciemnić sypialnię przed snem zadbać o wygodne łóżko, dobry materac przed snem udać się na spacer uprawiać gimnastykę unikać zdenerwowania, negatywnych emocji, stresu, zmartwień unikać przemęczenia. NIE NALEŻY: pić napojów zawierających kofeinę oraz teinę na kilka godzin przed snem pić alkoholu i palić papierosów przed snem spać w wąskiej, ciasnej piżamie lub koszuli nocnej oglądać telewizji bezpośrednio przed snem próbować zasnąć na siłę, lepiej wstać, odprężyć się i wtedy wrócić do sypialni regularnie i przez długi czas przyjmować leków nasennych rozpamiętywać, leżąc w łóżku, popełnionych w ciągu dnia błędów i przeżytych porażek spać w dzień. 20

23 UZALEŻNIENIA ALKOHOLIZM oznacza uzależnienie od alkoholu. Jest to przewlekła, degeneracyjna choroba, która w sposób istotny zagraża zdrowiu i życiu oraz stanowi duży problem społeczny. OBJAWY Charakterystyczne objawy uzależnienia od alkoholu: silne pragnienie picia alkoholu lub przymus jego spożycia brak kontroli nad ilością spożywanego alkoholu konieczność picia coraz większych ilości celem osiągnięcia tego samego efektu, co na początku uzależnienia objaw tolerancji występuje na początku choroby kontynuacja picia, mimo widocznych szkodliwych następstw nałogu wystąpienie objawów odstawiennych po zmniejszeniu ilości wypitego trunku bądź po zaprzestaniu picia picie w celu zlikwidowania objawów odstawiennych zaniedbywanie swoich obowiązków; stawianie picia alkoholu na pierwszym miejscu spożywanie alkoholi tzw. niekonsumpcyjnych (np. denaturatu). LECZENIE Alkoholizm wymaga leczenia odwykowego dobrowolnego (zgoda chorego) lub przymusowego (nakaz sądowy). Leczenie można rozpocząć w poradni odwykowej, a jeśli to jest nieskuteczne, należy je kontynuować na oddziale leczenia uzależnień. Dominującą formą leczenia alkoholizmu jest psychoterapia, jednak często jest ona wspomagana lekami przynoszącymi ulgę w towarzyszących chorobach cielesnych lub psychicznych. Utrzymanie abstynencji wspomagają liczne grupy samopomocy, jak AA (Anonimowi Alkoholicy), Al-Anon (żony alkoholików), Alateen (dzieci alkoholików). Długotrwała abstynencja pozwala odbudować więzi rodzinne i społeczne, powrócić do pracy i ograniczyć szkodliwe działania alkoholu na organizm. 21

24 KANABINOLE naturalnie występują w konopiach indyjskich marihuana, haszysz, olej haszyszowy używane w postaci inhalacji z dymu papierosowego lub z fajki albo doustnie w postaci naparów produkowane syntetycznie w postaci tabletek lub kapsułek. odczucie euforii, beztroski, lekkości ciała podwyższenie samooceny wielomówność napady śmiechu wyostrzony wzrok i słuch zaburzenia percepcji czasu i odległości (to, co dalekie, wydaje się bardzo bliskie lub odwrotnie) zaburzenia koordynacji ruchowej spowolnienie psychoruchowe opóźnienie reakcji na bodźce. Skutki zażywania kanabinoli LEKI USPOKAJAJĄCE I NASENNE Przewlekłe stosowanie leków nasennych prowadzi do tolerancji i uzależnień. Zaleca się stosowanie leków nowej generacji (zolpidem), które mają najmniej działań niepożądanych. Większość przypadków uzależnienia pozostaje nierozpoznana. Dalsze przepisywanie tych leków bez leczenia przyczynowego i pod wpływem nacisków pacjenta oraz wyłudzanie recept i lekarstw prowadzi do pogłębienia uzależnienia. Nadużywanie leków uspokajających i nasennych powoduje zaburzenia nastroju i snu, stany lękowe, czyli dolegliwości, z którymi pacjent walczy, stosując te leki. W przypadku uzależnienia dochodzi do: pogorszenia pamięci, uwagi i koncentracji spowolnienia mowy i myślenia chwiejnego nastroju lęku zaburzeń snu zmniejszenia apetytu niekiedy agresji. Osoby uzależnione gorzej funkcjonują w rodzinie i społeczeństwie, poza tym nie są krytyczne wobec swojej choroby i próbują przedstawiać racjonalne powody zażywania leków. 22

25 SUBSTANCJE PSYCHOSTYMULUJĄCE kokaina amfetamina kofeina. Substancje te są stosowane w celu: usunięcia zmęczenia wywołania euforii zwiększenia sprawności intelektualnej i fizycznej oraz jasności myślenia zwiększenia popędu seksualnego. Nadużywanie kokainy wpływa niekorzystnie na: układ krążenia (nadciśnienie tętnicze, zawał serca, zaburzenia rytmu serca) układ oddechowy (częste infekcje, duszność, zanik śluzówki nosa) ciążę (trudności z donoszeniem ciąży). Inne następstwa zdrowotne to napady drgawkowe, zaburzenia snu, nastroju. Podobne, lecz mniej nasilone objawy występują w przebiegu nadużywania amfetaminy. Kokaina bardzo szybko powoduje uzależnienie psychiczne. Osoby uzależnione są często nieufne, podejrzliwe, mają urojenia prześladowcze. NIKOTYNA Dym tytoniowy zwęża naczynia krwionośne, drażni drogi oddechowe, przyczynia się do powstania wielu nowotworów złośliwych. Szkodliwy wpływ nikotyny jest powszechnie znany, jednak dla wielu świadomość jej szkodliwości nie wystarcza, by zaprzestać palenia tytoniu. Poza tym nikotyna jest jedną z najbardziej uzależniających substancji. Dość szybko dochodzi do uzależnienia psychicznego. Zapalenie papierosa powoduje odprężenie, odczuwanie jasności myślenia, ustąpienie lęku. Osoby uzależnione często bagatelizują swój problem, nie podejmują próby zaprzestania palenia tytoniu. 23

26 R E L A K S A C J A Relaksacja, umiejętność odprężenia i koncentracji, to technika, która jest skuteczna zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu stresu. Nauka tej metody powinna odbyć się na specjalnych spotkaniach z terapeutą lub kursach z trenerem. Po opanowaniu tej umiejętności można ją stosować samodzielnie, w domu. Technikę relaksacji stosuje się przede wszystkim w dwóch przypadkach: podczas doraźnej sytuacji stresowej, w chwili, gdy czujemy, że moment odprężenia jest nam potrzebny do prawidłowego dalszego funkcjonowania i wykonywania powierzonych nam czynności i zadań w czasie odpoczynku i odprężenia po całym dniu pełnym emocji oraz sytuacji i zdarzeń stresowych. PODSTAWOWE TECHNIKI RELAKSACYJNE Relaksacja progresywna Jacobsona w pozycji leżącej stopniowo napinamy, a następnie rozluźniamy poszczególne grupy mięśni, np. zaczynając od dołu: mięśnie stopy, łydki, uda, miednicy, brzucha, klatki piersiowej, ramienia, przedramienia, dłoni, szyi oraz karku. Napinaniu poszczególnych grup mięśniowych towarzyszą wizualizacje przyjemnych sytuacji, szczęśliwych chwil, np. spaceru po lesie, obserwacji morza lub gór itp. Ta technika ma na celu doprowadzenie do odprężenia fizycznego oraz psychicznego Sofrologia osoba dąży do uzyskania wewnętrznego spokoju poprzez pozytywne myślenie, wspomagane wizualizacjami, połączone z ćwiczeniami relaksacyjno-koncentrującymi pochodzącymi z jogi i ćwiczeniami oddechowymi. Joga oraz techniki medytacyjne. ODDYCHANIE Prawidłowe oddychanie jest pomocne w doraźnych sytuacjach stresowych oraz podczas odpoczynku i próby odprężenia. Należy oddychać przeponą, w ten sposób zaczerpniemy więcej powietrza niż przy oddychaniu płucnym, dostarczymy krwi więcej tlenu i zmniejszymy napięcie mięśni. Żeby sprawdzić, czy naprawdę oddychamy przeponą, należy w pozycji siedzącej lub leżącej położyć ręce na brzuchu i wykonać głęboki wdech przez nos. Powinniśmy poczuć, jak nasz brzuch unosi się do góry, wtedy wykonujemy powolny wydech ustami i brzuch opada. Natomiast klatka piersiowa powinna pozostawać cały czas na jednej wysokości, płuca nie napełniają się powietrzem. 24

27 P R AW I D Ł O W E O D Ż Y W I A N I E Codzienna dieta powinna zawierać duże ilości: 1. witamin z grupy B źródła witamin z grupy B: groch, fasola, soja rośliny strączkowe wątroba drożdże piwne ostrygi, kraby jajka migdały 2. magnezu źródła magnezu: zielone warzywa liściaste (szpinak, sałata, szczaw) pieczywo pełnoziarniste, płatki owsiane, muesli kasza gryczana nasiona słonecznika banany 3. wapnia źródła wapnia: mleko krowie mleko kozie jogurty mąka 4. innych składników: ziarna owsa kuskus makaron i ryż razowy awokado tłuste ryby świeże warzywa: pomidory, papryka, marchew świeże owoce: jabłka, gruszki, pomarańcze, brzoskwinie soki warzywne rodzynki, daktyle, figi 25

28 Należy unikać: alkoholu, kofeiny, produktów pobudzających cukru, sztucznych słodzików tłustego mięsa, przede wszystkim czerwonego żywności przetworzonej, konserwowej. OBJAW NIEDOBÓR zmęczenie, anemia żelaza, jodu, witaminy B 12 bóle głowy, migreny nerwowość, skurcze mięśni pełnowartościowego białka witamin z grupy B, wapnia, magnezu źródła żelaza: wątroba nerki szpinak drób chude czerwone mięso szczypior suche nasiona roślin strączkowych źródła jodu: sól kuchenna ryby morskie szpinak rzepa kapusta cebula źródła pełnowartościowego białka: jaja kurze ryby: makrela, tuńczyk, halibut, dorsz, łosoś, szczupak mięso czerwone: wieprzowina, cielęcina, wołowina drób: kurczak, indyk podroby: wątroba. 26

29 A K T Y W N O Ś Ć F I Z Y C Z N A Aktywność fizyczna jest bardzo ważna w życiu osób, które prowadzą nieregularny tryb życia i przeżywają wiele stresów. Najlepiej, gdy jest to aktywność na świeżym powietrzu, gdyż słońce wpływa na podniesienie poziomu serotoniny w naszym organizmie, co wprawia nas w lepszy humor. Szczególnie zalecane formy aktywności fizycznej to: aerobik, gimnastyka, walki Wschodu, kulturystyka oraz joga (przede wszystkim ćwiczenia: powitanie słońca, stanie na głowie, stanie na barkach, kobra, trójkąt, łuk, ryba, bezwład). ĆWICZENIA ODDECHOWE Są bardzo ważne. Oto kilka porad, jak prawidłowo wykonywać ćwiczenia oddechowe: 1. Usiądź na krześle lub na podłodze. 2. Rozluźnij się, pomyśl o czymś przyjemnym. 3. Skoncentruj się na wdechu, wciągnij brzuch, unieś przeponę i wciągając powietrze przez nos, napełnij nim płuca. 4. Wstrzymaj oddech. 5. Wykonaj wydech ustami. 6. Powtarzaj ćwiczenie rytmicznie 10 razy. CODZIENNA GIMNASTYKA Nawet jeżeli nie uprawiamy regularnie żadnego sportu, łagodzący wpływ na stres może mieć codzienna gimnastyka. Często wystarczy 15 minut każdego dnia, żeby się uspokoić, rozluźnić, lepiej poczuć i być gotowym na wszystkie wyzwania. Gimnastyka pomoże jednak jedynie wtedy, gdy będzie wykonywana regularnie. PRZYKŁADOWE ĆWICZENIA 1. Ruchy okrężne głowy Obracaj głowę najpierw zgodnie z ruchem wskazówek zegara, potem w przeciwną stronę. Ćwiczenie powtórz 5 razy. 2. Naciąganie szyi Naciągaj szyję, przechylając ją do przodu, następnie kolejno w prawo i w lewo, a na końcu do tyłu. Ćwiczenie powtórz 10 razy. Ruchy głową do przodu 27

