O OBOWIĄZKU LEKARZA POINFORMOWANIA PACJENTA I ZGODZIE PACJENTA NA ZABIEG*

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "O OBOWIĄZKU LEKARZA POINFORMOWANIA PACJENTA I ZGODZIE PACJENTA NA ZABIEG*"

Transkrypt

1 STUDIA IURIDICA XXXIX/2001 Adam Górski O OBOWIĄZKU LEKARZA POINFORMOWANIA PACJENTA I ZGODZIE PACJENTA NA ZABIEG* WSTĘP Prawo pacjenta do informacji o stanie zdrowia jest jego podstawowym uprawnieniem, zapewniającym mu podmiotowe traktowanie oraz należytą współpracę z lekarzem w procesie leczenia. Ma ono swoje źródło w systemie praw człowieka oraz gwarancje w unormowaniach różnych dziedzin prawa. Prawo to ma w założeniu chronić człowieka w sytuacji, kiedy musi on znosić skutki autorytatywnych 1 decyzji personelu medycznego, nawet jeśli, zgodnie z treścią przysięgi Hipokratesa, lekarz kieruje się wyłącznie dobrem chorego. Wydaje się, że niewiele jest w demokratycznym państwie instytucji, gdzie prawa człowieka byłyby tak dalece narażone na naruszenia, jak w szpitalu i innych placówkach służby zdrowia. Ma na to wpływ wiele czynników: od poczucia niemocy i niepewności, które towarzyszy pacjentowi w konfrontacji z tajemnicą choroby i śmierci, po zakorzenione głęboko w świadomości lekarzy przekonanie, że to raczej oni wiedzą lepiej, czego pacjent powinien chcieć. Co więcej, dysponują oni ogromną, choć często również fragmentaryczną, specjalistyczną wiedzą, w małym tylko stopniu dostępną pacjentowi. Stąd bierze się przekonanie, że wiedza ta całkowicie tłumaczy paternalistyczny stosunek i wyłącza autonomię woli człowieka pacjenta. Tymczasem nasz system prawny z Konstytucją na czele stawia na pierwszym miejscu ochronę wolności jednostki, która jest tym ważniejsza, im większa jest, tak jak w tym przypadku, groźba jej naruszenia. * Autor jest asystentem w Zakładzie Prawa Karnego Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku. Kierownik: Prof. dr hab. Piotr Hofmański. Artykuł przygotowano na podstawie pracy magisterskiej obronionej w Katedrze Prawa Karnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. 1 Prawo nie stworzyło normatywnej definicji pacjenta, jednak na podstawie poszczególnych przepisów oraz dokumentów międzynarodowych przyjmuje się, że jest to osoba, zdrowa lub chora, która jest beneficjentem usług placówek służby zdrowia. Oczywiste jest jednak, że zwłaszcza osoba chora może mieć prawo do informacji o swoim stanie zdrowia i domagać się sądownie rekompensaty w razie złamania obowiązku informowania w jakiejkolwiek formie, oczywiście przy spełnieniu innych przesłanek przewidzianych w prawie cywilnym dla odszkodowania lub zadośćuczynienia.

2 84 ADAM GÓRSKI W omawianej kwestii mamy do czynienia z typowym konfliktem wartości, dylematem etycznym, który musi znaleźć kompromisowe rozwiązania w prawie. W rzeczywistości bowiem pacjent nie jest tylko człowiekiem cierpiącym (homo patiens) ani też tylko konsumentem świadczeń medycznych. Te dwie postawy dadzą się pogodzić tylko częściowo. Podobnie, nie ma prostej odpowiedzi na pytanie: do jakiego stopnia informować pacjenta o jego stanie zdrowia i jak to robić? Trywialne, ale prawdziwe jest stwierdzenie, iż racje są po obu stronach. W omawianej tu sytuacji faktycznej prawo styka się z etyką, stąd wyjaśnienia wymagają pewne pojęcia wspólne dla tych dwóch dziedzin. Pojęciem kluczowym jest paternalizm. Chodzi tu o sytuację, a raczej postawę, kiedy to, kierując się subiektywnie rozumianym dobrem pacjenta, podejmuje się za niego decyzje, będąc przekonanym o tym, że lekarz wie lepiej. Bioetycy wyodrębniają dwie postacie paternalizmu: mocny i słaby. Z tym drugim mamy do czynienia, jeśli jest on motywowany chęcią zapobieżenia złu człowieka, który z różnych względów sam woli powziąć nie może, choćby z powodu upośledzenia umysłowego czy choroby psychicznej. Tego rodzaju paternalizm ma swoje odbicie w sposobie regulacji obowiązku informowania osób, które bądź same nie mogą wyrazić woli, gdyż są (według prawa) zbyt młode, by samodzielnie dysponować informacją o stanie zdrowia, bądź też, ze względu na swój stan somatyczny, nie są w stanie same decydować. Paternalizm w wersji mocnej jest postępowaniem, które podejmuje się niezależnie od tego, czy pacjent jest w stanie decydować w sposób świadomy, dobrowolny i autonomiczny. Nie można jednak stwierdzić, iż każda forma mocnego 2 paternalizmu jest karygodna. Sytuacje, w których mocny paternalizm byłby do- 3 puszczalny, określają bioetycy L. Beauchamp i James F. Childress ; występują one, gdy: pacjentowi grozi poważne niebezpieczeństwo, któremu można zapobiec, działanie paternalistyczne najprawdopodobniej zapobiegnie krzywdzie, spodziewane dobro przewyższy zło, jakie wyrządzi się pacjentowi przez ograniczenie jego swobody, spośród wszelkich możliwych działań wybrane zostanie to, które w najmniejszym stopniu narusza autonomię pacjenta. Z prawnymi aspektami informowania pacjenta wiąże się pojęcie świadomej zgody, bardzo ważne dla niniejszego opracowania. W wielu krajach urosło ono do rangi prawa podmiotowego bądź to przez legislację, bądź, jak w krajach anglosaskich przez judykaturę. W Stanach Zjednoczonych mniej więcej trzydzieści lat temu sądy, wspierane przez doktrynę prawniczą, stworzyły koncepcję świadomej ( objaśnionej ) zgody (informed consent to therapy). W kraju tym świadoma zgoda jest nie tylko (choć przede wszystkim) obowiązkiem prawnym. Jest to również 2 W swojej pracy na ten temat Małgorzata Siekaczyńska podaje przykład pielęgniarek, które wbrew woli, ale dla dobra pacjenta, wyciągają pacjentów pooperacyjnych z łóżka. Podobne przypadki mają miejsce na oddziałach rehabilitacji medycznej. M. Siekaczyńska, Dylematy moralne w praktyce medycznej. Nieujawnianie informacji jako forma mocnego paternalizmu, Studencki Kwartalnik Naukowy Rubikon 1999, nr 1(4). 3 L. Beauchamp, J.F. Childress, Zasady etyki medycznej, Warszawa 1996, s. 290.

3 O OBOWIĄZKU LEKARZA POINFORMOWANIA PACJENTA I ZGODZIE instytucja głęboko zakorzeniona w kulturze i charakterze tego kraju. Jest ona bowiem oparta na zdolności jednostki do wyznaczania sobie właściwych celów oraz podejmowania wyborów i decyzji na własny rachunek i odpowiedzialność. Dodajmy, że wielkie znaczenie dla formowania się koncepcji świadomej zgody miały ustawy norymberskie. Mówiły one nie tyle o informacji o stanie zdrowia, co o informowaniu o eksperymencie medycznym, jednak duch tych ustaw został podchwycony przez sądy amerykańskie w wyrokach dotyczących świadomej zgody. Kolejnym pojęciem o podstawowym znaczeniu dla tego opracowania jest przywilej terapeutyczny. Oznacza on możliwość zatajenia przed pacjentem pewnych faktów dotyczących diagnozy i proponowanej terapii. W obecnym stanie prawnym przywilej terapeutyczny zawsze jest ograniczony wyraźnym żądaniem pacjenta, który chce ujawnienia informacji o stanie zdrowia. W żadnej dotychczasowej ustawie dotyczącej obowiązku informacji obowiązek ów nie był uregulowany tak szeroko. Nigdzie też wcześniej nie zaznaczono, iż pacjent ma również prawo do bycia nie poinformowanym o stanie zdrowia. Warto tu też podkreślić, że obowiązek informowania o stanie zdrowia, proponowanych metodach diagnostycznych i terapeutycznych oraz ewentualnie o eksperymencie medycznym jest jakąś częścią szeroko ujętego pojęcia tajemnicy lekarskiej. Niektórzy autorzy uważają, iż tajemnicę lekarską należy traktować wąsko, 4 zaś kwestia informacji stanowi odrębny problem. Mimo wszystko obie te kwestie często wzajemnie się przenikają. Jest tak w przypadku informowania osób trzecich w razie niemożności świadomego przyjęcia przez pacjenta informacji z jednego z powodów, o których pisałem wyżej. Jak wynika z powyższej definicji, zgoda na jakiekolwiek czynności lecznicze, a nawet na przyjęcie do szpitala, wiąże się zawsze z objaśnieniem, a więc informacją; ilekroć mamy do czynienia ze zgodą, powinna ona być poprzedzona informacją o proponowanym działaniu. Tylko wówczas zakres zgody równa się zakresowi informacji o proponowanym działaniu. Dowodzi tego również praktyka sądowa. W orzeczeniu Sądu Najwyższego z 27 lutego 1974 r. stwierdzono, że Jeśli skutki zabiegu operacyjnego są do przewidzenia, a przed jego dokonaniem pacjent nie został poinformowany, to brak pouczenia pacjenta o normalnych następstwach nie wyłącza odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę z powołaniem się na wyrażoną uprzednio przez pacjenta zgodę. Jest to istotne, ponieważ o ile trudno 5 wyobrazić sobie penalizację uchybienia obowiązkowi informacji, o tyle istnieje penalizacja uchybienia obowiązku zgody. Informacja, nie będąc dobrem bezpośrednio chronionym przez prawo karne, jest i dla tej gałęzi prawa niezwykle istotna, gdyż stanowi nieodłączny komponent zgody. Pacjentowi, którego prawo do informacji zostało naruszone, służą różne środki prawne, pozwalające mu na uzyskanie pieniężnej rekompensaty za uszczerbek 4 Tak M. Sośniak, Cywilna odpowiedzialność lekarza, Warszawa 1977, s O zakresie tajemnicy lekarskiej wyczerpująco pisze G. Rejman (Tajemnica lekarska, <Studia Iuridica> 1996, nr 31, s. 147 i n.). 5 Za: M. Nesterowicz, Prawo medyczne, Toruń 1998, s. 109.

4 86 ADAM GÓRSKI w majątku lub straty moralne w ten sposób poczynione. Możliwość taką dają mu 6 przepisy kodeksu cywilnego oraz art. 19a ustawy o zakładach opieki zdrowotnej 7 (dalej u. o z.o.z.). INFORMOWANIE I ZGODA W UJĘCIU HISTORYCZNYM I WSPÓŁCZESNYM Obowiązek informowania chorego tak jak jest on uregulowany prawnie dzisiaj kształtował się przez wiele lat. Jest on wynikiem wzrostu wiedzy medycznej oraz świadomości pacjentów. W tej ostatniej kwestii niemałą rolę odegrała idea praw człowieka i walka o jej urzeczywistnienie. