Nauka kojarzy się młodym ludziom przede wszystkim ze żmudnym i męczącym procesem,

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Nauka kojarzy się młodym ludziom przede wszystkim ze żmudnym i męczącym procesem,"

Transkrypt

1 Nauka kojarzy się młodym ludziom przede wszystkim ze żmudnym i męczącym procesem, który nie przynosi długotrwałych efektów. Większość z nas bowiem jest zwolennikami zasady 3Z (zakuć, zdać, zapomnieć). Ale czy rzeczywiście nauka musi ograniczać się jedynie do wkuwania i ślęczenia nad książkami? Walki z tym stereotypem podjęli się pomysłodawcy Dolnośląskiego Festiwalu Nauki. Wszystko zaczęło się w roku 1998 we Wrocławiu i od tego czasu całe przedsięwzięcie nabrało rozmachu ponad 750 spotkań w 200 miejscach może świadczyć o ogromnym zainteresowaniu i potrzebie organizowania kolejnych edycji. Do Ząbkowic Śląskich Festiwal zawitał w tym roku już po raz szósty i trwał od 11 do 13 października. Dzięki operatywności dr inż. Barbary Mianowskiej i mgr inż. Ewy Żuk nauczycielek III LO w Ząbkowicach Śl. mieliśmy możliwość uczestniczyć w wykładach, warsztatach, pokazach oraz wycieczkach do Srebrnej Góry i Złotego Stoku. W okolicznościowej gazecie festiwalowej prezentujemy nasze dziennikarskie relacje. Niektóre z zajęć opisaliśmy kilkukrotnie, by pokazać różne wrażenia i opinie odbiorców. Uczniowie III LO w Ząbkowicach Śląskich X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h

2 W ramach Festiwalu odbywały się: Wykład inauguracyjny: Człowiek wysiłek intelekt prof. Marek Zatoń Akademia Wychowania Fizycznego Co nastolatek o swojej jamie ustnej wiedzieć powinien? Błąd medyczny a media dr n. med. Barbara Bruziewicz- -Mikłaszewska lek. med. mgr prawa Tomasz Jurek Akademia Medyczna Akademia Medyczna Idea miłości od Platona do Ericha Fromma dr Jadwiga Wais Akademia Medyczna Polowanie na tatusia dochodzenie spornego ojcostwa dr Grażyna Dmochowska Akademia Medyczna Żywność i żywienie ekologiczne dr Beata Pieróg Akademia Wychowania Fizycznego Kolonizacja Układu Słonecznego Skuteczność opancerzenia pojazdów specjalnych dr Krzysztof Radziszewski ppłk dr inż. Krzysztof Jamroziak Uniwersytet Wrocławski Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Lądowych Sporty zimowe a zdrowie dr Beata Blachura Akademia Wychowania Fizycznego Na scenie zbrodni genetyka sądowa dr Beata Bartnik Akademia Medyczna Metody identyfikacji nieznanych zwłok ludzkich lek. Katarzyna Chojcan Akademia Medyczna Eksperyment w chemii dr inż. Joanna Cabaj studenci Wydziału Chemicznego Politechnika Wrocławska Skandynawskie wyprawy dr inż. Tadeusz Lasota Uniwersytet Przyrodniczy Kulturowa i przyrodnicza przestrzeń Twierdzy Srebrna Góra dr inż. arch. Jerzy Potyrała Uniwersytet Przyrodniczy 200 lat temu na Przełęczy Srebrnej... przewodnicy FPK Forteczny Park Kulturowy w Srebrnej Górze Zabawy z przygodą ścianka wspinaczkowa Romuald Motyka Centrum Turystyki Niekonwencjonalnej w Srebrnej Górze Zwiedzanie twierdzy srebrnogórskiej przewodnicy FPK Forteczny Park Kulturowy w Srebrnej Górze Ścieżka przyrodniczo-edukacyjna Zębata przewodnicy CTN Centrum Turystyki Niekonwencjonalnej w Srebrnej Górze 400 milionów lat w 2 godziny wycieczka geologiczna przekopem dawnej kolejki w Srebrnej Górze dr Paweł Zagożdżon Politechnika Wrocławska Miliardy lat, miliardy ton geologiczno-górnicza podróż po Polsce dr Paweł Zagożdżon Politechnika Wrocławska Praca średniowiecznego górnika wycieczka w głąb kopalni i dziejów członkowie Studenckiego Koła Naukowego Górnik Politechnika Wrocławska

3 CZŁOWIEK WYSIŁEK INTELEKT. Mózg człowieka to unerwiony wszechświat (Jan Włodak) tak jednym zdaniem można podsumować wykład inauguracyjny Człowiek wysiłek intelekt, prowadzony przez prof. dr. hab. Marka Zatonia fizjologa z Katedry Fizjologii i Biochemii wrocławskiej Akademii Wychowania Fizycznego. Spotkanie, które miało miejsce w sali Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 im. Stanisława Staszica przy ulicy Wrocławskiej, zgromadziło wiele zainteresowanych osób zarówno uczniów, jak i pedagogów, a także burmistrza Ząbkowic Śląskich Krzysztofa Kotowicza. Profesor w ciekawy sposób przedstawił nam działanie ośrodkowego układu nerwowego oraz ludzkiego mózgu i jego właściwe wykorzystanie w procesie uczenia. Ciekawostką było, że w celu przyswojenia nowych informacji i zapamiętania ich potrzebujemy motywacji, a nasz mózg musi być pobudzony emocjonalnie. Tak więc Nauka potwierdziła starą życiową prawdę: chcieć to móc. Każdy z nas wie, że sen dzieli się na fazę płytką i głęboką. Jednakże mało kto zdaje sobie sprawę z tego, iż ma on kolosalny wpływ na przyswajanie informacji. Podczas snu płytkiego mózg zapamiętuje te rzeczy, których uczyliśmy się przed zaśnięciem, natomiast głęboki odpowiada za relaks naszego organizmu. Wniosek prosty: jeśli chcemy się czegoś nauczyć, musimy dużo spać. Profesor porównał nasz mózg do pracy miliona komputerów, a móżdżek do twardego dysku, który utrwala wzorce ruchowe, gromadzi informacje i zapamiętuje je. W dalszej części wykładu dowiedzieliśmy się między innymi o tym, że kciuk i palec wskazujący zmieniły świat, ponieważ człowiek mógł trzymać narzędzia w ręce. Zadziwiająca była również informacja, iż język, wargi i twarz angażują o wiele większe części mózgu niż np. nogi. Wykładowca zwrócił uwagę na znaczenie świadomości, która jest potrzebna tylko w okresie uczenia się, następnie zostaje wyłączona, a czynności są wykonywane machinalnie. Jest to niezbędne szczególnie w przypadku sportowców, którzy automatycznie wykonują ruchy i dzięki temu osiągają najlepsze rezultaty. Pod koniec wykładu prof. Marek Zatoń zajął się ludzką pamięcią, dzieląc ją na różne rodzaje, m.in. epizodyczną, która umożliwia nam zapamiętywanie ważnych zdarzeń z naszego życia związanych z emocjami, oraz semantyczną, dzięki której rozumiemy znaczenie słów i jesteśmy w stanie je rozróżniać. Podsumowując swoje wystąpienie, jak przystało na profesora Akademii Wychowania Fizycznego, zachęcił wszystkich do uprawiania sportu, gdyż jest on najlepszym lekarstwem na wszelkie dolegliwości i odgrywa wielkie znaczenie w rozwoju mózgu. Joanna Łabuz Aleksandra Pawlicka, kl. IIIb X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h

4 Zeby zdrowe zeby miec, trzeba tylko chciec! Myję zęby, bo wiem dobrze o tym, ten, kto nie myje, ten ma kłopoty śpiewają Fasolki, a za nimi dzieci w całej Polsce. Choć wydawać by się mogło, że dbanie o higienę jamy ustnej jest sprawą oczywistą i tematem, któremu nie należy poświęcać już wiele uwagi, to okazuje się jednak, iż polski nastolatek ma średnio około ośmiu zębów zaatakowanych przez próchnicę, co zapewne jest skutkiem strachu przed stomatologiem, ale przede wszystkim niewiedzy. Właśnie o tym, co przeciętny nastolatek o swojej jamie ustnej wiedzieć powinien, mówiły podczas wykładu: doktor nauk medycznych Barbara Bruziewicz-Mikłaszewska oraz studentka Marta Miernik członkini Studenckiego Koła Naukowego. Obie panie, wbrew stereotypowym wyobrażeniom o dentystach, to bardzo przyjazne i sympatyczne osoby, które juz na wstępie prezentacji pozwoliły sobie poczęstować słuchaczy niemałą dawką humoru, zapewniając z uśmiechem: Nie wszyscy dentyści to sadyści!. Pierwszym i zarazem najważniejszym poruszonym podczas wykładu zagadnieniem była próchnica choroba zakaźna przenoszona podczas pocałunku, a nawet używania wspólnych sztućców! Fakt ten, który jak wskazują badania przeprowadzone przez studentkę znany jest tylko 2,5% młodzieży, zaskoczył także ząbkowickich uczniów. Powinniśmy więc uważać nie jedynie na to, z kim i czym jemy, lecz przede wszystkim na to, co spożywamy. Jak się okazuje, niebezpieczne dla naszego uzębienia jest nie tylko zwlekanie z wizytą u stomatologa, rozwijające się w jamie ustnej bakterie, ale również słodycze, węglowodany i napoje gazowane, które sprzyjają powstawaniu kwaśnego, szkodliwego ph w ustach. Bezpieczne dla naszych perełek są natomiast alkohole, zawierające polifenole chroniące przed próchnicą, jak wino i piwo oraz papierosy, które wbrew obiegowym opiniom nie sprzyjają rozwojowi choroby. Według przysłowia: co za dużo, to niezdrowo, z wymienionymi używkami również nie należy przesadzać, gdyż doprowadzić one mogą do raka jamy ustnej, a w najlepszym przypadku do zmiany barwy uzębienia. Mniej groźny od próchnicy, ale równie rozpowszechniony wśród młodych, jest kamień nazębny, powstający na skutek utrzymania niedostatecznej higieny jamy ustnej. Niedoczyszczanie zębów prowadzi do utworzenia się na nich płytki chłonącej jony ze śliny, które powodują jej utwardzanie i powstawanie kamienia nazębnego, będącego idealnym środowiskiem rozwoju o wiele groźniejszych schorzeń, jak np. próchnica lub zapalenie przyzębia, a w efekcie nawet przyczynić się mogą do utraty zębów. Halitosis pod tą trudną, obco brzmiącą i zagadkową nazwą kryje się zmora ludzi na całym świecie nieświeży oddech, który choć często uznawany za błahą i niewymagającą interwencji lekarza dolegliwość swojego czasu doprowadzał nawet do masowych samobójstw w Japonii! Azjaci honorowo pozbawiali się życia, gdyż odrzucani byli przez obiekty swoich uczuć, niechcące się z nimi całować. Dziś jednakże wiemy, iż nie jest to żadna choroba, a jedynie objaw sygnalizujący, że coś jest nie tak. Sprawcą wstydliwego stanu jest najczęściej nalot na języku, rozpoczynający procesy gnilne, w wyniku których powstają liczne związki siarki o nieprzyjemnym zapachu, jak np. siarkowodór. Najprostszym sposobem, by sprawdzić, czy cierpimy na halitosis, jest chuchnięcie w dłonie, zakrywając nimi jednocześnie jamę ustną i nosową. Jeśli zaś pragniemy otrzymać pewną, rzetelną diagnozę, powinniśmy udać się do stomatologa, który przebada nas za pomocą halimetrów, a gdy to konieczne skieruje do lekarza ogólnego. Zły stan uzębienia doprowadzić może bowiem nie tylko do zapalenia dziąseł, wysięku ropnego czy utraty zębów, ale także do wielu innych poważnych schorzeń naszego organizmu jak zapa- X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h

5 lenie zatok, a nawet zapalenie mięśnia sercowego. O zęby należy więc dbać! Czterema filarami utrzymania w zdrowiu naszej jamy ustnej są: higiena, fluor, dieta i stomatolog. O tym, iż zęby trzeba myć, wie aż 91% nastolatków, jednak niewielu z nich zdaje sobie sprawę z tego, że najlepszą techniką doprowadzenia ich do perfekcyjnej czystości jest mycie sposobem wymiatającym (z przodu ruchem od dziąseł do końca zębów, a z boku naturalnym ruchem poprzecznym). Obowiązkowym składnikiem naszej diety powinien być także fluor pierwiastek korzystny dla naszego organizmu, zawarty nie tylko w pożywieniu, ale przede wszystkim w pastach i niciach dentystycznych. Głównym jednak warunkiem posiadania pięknego, zdrowego i kompletnego uzębienia są wizyty u stomatologa, podczas których usuwać można złogi nazębne oraz zapobiegać powstawaniu defektów. Żeby zdrowe zęby mieć, trzeba tylko chcieć o tym podczas niespełna godzinnej prezentacji przekonały nas stomatolożki z Wrocławia, które z chęcią i zaangażowaniem odpowiadały również na licznie pytania zadawane przez młodzież. Niebanalny wykład na banalny temat przeprowadzony został w ciekawy i oryginalny sposób, na co wpływ miała nie tylko luźna atmosfera, ale także zaprezentowane zabawne obrazki i filmiki, które pomogły nam dogłębnie zrozumieć poruszone zagadnienie. Choć wszystkim się podobało, najbardziej zadowolony salę opuścił jednak przewodniczący szkoły Łukasz Janiszewski vel prezydent, którego prawdziwie gwiazdorski, iście hollywoodzki uśmiech doczekał się pochwały samej pani doktor!:-) Anna Bilecka Nikola Goryl, kl. IIb Detektyw na scenie zbrodni Zajęcia z zakresu medycyny sądowej odbyły się na scenie... na scenie zbrodni, bo właśnie taki tytuł nosił wykład z genetyki sądowej poprowadzony przez dr Beatę Bartnik medyka sądowego. W telewizji bardzo popularne są teraz seriale przedstawiające ludzi badających dowody zbrodni, pracujących w laboratoriach i rozwiązujących sprawy kryminalne... Wygląda to bardzo widowiskowo, jednak często rozwikłanie takiej zagadki nie jest łatwe. Wszelkie czynności przedlaboratoryjne wykonuje policja, która to pierwsza przybywa na miejsce zbrodni. Zabezpieczając dowody, wydaje postanowienie o powołaniu biegłego i tu właśnie wkracza medyk sądowy. Stara się on przede wszystkim zanalizować wszelkie dowody i znaleźć ślady, mogące wskazać przestępcę. Śladami biologicznymi, które bardzo często pomagają dojść do prawdy, są m.in. krew, tkanki, ślina czy włosy. Pomagają one również rozpoznać ofiarę, jeżeli jest to trudne. Pani Beata dokładnie opisała czynności laboratoryjne i metody badań zwłok lub narzędzi zbrodni. Pozwoliła nam choć przez chwilę poczuć się jak pracownicy CSI ;-) Choć trzeba przyznać, że o przyrządach, jakimi w Ameryce posługują się śledczy, nasi medycy mogą tylko pomarzyć. Mimo wszystko najbardziej skuteczne niezmiennie są badania DNA. Aby jednak coś one dały, potrzebny jest materiał porównawczy, czyli DNA podejrzanych lub w przypadku rozpoznawania zwłok materiał domniemanej rodziny. Jak więc widzimy, na rozwikłanie sprawy potrzeba dużo czasu i wysiłku. Medycyna sądowa to fascynująca dziedzina nauki, a wykład sprawił, że przez chwilę mogliśmy się poczuć jak detektyw na scenie zbrodni... Julia Piasecka, kl. IIa X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h

6 Skup się na tym, co nie kłamie... na dowodach Zamordowana kobieta, zabity funkcjonariusz policji, tajemnicza sprawa podpalenia... Co łączy te kryminalne zagadki? O tym, jak badać dowody i co jest w tym najistotniejsze opowiedziała nam dr Beata Bartnik z Katedry Medycyny Sądowej we Wrocławiu na wykładzie pt. Na scenie zbrodni genetyka sądowa. Głównymi zadaniami ludzi pracujących w laboratoriach sądowych przy wyjaśnianiu zagadek kryminalnych są: badanie dowodów rzeczowych oraz identyfikacja zwłok ludzkich. W pierwszym przypadku chodzi głównie o ślady biologiczne, badane za pomocą testów DNA. Aby jednak dany przedmiot albo próbka stały się dowodem biologicznym, trzeba wykonać szereg czynności. Są to zabiegi przedlaboratoryjne, do których należą: zabezpieczenie dowodów rzeczowych, wydanie postanowienia o powołaniu biegłego, dostarczenie materiału dowodowego i porównawczego do pracowni genetycznej, np. wymaz z ust. Zabezpieczając dowody, należy je sfotografować i udokumentować. Powinny być wysuszone i osobno wkładane do pojedynczych opakowań. Kolejnym krokiem są czynności laboratoryjne: oględziny i opis dowodów rzeczowych, badania identyfikacyjne (określenie, czym jest badana rzecz, substancja, czy znajduje się na niej krew), badanie indywidualizacyjne (od kogo pochodzi ślad) i wydanie opinii. Jakie mamy rodzaje śladów? 1. Ślady krwi można je wykryć za pomocą testu luminowego, który wymaga zaciemnionych pomieszczeń. 2. Tkanki pobieramy je przy brutalnych zabójstwach, wypadkach komunikacyjnych, masowych katastrofach. 3. Ślady śliny pozostawiane są najczęściej przez palaczy (np. niedopałki). Można je również pozyskać ze znaczków pocztowych, butelek itp. 4. Ślady nasienia wykrywane za pomocą śladów identyfikacyjnych: rozmazu, testu PSA. 5. Włosy w zależności od tego, jaką fazę cyklu rozwojowego posiada włos, takie badania DNA należy wykonać. Daria Słodkowska Małgorzata Trębacz, kl. Ia X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h

7 Gdy dokumenty nie wystarczają... Temat tych zajęć obiegł całą szkołę... trudno o ciekawszy i bardziej niekonwencjonalny tytuł niż Metody identyfikacji nieznanych zwłok. Tłumnie przybyła publiczność z wielkim zainteresowaniem słuchała. I tu pierwsze zaskoczenie, wykład o chyba najbardziej drastycznej dziedzinie medycyny sądowej prowadziła delikatna blondynka doktor medycyny sądowej Katarzyna Chojcan z Katedry Medycyny Sądowej wrocławskiej Akademii Medycznej. Wiele z metod, które opisała wykładowczymi, jest dobrze znanych przejrzenie dokumentów zmarłego, opisanie wyglądu czy linii papilarnych... Jednak nie wszystko jest tak oczywiste, jak się wydaje. Często dokumentów brak lub mogą być podrzucone, ciało znalezione po długim czasie jest w bardzo złym stanie lub poddawać analizie można tylko jego fragmenty... i co wtedy? Najbardziej skuteczną metodą jest badanie DNA do niego potrzeba jednak materiału porównawczego domniemanej rodziny zmarłego. Jak się okazuje, rozpoznanie denata przez rodzinę jest uważane za mało skuteczną metodę. Dużo bardziej efektywne jest badanie linii papilarnych czy znaków szczególnych ofiary. Niestety, gdy z ciała pozostają jedynie kości, zadanie jest jeszcze trudniejsze. Wtedy robi się rekonstrukcję twarzy zmarłego lub ocenia jego możliwy wzrost. Często medycy sądowi wręcz ze szczątkowych śladów potrafią ustalić tożsamość zmarłego... Zajęcia ciekawe... I pamiętajcie zawsze noście przy sobie dokumenty ułatwicie ewentualną pracę medykom sądowym ;) Julia Piasecka, kl. IIa Jak żyć do 120 lat? W piątkowe południe dr Beata Blachura przedstawiła nam swoje stanowisko dotyczące aktywności fizycznej. Temat wykładu brzmiał: Sporty zimowe a zdrowie. Pani Beata nawiązała do zdrowia, które jest bardzo cennym elementem życia każdego człowieka oraz stanem dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego. Zachowanie równowagi między tymi płaszczyznami umożliwia nam życie do ok. 120 lat. Duże znaczenie ma aktywność na świeżym powietrzu, poprawiająca naszą zdolność do wysiłku fizycznego. Na przykład narciarstwo uprawiane przez dwa tygodnie w górach zastępuje trzymiesięczny pobyt nad morzem. Sport ten jest formą swobodnego, nieograniczonego kontaktu z przyrodą, posiada istotny wpływ na biologiczne właściwości organizmu, niezależnie od wieku, płci i sprawności fizycznej, poprawia rozwój aparatu ruchu. Narciarstwo zaliczane jest do dyscyplin technicznych, usprawnia funkcję układu krążenia i oddychania, podnosi wydolność wysiłkową, kształtuje odporność psychiczną, tj. uczy pokonywania trudności oraz rozwija cechy osobowości (aktywność, samodzielność, wytrwałość itp.). Uprawiane jest także przez osoby niepełnosprawne, które są w stanie normalnie żyć, ale należy je zachęcić do tej formy aktywności. Sporty zimowe są naturalnymi narkotykami szczęścia. Z ich uprawiania czerpiemy satysfakcję, przyjemność, wypoczywamy. Podczas wykonywania ruchu z krwi uwalniane są endorfiny, dzięki czemu czujemy się szczęśliwi, odporni na stres. Klaudia Puzio Magda Suchecka, kl. Id X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h

8 Kto błądzi lekarze czy media? Wielu z nas zna sprawy nagłośnione mediach: pozowanie pielęgniarek do zdjęć z wcześniakami albo nietrzeźwi lekarze przyjmujący pacjentów to wydarzenia, które bulwersują i sprawiają, że nie mamy wątpliwości, po czyjej stronie leży wina... Ale czy rzeczywiście należy wierzyć we wszystko, o czym donoszą środki masowego przekazu? A może prawda nie jest tak jasna i klarowna, jak się wydaje? W auli III Liceum Ogólnokształcącego mogliśmy posłuchać wykładu pt. Błąd medyczny a media prowadzonego przez medyka sądowego z Katedry Medycyny Sądowej wrocławskiej Akademii Medycznej magistra prawa Tomasza Jurka. Przedstawił on, na czym tak naprawdę polega błąd lekarski oraz jakie mogą być przyczyny pozwania do sądu lekarzy. Niestety, okazuje się, iż często brak świadomości pacjentów o ryzyku które jest wpisane w każdy zabieg i leczenie może sprawić, że za wszystko obwiniani są lekarze. A tak naprawdę, żaden z nich celowo nie chce zaszkodzić pacjentowi i stara się robić wszystko, by ratować ich życie i zdrowie. Jako że człowiek nie jest istotą nieomylną, dochodzi jednak również do rzeczywistych błędów w sztuce lekarskiej. A przyczyny są różne oczywiście najbardziej znane to: brak wiedzy lekarza, błędna diagnostyka lub nietrafny dobór metody leczenia. Jednak zdarzają się również problemy organizacyjne (np. brak odpowiednio wykształconej kadry) lub niewłaściwe użycie sprzętu medycznego. Odpowiedź na pytanie, kiedy lekarz popełnia błąd medyczny, można zawrzeć w trzech punktach: gdy leczy nie tak, jak powinien; gdy nie leczy, choć powinien; gdy leczy, choć nie powinien; Medycy sądowi zajmują się dochodzeniem, czy rzeczywiście całą winę za narażenie zdrowia lub życia pacjenta ponosi lekarz? W Polsce każdego roku dochodzi nawet do kilku tysięcy spraw sądowych związanych z błędem medycznym... To bardzo dużo w skali europejskiej. I w telewizji często widzimy bulwersujące nas sceny, które dzieją się w szpitalach. Jednak prawda nie jest tak oczywista... Jak się okazuje, często w mediach relacjonowane wydarzenia jednoznacznie określa się jako naganne, nie dochodząc, czy to naprawdę one miały wpływ na przebieg leczenia. Wielu lekarzy zostaje nazwanych potworami, zwyrodnialcami, właściwie przekreśla się ich karierę zawodową, nie zważając, co na ten temat sądzą eksperci sądowi, których to zadaniem jest właśnie stwierdzenie popełnienia błędu medycznego lub jego braku... Należy więc zastanowić się, czy aby na pewno bezgranicznie ufać temu, co przekazują nam media? A może mówią całą prawdę, sprawiając, że niektórzy nietykalni wreszcie stają pod lupą... Julia Piasecka, kl. IIa X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h

9 Jak wypoczywasz, tak pracujesz! CHEMIA?... To nic trudnego! Wykład na temat sportów zimowych poprowadziła dr Beata Blachura instruktor jazdy na nartach, pracownik Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu. Na jej referat przyszłam troszkę sceptycznie nastawiona (byłam na dwóch innych i czas mi się na nich okropnie dłużył). Na pierwszy rzut oka wydawało się, że pani o miłym wyrazie twarzy zacznie podawać suche informacje, które nie są w stanie zaciekawić zgromadzonych uczniów. Bo w końcu, czego ciekawego możemy dowiedzieć się o sportach zimowych? I właściwie, czy ten temat nadaje się na interesujący wykład? Dr Blachura zaczęła od swojej pracy, czyli instruktażu jazdy na nartach. Opowiadała o nauce ze studentami, i co ciekawe, z ludźmi niepełnosprawnymi. Niepełnosprawni także uczestniczą w tym (dla mnie) ekstremalnym sporcie. Co prawda jest mi trudno wyobrazić sobie zjeżdżającego z ogromnej góry niewidomego, ale pani instruktor twierdziła, że takie osoby czasami radzą sobie lepiej niż niejeden sprawny sportowiec. Jazda na nartach lub na snowboardzie sprawia, że choremu wracają chęci do życia, czują, że są takimi samymi ludźmi jak inni. Przez cały czas trwania wykładu prowadząca przytaczała argumenty, by utwierdzić nas w przekonaniu, że ten zimowy sport to przede wszyst- kim samo zdrowie. Szalona jazda to nie tylko niesamowita frajda, ale także ukłon w stronę swojego zdrówka. Nie każdy z nas zdawał sobie sprawę, jak wartościowy jest ten sport. Dzięki czynnemu wypoczynkowi w górach nasze kości zwiększają swoją twardość, co wiąże się z brakiem osteoporozy w przyszłości. Nawet sportowcy, przygotowujący się do zawodów, najchętniej wybierają aktywny pobyt w górach, który zwiększa ilość czerwonych krwinek. Dzięki narciarstwu nasz organizm wydziela endorfiny, sprawiające, że częściej się uśmiechamy i jesteśmy szczęśliwsi. Ruch na świeżym powietrzu poprawia naszą wydolność i sprawia, że nasze ciało staje się gibkie. Jedną z głównych zalet uprawiania tej dziedziny sportu jest brak ograniczeń wiekowych. Na nartach mogą jeździć dzieci, młodzież, dorośli, a nawet staruszkowie, jeżeli tylko kondycja im na to pozwala. Narciarstwo daje nam także możliwość wyboru najodpowiedniejszego dla nas stoku w zależności od nastroju, chęci i umiejętności. Mnie najbardziej podobała się końcówka mowy, nie tylko dlatego, że mogliśmy wkrótce wyjść, ale inspirująco zabrzmiało hasło: JAK WY- POCZYWASZ, TAK PRA- CUJESZ. Małgorzata Knapczyk, kl. Ie Niejeden z nas marzył kiedyś o tym, by stworzyć lub odkryć coś wspaniałego. Zapewne niejeden z nas chciał kiedyś wykonać jakieś doświadczenie i otrzymać zadawalający skutek. Okazję do obejrzenia takich doświadczeń mieliśmy podczas pokazu zorganizowanego przez doktorantów i studentów Wydziału Chemii Politechniki Wrocławskiej. Oglądaliśmy kilka bardzo ciekawych eksperymentów. Tym, co podekscytowało wszystkich zebranych na boisku młodych ludzi, było robienie piwa. Jak coś takiego zrobić? Nic prostszego! Potrzebna jest do tego zwykła herbata, sód i kwas octowy. Zafascynowało nas również to, w jaki sposób zachowują się tkanki w ciekłym azocie, którego temperatura wynosi ok C. Do ciekłego azotu wrzucono banana i pomidory, po pewnym czasie wyjęto je stamtąd i okazało się, że można je łamać jak kredę. Bardzo efektowne było spalanie żelaza. Po podpaleniu trzeba było chwilę odczekać, by na niebie pojawiło się bardzo jasne światło, które wszystkich wręcz oślepiło, ale wyglądało to cudownie. Zademonstrowano nam również tzw. grzyba chemicznego oraz doświadczenia z fenoloftaleiną. Zaprezentowano, w jaki sposób w hollywoodzkich filmach robi się krew. Mamy nadzieję, że nie był to ostatni pokaz i że w przyszłości również będziemy mogli przyglądać się chemicznym sztuczkom. Daria Słodkowska Małgorzata Trębacz, kl. Ia X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h 10