30 3. Skręty głowy Skręcaj głowę, pochylając ją najpierw w prawo, następnie w lewo. Ćwiczenie powtórz 10 razy. 4. Skłony tułowia do przodu Stań prosto, w lekkim rozkroku, wyprostuj ramiona, skieruj je do góry i wykonaj skłon (nogi pozostają proste w kolanach), rozluźnij się, wytrzymaj przez 30 sekund i wyprostuj się. Ćwiczenie powtórz 10 razy. 5. Przekładanie nóg Połóż się na plecach na podłodze, wyciągnij ramiona prostopadle do tułowia. Nogi zegnij w kolanach i powoli przełóż je na przeciwległą stronę ciała. Zwróć uwagę na to, aby plecy pozostały wyprostowane. Wytrzymaj w tej pozycji 20 sekund. Ćwiczenie powtarzaj po 10 razy. 6. Inne ćwiczenia przysiady kołyska brzuszki rozciąganie poszczególnych mięśni. Skłon tułowia do przodu Przekładanie nóg 28

31 Z I O Ł O L E C Z N I C T W O Zioła wykorzystywane w łagodzeniu stresu Rumianek pospolity Dziurawiec Lukrecja gładka Kozłek lekarski Arcydzięgiel lekarski Cykoria podróżnik 29

32 Zioła i mieszanki działające uspokajająco Herbatka z mięty i chmielu Należy wymieszać po 100 g ziół, 2 płaskie łyżeczki zalać 200 ml wrzątku, przykryć, odstawić na 10 minut i przecedzić. Herbatkę trzeba pić dwa razy dziennie, rano i wieczorem. Herbatka z melisy 2 łyżeczki zalać 200 ml wrzątku, przykryć, odstawić na 10 minut i przecedzić. Pić trzy razy dziennie. Mięta pieprzowa Chmiel zwyczajny Melisa lekarska Kąpiel z ziołami: macierzanki (100 g) jałowca (100 g) szałwii (100 g) kłącza tataraku (100 g). Należy wymieszać podane zioła, a następnie wziąć 7 łyżek mieszanki, zalać 2 litrami wody, gotować przez 10 minut i odstawić na 30 minut. Po tym czasie przecedzić i wlać do wanny z ciepłą wodą. Takie kąpiele można stosować co drugi dzień, zażywając ich przez około 15 minut. Jałowiec pospolity 30

33 A R O M AT E R A P I A I A K U P R E S U R A Aby się rozluźnić i odprężyć, czasem wystarczy głębszy oddech, rozprężenie mięśni, chwila ciszy lub relaksacyjnej muzyki. Jednak do tych czynności warto dodać moc olejków eterycznych. Aromaterapia pomoże nam odnaleźć ciszę, spokój i relaks. Olejki eteryczne lawenda: usuwa lęk, wspomaga sen, poprawia nastrój kozłek lekarski: pomaga w bezsenności, redukuje nadpobudliwość akacja srebrzysta: podnosi nastrój, dodaje odwagi bergamota: uspokaja, relaksuje, działa przeciwlękowo, poprawia nastrój drzewo cedrowe i drzewo sandałowe: uspokaja, przywraca stan wewnętrznej równowagi, podnosi na duchu jaśmin: relaksuje, zapewnia wewnętrzną harmonię melisa: uspokaja, redukuje nadpobudliwość pomarańcza gorzka: podnosi nastrój, rozwesela inne: szałwia, bazylia, rozmaryn. Akupresura Równie pomocne w relaksacji są masaże oraz akupresura. Codziennie, najlepiej rano, należy masować opuszkami palców przez około 2-3 minuty wskazane punkty. 31

34 S T R E S A O S O B O W O Ś Ć To, co jest stresem dla jednych, niekoniecznie jest nim dla innych, to my nadajemy zdarzeniom takie znaczenie, że mogą się one stać źródłem naszego stresu. Wszystko zależy od tego, jak daną sytuację postrzegamy i interpretujemy. Stres przeżywamy wtedy, gdy zetkniemy się z sytuacją, którą oceniamy jako trudną i stawiającą nam zbyt duże wymagania. Przeżywanie sytuacji problemowych mogących wywołać stres jest często uzależnione od typu, temperamentu i osobowości danej osoby. Ludzie ambitni, niecierpliwi, czujący ciągłą potrzebę konkurencji oraz rywalizacji są bardziej podatni na stres, gdyż są impulsywni, łatwo ulegają emocjom. Jednak nie tylko charakter wpływa na podatność na stres, lecz również styl życia i wykonywana praca, np. mieszkanie w wielkim, zatłoczonym mieście, hałas, podróże środkami komunikacji miejskiej w godzinach szczytu itp. Cechy wpływające na to, że mniej sytuacji wywołuje u nas stres: pozytywna samoocena zdrowie, optymizm, aktywność uroda, ładny wygląd inteligencja, wiedza kompetencje personalne wysoki status materialny wsparcie innych osób. Na niektóre z nich mamy wpływ, starajmy się je więc rozwinąć. Duże, zatłoczone miasto sprzyja stresującym sytuacjom 32

35 Nordic Walking Nerki Alergia Pierwsza pomoc Grypa i przeziębienie Serce i układ krążenia POLECAMY Cholesterol Układ krążenia Atlas anatomiczny Odchudzanie. Ćwiczenia Pamięć doskonała Refleksoterapia stóp Zdrowy tryb życia, aby uniknąć nowotworu Analiza i interpretacja wyników badań laboratoryjnych i inne

36 POLECAMY

TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO KURS INSTRUKTORA SPORTOWEGO

TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO KURS INSTRUKTORA SPORTOWEGO TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO KURS INSTRUKTORA SPORTOWEGO Jan Przewoźnik TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO ODNOWA, ODDECH, RELAKSACJA, WIZUALIZACJA SKALA HOLMESA RAHE A Test poziomu stresu TECHNIKI ODDYCHANIA

Bardziej szczegółowo

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji.

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Uzależnienia Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Termin uzależnienie jest stosowany głównie dla osób, które nadużywają narkotyków, alkoholu i papierosów. Używki Wszystkie używki stanowią

Bardziej szczegółowo

PRZEGOŃ JESIENNY SMUTEK!

PRZEGOŃ JESIENNY SMUTEK! PRZEGOŃ JESIENNY SMUTEK! Jesień to niełatwy czas dla naszego samopoczucia mała ilość słońca i krótki dzień nie wpływają na nas pozytywnie. Co zatem zrobić, aby nie tracić energii i nie popadać w stany

Bardziej szczegółowo

,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM

,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM ,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM UZALEŻNIENIE UZALEŻNIENIE TO NABYTA SILNA POTRZEBA WYKONYWANIA JAKIEJŚ CZYNNOŚCI LUB ZAŻYWANIA JAKIEJŚ SUBSTANCJI. WSPÓŁCZESNA PSYCHOLOGIA TRAKTUJE POJĘCIE UZALEŻNIENIA

Bardziej szczegółowo

STRES W ŻYCIU CODZIENNYM I SŁUŻBIE WOJSKOWEJ

STRES W ŻYCIU CODZIENNYM I SŁUŻBIE WOJSKOWEJ STRES W ŻYCIU CODZIENNYM I SŁUŻBIE WOJSKOWEJ Naród i wojsko to jedno i nie może być żadnych między nimi rozgraniczeń W prezentacji wykorzystano materiały profilaktyczno-edukacyjne Departamentu Wychowania

Bardziej szczegółowo

Jak sobie radzić ze stresem

Jak sobie radzić ze stresem Jak sobie radzić ze stresem Nie wiesz jak poradzić sobie ze stresem? Przeczytaj nasz poradnik! str. 1 Czym jest stres? Zjawisko stresu wynika z braku równowagi między oczekiwaniami kierowanymi pod adresem

Bardziej szczegółowo

Metody psychoregulacji

Metody psychoregulacji Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Katedra: Promocji Zdrowia Zakład: Psychologii Zdrowia Metody psychoregulacji Osoby prowadzące przedmiot: 1. Krokosz Daniel, magister, daniel.krokosz@awfis.gda.pl

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

MITY I PRAWDA NA TEMAT ALKOHOLU

MITY I PRAWDA NA TEMAT ALKOHOLU MITY I PRAWDA NA TEMAT ALKOHOLU Mit: Piwo co prawda zawiera alkohol, ale w tak małych ilościach, że nie ryzykje się pijąc je, bo jest mniej szkodliwe. Fakt: Szkody mogą pojawić się u osób, które piją tylko

Bardziej szczegółowo

Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy.

Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy. Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy. Uzależnienie nałóg - to silne pragnienie zażywania konkretnych środków,

Bardziej szczegółowo

AROMATERAPIA. Leczenie zapachami

AROMATERAPIA. Leczenie zapachami AROMATERAPIA Leczenie zapachami Zapachy mają wpływ na nasze samopoczucie. Tam, gdzie panuje przyjemny aromat od razu czujemy się dobrze: wprawiają nas w dobry nastrój, wyostrzają zmysły, budzą wspomnienia

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

Stres jego przyczyny i wpływ na funkcjonowanie całego organizmu, przeciwdziałanie.

Stres jego przyczyny i wpływ na funkcjonowanie całego organizmu, przeciwdziałanie. Stres jego przyczyny i wpływ na funkcjonowanie całego organizmu, przeciwdziałanie. Martyna Gąsiorowska II GB CO TO JEST STRES?... 3 JAK SIĘ OBJAWIA STRES?... 3 CZY STRES JEST POTRZEBNY?... 3 JAK WALCZYĆ

Bardziej szczegółowo

przygotowany dla nauczycieli na lekcje wychowania fizycznego oraz godziny do dyspozycji wychowawcy z cyklu tematów Promocja zdrowia w szkole.

przygotowany dla nauczycieli na lekcje wychowania fizycznego oraz godziny do dyspozycji wychowawcy z cyklu tematów Promocja zdrowia w szkole. Grażyna Matysek nauczyciell wychowania fizycznego Publiczna Szkoła Podstawowa w Skarszewach Referat nt.: SPOSOBY RADZENIA SOBIE ZE STRESEM przygotowany dla nauczycieli na lekcje wychowania fizycznego oraz

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY Ćwiczenie 1. - Stajemy w rozkroku na szerokości bioder. Stopy skierowane lekko na zewnątrz, mocno przywierają do podłoża. - Unosimy prawą rękę ciągnąc ją jak najdalej

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Dopalaczom powiedz nie

Dopalaczom powiedz nie Dopalaczom powiedz nie 1. Co to są dopalacze? 2. Podział dopalaczy. 3. Objawy i skutki zażywania dopalaczy. 4. Powody brania narkotyków przez ludzi 5. Przykłady dopalaczy. 6. Wygląd ciała po zażyciu dopalaczy.

Bardziej szczegółowo

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy II ETAP AKTYWIZACJI MATERIAŁY DLA BENEFICJENTÓW/BENEFICJENTEK CO TO SĄ EMOCJE? EMOCJE

Bardziej szczegółowo

Palenie papierosów FAKTY

Palenie papierosów FAKTY Palenie papierosów FAKTY Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) palenie jest największym pojedynczym śmiertelnym zagrożeniem dla zdrowia. Tytoń odpowiada za ponad 500 000 zgonów w UE. WHO szacuje,

Bardziej szczegółowo

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki Wpływ stresorów w występuj pujących w środowisku pracy na orzekanie o długotrwałej niezdolności do pracy związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki 1 Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Oprac. Adam M. Zalepa. Stres. Oprac. Adam M. Zalepa 1

Oprac. Adam M. Zalepa. Stres. Oprac. Adam M. Zalepa 1 Oprac. Adam M. Zalepa Stres Oprac. Adam M. Zalepa 1 OBJAWY STRESU Oprac. Adam M. Zalepa 2 Krótkotrwałe symptomy fizyczne - są to objawy biologiczne stresu. Pojawiają się najczęściej w sytuacji bezpośredniego,

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Zuzanna Krząkała- psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu Uzależnienie od gier

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

RADZENIE SOBIE ZE STRESEM W ZAWODZIE NAUCZYCIELA

RADZENIE SOBIE ZE STRESEM W ZAWODZIE NAUCZYCIELA RADZENIE SOBIE ZE STRESEM W ZAWODZIE NAUCZYCIELA ,,stres to dynamiczna reakcja adaptacyjna wynikająca z różnicy pomiędzy możliwościami, a wymogami sytuacji, skłaniająca do podjęcia zachowań zaradczych,

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Rzucenie palenia to dla każdego wyzwanie i decyzja, którą trudno podjąć. Jest to jednak najważniejsza rzecz, którą można zrobić, by poprawić swój

Rzucenie palenia to dla każdego wyzwanie i decyzja, którą trudno podjąć. Jest to jednak najważniejsza rzecz, którą można zrobić, by poprawić swój Rzucenie palenia to dla każdego wyzwanie i decyzja, którą trudno podjąć. Jest to jednak najważniejsza rzecz, którą można zrobić, by poprawić swój stan zdrowia. Poza tym niesie ze sobą natychmiastowe korzyści.

Bardziej szczegółowo

UTRATA ŚWIADOMOŚCI. Utrata świadomości jest stanem, w którym poszkodowany nie reaguje na bodźce z zewnątrz.

UTRATA ŚWIADOMOŚCI. Utrata świadomości jest stanem, w którym poszkodowany nie reaguje na bodźce z zewnątrz. moduł V foliogram 34 UTRATA ŚWIADOMOŚCI Utrata świadomości jest stanem, w którym poszkodowany nie reaguje na bodźce z zewnątrz. Możliwe przyczyny: uraz czaszki, krwotok, niedotlenienie mózgu, choroby wewnętrzne,

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

JESIENIĄ UWAŻAJ NA INFEKCJE!

JESIENIĄ UWAŻAJ NA INFEKCJE! JESIENIĄ UWAŻAJ NA INFEKCJE! Jesień to czas kichania, kataru, kaszlu. Nie unikniesz kontaktu z drobnoustrojami, ale możesz ograniczyć ryzyko zakażeń. Pamiętaj! Myj często ręce wodą z mydłem. Gdy kichasz

Bardziej szczegółowo

Zasady bezpieczeństwa podczas upałów

Zasady bezpieczeństwa podczas upałów Zasady bezpieczeństwa podczas upałów Zasada nr 1 Noś jasne, luźne, swobodne oraz bawełniane ubrania. Zakładaj tak mało ubrań jak to jest możliwe gdy jesteś w domu. Zasada nr 2 Pij dużo płynów W czasie

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wspieranie miękkich kompetencji dziecka Mgr Beata Skowrońska Uniwersytet w Białymstoku 2 października 2014 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

PATOLOGIE SPOŁECZNE ALKOHOLIZM, NIKOTYNIZM, NARKOMANIA. OPRACOWANIE: Karolina Gajdosz Agnieszka Wańczyk

PATOLOGIE SPOŁECZNE ALKOHOLIZM, NIKOTYNIZM, NARKOMANIA. OPRACOWANIE: Karolina Gajdosz Agnieszka Wańczyk PATOLOGIE SPOŁECZNE ALKOHOLIZM, NIKOTYNIZM, NARKOMANIA OPRACOWANIE: Karolina Gajdosz Agnieszka Wańczyk ALKOHOLIZM Alkoholizm - nazywany jest również zespołem uzależnienia od alkoholu, chorobą alkoholową

Bardziej szczegółowo

RZUĆ PALENIE RAZEM Z NAMI! Wdychasz, wydychasz, nic nie masz a zdychasz!

RZUĆ PALENIE RAZEM Z NAMI! Wdychasz, wydychasz, nic nie masz a zdychasz! RZUĆ PALENIE RAZEM Z NAMI! Wdychasz, wydychasz, nic nie masz a zdychasz! Dlaczego palenie papierosów jest szkodliwe? Koncerny tytoniowe dodają do tytoniu wiele substancji konserwujących, aromatów o nie

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie 4 Choroby wysokogórskie PORADA 4 ROBERT SZYMCZAK Choroby wysokogórskie 4 4 Choroby wysokogórskie W rozdziale omówimy choroby związane ze zmniejszającą się dostępnością tlenu na wysokości: Ostrą Chorobę

Bardziej szczegółowo

Spis Treści 7. Leczenie uzależnień 8.Podsumowanie

Spis Treści 7. Leczenie uzależnień 8.Podsumowanie STOP UZALEŻNIENIOM Spis Treści 1. Uzależnienie 2.Alkoholizm 3. Nikotynizm 4.Uzależnienie od Komputera i Internetu 5.Narkomania 6.Uzależnienie od Dopalaczy 7.Leczenie uzależnień 8.Podsumowanie Uzależnienie

Bardziej szczegółowo

Milena Pyra Samodzielny Publiczny Dziecięcy Szpital Kliniczny

Milena Pyra Samodzielny Publiczny Dziecięcy Szpital Kliniczny Milena Pyra Samodzielny Publiczny Dziecięcy Szpital Kliniczny 1. Stres jako reakcja na wymagania stawiane organizmowi 2. Stres jako układ warunków stanowiących obciążenie człowieka 3. Stres jako specyficzny

Bardziej szczegółowo

HIPOTERMIA definicje, rozpoznawanie, postępowanie

HIPOTERMIA definicje, rozpoznawanie, postępowanie HIPOTERMIA definicje, rozpoznawanie, postępowanie dr med. Maciej Sterliński Szkolenie z zakresu ratownictwa lodowego WOPR Województwa Mazowieckiego Zegrze, 19.02.2006 Główne cele działania zespołów ratowniczych

Bardziej szczegółowo

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność Mówiąc o zagrożeniu mamy na myśli każdy czynnik, który może spowodować wystąpienie szkody. Powszechnie przyjęto podział na zagrożenia:

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego?

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne? Nałogowe zachowanie? Czy to jest zaraźliwe?! Na pewno słyszałe(a)ś o uzależnieniu od alkoholu, papierosów i narkotyków. Mówią o tym

Bardziej szczegółowo

WYNIKI BADAŃ LABORATORYJNYCH

WYNIKI BADAŃ LABORATORYJNYCH WYNIKI BADAŃ LABORATORYJNYCH niektórych dopalaczy pobranych na terenie powiatu namysłowskiego Przygotowała : Urszula Modrak 1 Niezły wkręt JWH 081 Walina Fenyloalanina RCS 4 (substancja syntetyczna) (aminokwas)

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

RODZICE, PRACOWNICY SZKOŁY ANKIETA

RODZICE, PRACOWNICY SZKOŁY ANKIETA RODZICE, PRACOWNICY SZKOŁY ANKIETA Szkoła nasza włączyła się do ruchu szkół promujących zdrowie. Rozpoczynając tę pracę chcemy zapytać pracowników o sprawy dotyczące ich zdrowia, samopoczucia i stylu życia.

Bardziej szczegółowo

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH Co mam zrobić gdy podopieczny skarży się na boleści? Co zrobić gdy zachoruje? Jak opiekować się osobą z Alzheimerem, Demencją czy inna chorobą? Jakie problemy mogą

Bardziej szczegółowo

A n d r z e j M a j e w s k i

A n d r z e j M a j e w s k i P a p i e r o s y i a l k o h o l s ł u s z n i e n a z y w a n e s ą u ż y w k a m i, g d y ż z u ż y w a j ą c z ł o w i e k a A n d r z e j M a j e w s k i Uzależnienie - nabyta potrzeba wykonywania

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

... data* DANE OSOBOWE. ... Telefon: * ... Imię i nazwisko: * ... Płeć: * ... Preferowane godziny kontaktu telefonicznego:

... data* DANE OSOBOWE. ... Telefon: * ... Imię i nazwisko: * ... Płeć: * ... Preferowane godziny kontaktu telefonicznego: DANE OSOBOWE........................ data*.................................................. Imię i nazwisko: *............................................... Telefon: *..................................................

Bardziej szczegółowo

Zdrowym być, zdrowo żyć! Stres, jego przyczyny i wpływ na funkcjonowanie całego organizmu, przeciwdziałanie

Zdrowym być, zdrowo żyć! Stres, jego przyczyny i wpływ na funkcjonowanie całego organizmu, przeciwdziałanie 2016 Zdrowym być, zdrowo żyć! Stres, jego przyczyny i wpływ na funkcjonowanie całego organizmu, przeciwdziałanie Karolina Graczyk 2016-02-11 Spis treści STRES - przyczyny, skutki i przeciwdziałanie...

Bardziej szczegółowo

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychoterapia poznawczobehawioralna pacjentów z chorobami somatycznymi Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Chory somatycznie i jego sytuacja Poczucie zagrożenia Utrata kontroli Wyłączenie z ról społecznych

Bardziej szczegółowo

Nordic Walking. Podstawowe Informacje i Plan Zajęć. Informacja o sporcie Nordic Walking oraz o aspektach zdrowotnych

Nordic Walking. Podstawowe Informacje i Plan Zajęć. Informacja o sporcie Nordic Walking oraz o aspektach zdrowotnych Nordic Walking Podstawowe Informacje i Plan Zajęć Informacja o sporcie Nordic Walking oraz o aspektach zdrowotnych Dyscyplina Nordic Walking powstała jako trening dla narciarzy biegowych w okresie letnim.

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA I PATRYCJA SZAFRAŃSKA HASŁO PORADNIKA Nie wystarczy jeść - należy się odżywiać - to mądre słowa. Nie należy wpychać w siebie wszystkiego co jest na stole, czy w

Bardziej szczegółowo

Bioterra zdrowie i uroda. Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych.

Bioterra zdrowie i uroda. Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych. Bioterra zdrowie i uroda Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych. Każdy człowiek marzy o zdrowiu i urodzie. Pragnienie to nie zależy

Bardziej szczegółowo

Radzenie sobie ze stresem

Radzenie sobie ze stresem Radzenie sobie ze stresem Stres to stan napięcia spowodowany trudną sytuacją, z którą nie umiemy sobie poradzić. SKUTKI ZDROWOTNE STRESU Najczęstsze choroby: Zawały serca Nerwica Dolegliwości żołądkowo-jelitowe

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? CEL/75/11/09 Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym

Bardziej szczegółowo

Opracowała: a: mgr Agata Grochowiecka

Opracowała: a: mgr Agata Grochowiecka Dorosłym być Opracowała: a: mgr Agata Grochowiecka Prawda czy fałsz? Sprawdź swoją wiedzę: 1. Ktoś,, kto ma silną wolę nigdy się nie uzaleŝni? 2. UzaleŜnienie to choroba, którą się leczy w specjalnych

Bardziej szczegółowo

Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej

Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej 1 Zasady ogólne 1. Częstość i regularność posiłków 2. Śniadanie - najważniejszy posiłek dnia 3. Ostatni posiłek -2 godz. przed snem 4. Posiłek budulcem

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia w chorobie. zwyrodnieniowej. stawów. Rekomendowane przez prof. dr. hab. n. med. Janusza Płomińskiego

Ćwiczenia w chorobie. zwyrodnieniowej. stawów. Rekomendowane przez prof. dr. hab. n. med. Janusza Płomińskiego Ćwiczenia w chorobie zwyrodnieniowej stawów Rekomendowane przez prof. dr. hab. n. med. Janusza Płomińskiego choroby zwyrodnieniowej kolana Ćwiczenia wspomagają utrzymanie w dobrym stanie stawów i mięśni.

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka upadków i aktywność fizyczna seniora Debata w Oświęcimiu www.seniorizdrowie.pl

Profilaktyka upadków i aktywność fizyczna seniora Debata w Oświęcimiu www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Profilaktyka upadków i aktywność fizyczna

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

Co Polacy wiedzą o oddychaniu raport z badania opinii

Co Polacy wiedzą o oddychaniu raport z badania opinii Co Polacy wiedzą o oddychaniu raport z badania opinii Prawidłowe oddychanie, znaczenie nosa i jego funkcje to tylko wybrane zagadnienia poruszane w ramach kampanii edukacyjnej Oddychaj przez nos, oddychaj

Bardziej szczegółowo

SEKWENCJA ĆWICZEŃ JOGI PODCZAS MENSTRUACJI

SEKWENCJA ĆWICZEŃ JOGI PODCZAS MENSTRUACJI SEKWENCJA ĆWICZEŃ JOGI PODCZAS MENSTRUACJI PAŹDZIERNIK 11, 2014 / EDYTUJ ZDROWA PRAKTYKA Po sekwencjach ćwiczeń jogi przy bólach przeciążeniowych i zwyrodnieniowych kolana oraz przy problemach z rwą kulszową,

Bardziej szczegółowo

Mali Jogini. Program autorski. Zajęcia ruchowe. z elementami jogi. Koordynatorzy: Magdalena Adamczyk, Żaneta Piskorz

Mali Jogini. Program autorski. Zajęcia ruchowe. z elementami jogi. Koordynatorzy: Magdalena Adamczyk, Żaneta Piskorz Program autorski Mali Jogini Zajęcia ruchowe z elementami jogi Koordynatorzy: Magdalena Adamczyk, Żaneta Piskorz Miejsce realizacji: świetlica Szkoły Podstawowej nr 5 w Gnieźnie Termin realizacji: 1 października

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015.

Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015. Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015. Program jest integralną częścią programu wychowawczego szkoły.

Bardziej szczegółowo

http://www.odkryjjakschudnac.pl

http://www.odkryjjakschudnac.pl 7 Pokarmów Automatycznie Spalających Tłuszcz Czy może to być możliwe, że jedzenie niektórych pokarmów może pomóc Ci schudnąć oraz automatycznie spalać tłuszcz bez ćwiczeń lub diet? Odpowiedź na to pytanie

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć ruchowych wg Sivananda Jogi

Scenariusz zajęć ruchowych wg Sivananda Jogi - 3 - Scenariusz zajęć ruchowych wg Sivananda Jogi Temat: Lekcja jogi dla początkujących Miejsce: Sala gimnastyczna z nagłośnieniem. Prowadząca: Anna Czernoch Pomoce: Płyta z podkładem muzycznym, maty.

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ANESTEZJOLOGICZNA

ANKIETA ANESTEZJOLOGICZNA ANKIETA ANESTEZJOLOGICZNA IMIĘ I NAZWISKO PESEL. 1. Czy leczy się Pan/Pani? Jeśli tak to na jakie schorzenie? TAK / NIE 2. Jakie leki przyjmuje Pan/Pani obecnie? TAK / NIE 3. Czy był/a Pan/Pani operowana?

Bardziej szczegółowo

Rzuć palenie razem z nami!

Rzuć palenie razem z nami! Rzuć palenie razem z nami! 11. Bądź przekonany, dlaczego chcesz rzucić Chcesz rzucić palenie, ale czy wiesz dlaczego? Slogan Palenie jest niezdrowe tu nie wystarczy. Aby zyskać motywację, potrzebujesz

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA Odżywianie jest ważną sferą w życiu każdego człowieka. Różnorodne przeżywane przez nas stresy są częstym powodem utraty apetytu, podjadania lub nadmiernego apetytu. Różne

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

NAPOJE ENERGETYCZNE- DZIECIAKOM TAKA MOC NIEPOTRZEBNA!

NAPOJE ENERGETYCZNE- DZIECIAKOM TAKA MOC NIEPOTRZEBNA! NAPOJE ENERGETYCZNE- DZIECIAKOM TAKA MOC NIEPOTRZEBNA! NAPOJE ENERGETYCZNE, ZWANE TEŻ ENERGY DRINKAMI, NAPOJAMI ENERGETYZUJĄCYMI LUB PSYCHODRINKAMI, SĄ BARDZO POPULARNE WŚRÓD POLSKIEJ MŁODZIEŻY. GŁÓWNYM

Bardziej szczegółowo

Uzależnieniom mówimy STOP

Uzależnieniom mówimy STOP Uzależnieniom mówimy STOP Uzależnienia Nałóg to uzależnienie, przymusowe przyjmowanie substancji uzależniającej, psychiczne i fizyczne przyzwyczajenie się do tej substancji. Powoduje negatywne skutki zdrowotne

Bardziej szczegółowo

Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny. Wstęp do depresji. Lech Gadecki specjalista psychiatra i

Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny. Wstęp do depresji. Lech Gadecki specjalista psychiatra i Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny Wstęp do depresji Lech Gadecki specjalista psychiatra i Depresja znaczenie terminu Termin depresja jest wieloznaczny: w języku potocznym określa się nim

Bardziej szczegółowo

MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA Jest to dowolna forma ruchu ciała lub jego części, spowodowana przez mięsień szkieletowy,

Bardziej szczegółowo

Z tego rozdziału dowiesz się:

Z tego rozdziału dowiesz się: Rozdział 2 Jak powstaje głos? Z tego rozdziału dowiesz się: które partie ciała biorą udział w tworzeniu głosu, jak przebiega proces wzbudzania dźwięku w krtani, w jaki sposób dźwięk staje się głoską, na

Bardziej szczegółowo

Uzależnienie od słodyczy

Uzależnienie od słodyczy Uzależnienie od słodyczy NA PRZYKŁADZIE WŁASNYM AUTORKI ARTYKUŁU Uzależnienia behawioralne - z czym to się je? Założę się, że każdy z nas zna ze swojego bliższego bądź dalszego otoczenia przykład osoby

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 9

Szkoła Podstawowa nr 9 Szkoła Podstawowa nr 9 im. Jana Pawła II w Ostrowie Wielkopolskim w drodze do uzyskania statusu SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE ZDROWIE to stan pełnego, dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego,

Bardziej szczegółowo

Komputer i my Nie można cofnąć czasu i poprawić naszych błędów! Nauczmy się im zapobiegać!!! Bartosz Dulski

Komputer i my Nie można cofnąć czasu i poprawić naszych błędów! Nauczmy się im zapobiegać!!! Bartosz Dulski Komputer sam w sobie nie jest zły. To ludzie czynią go niebezpiecznym! Komputer i my Nie można cofnąć czasu i poprawić naszych błędów! Nauczmy się im zapobiegać!!! Bartosz Dulski Nie wysyłaj swoich zdjęć

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

JAK ZAPANOWAĆ NAD STRESEM EGZAMINACYJNYM?

JAK ZAPANOWAĆ NAD STRESEM EGZAMINACYJNYM? JAK ZAPANOWAĆ NAD STRESEM EGZAMINACYJNYM? Spotkać można bardzo różne opinie na temat stresu. Jedni twierdzą, że stres przeszkadza i zatruwa życie, inni że pomaga gdyż mobilizuje do bardziej efektywnego

Bardziej szczegółowo

DZIEŃ PRAWIDŁOWEJ POSTAWY CIAŁA

DZIEŃ PRAWIDŁOWEJ POSTAWY CIAŁA DZIEŃ PRAWIDŁOWEJ POSTAWY CIAŁA Postawa ciała to indywidualny układ ciała jaki przyjmuje człowiek w swobodnej, nawykowej pozycji stojącej. Postawa ciała zmienia się w ciągu całego życia. Zmiany te zależą

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA Data wypełnienia: FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA NAZWISKO i IMIĘ PESEL ADRES TELEFON Nazwisko i imię opiekuna/osoby upoważnionej do kontaktu: Telefon osoby upoważnionej do kontaktu: ROZPOZNANIE LEKARSKIE

Bardziej szczegółowo

Wskazówki dla rodziców dzieci, które mają trudności w koncentracji uwagi

Wskazówki dla rodziców dzieci, które mają trudności w koncentracji uwagi Wskazówki dla rodziców dzieci, które mają trudności w koncentracji uwagi UWAGA U DZIECI W WIEKU SZKOLNYM SZKOŁA PODSTAWOWA Gdy dziecko rozpoczyna naukę w szkole podstawowej wymaga się od niego większej

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO BIOLOGICZNO - CHEMICZNEGO

SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO BIOLOGICZNO - CHEMICZNEGO SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO BIOLOGICZNO - CHEMICZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine 1. Autor: Bernadeta Dymek 2. Grupa docelowa: gr. 2 3. Liczba godzin: 2 4. Temat zajęć: Stres jest moim

Bardziej szczegółowo

Bieganie dla początkujących

Bieganie dla początkujących Bieganie dla początkujących Plan Treningowy PRZYKŁADOWY FRAGMENT Spis treści Wstęp...2 Rola diety...3 Plan Treningowy...5 Zasady treningu:...6 Dni z zalecanym odpoczynkiem lub innym sportem...7 Znaczenie

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzieo Rzucania Palenia każdy trzeci czwartek listopada 17 listopada 2011 r. Szkodliwośd Palenia Tytoniu

Światowy Dzieo Rzucania Palenia każdy trzeci czwartek listopada 17 listopada 2011 r. Szkodliwośd Palenia Tytoniu Światowy Dzieo Rzucania Palenia każdy trzeci czwartek listopada 17 listopada 2011 r. ogólnokrajowa kampania społeczna dla osób palących; tysiące palaczy starają się wytrwad ten jeden dzieo w niepaleniu,

Bardziej szczegółowo

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW CO POWINNY JEŚĆ DZIECI WITAMINY PRODUKTY ZBOŻOWE PRODUKTY POCHODZENIA ROŚLINNEGO PRODUKTY POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO PRZETWORY MLECZNE ZASADY ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo