Odpowiedzialność karna lekarza w związku z przeprowadzaniem eksperymentu medycznego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Odpowiedzialność karna lekarza w związku z przeprowadzaniem eksperymentu medycznego"

Transkrypt

1 Odpowiedzialność karna lekarza w związku z przeprowadzaniem eksperymentu medycznego 1

2 1. Wstęp Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie zagadnień związanych z odpowiedzialnością karną lekarza w związku z przeprowadzaniem eksperymentu medycznego. Polskie prawo dopuszcza możliwość przeprowadzania eksperymentów, w tym także medycznych pod warunkiem zachowania wymogów przewidzianych szczegółowo przez ustawodawcę. Przed rozpoczęciem stricte analizy odpowiedzialności karnej lekarza za czynności związane z przeprowadzaniem eksperymentu medycznego należy dokonać krótkiej charakterystyki eksperymentów medycznych oraz dopuszczalności ich przeprowadzenia. To bowiem naruszenie przesłanek legalności przeprowadzania eksperymentów medycznych może powodować odpowiedzialność karną lekarza w związku z przeprowadzeniem takiego eksperymentu. 2. Definicja eksperymentu medycznego i jego rodzaje. Słowo "eksperyment" pochodzi się od łacińskiego słowa "experimentum", które należy tłumaczyć jako próbę, doświadczenie czy dowód oparty na doświadczeniu. Eksperyment oznacza: próbę, w szczególności przeprowadzaną po raz po raz pierwszy; realizację nowatorskiego pomysłu; celowe wywołanie jakiegoś zjawiska (lub jego zmiany) w sztucznych, zwykle laboratoryjnych, warunkach w celu zbadania i wyjaśnienia jego przebiegu; doświadczenie.. Eksperyment medyczny polega zaś na wywoływaniu zjawisk poprzez ingerencję w procesy fizjologiczne człowieka. W prawie międzynarodowym szczególnie dwa akty prawne mają duże znaczenie w związku z przeprowadzaniem eksperymentów medycznych. Są to Deklaracja Helsińska Światowego Stowarzyszenia Medycznego z 1964 r. zmieniona w Tokio w 1975 r., w Wenecji w 1983 r., Hongkongu w 1989 r., w RPA w 1996 r. i w Edynburgu w 2000 r., która jest zbiorem zasad etycznych w odniesieniu do eksperymentów i badań medycznych z udziałem człowieka oraz Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny podpisana w dniu 4 kwietnia 1997 r. w Oviedo. Podstawowym aktem prawnym regulującym kwestie związane z eksperymentem medycznym w Polsce jest ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997, Nr 28, poz. 152, dalej ZawLekU ). W rozumieniu tej ustawy eksperyment medyczny może być eksperymentem naukowym bądź leczniczym. 1 Eksperymentem leczniczym jest wprowadzenie przez lekarza nowych lub tylko 1 Art. 21 ust. 1 Ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997, Nr 28, poz. 152). 2

3 częściowo wypróbowanych metod diagnostycznych, leczniczych lub profilaktycznych w celu osiągnięcia bezpośredniej korzyści dla zdrowia osoby leczonej. Może on być przeprowadzony, jeżeli dotychczas stosowane metody medyczne nie są skuteczne lub jeżeli ich skuteczność nie jest wystarczająca. 2 W definicji tej ustawodawca wprowadził, więc trzy zakresy, z których w każdym możliwe jest przeprowadzanie eksperymentów medycznych. Są to: 1) zakres metod diagnostycznych, 2) zakres metod profilaktycznych, oraz 3) zakres metod leczniczych. Przeprowadzanie eksperymentu leczniczego polega na zastosowaniu przez lekarza nowych lub tylko częściowo wypróbowanych metod diagnozowania, leczenia lub zapobiegania chorobom. Lekarz może sięgnąć do eksperymentu leczniczego wówczas, kiedy dotychczas stosowane metody medyczne nie są skuteczne lub jeśli nie jest wystarczająca ich skuteczność. 3 Eksperyment leczniczy służy więc przede wszystkim leczeniu, ale służy mu eksperymentalnie. Jest to nieodzowny charakter tego eksperymentu. Eksperyment badawczy ma na celu przede wszystkim rozszerzenie wiedzy medycznej. Może być on przeprowadzany zarówno na osobach chorych, jak i zdrowych. Przeprowadzenie eksperymentu badawczego jest dopuszczalne wówczas, gdy uczestnictwo w nim nie jest związane z ryzykiem albo też ryzyko jest niewielkie i nie pozostaje w dysproporcji do możliwych pozytywnych rezultatów takiego eksperymentu. 4 Dopuszczalność przeprowadzenia tego eksperymentu jest więc możliwa, jeżeli nie jest to związane z ryzykiem dla życia lub zdrowia uczestnika eksperymentu albo ryzyko to jest niewielkie, a jednocześnie kiedy przewidywane pozytywne rezultaty doświadczenia na ludziach są istotne z naukowego punktu widzenia. W ustawie przewidziano ograniczenia podmiotowe określonych kategorii osób, które nie mogą brać udziału w eksperymencie, jak też wprowadzono obostrzenia udziału w eksperymentach. W eksperymencie badawczym nie mogą uczestniczyć dzieci poczęte, osoby ubezwłasnowolnione, żołnierze służby zasadniczej oraz osoby pozbawione wolności. Kobiety ciężarne i karmiące mogą natomiast uczestniczyć w eksperymentach badawczych, ale wyłącznie w takich, które są pozbawione ryzyka lub związane są z niewielkim ryzykiem. 5 Poza regulacjami przewidzianymi w ZawLekU ustawodawca przewidział dwa jeszcze dwa rodzaje eksperymentów medycznych. Pierwszym z nich jest badanie kliniczne produktu leczniczego przeprowadzane na ludziach. 6 W rozumieniu przepisów ustawy prawo farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 r. (Dz.U. Nr 126, poz 1381, dalej PrFarm ), badanie kliniczne to każde 2 Art. 21 ust. 2 Ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997, Nr 28, poz. 152). 3 L. Ogiegło, Ustawa o zawodzie lekarza i lekarza dentysty, Komentarz, Warszawa Art. 21 ust. 3 Ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997, Nr 28, poz. 152). 5 Art. 26 ust 2 i 3 Ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997, Nr 28, poz. 152). 6 Art. 37A ust. 2 Ustawy Prawo farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 r. (Dz.U. Nr 126, poz 1381). 3

4 badanie prowadzone z udziałem ludzi w celu odkrycia lub potwierdzenia klinicznych, farmakologicznych, w tym farmakodynamicznych skutków działania jednego lub wielu badanych produktów leczniczych, lub w celu zidentyfikowania działań niepożądanych jednego lub większej liczby badanych produktów leczniczych, lub śledzenia wchłaniania, dystrybucji, metabolizmu i wydalania jednego lub większej liczby badanych produktów leczniczych, mając na względzie ich bezpieczeństwo i skuteczność. 7 Badanym produktem leczniczym jest substancja albo mieszanina substancji, którym nadano postać farmaceutyczną substancji czynnej lub placebo, badana lub wykorzystywana jako produkt referencyjny w badaniu klinicznym, w tym również produkt już dopuszczony do obrotu, ale stosowany lub przygotowany w sposób odmienny od postaci dopuszczonej do obrotu lub stosowany we wskazaniu nieobjętym pozwoleniem, lub stosowany w celu uzyskania dodatkowych informacji dotyczących postaci już dopuszczonych do obrotu 8. Ostatnim rodzajem eksperymentu medycznego jest badanie kliniczne wyrobu medycznego. To badanie kliniczne ma na celu ustalenie czy właściwości i działanie wyrobu są zgodne z wymaganiami zasadniczymi. Podstawowym wymogamiem przeprowadzenia tego rodzaju eksperymentu medycznego jest dobro uczestnika z jego świadomą i dobrowolną zgodą na udział w takim badaniu. Ustalenie, że w projektowanym badaniu klinicznym zachowano nadrzędność dobra uczestnika badania w stosunku do interesu nauki lub społeczeństwa opiera się na poddaniu projektu badawczego ściśle reglamentowanej procedurze prawnej. Zadanie rozważenia możliwego ryzyka i niedogodności związanych z badaniem klinicznym spoczywa na właściwej komisji bioetycznej. Komisja bioetyczna, porównując możliwe do przewidzenia ryzyko i niedogodności związane z badaniem klinicznym oraz z przewidywanymi korzyściami dla poszczególnych uczestników badania i dla innych pacjentów ustala czy przewidywane korzyści lecznicze oraz korzyści dla zdrowia publicznego usprawiedliwiają podjęcie ryzyka związanego z konkretnym badaniem klinicznym. Dopuszczalność badania klinicznego zależy więc od opinii wyrażonej przez właściwą komisję bioetyczną. 9 Polskie ustawodawstwo rozróżnia więc cztery rodzaje eksperymentów medycznych, z których dwa: eksperyment leczniczy oraz badawczy zostały uregulowane w ZawLekU, podczas gdy zasady przeprowadzania badania klinicznego produktu leczniczego i przesłanki jego dopuszczalności zostały uregulowane w PrFarm, a badania klinicznego wyrobu medycznego w ustawie z dnia 20 maja 2010 r. o wyrobach medycznych (Dz. U. Nr 107, poz. 679). W przypadku kiedy ustawa PrFarm czy też ustawa o wyrobach medycznych nie reguluje przesłanek dopuszczalności tych eksperymentów medycznych należy stosować zasady określone w ZawLekU. 7 Art. 2 pkt 2 Ustawy Prawo farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 r. (Dz.U. Nr 126, poz 1381). 8 Art. 2 pkt 2c Ustawy Prawo farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 r. (Dz.U. Nr 126, poz 1381). 9 R. Blicharz, Ustawa o wyrobach medycznych, Komentarz, Warszawa

5 3. Przesłanki legalności eksperymentu medycznego. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. 10 (dalej Konstytucja RP ) w art. 39 stanowi, iż nikt nie może być poddany eksperymentom naukowym, w tym tak także medycznym bez dobrowolnie wyrażonej zgody. W rozumieniu tego przepisu chodzi tu więc o każde działanie, które będzie mogło zostać zakwalifikowane jako eksperyment. Jest to jednocześnie działanie, które jest zabronione wobec człowieka, jeżeli sam zainteresowany nie wyrazi zgody na przeprowadzenie tego eksperymentu. Przepis ten znajduje się w rozdziale II Konstytucji RP stanowiącym o wolnościach i prawach osobistych. Konstytucja ujmuje więc szeroko zakres podmiotowy wolności zagwarantowanej w art. 39, gdyż uznaje ją za wolność człowieka. Przesłanki dopuszczalności eksperymentów medycznych zostały uregulowane w ustawie z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997, Nr 28, poz. 152). Eksperyment medyczny może być przeprowadzany, jeżeli spodziewana korzyść lecznicza lub poznawcza ma istotne znaczenie, a przewidywane osiągnięcie tej korzyści oraz celowość i sposób przeprowadzania eksperymentu są zasadne w świetle aktualnego stanu wiedzy i zgodne z zasadami etyki lekarskiej. 11 Przesłanką dopuszczalności eksperymentu jest więc przede wszystkim ustalenie, iż spodziewana korzyść lecznicza lub poznawcza ma istotne znaczenie. Poprzez termin "korzyść lecznicza" należy rozumieć bezpośrednią korzyść dla zdrowia osoby leczonej metodą eksperymentalną. Przez "korzyść poznawczą" należy natomiast rozumieć rozszerzenie wiedzy medycznej. Zarówno korzyść lecznicza i poznawcza winny mieć istotne znaczenie dla eksperymentu medycznego, który za każdym razem powinien być właśnie w takim aspekcie rozpoznawany. 12 Art. 23 ZawLekU stanowi, iż eksperymentem medycznym kieruje lekarz, posiadający odpowiednio wysokie kwalifikacje. W piśmiennictwie wskazuje się, że przepis ten nie jest wystarczająco precyzyjny, bowiem nie doprecyzowuje on jak należy rozumieć sformułowanie odpowiednio wysokie kwalifikacje. 13 Kolejną przesłanką legalności eksperymentu medycznego jest prawidłowe poinformowanie osoby, która jest poddawana eksperymentowi o celach, sposobach i warunkach przeprowadzenia eksperymentu, spodziewanych korzyściach leczniczych lub poznawczych, ryzyku oraz o możliwości odstąpienia od udziału w eksperymencie w każdym jego stadium. Obowiązek ten ciąży na lekarzu przeprowadzającym eksperyment. Lekarz ma obowiązek poinformować daną osobę o 10 Dz. U. Nr 78, poz Art. 22 Ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997, Nr 28, poz. 152). 12 L. Ogiegło, Ustawa o zawodzie lekarza i lekarza dentysty, Komentarz, Warszawa K. Sakowski, [w:] E. Zielińska (red.), Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty, Komentarz do art. 23, Warszawa

6 spodziewanych korzyściach jakie ma przynieść eksperyment. Osoba, która będzie poddana eksperymentowi powinna wiedzieć czy odniesie osobistą korzyść z zastosowanej eksperymentalnej procedury medycznej oraz czy chodzi w tym eksperymencie wyłącznie o efekt poznawczy, który w przyszłości może być wykorzystany, a w chwili prowadzenia eksperymentu chodzi wyłącznie o poszerzenie wiedzy medycznej. 14 Następną przesłanką dopuszczalności eksperymentu medycznego jest wymóg uzyskania zgody osoby badanej. O wymogu uzyskania zgody osoby, na której ma być przeprowadzany eksperyment mówi Konstytucja RP w art. 39. Wymóg uzyskania zgody wynika także z regulacji zawartych w prawie międzynarodowym. Art. 7 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r. stanowi, iż nikt nie będzie poddawany, bez swej zgody swobodnie wyrażonej, doświadczeniom lekarskim lub naukowym. 15 O zgodzie na przeprowadzenie eksperyment medyczny mówi także art ustawy Kodeks karny z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. Nr 88, poz. 553). Wedle treści tego przepisu Eksperyment jest niedopuszczalny bez zgody uczestnika, na którym jest przeprowadzany, należycie poinformowanego o spodziewanych korzyściach i grożących mu ujemnych skutkach oraz prawdopodobieństwie ich powstania, jak również o możliwości odstąpienia od udziału w eksperymencie na każdym jego etapie. Zgoda na przeprowadzenie eksperymentu medycznego winna być udzielona na piśmie lub złożona w obecności dwóch świadków i odnotowana w dokumentacji lekarskiej. W przypadku małoletniego wymagana jest zgoda jego przedstawiciela ustawowego, a w przypadku małoletniego, który ukończył lat 16, bądź nie ukończył lat 16, ale jest w stanie z rozeznaniem wypowiedzieć się na temat eksperymentu, który ma być przeprowadzony z jego udziałem, konieczna jest także jego zgoda w formie pisemnej. Podobnie jak w przypadku małoletniego ma się sytuacja z osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie. W przypadku osoby, która ma pełną zdolność do czynności prawnych, lecz nie jest w stanie z rozeznaniem wypowiedzieć opinii w sprawie swego uczestnictwa w eksperymencie, zgodę na udział tej osoby w eksperymencie leczniczym wyraża sad opiekuńczy. Należy również zaznaczyć, iż w przypadku małoletniego udział w eksperymencie badawczym jest dopuszczalny, jeżeli spodziewane korzyści maja bezpośrednie znaczenie dla zdrowia małoletniego, a ryzyko jest niewielkie i nie pozostaje w dysproporcji do możliwych pozytywnych rezultatów. 16 Zgoda wyrażona może zostać w każdej chwili cofnięta. Cofnąć zgodę może osoba lub inny podmiot uprawniony do udzielenia zgody na przeprowadzenie eksperymentu medycznego. Może to nastąpić w każdym stadium eksperymentu, a lekarz przeprowadzający eksperyment jest zobowiązany wówczas do jego przerwania. Zgoda osoby poddanej eksperymentowi medycznemu nie jest 14 L. Ogiegło, Ustawa o zawodzie lekarza i lekarza dentysty, Komentarz, Warszawa Dz. U. Z 1977 r., Nr 38, poz Art. 25 Ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997, Nr 28, poz. 152). 6

7 natomiast wymagana do wykorzystania do celów naukowych informacji uzyskanej w związku z przeprowadzanym eksperymentem medycznym, jednakże informacja ta nie może skutkować tym, iż zostaną ujawnione dane takiej osoby bądź będzie możliwa jej identyfikacja. 17 Lekarz przeprowadzający eksperyment leczniczy jest także zobligowany do jego przerwania jeśli w czasie jego trwania wystąpi zagrożenie zdrowia chorego przewyższające spodziewane korzyści dla chorego. Eksperyment badawczy natomiast przerywa się, jeżeli w czasie jego trwania nastąpi nieprzewidziane zagrożenie zdrowia lub życia osoby w nim uczestniczącej. 18 W zależności od rodzaju eksperymentu medycznego inaczej przedstawia się kwestia możliwości udziału w takim eksperymencie kobiet ciężarnych. Ustawodawca generalnie ograniczył dopuszczalność udziału kobiet ciężarnych w eksperymentach medycznych. Udział kobiet ciężarnych w eksperymencie leczniczym wymaga wnikliwej oceny związanego z tym ryzyka dla matki i dziecka poczętego. Ocenę wstępną ryzyka przeprowadza lekarz. Decyzja ostateczna jest podejmowana przez komisję bioetyczną. Ocena taka winna brać pod zarówno zagrożenia związane z konkretnym eksperymentem jak i obowiązek zrealizowania prawnego postulatu jakim jest ochrona kobiety ciężarnej i nasciritusa. 19 Wątpliwości może budzić kwestia udziału kobiet ciężarnych i matek karmiących w eksperymentach badawczych. Zgodnie z treścią art. 26 ust. 2 ZawLekU kobiety ciężarne i karmiące mogą uczestniczyć wyłącznie w eksperymentach badawczych pozbawionych ryzyka lub związanych z niewielkim ryzykiem. Nadto wynikające z niego ryzyko nie może pozostawać w dysproporcji do możliwych pozytywnych rezultatów. Wedle literalnego brzmienia tego przepisu należałoby przyjąć, iż kobiety ciężarne i karmiące korzystają z węższej ochrony aniżeli ogół uczestników eksperymentów badawczych, gdyż w ich przypadku ustawa nie wymienia obowiązku badania proporcji ryzyka do możliwych pozytywnych rezultatów przedsięwzięcia. 20 W literaturze przepis ten spotkał się z krytyką, dlatego też należy przyjąć, że przepis ten poza ogólnymi normami dopuszczalności eksperymentu badawczego zobowiązuje do zachowania szczególnej ostrożności w stosunku do kobiet ciężarnych i karmiących. W eksperymentach badawczych wykluczony jest udział dzieci poczętych, osób ubezwłasnowolnionych całkowicie, żołnierzy służby zasadniczej oraz osób pozbawionych wolności. 21 Bardzo istotnym warunkiem dopuszczalności przeprowadzenia eksperymentu medycznego jest konieczność uzyskania pozytywnej opinii niezależnej komisji bioetycznej. Komisje bioetyczne 17 Art. 28 Ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997, Nr 28, poz. 152). 18 Art. 27 Ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997, Nr 28, poz. 152). 19 L. Ogiegło, Ustawa o zawodzie lekarza i lekarza dentysty, Komentarz, Warszawa K. Sakowski, [w:] E. Zielińska (red.), Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty, Komentarz do art. 26, Warszawa Art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. 1997, Nr 28, poz. 152). 7

8 tworzone są z osób posiadających wysoki autorytet moralny i wysokie kwalifikacje specjalistyczne. Przedmiotem opinii wyrażanej przez komisję bioetyczną jest projekt eksperymentu medycznego przy uwzględnieniu jego kryteriów etycznych, celowych oraz wykonalności, a sama opinia wyrażana jest w formie uchwały. 22 Również badania kliniczne są objęte zakresem opiniowania komisji bioetycznej. Szczegółowe unormowania w tym zakresie są zawarte w PrFarm. W szczególności komisja bioetyczna ocenia: 1) zasadność, wykonalność i plan badania klinicznego; 2) analizę przewidywanych korzyści i ryzyka; 3) poprawność protokołu badania klinicznego; 4) poprawność wyboru badacza i członków zespołu; 5) jakość broszury badacza; 6) jakość ośrodka; 7) poziom i kompletność pisemnej informacji wręczanej uczestnikowi badania klinicznego; 8) poprawność procedury, którą stosuje się przy uzyskiwaniu świadomej zgody; 9) wysokość odszkodowania lub rekompensaty przewidzianych w przypadku ewentualnego uszkodzenia ciała lub zgonu spowodowanego uczestnictwem w badaniu klinicznym; 10) wysokość wynagradzania lub rekompensaty dla prowadzących badanie kliniczne i uczestników badania klinicznego oraz umowy dotyczące badania klinicznego między sponsorem a ośrodkiem; 11) zasady rekrutacji uczestników badania klinicznego; 12) umowę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej sponsora i badacza. 23 W kwestiach dotyczących legalności badań klinicznych nieuregulowanych w tej ustawie do badań klinicznych produktu leczniczego należy stosować regulacje zawarte w ZawLekU. W przypadku przeprowadzania badań klinicznych ustawodawca nakłada ponadto obowiązek uzyskania decyzji właściwego ministra w sprawie dopuszczalności takich badań w przypadku badania klinicznego produktu leczniczego, oraz uzyskania pozwolenia właściwego ministra na rozpoczęcie takich badań w przypadku badania klinicznego wyrobu medycznego. 24 Kwestie dopuszczalności eksperymentów medycznych uregulowane zostały także w Kodeksie Etyki Lekarskiej. Eksperymenty medyczne z udziałem człowieka mogą być przeprowadzane przez lekarza, o ile służą poprawie zdrowia pacjenta biorącego udział w doświadczeniu lub wnoszą istotne dane poszerzające zakres wiedzy i umiejętności lekarskich. Lekarz przeprowadzający eksperyment leczniczy powinien być przeświadczony, że spodziewane korzyści dla pacjenta przeważają w istotny sposób nad nieuniknionym ryzykiem. Lekarz przeprowadzając eksperyment leczniczy nie może narażać pacjenta na ryzyko w istotnym stopniu większe niż to, które grozi osobie nie poddanej temu eksperymentowi, a przeprowadzając eksperyment badawczy może podejmować wyłącznie ryzyko minimalne. Eksperymenty z udziałem 22 Art. 29 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997, Nr 28, poz. 152). 23 L. Ogiegło, Prawo farmaceutyczne, Komentarz, Warszawa E. Zielińska, Eksperyment medyczny odpowiedzialność karna i zawodowa na tle działalności Komisji Bioetycznych, Prawo i Medycyna, Wydanie Specjalne

9 człowieka powinny być poprzedzone badaniami in vitro oraz in vivo na zwierzętach. Zwierzęta poddawane eksperymentom należy odpowiednio traktować i w miarę możliwości chronić przed cierpieniem. Lekarzowi nie wolno generalnie przeprowadzać eksperymentów badawczych z udziałem człowieka w stadium embrionalnym. Lekarz może przeprowadzać eksperymenty lecznicze z udziałem człowieka w stadium embrionalnym tylko wtedy gdy, spodziewane korzyści zdrowotne w sposób istotny przekraczają ryzyko zdrowotne embrionów nie poddanych eksperymentowi leczniczemu. Projekt każdego eksperymentu z udziałem człowieka powinien być jasno określony i przedłożony do oceny niezależnej komisji etycznej w celu uzyskania jej akceptacji. Eksperyment medyczny z udziałem człowieka może być przeprowadzony wyłącznie pod nadzorem lekarza posiadającego odpowiednio wysokie kwalifikacje. 25 Eksperyment medyczny przeprowadzany przez lekarza, z naruszeniem przepisów określonych w ustawodawstwie, dotyczących legalności przeprowadzania eksperymentów medycznych, powoduje iż taki eksperyment jest bezprawny, w związku z czym lekarz go przeprowadzający może podlegać odpowiedzialności karnej, w przypadku zaistnienia określonego skutku przewidzianego w przepisie karnym. 4. Odpowiedzialność karna lekarza. Eksperyment medyczny jest kontratypem ustawowym. Przeprowadzony zgodnie z wymogami ustawowymi mieści się w granicach dozwolonego ryzyka i w przypadku nie naruszenia przez lekarza zasad obowiązujących przy przeprowadzaniu eksperymentów medycznych brak jest podstaw do pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej. Tyczy się to zarówno sytuacji, w których eksperyment medyczny nie przyniósł oczekiwanych korzyści jak i sytuacji, w których przeprowadzenie eksperymentu medycznego spowodowało ujemne skutki dla życia lub zdrowia pacjenta. 26 Lekarz przeprowadzający eksperyment medyczny może podlegać odpowiedzialności karnej w wyniku niezachowania przesłanek dopuszczalności eksperymentów medycznych, a w szczególności nieuzyskania ważnej zgody, naruszenia zasad lege artis czy też reguł ostrożności jakie są wymagane podczas przeprowadzania tego typu doświadczeń. W zależności od przyczyny powstania ujemnych skutków doświadczenia odpowiedzialność ta może różnie się kształtować. 27 W pierwszej kolejności należy rozpatrzyć odpowiedzialność karną lekarza, jaką ten może 25 Art. 42 i n. Kodeksu Etyki Lekarskiej. 26 K. Sakowski, Legalność eksperymentu medycznego, Prok. i Prawo 2000, nr R. Kędziora, Odpowiedzialność karna lekarza w związku z przeprowadzaniem czynności medycznych, Warszawa

10 ponieść w przypadku przeprowadzania eksperymentu medycznego bez zgody osoby poddawanej eksperymentowi lub innego podmiotu, którego zgoda jest konieczna. W przypadku eksperymentów medycznych zgoda jest jednym ze znamion kontratypu, a jej brak oznacza, iż nie zostały spełnione przesłanki do wyłączenia bezprawności, w związku z czym eksperyment taki należy uznać za bezprawny. Podstawę odpowiedzialności karnej w takim przypadku stanowi art. 192 ustawy kodeks karny z dnia 6 czerwca 1997 r. 28 Zgodnie z treścią tego przepisu kto wykonuje zabieg leczniczy bez zgody pacjenta, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Ściganie tego przestępstwa następuje na wniosek pokrzywdzonego. Przesłanką odpowiedzialności jest nie tylko nieuzyskanie zgody uprawnionego podmiotu, ale niespełnienie takich warunków, aby zgoda mogła być uznana za dobrowolną oraz świadomą. Do warunków jej ważności należy nadto zaliczyć brak zachowania formy pisemnej takiej zgody czy też niepoinformowanie pacjenta o ważnych okolicznościach związanych z przeprowadzanym zabiegiem. 29 Przestępstwo z art. 192 k.k. może zostać popełnione tylko umyślnie zarówno z zamiarem bezpośrednim, jak i ewentualnym. Zamiar bezpośredni zachodzi wówczas, gdy sprawca ma pełną świadomość, że nie została wyrażona zgoda na podejmowany zabieg leczniczy, a mimo to czynność taką wykonuje. Zamiar ewentualny ma miejsce natomiast w sytuacji, gdy sprawca dokonuje zabiegu leczniczego dopuszczając brak prawnie wymaganej zgody. 30 Brak zgody na przeprowadzenie eksperymentu medycznego może także powodować zbieg odpowiedzialności karnej lekarza w połączeniu z innymi przepisami kodeksu karnego. Do kumulatywnego zbiegu przepisów może dojść kiedy przeprowadzanie eksperymentu medycznego powoduje ujemne konsekwencje dla zdrowia lub życia jego uczestnika. Wówczas lekarz będzie ponosił odpowiedzialność za odpowiedni typ przestępstwa przeciwko życiu lub zdrowiu w zależności od ujemnych następstw eksperymentu. W przypadku gdy osoba przeprowadzająca eksperyment medyczny bez zgody pacjenta spowoduje jego śmierć wówczas zachodzić będzie rzeczywisty zbieg przepisu art. 155 k.k. z art. 192 k.k. Lekarz może również odpowiadać, gdy spowodował ciężki uszczerbek na zdrowiu (156 k.k.), inne uszkodzenie ciała (art. 157 k.k.) albo też naraził człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160 k.k.). Także wówczas w przypadku, gdy nie było zgody pacjenta będziemy mieli do czynienia z rzeczywistym zbiegiem przepisów, o których mowa powyżej z art. 192 k.k. Kolejną grupą czynów zabronionych, za które lekarz może ponieść odpowiedzialność karną 28 Dz. U. Nr 88, poz R. Kędziora, Odpowiedzialność karna lekarza w związku z przeprowadzaniem czynności medycznych, Warszawa T. Bojarski, [w:] Bojarski, Michalska-Warias, Piórkowska-Flieger, Szwarczyk, Kodeks karny, Warszawa

11 w związku z przeprowadzaniem eksperymentu medycznego są przypadki, gdy samo przeprowadzenie eksperymentu medycznego było zgodne z zasadami wiedzy medycznej, lecz nie zachowano określonych wymogów jego dopuszczalności. Przykładem może tu być brak zatwierdzenia eksperymentu przez właściwą komisję bioetyczną czy też zbyt duże ryzyko. Lekarz w takiej sytuacji odpowiada karnie za samo naruszenie przesłanek legalności eksperymentu medycznego i nie ma konieczności wykazywania naruszenia zasad wiedzy medycznej. Naruszenie formalnych przesłanek dopuszczalności będzie skutkować odpowiedzialnością karną za skutki powstałe w ramach przeprowadzanie takiego eksperymentu medycznego i może być przesłanką odpowiedzialności karnej za przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu spowodowane w ramach przeprowadzania tego eksperymentu. Naruszenie przesłanek dopuszczalności eksperymentów medycznych może być zarówno umyślne jak i nieumyślne. W przypadku czynu zabronionego stypizowanego w art. 160 k.k. (narażenie na niebezpieczeństwo) zwykle będzie to działanie umyślne, gdyż lekarz z reguły ma świadomość, iż nie spełnił ustawowych warunków legalności eksperymentu. 31 Jednakże w każdej sytuacji, w której lekarz swym działaniem eksperymentalnym sprowadził bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu przyjęcie odpowiedzialności z art k.k., zagrożonego karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 bądź z art k.k., który stanowi o działaniu nieumyślnym i przewiduje karę grzywny, ograniczenia wolności bądź do roku pozbawienia wolności, będzie zależało od ustalenia czy sprawca działał świadomie czy też nie. Dopiero wówczas będzie można stwierdzić czy dany czyn zabroniony został popełniony umyślnie cz też nieumyślnie. W sytuacji natomiast gdy chodzi o czyn zabroniony określony w art. 155 k.k. należy zdecydowanie stwierdzić, iż może zostać popełniony tylko nieumyślnie. Wynika to expressis verbis z jego treści. Zgodnie z tym przepisem kto nieumyślnie powoduje śmierć człowieka, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. W przypadku czynów zabronionych określonych w art. 156 i 157 k.k. należy przyjąć, iż mogą one zostać popełnione zarówno umyślnie jak i nieumyślnie i przyjęcie którejkolwiek z tych kwalifikacji będzie uzależnione w pierwszej kolejności od tego czy lekarz przeprowadzający eksperyment był świadom naruszeń jakich się dopuścił. Dopiero wówczas można stwierdzić, czy mamy do czynienia z przestępstwem umyślnym czy też nie umyślnym. Niezachowanie przesłanek legalności nie będzie jednakże od razu skutkować pociągnięciem lekarza przeprowadzającego eksperyment do odpowiedzialności karnej. Za konsekwencje swojego 31 R. Kędziora, Odpowiedzialność karna lekarza w związku z przeprowadzaniem czynności medycznych, Warszawa

12 działania lekarz zostanie pociągnięty do odpowiedzialności, gdy zostanie ustalony związek przyczynowy pomiędzy skutkiem, który nastąpił, a tym działanie.m 32 Tylko wówczas można będzie przypisać mu winę. Lekarz przeprowadzający eksperyment medyczny będzie odpowiadał karnie, chociażby nie dopełnił tylko jednego z przewidzianych w ustawie warunków. I tak np. lekarz który nie uzyskał pozytywnej opinii komisji bioetycznej, a sam eksperyment nie powiódł się będzie odpowiadał karnie za niekorzystny skutek eksperymentu. W zależności od tego co było jego skutkiem może ponieść odpowiedzialność karną z art. 155, 156, 157 czy 160 k.k. W analogicznej sytuacji gdyby zgodę komisji bioetycznej posiadał byłby od tej odpowiedzialności zwolniony. 33 Lekarz przeprowadzający eksperyment medyczny może także podlegać odpowiedzialności karnej, jeżeli w związku z przeprowadzaniem eksperymentu popełni błąd, czego skutkiem będzie doprowadzenie do negatywnych skutków dla zdrowia lub życia uczestnika eksperymentu. Chodzi tu zarówno o sytuację, w której nie zostały zachowane inne zasady ostrożności, obowiązujące przy przeprowadzaniu eksperymentów medycznych, jak też o sytuację, w której eksperyment był niezasadny w świetle aktualnego stanu wiedzy lub w czasie jego przeprowadzania naruszone zostały wypracowane dla takich doświadczeń zasady postępowania. 34 Podobnie jak w przypadku niezachowania warunków legalności przy przeprowadzaniu eksperymentu tak też w sytuacji popełnienia przez lekarza błędu jego czyn należy kwalifikować w zależności od następstw jego czynu stypizowanych w przepisach regulujących przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu. 5. Zakończenie Eksperyment medyczny będzie legalny, jeżeli zostanie przeprowadzony zgodnie z wymogami zawartymi w ZawLekU oraz w PrFarm i ustawie o wyrobach medycznych. Przesłanki te muszą wystąpić łącznie. W przypadku łącznego wystąpienia przesłanek legalizujących doświadczenie jakim jest eksperyment medyczny nie będzie podstaw do pociągnięcia do odpowiedzialności karnej lekarza za czynności wykonywane w związku z eksperymentem medycznym. Niezachowanie natomiast którejkolwiek z przesłanek może doprowadzić do odpowiedzialności karnej. Odpowiedzialność ta nastąpi pod warunkiem wypełnienia przez lekarza, znamion z typów czynów zabronionych przeciwko życiu i zdrowiu określonych w art. 155, 156, 157 czy 160 k.k. Wyjątek stanowić będzie jedynie art. 192 k.k., gdzie do pociągnięcia lekarza pod 32 Ibidem. 33 E. Zielińska, Eksperyment medyczny odpowiedzialność karna i zawodowa na tle działalności Komisji Bioetycznych, Prawo i Medycyna, Wydanie Specjalne R. Kędziora, Odpowiedzialność karna lekarza w związku z przeprowadzaniem czynności medycznych, Warszawa

13 odpowiedzialność karną wystarczy brak uzyskania wymaganej zgody na przeprowadzenie eksperymentu medycznego, co może stanowić samoistną podstawę odpowiedzialności karnej, bądź też pozostawać w zbiegu z przepisami, o których mowa wyżej. Ustawodawca dopuścił możliwość przeprowadzania eksperymentów medycznych pod warunkiem zachowania reguł przewidzianych przez prawo przy ich przeprowadzaniu, uznając iż cele dla jakich będą one przeprowadzane, a także wyniki osiągnięte w trakcie ich przeprowadzania pozwolą na rozwój nauki, jaką jest medycyna. Instytucja eksperymentu medycznego uwzględniać ma zarówno potrzebę prowadzenia badań jak i ochronę dóbr prawnych, dlatego też jej dopuszczalność jest ściśle regulowana przez przepisy prawne. Ma to zapobiec niekontrolowanym zachowaniom osób, które zamierzają takie działania przeprowadzać. W badaniach eksperymentalnych interes i dobro osoby ludzkiej winny przeważać nad interesem społeczeństwa i nauki. 13

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 42/2009 z dnia 20 lipca 2009 r. Dyrektora Pomorskiego Centrum Chorób Zakaźnych i Gruźlicy w Gdańsku

ZARZĄDZENIE NR 42/2009 z dnia 20 lipca 2009 r. Dyrektora Pomorskiego Centrum Chorób Zakaźnych i Gruźlicy w Gdańsku ZARZĄDZENIE NR 42/2009 z dnia 20 lipca 2009 r. Dyrektora Pomorskiego Centrum Chorób Zakaźnych i Gruźlicy w Gdańsku w sprawie: wprowadzenia Regulaminu zawierania i wykonywania umów na badania kliniczne

Bardziej szczegółowo

Karna Cywilna Dyscyplinarna

Karna Cywilna Dyscyplinarna Karna Cywilna Dyscyplinarna ukończone 17 lat czyn zabroniony, bezprawny, zawiniony, o stopniu szkodliwości społecznej większym niż znikomy wina umyślna wina nieumyślna (lekkomyślność świadomie narusza

Bardziej szczegółowo

Regulacje prawne w zakresie badań naukowych. dr Monika Urbaniak

Regulacje prawne w zakresie badań naukowych. dr Monika Urbaniak Regulacje prawne w zakresie badań naukowych dr Monika Urbaniak Badania naukowe mogą przyjąć postać badań interwencyjnych i eksperymentów medycznych Pojęcie: badanie nieinterwencyjne oznacza, że wybór terapii

Bardziej szczegółowo

Wsparcie merytoryczne i logistyczne niekomercyjnych badań klinicznych

Wsparcie merytoryczne i logistyczne niekomercyjnych badań klinicznych Wsparcie merytoryczne i logistyczne niekomercyjnych badań klinicznych Badanie kliniczne definicje badaniem klinicznym jest każde badanie prowadzone z udziałem ludzi w celu odkrycia lub potwierdzenia klinicznych,

Bardziej szczegółowo

Procedura przeprowadzania Badań Klinicznych w Szpitalu Klinicznym im. Karola Jonschera Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Procedura przeprowadzania Badań Klinicznych w Szpitalu Klinicznym im. Karola Jonschera Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu w Szpitalu Klinicznym im. Karola Jonschera Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Podstawy prawne 1 Procedurę opracowano na podstawie ogólnie obowiązujących przepisów w szczególności

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Wrocławski

Uniwersytet Wrocławski dr Agnieszka Malicka Uniwersytet Wrocławski Udział małoletniego W EKSPERYMENCIE medycznym 1. Uwagi wprowadzające Przedmiotem niniejszego opracowania jest analiza zasad udziału osób małoletnich w eksperymentach

Bardziej szczegółowo

Badanie kliniczne a eksperyment medyczny 23 października 2014 r.

Badanie kliniczne a eksperyment medyczny 23 października 2014 r. 1 2 Badanie kliniczne a eksperyment medyczny 23 października 2014 r. Olga Zielińska Specjalista w Wydziale Organizacyjno-Prawnym Departamentu Polityki Lekowej i Farmacji Pierwsze badanie kliniczne na świecie

Bardziej szczegółowo

Prawa i obowiązki pacjenta

Prawa i obowiązki pacjenta Prawa i obowiązki pacjenta Podstawowe unormowania prawne Wynikają one z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) oraz następujących ustaw: z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej

Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej Dr n. med. Grażyna Rogala-Pawelczyk Uniwersytet Medyczny w Lublinie Warszawa 09.04.2011 ZAWÓD System czynności czy prac, który jest wewnętrznie spójny, skierowany

Bardziej szczegółowo

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta Spis treści Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki 1.1. Podstawowe pojęcia etyki ogólnej, niezbędne do zrozumienia zasad etyki lekarskiej i bioetyki..................................... 1 1.2. Pojęcia dobra

Bardziej szczegółowo

DOPUSZCZALNOŚĆ EKPSERYMENYU MEDYCZNEGO W STANACH NAGŁYCH I ZAGROŻENIA ŻYCIA THE ADMISSIBILITY OF RESEARCH IN EMERGENCY MEDICINE

DOPUSZCZALNOŚĆ EKPSERYMENYU MEDYCZNEGO W STANACH NAGŁYCH I ZAGROŻENIA ŻYCIA THE ADMISSIBILITY OF RESEARCH IN EMERGENCY MEDICINE DOPUSZCZALNOŚĆ EKPSERYMENYU MEDYCZNEGO W STANACH NAGŁYCH I ZAGROŻENIA ŻYCIA THE ADMISSIBILITY OF RESEARCH IN EMERGENCY MEDICINE Agata Wnukiewicz-Kozłowska Katedra Prawa Międzynarodowego i Europejskiego

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA GENOWEFA REJMAN ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 11 Spis treści Wstęp 7 Rozdział I Pojęcie odpowiedzialności i różne jej formy 9 1. Analiza odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN DZIAŁANIA KOMISJI BIOETYCZNEJ PRZY UNIWERSYTECIE MEDYCZNYM W LUBLINIE. Rozdział 1 Przepisy ogólne

REGULAMIN DZIAŁANIA KOMISJI BIOETYCZNEJ PRZY UNIWERSYTECIE MEDYCZNYM W LUBLINIE. Rozdział 1 Przepisy ogólne REGULAMIN DZIAŁANIA KOMISJI BIOETYCZNEJ PRZY UNIWERSYTECIE MEDYCZNYM W LUBLINIE Rozdział 1 Przepisy ogólne 1 1. Wnioski o wyrażenie opinii przez Komisję Bioetyczną mogą składać pracownicy Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.)

Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) 1. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia art. 68 ust. 1 Konstytucji, 2. Każdy obywatel ma prawo do równego

Bardziej szczegółowo

Regulamin Komisji Bioetycznej Podhalańskiej Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej (PPWSZ) w Nowym Targu

Regulamin Komisji Bioetycznej Podhalańskiej Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej (PPWSZ) w Nowym Targu Regulamin Komisji Bioetycznej Podhalańskiej Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej (PPWSZ) w Nowym Targu Komisja Bioetyczna PPWSZ w Nowym Targu została powołana w celu zapewnienia przestrzegania przez jednostki

Bardziej szczegółowo

Regulamin Komisji Bioetycznej przy Uniwersytecie Medycznym im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Regulamin Komisji Bioetycznej przy Uniwersytecie Medycznym im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu Regulamin Komisji Bioetycznej przy Uniwersytecie Medycznym im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu Załącznik do zarządzenia nr 4/13 1 Komisja Bioetyczna przy Uniwersytecie Medycznym im. K. Marcinkowskiego w

Bardziej szczegółowo

Karta Praw Pacjenta. Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.)

Karta Praw Pacjenta. Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) 1. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia art. 68 ust. 1 Konstytucji, 2. Każdy obywatel ma prawo do równego

Bardziej szczegółowo

Badania kliniczne nowe otwarcie! Konferencja z okazji Międzynarodowego Dnia Badań Klinicznych 20 maja 2015 r.

Badania kliniczne nowe otwarcie! Konferencja z okazji Międzynarodowego Dnia Badań Klinicznych 20 maja 2015 r. 1 2 Badania kliniczne nowe otwarcie! Konferencja z okazji Międzynarodowego Dnia Badań Klinicznych 20 maja 2015 r. Igor Radziewicz-Winnicki Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Zdrowia Rozporządzenie Parlamentu

Bardziej szczegółowo

KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz.

KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późniejszymi zmianami) określone w ustawach: z dnia 6

Bardziej szczegółowo

Prawo w psychiatrii. Marcin Wojnar

Prawo w psychiatrii. Marcin Wojnar Prawo w psychiatrii Marcin Wojnar Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego (z dnia 19 sierpnia 1994 r.) Art. 22 1. Przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego następuje za jej

Bardziej szczegółowo

Klauzula sumienia w służbie zdrowia

Klauzula sumienia w służbie zdrowia MICHAŁ BALICKI Klauzula sumienia w służbie zdrowia Podstawowym zadaniem klauzuli sumienia jest zapewnienie lekarzom, pielęgniarkom oraz położnym możliwości wykonywania zawodu w zgodzie z własnym sumieniem.

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wprowadzenie. I. Wiadomości ogólne

Spis treści: Wprowadzenie. I. Wiadomości ogólne Spis treści: Wprowadzenie I. Wiadomości ogólne 1. Podstawowe pojęcia i źródła prawa dotyczące wykonywania zawodu psychologa, psychoterapeuty, psychiatry oraz seksuologa 1.1. Podstawowe pojęcia 1.1.1. Zdrowie

Bardziej szczegółowo

Spis treści Rozdział I. Zasady sprawowania opieki zdrowotnej w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

Spis treści Rozdział I. Zasady sprawowania opieki zdrowotnej w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Wykaz skrótów... XIII Wykaz literatury... XIX Rozdział I. Zasady sprawowania opieki zdrowotnej w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej... 1 1. Wprowadzenie. Rozwój rozwiązań prawnych... 1 2. Umiejscowienie

Bardziej szczegółowo

Kolejna nowelizacja Deklaracji Helsinskiej

Kolejna nowelizacja Deklaracji Helsinskiej Kolejna nowelizacja Deklaracji Helsinskiej M. Czarkowski Warszawski Uniwersytet Medyczny Ośrodek Bioetyki NRL 1 Historia powstania Przyjęta przez 18 Zgromadzenie Ogólne Światowego Stowarzyszenia Lekarzy

Bardziej szczegółowo

Zakaz poddawania eksperymentom naukowym, w tym szczególnie eksperymentom medycznym, bez dobrowolnie wyrażonej zgody

Zakaz poddawania eksperymentom naukowym, w tym szczególnie eksperymentom medycznym, bez dobrowolnie wyrażonej zgody Agnieszka Malicka Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Zakaz poddawania eksperymentom naukowym, w tym szczególnie eksperymentom medycznym, bez dobrowolnie wyrażonej zgody 1. Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala. dr Marek Koenner, radca prawny

Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala. dr Marek Koenner, radca prawny Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala dr Marek Koenner, radca prawny Przesłanki Audytu rosnąca liczba postępowań w sprawach o błędy medyczne, zarówno

Bardziej szczegółowo

m-iim/b RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI DL-P I 0760-18/09 Warszawa, dnia ^ listo pada 2009 r. dot. RPO-619466-II/09/PS 2009-11- O k

m-iim/b RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI DL-P I 0760-18/09 Warszawa, dnia ^ listo pada 2009 r. dot. RPO-619466-II/09/PS 2009-11- O k m-iim/b RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI DL-P I 0760-18/09 Warszawa, dnia ^ listo pada 2009 r. BIURO RZECZNIKA PRAW OBYWATELSKICH dot. RPO-619466-II/09/PS WPŁ. 2009-11- O k ZAL. NR Pan Janusz

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży

USTAWA. z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży Uznając, że życie jest fundamentalnym dobrem człowieka,

Bardziej szczegółowo

Wielomilionowe oszczędności dla elektrowni i kopalni w racjonalnej gospodarce odpadami.

Wielomilionowe oszczędności dla elektrowni i kopalni w racjonalnej gospodarce odpadami. Sebastian Fabisiak Szef Departamentu Prawa Ochrony Środowiska Chmaj i Wspólnicy Kancelaria Radcowska Wielomilionowe oszczędności dla elektrowni i kopalni w racjonalnej gospodarce odpadami. Wiele elektrowni

Bardziej szczegółowo

Podstawy legalnoœci przeprowadzenia eksperymentu medycznego

Podstawy legalnoœci przeprowadzenia eksperymentu medycznego Jerzy SOWIÑSKI prof. zw. dr hab. n. med., Przewodnicz¹cy Okrêgowego S¹du Lekarskiego w Poznaniu Joanna ZDANOWSKA dr, Katedra i Zak³ad Organizacji i Zarz¹dzania w Opiece Zdrowotnej, Wydzia³ Nauk o Zdrowiu,

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 26 października 1995 r. o pobieraniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów

USTAWA z dnia 26 października 1995 r. o pobieraniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 26 października 1995 r. o pobieraniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów Opracowano na podstawie: Dz.U. z 1995 r. Nr 138, poz. 682, z 1997 r. Nr 88, poz.

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wstęp Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego Rozdział II. Rodzice a dziecko poczęte

Spis treści Wykaz skrótów Wstęp Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego Rozdział II. Rodzice a dziecko poczęte Wykaz skrótów... 11 Wstęp... 15 Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego... 23 1. Uwagi wstępne... 23 2. Sytuacja dziecka poczętego w polskim prawie... 32 3. Status prawny dziecka poczętego de lege

Bardziej szczegółowo

Elementy Prawa Pracy 4.3. Roszczenia pracowników w razie niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia według swojego wyboru

Elementy Prawa Pracy 4.3. Roszczenia pracowników w razie niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia według swojego wyboru 4.3. Roszczenia pracowników w razie niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia Rozwiązanie niezwłoczne jest bezprawne we wszystkich wypadkach, gdy nastąpiło to z naruszeniem przepisów

Bardziej szczegółowo

Przesłanki uznania spadkobiercy za niegodnego w polskim prawie spadkowym

Przesłanki uznania spadkobiercy za niegodnego w polskim prawie spadkowym Katarzyna Marchocka Wydział Prawa i Administracji Uniwersytet Warszawski Przesłanki uznania spadkobiercy za niegodnego w polskim prawie spadkowym Osoba fizyczna myśląc nad wyborem swojego potencjalnego

Bardziej szczegółowo

Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym. Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej

Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym. Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej Formy zmiany ustawy karnej Penalizacja Depenalizacja Depenalizacja

Bardziej szczegółowo

1) opiekę prenatalną nad płodem oraz opiekę medyczną nad kobietą w ciąży,

1) opiekę prenatalną nad płodem oraz opiekę medyczną nad kobietą w ciąży, brzmienie od 2002-01-01 Ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z dnia 7 stycznia 1993 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 78) zmiany: Dz.U. 2001 Nr 154, poz.

Bardziej szczegółowo

PRAWO DLA LEKARZY SEMINARIUM DLA STUDENTÓW WUM. Warszawa, 02.04.2015

PRAWO DLA LEKARZY SEMINARIUM DLA STUDENTÓW WUM. Warszawa, 02.04.2015 PRAWO DLA LEKARZY SEMINARIUM DLA STUDENTÓW WUM Warszawa, 02.04.2015 WYKŁAD NR 6 1. Odpowiedzialność prawna lekarza w ogólności 2. Odpowiedzialność karna Mechanizm procesowy Ryzyko dla lekarza 3. Odpowiedzialność

Bardziej szczegółowo

TESTY NA APLIKACJE CZĘŚĆ 3. Warszawa 2011. Aplikacja adwokacko-radcowska Aplikacja komornicza Aplikacja notarialna Aplikacja ogólna

TESTY NA APLIKACJE CZĘŚĆ 3. Warszawa 2011. Aplikacja adwokacko-radcowska Aplikacja komornicza Aplikacja notarialna Aplikacja ogólna 2011 TESTY NA APLIKACJE CZĘŚĆ 3 Aplikacja adwokacko-radcowska Aplikacja komornicza Aplikacja notarialna Aplikacja ogólna Warszawa 2011 Spis treści Spis treści Wykaz skrótów.................................................

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo pacjenta w badaniach klinicznych. Marek Labon SPSK1 ACK-AMG

Bezpieczeństwo pacjenta w badaniach klinicznych. Marek Labon SPSK1 ACK-AMG Bezpieczeństwo pacjenta w badaniach klinicznych Marek Labon SPSK1 ACK-AMG Potrzeba strategii dla bezpieczeństwa Opieka zdrowotna jest o dekadę, lub więcej opóźniona w stosunku do innych dziedzin wysokiego

Bardziej szczegółowo

W praktyce jest to używanie w stosunku do pielęgniarki i położnej słów wulgarnych, powszechnie uznanych za obelżywe, gesty.

W praktyce jest to używanie w stosunku do pielęgniarki i położnej słów wulgarnych, powszechnie uznanych za obelżywe, gesty. Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 34/2014 Okręgowej Rady Pielęgniarek i Położnych w Kaliszu z dnia 11.06.2014 r. w sprawie przyjęcia postępowania pielęgniarki/położnej objętej ochroną przewidzianą dla funkcjonariusza

Bardziej szczegółowo

Ponadto oświadczam, że zostałam/em w sposób wyczerpujący i w języku dla mnie zrozumiałym poinformowana/y o :

Ponadto oświadczam, że zostałam/em w sposób wyczerpujący i w języku dla mnie zrozumiałym poinformowana/y o : OŚWIADCZENIE ŚWIADOMA ZGODA NA ZABIEG CHIRURGICZNY LUB LECZENIE Imię i nazwisko pacjenta:... Adres zamieszkania:... Data urodzenia:... Rodzaj planowanego zabiegu operacyjnego:...... Rodzaj planowanego

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN DZIAŁANIA KOMISJI BIOETYCZNEJ PRZY WARSZAWSKIM UNIWERSYTECIE MEDYCZNYM

REGULAMIN DZIAŁANIA KOMISJI BIOETYCZNEJ PRZY WARSZAWSKIM UNIWERSYTECIE MEDYCZNYM REGULAMIN DZIAŁANIA KOMISJI BIOETYCZNEJ PRZY WARSZAWSKIM UNIWERSYTECIE MEDYCZNYM Rozdział 1 Przepisy ogólne 1 1. Wnioski o wyraŝenie opinii przez Komisję Bioetyczną mogą składać pracownicy Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, marca 2014 roku. RZECZPOSPOLITA POLSKA / Rzecznik Praw Dziecka. Marek Michalak

Warszawa, marca 2014 roku. RZECZPOSPOLITA POLSKA / Rzecznik Praw Dziecka. Marek Michalak Pan ZSRI5 OO/4/20 14/MM Marek Michalak Kwestię uregulowania treści wokandy sądowej określa zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z 12 grudnia 2003 roku w sprawie organizacji i zakresu działania salą, w

Bardziej szczegółowo

Handlem ludźmi jest werbowanie, transport, dostarczanie, przekazywanie, przechowywanie lub przyjmowanie osoby z zastosowaniem:

Handlem ludźmi jest werbowanie, transport, dostarczanie, przekazywanie, przechowywanie lub przyjmowanie osoby z zastosowaniem: Źródło: http://handelludzmi.eu/hl/baza-wiedzy/przepisy-prawne/polskie/6283,kompilacja-najwazniejszych-przepisow-prawa-polskiego -zwiazanych-z-problematyka-h.html Wygenerowano: Niedziela, 7 lutego 2016,

Bardziej szczegółowo

Regulamin pracy Komisji Bioetycznej przy Akademii Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach

Regulamin pracy Komisji Bioetycznej przy Akademii Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach Zał. nr 1 do Uchwały NR AR-001-2-V/2/2008 z dn. 27.05.2008. Regulamin pracy Komisji Bioetycznej przy Akademii Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach Postanowienia ogólne. 1 Badanie na

Bardziej szczegółowo

STRONA PODMIOTOWA CZYNU ZABRONIONEGO

STRONA PODMIOTOWA CZYNU ZABRONIONEGO STRONA PODMIOTOWA CZYNU ZABRONIONEGO I. UMYŚLNOŚĆ Art. 9. 1 k.k. Czyn zabroniony popełniony jest umyślnie, jeżeli sprawca ma zamiar jego popełnienia, to jest chce go popełnić albo przewidując możliwość

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia w Internecie z akcentem na ochronę i dochodzenie praw. Diagnoserw Dawid Stramowski, Chrząstowo 4, 89-100 Nakło Nad Notecią

Zagrożenia w Internecie z akcentem na ochronę i dochodzenie praw. Diagnoserw Dawid Stramowski, Chrząstowo 4, 89-100 Nakło Nad Notecią Zagrożenia w Internecie z akcentem na ochronę i dochodzenie praw W przypadku cyberprzemocydostępne są dwie drogi ochrony prawnej: karna i cywilna. Należy pamiętać, że: w przypadku cyberprzemocy w stosunku

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 7 maja 1999 r. o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy Policji,

USTAWA. z dnia 7 maja 1999 r. o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy Policji, Odpowiedzialność majątkowa funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej, Służby Celnej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Więziennej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,

Bardziej szczegółowo

O stosowaniu uchwały KNF w kwestii oceny rękojmi kandydatów na członków organów podmiotów nadzo. Wpisany przez Mariusz Maciejewski, Elżbieta Sienicka

O stosowaniu uchwały KNF w kwestii oceny rękojmi kandydatów na członków organów podmiotów nadzo. Wpisany przez Mariusz Maciejewski, Elżbieta Sienicka W praktyce stosowania przedmiotowych regulacji przez KNF przyjmuje się, że na przesłankę rękojmi składa się wiele czynników, które są oceniane przez KNF łącznie. Mając na względzie prawidłowy rozwój rynku

Bardziej szczegółowo

PRAWA PACJENTA I. Prawo pacjenta do świadczeń zdrowotnych. - -

PRAWA PACJENTA I. Prawo pacjenta do świadczeń zdrowotnych. - - PRAWA PACJENTA (wyciąg sporządzony na podstawie przepisów ustawy z dnia 6.11.2008 r. o prawach pacjenta i rzeczniku praw pacjenta Dz. U. z 2012 r. poz. 159 tekst jednolity ze zmianami) I. Prawo pacjenta

Bardziej szczegółowo

I.POSTANOWIENIA OGÓLNE I DEFINICJE

I.POSTANOWIENIA OGÓLNE I DEFINICJE REGULAMIN uczestniczenia Szpitala w programach badań klinicznych wyrobów medycznych i leków oraz obowiązków badacza. I.POSTANOWIENIA OGÓLNE I DEFINICJE 1 Przedmiotem Regulaminu są obowiązujące w Wojewódzkim

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 6 listopada 2003 r.

Warszawa, dnia 6 listopada 2003 r. Warszawa, dnia 6 listopada 2003 r. GI-DS-430/218/03 (dotyczy udostępnienia przez Zakład Ubezpieczeń Zdrowotnych - Szpitalowi danych osobowych osób, którym Szpital udzielił świadczeń zdrowotnych) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

SPR!\ W I[]) LI vvości

SPR!\ W I[]) LI vvości 24/GRU/2015/CZ 11: 23 ~ Min. Sprawiedliwoici NR FAKS:225212445 S. OO 1 SPR!\ W I[]) LI vvości..._---- -_... ~ "'' ""'-'"'"-'""""",_ ""'-'( Warszawa,23grudnia 2015 r. Podsekretarz Stanu DL III 072-24/15

Bardziej szczegółowo

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena LIPOWICZ RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Trybunał Konstytucyjny Warszawa Wniosek

Bardziej szczegółowo

WINA jako element struktury przestępstwa

WINA jako element struktury przestępstwa WINA jako element struktury przestępstwa Art. 1 k.k. 1 Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. 2. Nie

Bardziej szczegółowo

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Aleje Ujazdowskie 1/3 00-071 Warszawa W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na dzień 26 stycznia 2012 r. podpisaniu przez Polskę

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 15 1. Uwagi ogólne... 15 2. Zakres pracy... 16 3. Problemy badawcze i metodologiczne... 18 4. Układ pracy...

Spis treści. Wstęp... 15 1. Uwagi ogólne... 15 2. Zakres pracy... 16 3. Problemy badawcze i metodologiczne... 18 4. Układ pracy... Wykaz skrótów... 11 Przedmowa do wydania drugiego... 13 Wstęp... 15 1. Uwagi ogólne... 15 2. Zakres pracy... 16 3. Problemy badawcze i metodologiczne... 18 4. Układ pracy... 20 ROZDZIAŁ 1. Pojęcie, rodzaje

Bardziej szczegółowo

! Cotygodniowa audycja w każdą środę po godz. 11:00 w Programie 1 Polskiego Radia.

! Cotygodniowa audycja w każdą środę po godz. 11:00 w Programie 1 Polskiego Radia. Czy rzeczywiście polskie przepisy łagodnie traktują pijanych kierowców? Czy tylko za spożycie alkoholu czeka nas odpowiedzialność karna? Jakiego rodzaju zachowania na drogach kodeks karny oraz kodeks wykroczeń

Bardziej szczegółowo

Deklaracja Helsińska Światowego Stowarzyszenia Lekarzy (WMA 1 )

Deklaracja Helsińska Światowego Stowarzyszenia Lekarzy (WMA 1 ) Deklaracja Helsińska Światowego Stowarzyszenia Lekarzy (WMA 1 ) Etyczne zasady prowadzenia badań medycznych 2 z udziałem ludzi Przyjęta przez 18 Zgromadzenie Ogólne Światowego Stowarzyszenia Lekarzy (WMA),

Bardziej szczegółowo

Prawa pacjenta - stan prawny na marzec 2014 r.

Prawa pacjenta - stan prawny na marzec 2014 r. Prawa pacjenta - stan prawny na marzec 2014 r. I. Prawo pacjenta do świadczeń zdrowotnych 1. Pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej udzielonych

Bardziej szczegółowo

Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie Obowiązek reagowania na przemoc aspekty prawne. mgr Anna Wdowiarz

Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie Obowiązek reagowania na przemoc aspekty prawne. mgr Anna Wdowiarz Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie Obowiązek reagowania na przemoc aspekty prawne mgr Anna Wdowiarz Źródła prawnych uregulowań przeciwdziałania przemocy Dla polskiego prawa przemoc w rodzinie jest zjawiskiem

Bardziej szczegółowo

Streszczenie Zasad Dobrej Praktyki Badań Klinicznych (Good Clinical Practice - GCP)

Streszczenie Zasad Dobrej Praktyki Badań Klinicznych (Good Clinical Practice - GCP) Polskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej (PTOK)- Sekcja Naukowa: Polska Grupa Badawcza Chłoniaków (PGBCh) Streszczenie Zasad Dobrej Praktyki Badań Klinicznych (Good Clinical Practice - GCP) Zasady GCP

Bardziej szczegółowo

Przedawnienie przestępstw seksualnych popełnionych na szkodę małoletniego

Przedawnienie przestępstw seksualnych popełnionych na szkodę małoletniego Przedawnienie przestępstw seksualnych popełnionych na szkodę małoletniego Przestępstwa, w tym przestępstwa o charakterze seksualnym na szkodę małoletnich, przedawniają się. Instytucja przedawnienia karalności

Bardziej szczegółowo

LAS-MED. REHABILITACJA

LAS-MED. REHABILITACJA Prawo pacjenta do świadczeń zdrowotnych Pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej. Pacjent ma prawo, w sytuacji ograniczonych możliwości udzielenia

Bardziej szczegółowo

Publikujemy cz. I artykułu na temat odpowiedzialności karnej członków zarządu sp. z o.o.

Publikujemy cz. I artykułu na temat odpowiedzialności karnej członków zarządu sp. z o.o. Publikujemy cz. I artykułu na temat odpowiedzialności karnej członków zarządu sp. z o.o. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jest spółką handlową, nabywającą osobowość prawną z chwilą wpisu do Krajowego

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 6 maja 2015 r. Poz. 620 OBWIESZCZENIE MARSZAŁKA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 23 kwietnia 2015 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu

Bardziej szczegółowo

Postępowania karne i cywilne związane z wypadkiem lotniczym z punktu widzenia biegłego sądowego

Postępowania karne i cywilne związane z wypadkiem lotniczym z punktu widzenia biegłego sądowego System zarządzania bezpieczeństwem. w organizacjach lotnictwa cywilnego Uczelnia Łazarskiego, Warszawa, 18 marca 2014 Postępowania karne i cywilne związane z wypadkiem lotniczym z punktu widzenia biegłego

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność prawna nieletnich

Odpowiedzialność prawna nieletnich Odpowiedzialność prawna nieletnich Referat poniższy ma charakter działań profilaktycznych i edukacyjnych. Mamy nadzieję, że nigdy nie wystąpi sytuacja z udziałem naszych wychowanek, w której będziemy musieli

Bardziej szczegółowo

Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu. USTAWA z dnia 20 maja 2005 r. o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego

Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu. USTAWA z dnia 20 maja 2005 r. o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu USTAWA z dnia 20 maja 2005 r. o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego Art. 1. W ustawie z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie

Bardziej szczegółowo

Kodeks karny. Stan prawny: wrzesień 2014 roku. Wydanie 2

Kodeks karny. Stan prawny: wrzesień 2014 roku. Wydanie 2 KK Kodeks karny Stan prawny: wrzesień 2014 roku Wydanie 2 SPIS TREŚCI KODEKS KARNY ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) CZĘŚĆ OGÓLNA Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej

Bardziej szczegółowo

Kryminologiczna i prawna problematyka środków odurzających. Temat XVII Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, Część 3

Kryminologiczna i prawna problematyka środków odurzających. Temat XVII Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, Część 3 Kryminologiczna i prawna problematyka środków odurzających Temat XVII Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, Część 3 Alternatywy lecznicze alternatywy lecznicze pozostające w dyspozycji sądu: w fazie wyrokowania;

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE POWYPADKOWE. Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 161

POSTĘPOWANIE POWYPADKOWE. Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 161 POSTĘPOWANIE POWYPADKOWE Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 161 Definicja wypadku przy pracy Za wypadek przy pracy uważa się zdarzenie: nagłe, wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA POWYPADKOWA W ZESPOLE SZKÓŁ NR 1 W LEGIONOWIE

PROCEDURA POWYPADKOWA W ZESPOLE SZKÓŁ NR 1 W LEGIONOWIE Załącznik Nr 2 do Regulaminu pracy Zespołu Szkół nr 1 w Legionowie PROCEDURA POWYPADKOWA W ZESPOLE SZKÓŁ NR 1 W LEGIONOWIE 1 Skróty Użyte w procedurze określenia oznaczają: 1) wypadek - wypadek określony

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK 3 FORMULARZ ZGODY NA UDZIAŁ W BADANIU NAUKOWYM

ZAŁĄCZNIK 3 FORMULARZ ZGODY NA UDZIAŁ W BADANIU NAUKOWYM ZAŁĄCZNIK 3 FORMULARZ ZGODY NA UDZIAŁ W BADANIU NAUKOWYM 3.1. Formularz zgody własnej na udział w badaniu 1 DEKLARACJA ZGODY WŁASNEJ NA UDZIAŁ W BADANIU NAUKOWYM Tytuł badania naukowego: Kierownik badania:

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy o ochronie granicy państwowej (druk nr 1081)

Opinia do ustawy o zmianie ustawy o ochronie granicy państwowej (druk nr 1081) Warszawa, dnia 14 stycznia 2011 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy o ochronie granicy państwowej (druk nr 1081) I. Cel i przedmiot ustawy Opiniowana ustawa stanowi wykonanie obowiązku dostosowania systemu

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Maria Szulc (sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski. Protokolant Katarzyna Bartczak

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Maria Szulc (sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski. Protokolant Katarzyna Bartczak Sygn. akt III CZP 19/15 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 13 maja 2015 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Maria Szulc (sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski Protokolant Katarzyna Bartczak

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE POWYPADKOWE. Szkolenia bhp w firmie szkolenie okresowe robotników 60

POSTĘPOWANIE POWYPADKOWE. Szkolenia bhp w firmie szkolenie okresowe robotników 60 POSTĘPOWANIE POWYPADKOWE Szkolenia bhp w firmie szkolenie okresowe robotników 60 Definicja wypadku przy pracy Za wypadek przy pracy uważa się zdarzenie: nagłe, wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN DZIAŁANIA SENACKIEJ KOMISJI ETYKI BADAŃ NAUKOWYCH AKADEMII WYCHOWANIA FIZYCZNEGO W WARSZAWIE W KADENCJI 2012-2016

REGULAMIN DZIAŁANIA SENACKIEJ KOMISJI ETYKI BADAŃ NAUKOWYCH AKADEMII WYCHOWANIA FIZYCZNEGO W WARSZAWIE W KADENCJI 2012-2016 REGULAMIN DZIAŁANIA SENACKIEJ KOMISJI ETYKI BADAŃ NAUKOWYCH AKADEMII WYCHOWANIA FIZYCZNEGO W WARSZAWIE W KADENCJI 2012-2016 POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 [Powołanie Komisji] Senacka Komisja Etyki Badań Naukowych

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r.

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. dla Okręgowej Izby Lekarskiej w Płocku w sprawie : czy w obecnym stanie prawnym tj. wobec wejścia w życie z dniem 01 lipca 2011 r. nowelizacji art. 53 ustawy z dnia 05

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Z DNIA 27 PAŹDZIERNIKA 2005 R. I KZP 32/05

UCHWAŁA Z DNIA 27 PAŹDZIERNIKA 2005 R. I KZP 32/05 UCHWAŁA Z DNIA 27 PAŹDZIERNIKA 2005 R. I KZP 32/05 Przedmiotem ochrony przepisu art. 45 ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 75, poz. 468, w brzmieniu przed nowelizacją

Bardziej szczegółowo

KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz.

KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. określone w ustawach: KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 20 kwietnia 2004 r.

USTAWA. z dnia 20 kwietnia 2004 r. USTAWA z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy - Prawo farmaceutyczne, ustawy o zawodzie lekarza oraz ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo farmaceutyczne, ustawę o wyrobach medycznych oraz

Bardziej szczegółowo

GRANICE ODPOWIEDZIALNOŚCI KARNEJ LEKARZA ZA DOKONANIE ZABIEGU LECZNICZEGO BEZ ZGODY PACJENTA

GRANICE ODPOWIEDZIALNOŚCI KARNEJ LEKARZA ZA DOKONANIE ZABIEGU LECZNICZEGO BEZ ZGODY PACJENTA CZASOPISMO PRAWA KARNEGO I NAUK PENALNYCH Rok XII: 2008, z. 2 ISSN 1506-1817 ADAM ZŁOTEK GRANICE ODPOWIEDZIALNOŚCI KARNEJ LEKARZA ZA DOKONANIE ZABIEGU LECZNICZEGO BEZ ZGODY PACJENTA Ujmując problem historycznie,

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA POSTĘPOWANIA POLICJI Z OSOBĄ, KTÓRA DOŚWIADCZYŁA PRZEMOCY SEKSUALNEJ

PROCEDURA POSTĘPOWANIA POLICJI Z OSOBĄ, KTÓRA DOŚWIADCZYŁA PRZEMOCY SEKSUALNEJ 1. W przypadku, kiedy do jednostki policji zgłasza się osoba pokrzywdzona, aby zawiadomić o popełnieniu przestępstwa przeciwko wolności seksualnej (art. 197-200 Kodeksu karnego), należy: Ustalić czy pokrzywdzony

Bardziej szczegółowo

OPINIA PRAWNA. w przedmiocie wniosku Pana... o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej w budownictwie

OPINIA PRAWNA. w przedmiocie wniosku Pana... o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej w budownictwie Warszawa, dnia 16 czerwca 2015 r. OPINIA PRAWNA w przedmiocie wniosku Pana... o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej w budownictwie Pana... opracowana przez

Bardziej szczegółowo

Prawo medyczne w codziennej praktyce logopedy

Prawo medyczne w codziennej praktyce logopedy Prawo medyczne w codziennej praktyce logopedy Mgr Maciej Gibiński Centrum Doradcze Prawa Medycznego Tel.: 883-925-879, e-mail: biuro@cdpm.pl, info@cdpm.pl, www.cdpm.pl Prawo medyczne zespół norm prawnych

Bardziej szczegółowo

Druk nr 2144 Warszawa, 22 października 2003 r.

Druk nr 2144 Warszawa, 22 października 2003 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ IV kadencja Prezes Rady Ministrów RM 10-172-03 Druk nr 2144 Warszawa, 22 października 2003 r. Pan Marek Borowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

OPINIA PRAWNA. skierowane przez Zleceniodawcę w dniu 17 września 2015 r. o godzinie 12:02 w ramach abonamentu Lex Secure Twoja Opieka Prawna

OPINIA PRAWNA. skierowane przez Zleceniodawcę w dniu 17 września 2015 r. o godzinie 12:02 w ramach abonamentu Lex Secure Twoja Opieka Prawna Sopot, dnia 18 września 2015 r. Sygn.: W-0000001 OPINIA PRAWNA skierowane przez Zleceniodawcę w dniu 17 września 2015 r. o godzinie 12:02 w ramach abonamentu Lex Secure Twoja Opieka Prawna Przedmiot odpowiedzi:

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność karna lekarza w związku z wykonywaniem czynności medycznych

Odpowiedzialność karna lekarza w związku z wykonywaniem czynności medycznych Odpowiedzialność karna lekarza w związku z wykonywaniem czynności medycznych Odpowiedzialność karna lekarza w związku z wykonywaniem czynności medycznych Renata Kędziora Warszawa 2009 Wydawca: Magdalena

Bardziej szczegółowo

PRZESTĘPSTWA KORUPCYJNE

PRZESTĘPSTWA KORUPCYJNE PRZESTĘPSTWA KORUPCYJNE KORUPCJA BIERNA (SPRZEDAJNOŚĆ, ŁAPOWNICTWO) ART. 228 KK KORUPCJA CZYNNA (PRZEKUPSTWO) ART. 229 KK PŁATNA PROTEKCJA ART. 230-230a KK KORUPCJA WYBORCZA ART. 250a KK KORUPCJA MENADŻERSKA

Bardziej szczegółowo

1. OCHRONA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH PRZED PODDAWANIEM ICH LECZENIU (LUB INNYM PROCEDUROM) BEZ SWOBODNIE I ŚWIADOMIE WYRAŻONEJ ZGODY

1. OCHRONA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH PRZED PODDAWANIEM ICH LECZENIU (LUB INNYM PROCEDUROM) BEZ SWOBODNIE I ŚWIADOMIE WYRAŻONEJ ZGODY Artykuł 17 Ochrona integralności osobistej Każda osoba niepełnosprawna ma prawo do poszanowania jej integralności fizycznej i psychicznej, na zasadzie równości z innymi osobami. 1. OCHRONA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

Bardziej szczegółowo

Ściganie sprawców prowadzenia pojazdów w stanie nietrzeźwości w Polsce. Prof. dr hab. Ryszard A. Stefański

Ściganie sprawców prowadzenia pojazdów w stanie nietrzeźwości w Polsce. Prof. dr hab. Ryszard A. Stefański Ściganie sprawców prowadzenia pojazdów w stanie nietrzeźwości w Polsce Prof. dr hab. Ryszard A. Stefański Art.115 16 k.k. i art.46 ust.3 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości

Bardziej szczegółowo

w obronie życia i zdrowia nienarodzonych dzieci poczętych in vitro,

w obronie życia i zdrowia nienarodzonych dzieci poczętych in vitro, Warszawa, 11 grudnia 2015 r. Pan Marek Kuchciński Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. i na podstawie art.

Bardziej szczegółowo