10 Zapałki, tornado i piwo Przed budynkiem III LO odbył się wykład pt. Eksperymenty w chemii, który został przeprowadzony przez studentów i pracownika Politechniki Wrocławskiej. Mimo chłodu doświadczenia chemiczne wszystkich rozgrzały. Dowiedzieliśmy się, jak powinien wyglądać kompletny ubiór osoby pracującej w laboratorium chemicznym, na który składa się bawełniany fartuch zapinany z przodu, gumowe rękawiczki oraz ochronne okulary. Nie wolno w pracowni chemicznej jeść, pić i palić oraz trzeba uważać, aby nie wylać na siebie lub kogoś silnie działających substancji. Pierwszym zaprezentowanym doświadczeniem był grzybek mydlany. Do 30% wody utlenionej dodano zwykłego mydła. Na początku nic się nie działo, następnie został dolany kwas, co spowodowało powstanie reakcji chemicznej, w której wyniku powstał grzybek Każdy uczeń mógł dokładnie zobaczyć i dotknąć wytworzonej piany. Kolejnym doświadczeniem było amarantowe tornado. To niesamowity pokaz z wykorzystaniem wody, magnezu, kwasu siarkowego oraz fenoloftaleiny. Do następnego eksperymentu chemicy potrzebowali pięciu ochotników została na nich nałożona sztuczna krew, przygotowana z dwóch roztworów: chlorku żelaza i rodanku amonu. W taki sposób dowiedzieliśmy się, jak w filmach imituje się krew. Oprócz tego zaprezentowany został gejzer z nadmanganianu potasu, jak również sposób robienia piwa, którego jednak nie polecam pić, jeśli ktoś nie chce wylądować w toalecie. Do tego doświadczenia została wykorzystana zwykła herbata i kwas octowy. Zobaczyliśmy na różnych przedmiotach, jak działa ciekły azot. Ostatnim doświadczeniem były tzw. chemiczne zapałki. Po tym eksperymencie, w którym udział wzięła nasza Pani od chemii, wiemy, w jaki sposób można rozpalić ogień, jeśli się nie ma zapałek. Widzieliśmy także płomienie przypominające fajerwerki. Na koniec, kto chciał, mógł sobie wziąć zamrożone ciekłym azotem owoce lub warzywa. Za niecodzienną lekcję chemii dziękujemy studentom i doktorantom Politechniki Wrocławskiej. Monika Schmidt Joanna Czubańska, kl. Ie X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h 11

11 Białe płótno i trzy krople krwi ważne informacje, dzięki czemu większe było zainteresowanie ze strony odbiorców. Wśród wielu znakomitych wykładowców, jacy zaszczycili swoją obecnością X Festiwal Nauki w Ząbkowicach Śląskich, znalazła się dr Jadwiga Wais z Akademii Medycznej we Wrocławiu. Autorka książek Ścieżki baśni oraz Gilgamesz i Psyche wygłosiła wykład pt. Idea miłości od Platona do Ericha Fromma. Miłość od zawsze pasjonuje człowieka. Jak podają naukowcy, 90% naszych rozmyślań jest związanych z tym właśnie uczuciem. Wielu filozofów przez szereg wieków usiłowało odpowiedzieć na pytanie, czym jest miłość? Jednym z nich był Platon. Jego poglądy możemy poznać, czytając dzieło Uczta. Przedstawiony jest tam spór kilku mężczyzn na temat miłości. Sokratesa miłości nauczyła Diotima, która uświadomiła mu, iż człowiek jest niczym w porównaniu z bogami, a jedynym łącznikiem jest Eros. Bo to tylko dzięki miłości robactwo, jakim jest człowiek, może połączyć się z bogami. Platon uważał, że miłość, zmysłowość, seksualność to dziedziny, w których się doskonalimy. Proces dochodzenia do istoty zmysłowości doskonale opisany jest w baśniach, przechowujących wieloletnie doświadczenia ludzkości. Subtelne informacje, jakie możemy odczytać z metaforycznego znaczenia baśni, pomagają nam w rozwoju. Doktor J. Wais posłużyła się przykładem Królewny Śnieżki. Widok trzech kropelek krwi padających na białe płótno wzbudził u królowej pragnienie posiadania córki o twarzy białej jak płótno i rumieńcach jak krew. W parabolicznym znaczeniu baśni krew ta może symbolicznie oznaczać krew, dzięki której dziecko mogło przyjść na świat mówiła dr Wais. Małemu odbiorcy baśni nie można ukazać tego w bezpośredni sposób, jednak takie subtelne informacje mogą pomóc w późniejszym rozwoju seksualności. Innym filozofem, który próbował rozwikłać tajemnicę miłości, był Erich Fromm, niemiecki filozof urodzony w 1900 roku, który uważał, że wszyscy jesteśmy samotni i każdy z osobna został pozostawiony samemu sobie. Stało się tak, gdyż po wygnaniu z raju (miejsca, gdzie byliśmy wszyscy razem jednością) każdy chce poczuć, że znów żyje we wspólnocie. Fromm traktuje miłość nie jak uczucie, ale styl życia, charakter. I jedynym sposobem na samotność jest wykrzesanie takiego charakteru. Musi on zawierać cztery cechy: troskę, odpowiedzialność, szacunek, poznanie. Wykład był prowadzony w bardzo milej atmosferze, pani dr Jadwiga Wais mówiła językiem zrozumiałym dla słuchaczy, czasami w żartobliwy sposób przekazywała bardzo Krzysztof Jaroniek, kl. IIc Nowy adres ludzkości: Mars czy Wenus? O wielkim i kosztownym przedsięwzięciu, jakim jest zasiedlenie Układu Słonecznego, opowiadał nam dr Krzysztof Radziszewski z Instytutu Astronomicznego Uniwersytetu Wrocławskiego. Kolonizacja Układu Słonecznego polega na tworzeniu stałych i niezależnych ośrodków życia człowieka poza Ziemią w celu propagowania życia we wszechświecie, zapobiegania przeludnieniu Ziemi, ochrony naszego gatunku przed wyginięciem i korzyści ekonomicznych. Niezbędnym produktem wymaganym w kosmosie jest tlen (w odpowiedniej ilości), pożywienie i woda, a także grawitacja i dogodne warunki termiczne na danym terenie. Jednak grawitacja jest przeważnie zbyt słaba, a na miejscu działa szkodliwe promieniowanie jonizujące. By zamieszkać na danej planecie, wymyślono izolowane ekosystemy. Byłby to zamknięty układ mechaniczno-biologiczny, w którym umieszczono by mieszkańców. Ze światem zewnętrznym nie mieliby oni żadnego kontaktu. X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h 12

12 Każda z planet i każde ciało niebieskie omawiane przez profesora posiadało zalety i wady ich kolonizacji. Zaletami zasiedlenia Księżyca są bliskie położenie, a co za tym idzie, możliwy częsty kontakt bezpośredni, dostępne materiały i łatwość korzystania z energii słonecznej. Jednak problemów, takich jak brak substancji lotnych, niska grawitacja, duże skoki temperatur, promieniowanie, mikrometeoryty, było więcej. Najlepszym kandydatem do utworzenia ośrodków funkcjonowania człowieka jest Mars. Przekonujące argumenty to woda zdatna do picia, podobna długość dnia i atmosfera. Wadą są domniemane inne formy życia i słaba grawitacja. Jeszcze jeden problem na Marsie to niskie temperatury. i należałoby go ogrzać, co kosztowałoby 30 mld dolarów i byłoby długotrwałe. Najtrudniej, jak się okazało, skolonizować Wenus, która posiada ekstremalne warunki, na przykład ciśnienie jest 80 razy większe niż na Ziemi, a temperatura wynosi ok. 500 o C i co najważniejsze brak jest wody. Patrycja Paczkowska Ela Kulka, kl. Ie Ku podbojowi galaktyki Żyjemy na Ziemi, która jest nierozerwalnie związana z człowiekiem od około 4 mln lat temu. Jednak przyjdzie taki dzień, kiedy będzie on musiał opuścić swoje dotychczasowe siedliska i wyruszyć na podbój innych planet, a może nawet i galaktyk. Właśnie temu zagadnieniu poświęcony był wykład dr. Krzysztofa Radziszewskiego z Instytutu Astronomii Uniwersytetu Wrocławskiego pod tytułem,,kolonizacja Układu Słonecznego. Oderwać się od Ziemi... Aby zaczęły powstawać ludzkie kolonie na Marsie lub Wenus, trzeba uporać się z wieloma problemami natury technicznej. Po pierwsze, należy stworzyć statki, które zastąpią przestarzałe promy kosmiczne. Należy także pamiętać o ogromnych kosztach lotów w kosmos, liczonych w milionach, a nawet w miliardach dolarów (chociaż gdyby policzyć, ile wydano na wojnę w Iraku, to za te pieniądze można by rozpocząć podbój Marsa). Jeśli już pokona się te przeszkody, należy stworzyć bazę, z której startowałyby loty na odległe planety. Dogodny mógłby być Księżyc ze względu na bliskość Ziemi, jednak o wiele mniejsza grawitacja może stwarzać problemy. Także stacje kosmiczne nie rozwiążą tego zagadnienia. Wprawdzie można na nich wytworzyć sztuczną grawitację, ale i tak astronauci muszą wykonywać dziennie 2-3 godziny ćwiczeń, by ich mięśnie nie zwiotczały (powoduje to słaba grawitacja). Również nie do końca wiadomo, jak pierwsi ludzie w koloniach mieliby sobie poradzić. Próbowano tworzyć doświadczalne biosfery zamkniętą pod kopułą roślinność ze zwierzętami i ludźmi, którzy w ramach eksperymentu mieli być odseparowani od świata na 2-3 lata, jednak po bardzo krótkim czasie okazało się, że powstała między nimi bariera psychologiczna, prowadząca do konfliktów. Ku sąsiadom... Wykładowca zwrócił uwagę na sąsiadów Ziemi Marsa i Wenus. Obie te planety są bardzo podobne do Ziemi, z tą różnicą, że inna jest na nich grawitacja oraz atmosfera. Warunki najbardziej zbliżone do ziemskich stwarza Mars. Występuje na nim woda w stanie stałym, ciśnienie jest nieco niższe od ziemskiego, doba ma podobną długość, a także znajdują się tutaj złoża wielu minerałów. Przeszkodą są niskie temperatury poniżej -50 o C oraz skutki promieniowania jonizującego i meteory. Na Ziemi nie mamy problemu z tymi dwoma zagrożeniami, bo chroni nas przed tym atmosfera i pole magnetyczne globu, a Mars takiej ochrony nie posiada. Jednak uważa się, że na Marsie za X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h 13

13 kilka wieków będzie można zamieszkać, jeśli uda się stworzyć tam dogodne warunki do życia. Jest to możliwe, ale trzeba ogromnych nakładów i lat pracy. Paradoksalnie to, co niszczy Ziemię efekt cieplarniany pozwoli zamieszkać na Czerwonej Planecie. Aby rozpuścić wodę, znajdującą się pod litosferą Marsa, należy podnieść temperaturę atmosfery. Doświadczenie w tym kierunku człowiek już ma, więc nie byłoby to zbyt trudne. Dalej sprawy najprawdopodobniej potoczyłyby się jak na Ziemi, przed milionami lat, ale należy ten proces przyspieszyć. Alternatywę stanowią księżyce Jowisza, jednak ich adaptacja byłaby jeszcze bardziej żmudna i kosztowna. Korzyści eksploracji galaktyki Dzięki zasiedleniu innych planet człowiek rozwiązałby wiele problemów, z którymi w przyszłych dziesięcioleciach należy bezzwłocznie sobie poradzić. Przede wszystkim z przeludnieniem. W ostatnim wieku liczba ludności niewyobrażalnie wzrosła, a i w najbliższej przyszłości nie będzie spadać, dlatego może zabraknąć kiedyś terenów do zamieszkania i źródeł pożywienia. Kolejna sprawa to kończące się złoża surowców mineralnych, które można znaleźć na innych planetach. Poza tym rozszerzyłby się wpływ działania człowieka, który do tej pory nie wyszedł poza Ziemię i Księżyc. Niegdyś ktoś powiedział, że gdyby trwała jeszcze zimna wojna, człowiek już dawno by stanął na Marsie... Jakub Głuszczak, kl. Ic 400 milionów lat w 2 godziny Wycieczka przekopem dawnej kolejki w Srebrnej Górze miała formę terenowo-geologiczną. Trasa przebiegała szlakiem dawnej kolejki wąskotorowej, na której obecnie odbywają się praktyki studenckie z geologii. Budowa geologiczna Gór Bardzkich należy do najbardziej złożonych w Sudetach. Na ich terenie znajduje się kilka jednostek geologicznych, z których największą jest tzw. struktura bardzka. Spotkamy tu różnorodne skały, w tym osadowe i wulkaniczne. Najwięcej jest zlepieńców i szarogłazów, a na zachodnich krańcach pasma występują także piaskowce i łupki czerwonego spągowca. W kilku miejscach spotkać można graptolity, skamieniałe organizmy żyjące w istniejącym tutaj kiedyś morzu, na przykład na odsłoniętej skarpie przy drodze od Żdanowa do Wilczej. Na wykładzie badaliśmy geologię Sudetów oraz to, czym charakteryzują się różnorodne skały. Mieliśmy możliwość dokonywania pomiarów kompasem i rozpoznawania rodzajów skał za pomocą kwasu solnego. Na mapie topograficznej oglądaliśmy rejon Dolnego Śląska. Niestety, na mapie nie był zaznaczony czwartorzęd, więc nie zobaczyliśmy rozwoju Sudetów w tej epoce. Najstarsze skały w Górach Bardzkich mają ponad 500 mln lat, lecz już wcześniej formowały się różnego rodzaju głazy. Dzięki temu powstała skomplikowana struktura geologiczna Sudetów, tzw. mozaika. Kilka milionów lat temu powstały osady przykrywające. Po nasunięciu się na Sudety lodowca ze Skandynawii na terenie gór pojawiły się osady rzeczne, gliny zbo- X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h 14

14 czowe (strome góry, których powierzchniowa warstwa na skutek wietrzenia zmieniła się w minerały), których zadaniem jest maskowanie tego, co znajduje się głębiej. Skały Gór Bardzkich zbliżały się do siebie. Aby zbliżenie było możliwe, musi powstać uskok. Po jednej i drugiej stronie Sudetów możemy podziwiać te same rodzaje skał. Zjawisko to nazywamy uskokiem sudeckim brzeżnym. Po wykładzie każdy z uczestników mógł pobrać dla siebie próbki skał. W naszej grupie robiła to Ela Kulka, uczennica klasy Ie. Wykład prowadzony przez doktora Pawła Zagożdżona z Wydziału Geoinżynierii, Górnictwa i Geologii Politechniki Wrocławskiej był bardzo ciekawy ze względu na to, że wykładowca mówił interesująco, a uczestnicy mogli wykonywać różnego rodzaju doświadczenia. Dużo radości sprawił uczestnikom zajęć czas wolny, podczas którego można było robić zdjęcia i odpoczywać. Joanna Czubańska Monika Schmidt, kl. Ie W g ó r e i w d ó ł Pomimo chłodu pniemy się na samą (Srebrną) górę, czyli na ściankę wspinaczkową my, klasa IIb z Panią Marzanną Tusznio. Tylko upór i odwaga kilku osób pozwoliły im dotrzeć na sam szczyt. Dzięki pomocy dzielnych i silnych instruktorów, Ani i Zbyszka, każdy mógł spróbować swoich sił, zmierzyć się z własnymi lękami. Dla chłopców było to prawdziwe męskie wyzwanie (chodzi nie tylko o wspinaczkę :P). Niestety, podołało temu jedynie dwóch prawdziwych mężczyzn, czyli Bartuś Ż. i Łukasz J., którzy wspięli się najwyżej z naszej grupy. Inni faceci również próbowali, lecz najwyraźniej nie był to ich dzień. Na pocieszenie jednak dodamy, iż zadanie nie było łatwe. Dziewczęta, nie chcąc zostać w tyle, również próbowały swoich sił. Ola, jako przedstawicielka płci pięknej, doszła prawie do celu, jakim było pokonanie naszych Prezesów, lecz na końcowym etapie wspinaczki, chcąc pokazać mężczyznom, że kobiety również potrafią, spadła na sam dół. Całe szczęście: dzielny Zbyszko był na posterunku! Prawdziwym spidermanem okazał się Kamil Kik Kijowski, pokonując wszystkich swoją niezwykłą wytrwałością i siłą, aż co poniektóre dziewczyny podniosło do góry z wrażenia i podziwu. Istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że psy, które towarzyszyły nam przez cały czas, zostały wyszkolone na szpiegów i pewnie nie umknęło im, iż nie tylko uczniowie byli skłoni się powspinać! Swoich sił próbowała również Pani Marzanna Tusznio, oblegana przez klasowych fotografów. Największym jednak powodzeniem cieszyły się uprzęże, szczególny zachwyt wzbudzając u kobiet ;) Ciekawe, dlaczego? Tego możemy się jedynie domyślać Niektóre osoby weszły na ściankę pierwszy raz w życiu, to była wielka frajda dla wszystkich. Może dzięki wspaniałemu klimatowi Srebrnej Góry wspinało się nam przyjemnie i łatwo, a może chcieliśmy zobaczyć wszystko i wszystkich z góry? :p Agnieszka Mazur Aleksandra Zajdel, kl. IIb X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h 15

15 Podróż w czasie, czyli jak powstała Twierdza Srebrna Góra Sobotni, a zarazem ostatni dzień X Festiwalu Nauk, otworzył wykład dr. inż. arch. Jerzego Potyrały z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, mający na celu nie tylko zaznajomienie nas z pojęciem sztuki wojskowej kształtującej się na przestrzeni stuleci, ale i przybliżenie sylwetki srebrnogórskiej twierdzy warownej Donżon. W pierwszej części wykładu wyruszyliśmy w podróż po najdawniejszych grodach warownych, zamkach i kościołach. Następnie nadszedł czas na XVI-wieczne twierdze klasyczne i główne, by na samym końcu dotrzeć do współczesnych form fortyfikacyjnych. Na konkretnych przykładach dr Potyrała potrafił umiejętnie przedstawić słuchaczom zmiany w systemach obronnych na przestrzeni kolejnych wieków, przez co zaciekawienie wykładem rosło w miarę jego trwania. Poznaliśmy pierwsze elementy obronne takie, jak zatoka, wieża czy kojec i sposoby, którymi dawniej broniono się przed najeźdźcą: system ścianowy czy basztowy. Dowiedzieliśmy się także, że cały proces rozwoju sztuki wojskowej możemy podzielić na pięć głównych okresów: grodowy, zamków i kościołów oraz twierdz głównych. Każdy z nich został dokładnie omówiony przez wykładowcę, który ku radości słuchaczy, pokazywał coraz to nowe konstrukcje i budowle wojskowe. Duża ilość obrazów i fotografii przyciągnęła uwagę widzów i senna atmosfera poranka w auli zmieniła się w żywą dyskusję. Tak dotrwaliśmy do końca pierwszej części, stanowiącej wstęp do głównego tematu prezentacji, a brzmiał on: Kulturowa i przyrodnicza przestrzeń Twierdzy Srebrna Góra. Już na początku wykładowca zaprezentował nam zdjęcia z okresu powstawania budowli, później przeszedł do omówienia jej historii. Twierdzę Srebrna Góra zaczęto budować w 1763 roku, kiedy Fryderyk II Wielki wydał decyzję o powstaniu tego obiektu. Prace trwały do 1772 roku i wtedy w pełni ukończona i wyposażona warownia stanęła na wzgórzu ponad miastem. Jej zadaniem była obrona Przełęczy Srebrna i okolic przed atakami wrogów. Zadanie to zostało w pełni wykonane twierdza jest jedynym na tych terenach punktem niezdobytym przez wojska Napoleona. Po okresach bitew pełniła funkcje więzienia i była poligonem dla wojsk, aż do momentu, gdy ruch turystyczny w naszych okolicach stał się tak duży, że srebrnogórską warownię uznano za obiekt turystyczny, a w 2004 r. prezydent nadał Donżonowi tytuł pomnika historii. Słuchając wykładu, mieliśmy wrażenie, że kolejny raz podróżujemy w czasie: od momentu powstawania twierdzy do dzisiaj. Wykładowca znów zaciekawił nas różnymi zdjęciami i wiadomościami, o których nawet mieszkańcy Srebrnej Góry nie mieli pojęcia. Mówił o Donżonie w sposób dla nas uczniów przystępny, chyba nie było osoby na sali, która by się nudziła lub czegoś nie zrozumiała. Poruszony został także aspekt obecnego stanu technicznego i przyrody otaczającej pozostałości fortyfikacyjne. Problem dotyczy bowiem tego, że roślinność porastająca obiekt przyczynia się do jego niszczenia oraz zakrywa coraz większą jego część, przez co twierdza staje się niewidoczna. Dowiedzieliśmy się przy tym, że prowadzone są prace nad wycinką lub zadrzewianiem poszczególnych miejsc fortów. Całość projektu ma na celu odsłonięcie Donżona tak, by niezniszczony został system roślinny na jego terenie. Na końcu pokazu ujrzeliśmy jeszcze kilka aktualnych zdjęć Twierdzy Srebrna Góra, a gdy ostatni slajd zniknął nam z oczu, rozległy się gromkie brawa dla prowadzącego. Ciekawy i prosto przedstawiony zarys wiedzy o sztuce wojskowej oraz zaprezentowanie jej na konkretnym przykładzie Twierdzy Donżon było dobrym pomysłem organizatorów nikt nie patrzył obojętnie po ścianach sali i nie ziewał podczas prezentacji, co jest najlepszym dowodem na to, że wykład nudny być nie musi Łukasz Janiszewski, kl. IIb X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h 16

16 Historia niezdobytej twierdzy Wycieczka do Srebrnej Góry pozwoliła zapoznać się z historią niezdobytej twierdzy. Sympatyczny przewodnik, pan Dawid Mileszko, rozpoczął przemowę od miłego dzień dobry. Fort Donżon posiada dwa forty pomocnicze: Ostróg i Wysoka skała. Składa się z batalionów wartowniczych i czterech wież, które połączone są kurtynami. Zakwaterowani w nich byli żołnierze z batalionów wartowniczych, komendant oraz oficerowie, na parterach znajdowały się biura oficerskie. Każda z wież ma 30 m wysokości i 60 m średnicy, a mur w najgrubszym miejscu 15 m. Oprócz wież do obrony mostu postawiono trójkątny swur, tzw. redan. Ponad bramą wejściową znajdował się orzeł, w lewym szponie trzyma jabłko, a w prawym trzymał niegdyś miecz, pod nim jest tarcza z literami FR, oznaczającymi Fryderyka I Wielkiego, który był inicjatorem budowy warowni. Przed wejściem ustawiono armaty radzieckie z czasów II wojny światowej. Na ziedziniec przechodzi się korytarzem, pełniącym funkcje obronne. W czasie ataku zamykano bramę i spuszczano belki wzdłuż prowadnic. Utworzone w ten sposób pomieszczenie długości 6 m zasypywano piaskiem. Na dziedzińcu znajduje się krzyż poświęcony poległym kanonierom, na jego środku natomiast jest studnia, która, co ciekawe, funkcjonuje do dziś, a woda z niej jest zdatna do picia. Donżon dosłownie oznacza serce dzwonu. Takim mianem nazywano również średniowieczne zamki warowne, które w XVIII w. ewoluowały do postaci fortów. Historia fortów w Srebrnej Górze rozpoczęła się w roku 1765, kiedy zaczęto ich budowę. Całość ukończono w 1777 r., natomiast sam Donżon wybudowano w 3 lata. Od tego czasu załoga została 6 razy postawiona w stan gotowości bojowej. Zwiedzana przez nas twierdza tylko jeden raz w 1807 r. brała udział w walce prusko-francuskiej. Dowódcą oddziałów gutenbersko-bawarskich był Hieronim Bonaparte, brat Napoleona. Oblegana przez 10 dni, po pokoju w Tylży, uzyskała status niezdobytej. Żołnierz ubrany był w niebieski mundur z białymi rękawami, rabatami i białym kołnierzem. Tak też ubrany był nasz przewodnik, na jego czapce znajdowały się czerwono-białe pompony, co świadczyło o przynależności do piechoty liniowej. Uzbrojeni byli w broń skałkową, model brown bet (brązowa Elżbietka). Aby ją naładować, rozrywali papierową tutkę z prochem i kulą. Proch wsypywany był do lufy i po powstaniu iskry następowało wielkie BOOM!!! W roku 1860 twierdza została zamknięta ze względu na przestarzałą budowę, znajdował się tam poligon artyleryjski i testowano broń, dlatego niektóre elementy są tak zniszczone. Ale już w roku 1885 warownia staje się atrakcją turystyczną. Niestety, w okresie II wojny światowej przekształcono ją w niemiecki obóz jeniecki, w którym przebywało ok. 200 oficerów polskich. Od końca wojny do lat 60. stała w ruinie, wtedy to przejęli ją harcerze, odbudowali i stworzyli tam swoją bazę. Odbywały się tam obozy, rajdy i kolonie. W latach 90. na powrót otworzono twierdzę dla turystów. Głównym celem naszej wycieczki była Wieża nowowiejska, znajduje się w niej 299 kazamat, w których podczas ataku mieszkali żołnierze. Według mnie mieli okropne warunki, bo nawet po zapaleniu w kominku panowała tam temperatura tylko 15 o C. Większość nas narzekała na zimno panujące w wieży. Pod tym pomieszczeniem znajdowały się magazyny opału i trunków, których było tam ok litrów. Gdy przewodnik o tym wspomniał, naturalnie, wszyscy się ożywili. Kiedy przemarzły nam kończyny, pozwolono obecnym wyjść na zewnątrz, aby obejrzeć piękną panoramę Ziemi Kłodzkiej. Jak okiem sięgnąć, dookoła rozciągał się zielony las. Na koniec odbył się pokaz wystrzału armatniego, ci, którzy zignorowali prośbę o zatkanie uszu, na pewno nabawili się nieprzyjemnego gwizdu w uszach i krótkotrwałego uszkodzenia błony bębenkowej. Patrycja Paczkowska, Ela Kulka, kl. Ie X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h 17

17 200 lat temu na Przełęczy Srebrnej Pod takim hasłem odbywały się wykłady, które znajdowały się w programie ząbkowickiej części X Dolnośląskiego Festiwalu Nauki. Wiadomo, że główną atrakcją rozsławiającą Przełęcz Srebrną i Srebrną Górę w świecie jest Twierdza Srebrnogórska, największa górska twierdza w Europie. Budowę kompleksu obronnego w okolicach Srebrnej Góry zaczęto ze względu na strategiczne położenie na przełęczy między górami Sowimi a Bardzkimi. Miała on chronić Śląsk nabyty przez Prusy w wojnie z Austrią. Twierdza składa się z sześciu fortów. Koszt jej budowy wyniósł talarów (cały budżet Prus wynosił wówczas 5 mln talarów). Pierwszym, i jak dotąd jedynym, sprawdzianem dla obronności fortyfikacji było oblężenie przez wojska napoleońskie podczas wojny Prus z Francją ( ). 28 czerwca 1807 r. Francuzi (oraz Legiony Polskie) szturmem zdobyli Srebrną Górę. Twierdza nie została jednak zajęta, gdyż 9 lipca 1807 podpisano pokój w Tylży. W styczniu 1860 roku wydano rozkaz likwidacji przestarzałej już twierdzy. Ostatni żołnierze opuścili ją w 1867 r., przez kilka następnych lat fortyfikacje posłużyły wojskom pruskim jako poligon doświadczalny do prób z artylerią i materiałami wybuchowymi. W II poł. XIX w. zaczęto dostrzegać korzyści płynące z turystyki i rekreacji. Władze pruskie nakazały zaprzestać niszczenia twierdzy i uczynić z niej atrakcję dla przyjezdnych. Na początku XX w. dojazd do znajdującej się między fortami Przełęczy Srebrnej umożliwiła zębata kolej sowiogórska. Po I wojnie światowej główny fort odremontowano i urządzono w jego wnętrzu restaurację Donżon. Dynamiczny rozwój srebrnogórskiej turystyki przerwała II wojna światowa. Utworzono tu karny obóz jeniecki, Oflag VIII b dla polskich oficerów. Więziono łącznie ponad 300 osób, w tym m.in. dowódcę Obrony Wybrzeża z 1939 r. kontradmirała Józefa Urunga oraz komandora Stefana Frankowskiego. Lata powojenne przyniosły postępującą dewastację twierdzy złupionej wcześniej przez wojska radzieckie. Dopiero w 1965 roku PTTK i Komenda Dolnośląskiej Chorągwi ZHP podpisały porozumienie, na mocy którego zagospodarowano II Fort Rogowy i nadano mu nazwę Harcerz. Fort Ostróg uprzątnięto przy pomocy ówczesnego (1969) ministerstwa Górnictwa i przemianowano na Fort Górnik. 28 czerwca 1974 na terenie Fortu Donżon otwarto muzeum ciężkiej broni palnej. Twierdza Srebrnogórska została uznana za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta RP z dnia 14 kwietnia 2004 roku. Jakub Głuszczak, kl. Ic Historia złotem pisana Historia Złotego Stoku jest nierozerwalnie związana z dziejami tutejszej kopalni złota. Odwiedzając miasto, możemy podziwiać dorobek kilku pokoleń górników, drążących niegdyś chodniki w skałach Gór Złotych. Złoty Stok niewielkie miasto na pograniczu polsko-czeskim. To tutaj znajduje się jedna z największych atrakcji powiatu ząbkowickiego nieczynna kopalnia złota. Cały czas przyciąga do siebie turystów, tak jak kiedyś górników ogarniętych gorączką złota. Przyjeżdżają tu wycieczki z całej Polski. Dla niektórych warto nawet jechać znad morza, żeby zobaczyć jedyną w kraju prywatną kopalnię złota, której obecnie opiekunką jest p. Elżbieta Szumska. X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h 18

18 W mrokach sztolni Gertruda Wiadomo, że na tym terenie pierwszy przywilej górniczy został nadany w drugiej połowie XIII w. cystersom z Kamieńca Ząbkowickiego przez księcia Henryka IV Probusa. Jak mówi tutejszy górnik, którego można spotkać zaraz po wejściu do sztolni Gertruda najmłodszej w całej kopalni, służącej do transportu urobku praca górników była ciężka. W ciągu jednej szychty górnicy wykuwali maksymalnie 4 cm chodnika, a jak wykuli te 4 cm to do domu wracali na kolanach, bo nie mieli już siły. Dodaje, że były różne metody na zwiększenie tempa pracy pierwsza to wbicie drewnianego kołka, który polany wodą pęczniał i rozsadzał ścianę lub zapalenie ogniska obok skały, a po jej nagrzaniu polanie jej zimną wodą. Były to jak na tamte czasy metody efektywne, bo nie znano wtedy np. materiałów wybuchowych. Namacalnym dowodem ciężkiej pracy górników jest 320 km chodników, jakie zastały wydrążone w skałach. Przez lata przyjacielem górnika był szczur. Jeśli dziwnie się zachowywał i uciekał, to trzeba było niezwłocznie uczynić to samo, najlepiej biegnąc w stronę, w którą uciekały szczury. Także zabezpieczeniem dla górników były drewniane konstrukcje stropów, które trzeszcząc, dawały znak o zagrożeniu. Mimo tych prostych sposobów w kopalni zdarzały się wypadki. Najsłynniejszy w sztolni,,złoty Osioł pochłonął życie 59 górników, którzy przeżyli zawalenie się chodnika, jednak według właścicieli rodziny Fuggerów ratowanie ich życia było nieopłacalne. Legenda głosi, że jęki konających były słyszane przez dwa tygodnie. Kolejną mroczną kartą w historii kopalni jest,,chodnik Śmierci. Gnom mieszkaniec kopalni napotkany na tym odcinku mówi, że górników oszukujących i przywłaszczających sobie złoto przytwierdzano do ściany w tym chodniku, gdzie bez jedzenia i picia konali, a ich zwłoki palono, aby zrobić miejsce innym. Dziś ślady tamtych niegodziwców są widoczne na suficie chodnika w postaci białego nalotu. Niewidzialny truciciel Według p. Aliny, która oprowadza wycieczki po kopalni, były takie czasy, że za pierścionek mający ok. 3 g złota można było kupić sobie wioskę z mieszkańcami lub beczkę soli. Dodaje, że w najlepszym okresie tutejsze złoża pokrywały 8% światowego zapotrzebowania na ten szlachetny kruszec. Jednak w miarę upływu czasu złoża zaczęły się kurczyć i produkcja malała, a dodatkowo miasto zaczęło podupadać. Wtedy z pomocą przybył alchemik Hans Schärffenberg, który pragnąc uzyskać z tutejszej skały eliksir młodości, niechcący otrzymał silnie trujący arszenik. Okazało się, że tutejsze skały zawierały rudy arsenu, dlatego wszyscy mieszkańcy byli systematycznie podtruwani, pijąc wodę wypływającą ze skał, co w dłuższej perspektywie dawało uodpornienie się na jego działanie, ale i uzależnienie od niego. Wspomniane rudy arsenu były przyczyną śmierci górników, którzy nieświadomi niczego wdychali jego opary, paląc ogniska obok skał. Dlatego, jak mówi p. Alina, niektóre kobiety miały czasami w swoim życiu nawet siedmiu mężów górników. Wiązało się to jednak z faktem, że same musiały pracować w kopalni przy wywożeniu urobku na zewnątrz, bo było ich więcej niż mężczyzn. Odkrycie arsenu w skałach Gór Złotych zakończyło okres wydobycia samego złota w kopalni, otworzyło nowe możliwości. Od XVII wieku arszenik stał się głównym surowcem wydobywanym w Złotym Stoku. Kopalnia wyrosła na głównego producenta tego minerału na świecie (przypuszcza się, że truto nim samego Napoleona I). Złoto było jedynie produktem ubocznym. Szacuje się, że w całej historii kopalni wydobyto ok. 16 ton złota. Produkcja została zamknięta w latach sześćdziesiątych XX wieku, a od 1996 roku kopalnia funkcjonuje jako Podziemna Trasa Turystyczna Kopalnia Złota. Dodatkową atrakcją jest podziemny wodospad (jedyny w Polsce) o wysokości 8 m, znajdujący się 23 metry pod powierzchnią Ziemi w Sztolni Czarnej Górnej. Jak mówi p. Alina, w Złotym Stoku jest jeszcze wiele do odkrycia, być może nawet skarby III Rzeszy... Jakub Głuszczak, kl. Ic X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h 19

19 POLOWANIE NA TATUSIA czyli ustalanie spornego ojcostwa Nie mam weny, nie mam weny, nie mam weny... Coraz mniej pamiętam z wykładu, trudno mi znaleźć jakikolwiek punkt zaczepienia. Cały czas po głowie chodzi jedna myśl: Zaskakująco atrakcyjny temat! Równie zaskakująco wygodne miejsca dla widowni! Tylko dlaczego wykład tak zaskakująco nudny? Niestety, pozostałe wrażenia nie docierają do mnie z podobną łatwością być może za sprawą umysłu, który uporczywie broni się przed zbędnymi informacjami? Po niewiarygodnie długim czasie zastanowienia dochodzę do wniosku, iż niewiele jestem w stanie sobie przypomnieć. Wykład zawierał prezentację. Brzmi to zachęcająco, ale bynajmniej takie nie jest, gdyż pokaz składał się w głównej mierze z tekstu, który równolegle przekazywała nam prowadząca. Żadnych atrakcyjnych wizualizacji nie było. Żałuję, że zabrakło również pasji w głosie prezenterki. Swoją wiedzę wy- kładała tonem monotonnym, wręcz zniechęcającym do słu- chania. Trzymałam się dzielnie przez pierwsze 30 minut, ale coraz częściej łapałam się na tym, że mimowolnie śledzę rozmowę Bociana z Danielem. Niestety, mijałoby się z prawdą stwierdzenie, że pierwsze pół godziny było pożyteczne. Do- wiedziałam się, że najczęściej to kobiety pozywają mężczyzn niezbyt zaskakujące. Gdybym ja była powódką, musiałabym liczyć się z tym, że wyprze się naszej znajomości, zarzuci mi złe prowadzenie się lub zasłoni impotencją. Na szczęście istnieje wiele metod pozwalających ustalić prawdę: porównywanie daty współżycia z rozwojem dziecka, doszukiwanie się podobieństw między nim a domniemanym tatusiem, testy morfologiczne, zeznania świadków oraz badania DNA. Wadą wszystkich podanych sposobów jest fakt, iż nigdy nie dają całkowitej pewności, że pozwany jest winny dużo łatwiej wykluczyć ojcostwo. Przydatne? Ależ skąd w ciągu 17 lat tylko raz miałam do czynienia z taką sytuacją, oglądając telewizyjne wiadomości o Anecie K. Być może jestem malkontentką... Nie zmienia to jednak faktu, że trudno zepsuć wykład na tak absorbujący temat, co udało się prezenterce znakomicie. Ewa Kita, kl. IIa PODRÓŻ DO KRAINY, KTÓREJ CZŁOWIEK JESZCZE NIE ZNISZCZYŁ Piękno wyrzeźbionych przez lodowiec wąwozów, wielkie, szkliste jeziora pełne ryb, tajemnicze i ogromne fiordy Między innymi o tym można było usłyszeć na wykładzie dr. inż. Tadeusza Lasoty pt. Skandynawskie wyprawy. Prowadzący zabrał słuchaczy w podróż po Finlandii, Norwegii, Szwecji i Danii. Zaprezentował swoje doświadczenia związane z urokiem skandynawskiej przyrody, zarówno tej ożywionej, jak i nieożywionej. Na tle filmów z własnej podróży dr Lasota opowiadał o swojej życiowej pasji. Prowadzący wykład zawodowo specjalizuje się w budownictwie rolniczym. Jak sam przyznał, jest to związane z zainteresowaniami terenowymi, które również mają odzwierciedlenie w jego zamiłowaniu do podróży. Pierwszym przystankiem naszej wyprawy była Finlandia. Dr Lasota opowiedział o ukształtowaniu krajobrazu: patrząc na mapę fizyczną tego X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h 20

20 państwa, zauważamy przede wszystkim niziny, które rozciągają się od Bałtyku po północny kraniec Zatoki Botnickiej. Jest to krajobraz bardzo podobny do polskiego. Większość turystów w swej podróży zatrzymuje się w okolicach bieguna północnego i zawraca, przez co wiele traci. Wykładowca poprowadził nas znacznie dalej, km na północ, nad wielkie jezioro Inari. Tam dopiero można podziwiać majestat dzikiej przyrody. Nad tym naturalnym zbiornikiem żyją między innymi renifery. Dr Lasota pokazał nam również, jak przedstawia się zaplecze i atrakcje turystyczne Finlandii. Otóż do północnego krańca Zatoki Botnickiej temperatura w morzach i jeziorach latem może osiągać do 16 o C, więc jest wystarczająco ciepło, by móc się w tych wodach kąpać. Na wysokościach powyżej Zatoki Botnickiej jest za zimno na ten przyjemny element rekreacji. Temperatura powietrza w lecie waha się między 10 o C a 25 o C; niewiele to odbiega od wartości występujących o tej porze roku w Polsce. Zakwaterowanie turystów w Finlandii polega m.in. na wynajmowaniu domków (koszt ok zł za tydzień wypożyczenia). Prowadzący przyznał, że krajobraz Finlandii (szczególnie w południowej części kraju) może wydawać się monotonny. Nie należy się jednak tym zrażać. Największy skarb tych krain dzika przyroda skrywa się na północy, z dala od ludzi. Cechą charakterystyczną podróży po Finlandii są niezatłoczone drogi. Szczególnie jest to widoczne w okolicach koła podbiegunowego, gdzie korki praktycznie nie występują. Brak samochodów na drogach nie oznacza, że Finowie nie dbają o szlaki komunikacyjne; ten naród może się poszczycić ich zadbanym stanem, co wyróżnia też inne państwa skandynawskie. Kolejnym miejscem naszej podróży była Norwegia, kraj górzysty. Temperatura w lecie może dochodzić do 20 o C. Jednak na najwyższych szczytach śnieg występuje cały rok. Ważnym punktem wycieczek po Norwegii jest Przylądek Północny, uznawany za najdalej wysunięte na północ miejsce Europy i znajdujący się bardzo wysoko nad poziomem morza. W Norwegii możemy liczyć na wspaniały pejzaż: góry niezmącone działalnością człowieka. Domy, które można wynająć, są wyposażone we wszystko, co jest potrzebne zmęczonemu turyście i stanowią dobrą bazę wypadową na wycieczki po górach. W tym momencie wykładu dr Lasota pozwolił sobie na dwie dygresje. Powiedział, że narody skandynawskie są bardzo gościnne i witają turystów z otwartymi ramionami. Między innymi dlatego właśnie przydatna jest znajomość przynajmniej jednego języka s k a n d y n a w - skiego w czasie podróży. Kolejna refleksja prowadzącego dotyczyła ogólnie podobieństw t e m p e r a t u r w Skandynawii i w Polsce. W południowych terenach, położonych poniżej osi Helsinki-Oslo-Sztokholm, latem jest ciepło podobnie jak w Polsce. Zima jednak jest tylko trochę chłodniejsza, ale na północy stanowi ona główny problem turystyki. Prowadzący zakończył wywód tym, że nie można podróżować na terenach powyżej koła podbiegunowego, gdyż warunki atmosferyczne wtedy tam panujące uniemożliwiają jakąkolwiek wyprawę. Miłośnicy wędkarstwa na pewno odnaleźliby się w Norwegii. Jednym z głównych towarów eksportowych tego kraju są ryby. Turyści mogą łowić je w akwenach, których głębokość wynosi m. Najdorodniejsze ryby występują na północy, gdzie nie ma większych aglomeracji, natomiast na południu można spotkać mniej- X D o l n o s l a s k i F e s t i w a l N a u k i w I I I L O w Z a b k o w i c a c h S l a s k i c h 21

Cele operacyjne: dziecko...

Cele operacyjne: dziecko... We współczesnym świecie istnieje wiele zagrożeń dla zdrowia i życia człowieka. Środowisko naturalne zostało zanieczyszczone, a proponowana żywność jest często niezdrowa, sztucznie modyfikowana, zawierająca

Bardziej szczegółowo

Program Promocji Zdrowia

Program Promocji Zdrowia Zespół Szkolno Przedszkolny im. Jana Pawła II w Rząśni Program Promocji Zdrowia przeznaczony dla uczniów klas IV-VI śyjmy Zdrowo Opracowanie : mgr Marzena Otocka -Bednarek I. ZAŁOŻENIA OGÓLNE: Zdrowie

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA ZDROWEGO PRZEDSZKOLAKA 2012/2013

AKADEMIA ZDROWEGO PRZEDSZKOLAKA 2012/2013 AKADEMIA ZDROWEGO PRZEDSZKOLAKA 2012/2013 SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PROGRAMU AKADEMIA ZDROWEGO PRZEDSZKOLAKA Punkt przedszkolny Słoneczko W Trzciance koordynator akcji: mgr Magdalena Kapela Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE!

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! CELE: 1. Przekazanie dzieciom wiedzy na temat znaczenia wody dla ludzi, zwierząt i roślin. 2. Uświadomienie dzieciom wagi picia wody. 3. Przekazanie dzieciom wiedzy na

Bardziej szczegółowo

Pan Bóg poprzez niemoc i słabość osób niepełnosprawnych jakby paradoksalnie sprawia, Ŝe mają one ogromną moc przemieniania ludzkich serc.

Pan Bóg poprzez niemoc i słabość osób niepełnosprawnych jakby paradoksalnie sprawia, Ŝe mają one ogromną moc przemieniania ludzkich serc. Pan Bóg poprzez niemoc i słabość osób niepełnosprawnych jakby paradoksalnie sprawia, Ŝe mają one ogromną moc przemieniania ludzkich serc. Dnia 16.12.10 odbyła się wycieczka do Domu Opieki Społecznej w

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z wycieczki do Śnieżnickiego Parku Krajobrazowego.

Sprawozdanie z wycieczki do Śnieżnickiego Parku Krajobrazowego. Sprawozdanie z wycieczki do Śnieżnickiego Parku Krajobrazowego. W ramach realizacji projektu Dolnośląska szkoła liderem projakościowych zmian w polskim systemie edukacji, do którego przystąpiła nasza szkoła,

Bardziej szczegółowo

WYCIECZKA NA NARTY I SNOWBORD

WYCIECZKA NA NARTY I SNOWBORD WYCIECZKA NA NARTY I SNOWBORD Celem realizacji zajęć wychowania fizycznego w Publicznym Gimnazjum nr 1 w Chrzanowie jest wdrażanie do dbałości o sprawność fizyczną i prawidłowy rozwój, do troski o zdrowie

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

Jem warzywa, jem owoce jestem zdrowy, mądry, silny! Wycieczka - stomatolog

Jem warzywa, jem owoce jestem zdrowy, mądry, silny! Wycieczka - stomatolog Jak dbać o zdrowie? Gimnastyka to zabawa, ruch dla dzieci ważna sprawa Jedynie w wieku dziecięcym wdrażanie pewnych nawyków, niezbędnych dla rozwoju i utrzymania sprawności fizycznej: tężyzny, zdrowia,

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ WYBIERAM ZDROWIE I ZDROWE ODŻYWIANIE

SCENARIUSZ WYBIERAM ZDROWIE I ZDROWE ODŻYWIANIE SCENARIUSZ WYBIERAM ZDROWIE I ZDROWE ODŻYWIANIE CELE: 1. Uczenie dzieci odpowiedzialności za własne zdrowie. 2. Uświadomienie dzieciom roli właściwego stylu życia w trosce o zdrowie i dobre samopoczucie.

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

Partnerski Projekt Szkół Comenius: Pilzno i Praga, 18 24. 03. 2012. Podsumowanie ewaluacji - wszystkie szkoły partnerskie

Partnerski Projekt Szkół Comenius: Pilzno i Praga, 18 24. 03. 2012. Podsumowanie ewaluacji - wszystkie szkoły partnerskie ARKUSZ EWALUACJI UCZNIA Partnerski Projekt Szkół Comenius: Pilzno i Praga, 18 24. 03. 2012 Podsumowanie ewaluacji - wszystkie szkoły partnerskie 1. Zawartość merytoryczną (naukową, poznawczą) programu

Bardziej szczegółowo

Einstein na półmetku. Projekt współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Einstein na półmetku. Projekt współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Einstein na półmetku Przy pisaniu kolejnego artykułu o projekcie postanowiliśmy wykorzystać opinie uczestników, czyli uczniów szkół Powiatu Lubańskiego. Oto co sądzą o Einsteinie: Na zajęciach byliśmy

Bardziej szczegółowo

Z tego rozdziału dowiesz się:

Z tego rozdziału dowiesz się: Rozdział 2 Jak powstaje głos? Z tego rozdziału dowiesz się: które partie ciała biorą udział w tworzeniu głosu, jak przebiega proces wzbudzania dźwięku w krtani, w jaki sposób dźwięk staje się głoską, na

Bardziej szczegółowo

ANKIETA - Nauczyciele

ANKIETA - Nauczyciele Niniejsza ankieta jest anonimowa. Jej wyniki posłużą tylko i wyłącznie do badań społecznych. Prosimy o uważne przeczytanie ankiety oraz udzielenie rzeczywistych odpowiedzi na załączonej karcie kodowej.

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji programu pt. Trzymaj Formę w Gimnazjum Nr 1 w Żywcu w roku szkolnym 2011/2012

Sprawozdanie z realizacji programu pt. Trzymaj Formę w Gimnazjum Nr 1 w Żywcu w roku szkolnym 2011/2012 Sprawozdanie z realizacji programu pt. Trzymaj Formę w Gimnazjum Nr 1 w Żywcu w roku szkolnym 11/12 Celem programu była promocja zasad aktywnego stylu życia z wykorzystaniem zbilansowanej diety, a także

Bardziej szczegółowo

tel. (87) 610 27 47 e-mail: ppp_elk@o2.pl www.ppp.elk.edu.pl

tel. (87) 610 27 47 e-mail: ppp_elk@o2.pl www.ppp.elk.edu.pl tel. (87) 610 27 47 e-mail: ppp_elk@o2.pl www.ppp.elk.edu.pl ZDROWIE jest jedną z najważniejszych wartości w Życiu człowieka. TROSKA O NIE to najlepsza inwestycja na jaką możemy i powinniśmy sobie pozwolić.

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyki. Niepublicznego Przedszkola Fundacji Familijny Poznań. Leonardo. Dbam o moje zdrowie i bezpieczeństwo

Program profilaktyki. Niepublicznego Przedszkola Fundacji Familijny Poznań. Leonardo. Dbam o moje zdrowie i bezpieczeństwo Program profilaktyki Niepublicznego Przedszkola Fundacji Familijny Poznań Leonardo Dbam o moje zdrowie i bezpieczeństwo zatwierdzony Uchwałą rady pedagogicznej Nr 2/2014/2015 z dn. 29.08.2014 r. opracowała:

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc Terapia vectorowa bezbolesny powrót przyzębia do zdrowia W terapii tej wykorzystujemy najlepszą dostępną technologię Vector Paro, która gwarantuje delikatne i bezbolesne leczenie przyczynowe oraz podtrzymujące,

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ROZUMIEM SIEBIE POMAGAM INNYM

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ROZUMIEM SIEBIE POMAGAM INNYM SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ROZUMIEM SIEBIE POMAGAM INNYM Rok szkolny: 2015/2016 PROMOWANIE ZDROWIA 1. ZDROWE ODŻYWIANIE Wymienia zasady zdrowego odżywiania i stosuje je w życiu codziennym; Wyróżnia zdrowe

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY PRZEDSZKOLE LOGICUS W ROKIETNICY

PROGRAM PROFILAKTYCZNY PRZEDSZKOLE LOGICUS W ROKIETNICY PROGRAM PROFILAKTYCZNY PRZEDSZKOLE LOGICUS W ROKIETNICY 1 PODSTAWA PRAWNA: Art. 54 ust. 2 pkt. 1 lit.b. ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. ( Dz. U. z 2004 Nr 256, poz. 2572) ZAŁOŻENIA

Bardziej szczegółowo

www.uniwersytet-dzieciecy.pl Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Przedsiębiorczość dla najmłodszych

www.uniwersytet-dzieciecy.pl Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Przedsiębiorczość dla najmłodszych www.uniwersytet-dzieciecy.pl Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Przedsiębiorczość dla najmłodszych Kim jesteśmy? Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy to ogólnopolski, nieodpłatny program edukacji ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Przedszkolak pełen zdrowia. Raport z edycji zimowej

Przedszkolak pełen zdrowia. Raport z edycji zimowej Przedszkolak pełen zdrowia Raport z edycji zimowej W okresie listopad styczeń dzieci z Naszego przedszkola zdobywały wiedzę w zakresie zdrowia. Wśród interesujących zagadnień znalazły się tematy takie

Bardziej szczegółowo

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów Śladami mamutów. W dniu 20.10.2012 r. tj. sobota, wybraliśmy się z nasza Panią od geografii do Instytutu Nauk Geologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego na tegoroczną XI już edycję cyklu Tajemnice Ziemi

Bardziej szczegółowo

ZIELONE SZKOŁY 2013 CENTRUM AKTYWNEGO WYPOCZYNKU BOREK

ZIELONE SZKOŁY 2013 CENTRUM AKTYWNEGO WYPOCZYNKU BOREK ZIELONE SZKOŁY 2013 CENTRUM AKTYWNEGO WYPOCZYNKU BOREK Doskonałe zaplecze i ciekawy program, który dostarczy uczestnikom wielu niezapomnianych wrażeń. Oferta zielonych szkół przygotowana została z myślą

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZE ZAJĘĆ EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ, GIMNAZJUM I SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ

SCENARIUSZE ZAJĘĆ EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ, GIMNAZJUM I SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ NA ROWERY Dziewczyny na rowery! SCENARIUSZE ZAJĘĆ EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ, GIMNAZJUM I SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ Czas trwania zajęć: 90 minut CELE LEKCJI Po zajęciach uczniowie będą potrafili:

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie Samorządowe Przedszkole Nr 55

PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie Samorządowe Przedszkole Nr 55 PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie Pozytywnie zaopiniowany i wdrożony do stosowania Uchwałą Rady Pedagogicznej Samorządowego Przedszkola Nr 55 nr 04/27/08/13 z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

Wycieczka do Wrocławia w ramach realizacji projektu Dolnośląska Szkoła liderem projakościowych zmian w polskim systemie edukacji.

Wycieczka do Wrocławia w ramach realizacji projektu Dolnośląska Szkoła liderem projakościowych zmian w polskim systemie edukacji. Wycieczka do Wrocławia w ramach realizacji projektu Dolnośląska Szkoła liderem projakościowych zmian w polskim systemie edukacji. W dniu 4 stycznia 2011 r. grupa uczniów z Gimnazjum w Bierutowie uczestniczyła

Bardziej szczegółowo

CZWARTEK 15.X.2009 r. 8.00 9.00 Inauguracja w Auli. Bystrzyca Kłodzka : Zespół Szkół Ogólnokształcących, ul. Sempołowskiej 13, aula.

CZWARTEK 15.X.2009 r. 8.00 9.00 Inauguracja w Auli. Bystrzyca Kłodzka : Zespół Szkół Ogólnokształcących, ul. Sempołowskiej 13, aula. CZWARTEK 15.X.2009 r. 8.00 9.00 Inauguracja w Auli tytuł aula 2009-10-15: 09:00-10:00 : Peru - kraina Inków i kondorów - inauguracyjny prof. dr hab. K. R. Mazurski geograf, podróżnik, krajoznawca, działacz

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Przedszkola w Dłutowie

Program Profilaktyki Przedszkola w Dłutowie Program Profilaktyki Przedszkola w Dłutowie CEL GŁÓWNY PROGRAMU: Troska o zdrowie i bezpieczeństwo dzieci poprzez wyposażenie ich w wiedzę i umiejętności służące prawidłowemu rozwojowi. CELE SZCZEGÓŁOWE:

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ

PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ Tematy i zagadnienia (cele edukacyjne) 1. Wybór samorządu klasowego prawa i obowiązki ucznia -kształtowanie postaw patriotycznych i świadomości

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej.

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. 34-letnia Emilia Zielińska w dniu 11 kwietnia 2014 otrzymała nowe życie - nerkę

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie

PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie Pozytywnie zaopiniowany i wdrożony do stosowania Uchwałą Rady Pedagogicznej Samorządowego Przedszkola Nr 55 nr 04/27/08/13 z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji projektu KABECJANIE DAJĄ RADĘ w Szkole Podstawowej im. ks. Stanisława Konarskiego w Wielkiej Wsi

Sprawozdanie z realizacji projektu KABECJANIE DAJĄ RADĘ w Szkole Podstawowej im. ks. Stanisława Konarskiego w Wielkiej Wsi Sprawozdanie z realizacji projektu KABECJANIE DAJĄ RADĘ w Szkole Podstawowej im. ks. Stanisława Konarskiego w Wielkiej Wsi Uczniowie kl. I-III przystąpili w 2012 r. do udziału w edukacyjnym projekcie profilaktycznym

Bardziej szczegółowo

Zajęcia prowadzone metodą projektu w grupie dzieci 6 letnich Motylki

Zajęcia prowadzone metodą projektu w grupie dzieci 6 letnich Motylki Zajęcia prowadzone metodą projektu w grupie dzieci 6 letnich Motylki Październik 2014 rok Nauczyciel realizujący: I. Piaskowska Cele ogólne: Tworzenie warunków do poznania ekosystemu wodnego oraz znaczenia

Bardziej szczegółowo

Żyć zdrowo i aktywnie

Żyć zdrowo i aktywnie Żyć zdrowo i aktywnie Grupa projektowa : - Klaudia Skrobek - Kamila Stasiak - Tomek Stasiak ZSP Reptowo 2013 r. Zdrowie Zdrowie jako stan pełnego, dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego,

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest zapoznanie lekarzy i personelu medycznego

Bardziej szczegółowo

Warunki techniczne: wiek uczestników szkoła ponadpodstawowa, szkoła ponadgimnazjalna, miejsce zajęć szkoła, czas trwania zajęć 90 minut.

Warunki techniczne: wiek uczestników szkoła ponadpodstawowa, szkoła ponadgimnazjalna, miejsce zajęć szkoła, czas trwania zajęć 90 minut. Scenariusz zajęć Temat: Spotkanie z Innym. Tolerancja Cele: uświadomienie uczniom obecności w społeczeństwie osób z problemami komunikacyjnymi, nabycie umiejętności posługiwania się metodami komunikacji

Bardziej szczegółowo

KL. I KL. II KL. III Metody realizacji

KL. I KL. II KL. III Metody realizacji I ETAP KSZTAŁCENIA KLASY I III Klasy 0a i 0b realizują programy: Czyste powietrz wokół nas, Moje dziecko idzie do szkoły, Bądźmy zdrowi, wiemy wiec działamy. Wybrany obszar KL. I KL. II KL. III Metody

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe kryteria oceny z wychowania fizycznego z poszczególnych obszarów oceniania dla gimnazjum

Szczegółowe kryteria oceny z wychowania fizycznego z poszczególnych obszarów oceniania dla gimnazjum Szczegółowe kryteria oceny z wychowania fizycznego z poszczególnych obszarów oceniania dla gimnazjum OBSZAR 1. POSTAWA UCZNIA NA ZAJĘCIACH Ocenę dobrą Ocenę dostateczną 1. Wykazuje bardzo dużą aktywność

Bardziej szczegółowo

DBAJMY O SIBIE! AUDIO / VIDEO A2 (wersja dla studenta)

DBAJMY O SIBIE! AUDIO / VIDEO A2 (wersja dla studenta) DBAJMY O SIBIE! AUDIO / VIDEO A2 (wersja dla studenta) Dzień dobry państwu! Dziś naszym gościem w audycji Dbajmy o siebie jest pani doktor Irena Kamieńska, która z zawodu i z zamiłowania jest lekarzem

Bardziej szczegółowo

SP Klasa VI, temat 2

SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 zagiąć NAUKOWCY SP Klasa VI, temat

Bardziej szczegółowo

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein)

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein) Wiesław Ozga TreningAntystresowy.pl Afirmacje - modlitwa dziękczynna Powinniśmy wiedzieć czego chcemy, widzieć to, cieszyć się i z wielką wdzięcznością dziękować Bogu za to, że nasz doskonały plan staje

Bardziej szczegółowo

WIEŚCI SZKOLNE Z ŻYCIA SZKOŁY. Cyprian Kamil Norwid

WIEŚCI SZKOLNE Z ŻYCIA SZKOŁY. Cyprian Kamil Norwid MIESIĘCZNIK SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. C.K. NORWIDA W DĄBRÓWCE WIEŚCI Cyprian Kamil Norwid Cyprian Kamil Norwid N U M E R V I SZKOLNE M A R Z E C 2 0 1 4 Z ŻYCIA SZKOŁY W TYM NUMERZE: Z życia szkoły 1 Zuch

Bardziej szczegółowo

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy II ETAP AKTYWIZACJI MATERIAŁY DLA BENEFICJENTÓW/BENEFICJENTEK CO TO SĄ EMOCJE? EMOCJE

Bardziej szczegółowo

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA Stomatologia zachowawcza- zajmuje się metodami zachowania naturalnych właściwości zębów, które zostały utracone na skutek działania bodźców zewnętrznych. Najgroźniejszym z nich

Bardziej szczegółowo

Ryzyko próchnicy? Nadwrażliwość zębów? Choroby dziąseł? Profilaktyka u dzieci. Co może dać Ci profilaktyczne dbanie o zęby?

Ryzyko próchnicy? Nadwrażliwość zębów? Choroby dziąseł? Profilaktyka u dzieci. Co może dać Ci profilaktyczne dbanie o zęby? 3M ESPE Skuteczna ochrona jamy ustnej Ryzyko próchnicy? Choroby dziąseł? Nadwrażliwość zębów? Profilaktyka u dzieci Co może dać Ci profilaktyczne dbanie o zęby? Drogi Pacjencie, Czy odczuwasz ból podczas

Bardziej szczegółowo

XII Festiwal Sztuki Małego Dziecka Kosmos Temat projektu: KOSMICZNE PRZYGODY PRZEDSZKOLAKÓW Tematy projektu realizowane w oparciu o Podstawę

XII Festiwal Sztuki Małego Dziecka Kosmos Temat projektu: KOSMICZNE PRZYGODY PRZEDSZKOLAKÓW Tematy projektu realizowane w oparciu o Podstawę XII Festiwal Sztuki Małego Dziecka Kosmos Temat projektu: KOSMICZNE PRZYGODY PRZEDSZKOLAKÓW Tematy projektu realizowane w oparciu o Podstawę Programową Wychowania Przedszkolnego: 1. Ziemia nasza niezwykła

Bardziej szczegółowo

Rola zabawy ruchowej w życiu dziecka w okresie przedszkolnym

Rola zabawy ruchowej w życiu dziecka w okresie przedszkolnym Rola zabawy ruchowej w życiu dziecka w okresie przedszkolnym Realizując projekt Akademii Zdrowego Przedszkolaka pod hasłem Odporność wzmacniamy bo o zdrowe żywienie i higienę dbamy, jeden z tematów tygodniowych

Bardziej szczegółowo

Raport z ewaluacji projektu Rodzic i Gimnazjalista bliżej siebie

Raport z ewaluacji projektu Rodzic i Gimnazjalista bliżej siebie Raport z ewaluacji projektu Rodzic i Gimnazjalista bliżej siebie 24 sierpnia 30 listopada 2012 roku Anna Radziszewska 1 Ideą projektu Rodzic i gimnazjalista Bliżej siebie było rozwijanie kompetencji wychowawczych,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE PROGRAM PROFILAKTYKI DLA DZIECI ODDZIAŁU PRZEDSZKOLNEGO SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIA PROMUJĄCE POSTAWY PROEKOLOGICZNE W NASZYM PRZEDSZKOLU

DZIAŁANIA PROMUJĄCE POSTAWY PROEKOLOGICZNE W NASZYM PRZEDSZKOLU DZIAŁANIA PROMUJĄCE POSTAWY PROEKOLOGICZNE W NASZYM PRZEDSZKOLU Moja planeta jest całkiem nie z tej ziemi Moja planeta nie ma ceny W swojej pracy dokładamy wszelkich starań, by dzieci uczęszczające do

Bardziej szczegółowo

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny 20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny Kiedy się uczymy, emocje są niezwykle ważne. Gdybyśmy uczyli się tylko biorąc suche fakty, które

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY BEZPIECZNY I ZDROWY PRZEDSZKOLAK

PROGRAM PROFILAKTYCZNY BEZPIECZNY I ZDROWY PRZEDSZKOLAK PUBLICZNE PRZEDSZKOLE W GOSZCZANOWIE PROGRAM PROFILAKTYCZNY BEZPIECZNY I ZDROWY PRZEDSZKOLAK Przyjęty Uchwałą Rady Rodziców Nr 1/2011 z dnia 12.09.2011r. CELE: 1.Tworzenie warunków sprzyjających bezpieczeństwu

Bardziej szczegółowo

VI WOJEWÓDZKI KONKURS MATEMATYCZNO - PRZYRODNICZY

VI WOJEWÓDZKI KONKURS MATEMATYCZNO - PRZYRODNICZY VI WOJEWÓDZKI KONKURS MATEMATYCZNO - PRZYRODNICZY DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH ETAP I 1 listopada 2008 roku Czas pracy 90 minut Kod ucznia Suma punktów Instrukcja dla ucznia 1. Wpisz swój kod. 2. Liczba

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie ankiety dotyczącej wychowania zdrowotnego i kształtowania sprawności fizycznej dzieci

Podsumowanie ankiety dotyczącej wychowania zdrowotnego i kształtowania sprawności fizycznej dzieci Podsumowanie ankiety dotyczącej wychowania zdrowotnego i kształtowania sprawności fizycznej dzieci Szanowni Rodzice bardzo dziękujemy wszystkim z Państwa, którzy chcieli się podzielić swoimi spostrzeżeniami,

Bardziej szczegółowo

Jak motywować uczniów do nauki

Jak motywować uczniów do nauki Jak motywować uczniów do nauki Właściwa nagroda/ pochwała zawiera konkretne i precyzyjne informacje, które dokładnie wskazują, co dziecko osiągnęło, w czym się poprawiło docenianie nie tylko końcowego

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji Temat: A B C bezpiecznego eksperymentowania

Scenariusz lekcji Temat: A B C bezpiecznego eksperymentowania Scenariusz lekcji Temat: A B C bezpiecznego eksperymentowania Lidia Wasyłyszyn Cele lekcji a) ogólny: zapoznanie z regulaminem pracowni chemicznej i kartami charakterystyki substancji; b) operacyjne: uczeń

Bardziej szczegółowo

IGŁA Metoda Projektów Badawczych Grupa III

IGŁA Metoda Projektów Badawczych Grupa III IGŁA Metoda Projektów Badawczych Grupa III (4, 5 latki) Prowadząca: Aleksandra Sysło Opis metody Metoda projektów badawczych - polega na doświadczaniu, eksperymentowaniu, zadawaniu pytań o otaczającym

Bardziej szczegółowo

Z Internetem w świat

Z Internetem w świat Z Internetem w świat Raport ewaluacyjny Opracowała: Czesława Surwiłło Projekt pt. Z Internetem w świat POKL.09.05.00-02-117/10 realizowany był w partnerstwie przez Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI NA LATA 2015-2020

PROGRAM PROFILAKTYKI NA LATA 2015-2020 PROGRAM PROFILAKTYKI NA LATA 2015-2020 Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie 1 Wstęp Profilaktyka, to proces wspierania dziecka w radzeniu sobie z trudnościami zagrażającymi rozwojowi oraz eliminowanie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 4 W RAWICZU

PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 4 W RAWICZU PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 4 W RAWICZU Główne cele Programu Profilaktyki Szkoły Podstawowej nr 4 - kształtowanie postaw promujących zdrowy tryb życia - wdrażanie do dbałości o własne prawa

Bardziej szczegółowo

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady,

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, Laura Mastalerz, gr. IV Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, w których mieszkały wraz ze swoimi rodzinami:

Bardziej szczegółowo

Niegasnącej Młodości - EDYCJA 2 - KRAKÓW 2014

Niegasnącej Młodości - EDYCJA 2 - KRAKÓW 2014 ORGANIZATOR PROJEKTU UNIWERSYTET Niegasnącej Młodości - EDYCJA 2 - KRAKÓW 2014 ZADANIE WSPÓŁFINANSOWANE ZE ŚRODKÓW MINISTERSTWA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ W RAMACH RZĄDOWEGO PROGRAMU NA RZECZ AKTYWNOŚCI

Bardziej szczegółowo

Postawa obronna w przypadku ataku psa

Postawa obronna w przypadku ataku psa Zadanie 3. Przeprowadzenie spotkań uczniów z przedstawicielami Policji, Straży Pożarnej, Pogotowia Ratunkowego, organizacji społecznych etc. nt. Bezpieczne zachowanie w szkole, domu, na ulicy; zagrożenia,

Bardziej szczegółowo

Kilka słów na temat trucizn nas otaczających

Kilka słów na temat trucizn nas otaczających Kilka słów na temat trucizn nas otaczających Tlumaczenie Aleksandra Maciejewska Co jadłeś dzisiaj na śniadanie? Czy miałeś miskę owoców lub inne zdrowe jedzenie? Ludzie stają się bardziej świadomi tego,

Bardziej szczegółowo

Skuteczna prezentacja PowerPoint. Opracowanie: Anna Walkowiak

Skuteczna prezentacja PowerPoint. Opracowanie: Anna Walkowiak Skuteczna prezentacja PowerPoint Opracowanie: Anna Walkowiak Pomoce wizualne Pomoc wizualna jest dobra gdy: treść i obraz pomocy wizualnej są łatwo zrozumiałe, jest ona czytelna, przekazuje pojedynczą

Bardziej szczegółowo

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki Zespół Szkół w Rycerce Górnej CO TO JEST MOTYWACJA? Na słowo MOTYWACJA składają się dwa słówka: Motyw i Akcja. Czyli aby podjąć jakieś określone działanie

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ

EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ Wielu rodziców znajduje się w sytuacji, gdy ich dziecko poświęca dużo czasu na naukę, natomiast jego wyniki szkolne nie są zadawalające. Wielokrotnie dzieci opowiadają, że

Bardziej szczegółowo

OBÓZ DOCHODZENIOWY 22-26.07.2013r

OBÓZ DOCHODZENIOWY 22-26.07.2013r OBÓZ DOCHODZENIOWY 22-26.07.2013r Poniżej przedstawiamy szczegółowy plan wydarzeń jakie czekają na nas w tym roku na półkoloniach! Dzień I Wypłynięcie tramwajem wodnym do Jastarni ze Skweru Kościuszki

Bardziej szczegółowo

Europejski kodeks walki z rakiem

Europejski kodeks walki z rakiem Europejski kodeks walki z rakiem 2. Wystrzegaj się otyłości 1. Nie pal; jeśli już palisz, przestań. Jeśli nie potrafisz przestać, nie pal przy niepalących 3. Bądź codziennie aktywny ruchowo, uprawiaj ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

Cele i harmonogram warsztatów

Cele i harmonogram warsztatów Rozpoczynamy kolejną akcję Akademii Zdrowego Przedszkolaka, drugą edycję akcji Przedszkolak Pełen Zdrowia. Hasło tej akcji to: Odporność wzmacniamy, bo o zdrowe żywienie i higienę dbamy. Cele i harmonogram

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY ŚWIETLICY SZKOLNEJ RACJONALNE ODŻYWIANIE I ZDROWY STYL ŻYCIA

PROGRAM WYCHOWAWCZY ŚWIETLICY SZKOLNEJ RACJONALNE ODŻYWIANIE I ZDROWY STYL ŻYCIA PROGRAM WYCHOWAWCZY ŚWIETLICY SZKOLNEJ ZESPOŁU SZKÓŁ SPECJALNYCH W OPOLU RACJONALNE ODŻYWIANIE I ZDROWY STYL ŻYCIA Opracowanie: mgr Małgorzata Bolicka kierownik świetlicy szkolnej OPOLE 2011 r. WSTĘP Życie

Bardziej szczegółowo

Centrum Nauki Kopernik. Jazda na rowerze praca mięśni i szkieletu

Centrum Nauki Kopernik. Jazda na rowerze praca mięśni i szkieletu 21 X 2011 21 października uczniowie klasy drugiej i szóstej byli na wycieczce w Warszawie. Dzień zaczęli od wizyty w Centrum Nauki Kopernik. Ponad 450 eksponatów w sześciu tematycznych galeriach oraz Teatr

Bardziej szczegółowo

Akademia Zdrowego Przedszkolaka. Sprawozdanie z akcji PRZEDSZKOLAK PEŁEN ZDROWIA. Przedszkole Nr 4 w Lublinie

Akademia Zdrowego Przedszkolaka. Sprawozdanie z akcji PRZEDSZKOLAK PEŁEN ZDROWIA. Przedszkole Nr 4 w Lublinie Akademia Zdrowego Przedszkolaka Sprawozdanie z akcji PRZEDSZKOLAK PEŁEN ZDROWIA Przedszkole Nr 4 w Lublinie W ramach akcji Przedszkolak Pełen Zdrowia, która koncentrowała się na zdrowiu i odporności przedszkolaka

Bardziej szczegółowo

Informacje dla pacjenta. Piękny uśmiech przez całe życie.

Informacje dla pacjenta. Piękny uśmiech przez całe życie. Informacje dla pacjenta Piękny uśmiech przez całe życie. Nowoczesna profilaktyka. Piękny uśmiech przez całe życie. Profesjonalne czyszczenie zębów. Wystarczy wygodnie usiąść. Teraz możesz się szeroko uśmiechać.

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji konkursu dla przedszkoli i szkół. Konkurs Dobrej Formy 2014/2015 w ramach projektu ZACHOWAJ RÓWNOWAGĘ

Sprawozdanie z realizacji konkursu dla przedszkoli i szkół. Konkurs Dobrej Formy 2014/2015 w ramach projektu ZACHOWAJ RÓWNOWAGĘ Szkoła Podstawowa im. Mikołaja Kopernika w Łękińsku ul. Szkolna 20 97 410 Kleszczów Sprawozdanie z realizacji konkursu dla przedszkoli i szkół Konkurs Dobrej Formy 2014/2015 w ramach projektu ZACHOWAJ

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY Zespołu Placówek Oświatowych nr 3 Miejskiego Przedszkola Samorządowego im. J. Brzechwy w Mławie.

PROGRAM PROFILAKTYCZNY Zespołu Placówek Oświatowych nr 3 Miejskiego Przedszkola Samorządowego im. J. Brzechwy w Mławie. PROGRAM PROFILAKTYCZNY Zespołu Placówek Oświatowych nr 3 Miejskiego Przedszkola Samorządowego im. J. Brzechwy w Mławie. Program profilaktyczny ma za zadanie wspomagać edukację dzieci w wieku przedszkolnym

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych Strona1 Wioletta Kilar Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych 1. Cele lekcji: Uczeń: wymienia przykłady kompetencji miękkich i twardych, rozpoznaje

Bardziej szczegółowo

Powiedz tak. pięknym zębom! zdrowym, r Viv

Powiedz tak. pięknym zębom! zdrowym, r Viv Powiedz tak zdrowym, pięknym zębom! ade r Viv en d a i-kids Ivoclar Vivadent Pediatric Dental Solutions Lakier z fluorem mocna i trwała ochrona zębów Zdrowe, piękne zęby na całe życie Dlaczego zdrowie

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 9

Szkoła Podstawowa nr 9 Szkoła Podstawowa nr 9 im. Jana Pawła II w Ostrowie Wielkopolskim w drodze do uzyskania statusu SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE ZDROWIE to stan pełnego, dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego,

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PROMUJĄCA ZDROWIE PROJEKT

SZKOŁA PROMUJĄCA ZDROWIE PROJEKT Szkoła Podstawowa nr 1 im. Bohaterów Warszawy w Kamienicy SZKOŁA PROMUJĄCA ZDROWIE Plan działań Czas realizacji 2014 2017 PROJEKT W szkole, gdzie naturalnym procesem jest nauczanie i kształtowanie postaw,

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów :

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów : Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: Program nauczania języka angielskiego dla II etapu edukacyjnego (szkoła podstawowa, klasy IV VI), autorzy: Ewa Piotrowska

Bardziej szczegółowo

TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ!

TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ! TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ! Witaj! W tym krótkim PDFie chcę Ci wytłumaczyć dlaczego według mnie jeżeli chcesz wyglądać świetnie i utrzymać świetną sylwetkę powinieneś

Bardziej szczegółowo

ZDROWY PRZEDSZKOLAK PROMOWANIE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA DZIECKA W DOMU I W PRZEDSZKOLU. ROK SZKOLNY 2011/2012 i 2012/2013

ZDROWY PRZEDSZKOLAK PROMOWANIE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA DZIECKA W DOMU I W PRZEDSZKOLU. ROK SZKOLNY 2011/2012 i 2012/2013 ZDROWY PRZEDSZKOLAK PROMOWANIE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA DZIECKA W DOMU I W PRZEDSZKOLU ROK SZKOLNY 2011/2012 i 2012/2013 CEL GŁÓWNY: PROMOWANIE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA DZIECKA W DOMU I W PRZEDSZKOLU CELE POMOCNICZE

Bardziej szczegółowo

Organizator projektu: Fundacja MK

Organizator projektu: Fundacja MK 3 BIEGUN Organizator projektu: Fundacja MK Fundacja Marka Kamińskiego od 1996 roku pomaga chorym dzieciom i młodzieży w pokonywaniu barier i realizacji ich marzeń. Fundacja prowadzi projekty charytatywne,

Bardziej szczegółowo

FESTIWAL NAUKI W GIMNAZJUM NR 17

FESTIWAL NAUKI W GIMNAZJUM NR 17 FESTIWAL NAUKI W GIMNAZJUM NR 17 Tegoroczny Festiwal Nauki odbył się w Gimnazjum nr 17 im. Ks. Jana Twardowskiego we Wrocławiu. Pokazy dla uczniów, które zostały przeprowadzone, miały za zadanie pokazad,

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

I. WSTĘP PROGRAM EDUKACJI PROZDROWOTNEJ

I. WSTĘP PROGRAM EDUKACJI PROZDROWOTNEJ PROGRAM EDUKACJI PROZDROWOTNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 7 SPECJALNEGO OŚRODKA SZKOLNO WYCHOWAWCZEGO DLA DZIECI SŁABO WIDZĄCYCH I NIEWIDOMYCH W DĄBROWIE GÓRNICZEJ Program realizowany jest w latach 2007 2010

Bardziej szczegółowo

DOBRE MANIERY. DOBRE MANIERY: zachowanie społecznie właściwe. ETYKIETA: powszechnie przyjęte zasady właściwego zachowania.

DOBRE MANIERY. DOBRE MANIERY: zachowanie społecznie właściwe. ETYKIETA: powszechnie przyjęte zasady właściwego zachowania. DOBRE MANIERY DOBRE MANIERY: zachowanie społecznie właściwe. ETYKIETA: powszechnie przyjęte zasady właściwego zachowania. GRZECZNOŚĆ: dobre maniery i taktowne zachowanie. Dobre maniery świadczą o szacunku

Bardziej szczegółowo

Analiza ankiety dla rodziców. Szkoła Promująca Zdrowie-zdrowie Twojego dziecka.

Analiza ankiety dla rodziców. Szkoła Promująca Zdrowie-zdrowie Twojego dziecka. Analiza ankiety dla rodziców Szkoła Promująca Zdrowie-zdrowie Twojego dziecka. Ankieta została stworzona na potrzeby działań szkoły w ramach programu Szkoły Promującej Zdrowie. Jej celem było zdiagnozowanie

Bardziej szczegółowo

Raport z przeprowadzonych badań ankietowych Projekt Sport for All

Raport z przeprowadzonych badań ankietowych Projekt Sport for All Raport z przeprowadzonych badań ankietowych Projekt Sport for All Miejsce przeprowadzenia badania ankietowego: Zespół Szkół Ogólnokształcących i Technicznych w Czeladzi Wielkość próby badawczej: 170 uczniów

Bardziej szczegółowo

WYSZKOWSKI UNIWERSYTET DLA DZIECI I MŁODZIEŻY

WYSZKOWSKI UNIWERSYTET DLA DZIECI I MŁODZIEŻY WYSZKOWSKI UNIWERSYTET DLA DZIECI I MŁODZIEŻY WYKŁADY POPROWADZĄ PROFESOROWIE UNIWERSYTETU KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W WARSZAWIE. PROJEKT INAUGURACJA Misją Uniwersytetów Dziecięcych...jest rozbudzenie

Bardziej szczegółowo

Próchnica zębów. Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku

Próchnica zębów. Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku Rodzaje zębów Zęby (łac. dens ząb, l.mn. dentes) złożone, twarde twory anatomiczne w jamie ustnej. Stanowią element układu trawienia i służą do rozdrabniania

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie projektu

Podsumowanie projektu Podsumowanie projektu ESF01-2013 1 PL1 LEO01 37042 Uczniowie z Malborka wybierają zawody z przyszłością Prezentacja: Michalina Mościszko Projekt: Staże i praktyki zagraniczne dla osób kształcących się

Bardziej szczegółowo

Raport ewaluacyjny projektu Poczuj, doświadcz - zrozum, zaakceptuj 2

Raport ewaluacyjny projektu Poczuj, doświadcz - zrozum, zaakceptuj 2 STOWARZYSZENIE SPOZA Raport ewaluacyjny projektu Poczuj, doświadcz - zrozum, zaakceptuj 2 Opracowanie: Ewelina Wildner Grudzień 2015 r. 1 Spis treści Cele ewaluacji... 3 Metodologia... 4 Wyniki ewaluacji...

Bardziej szczegółowo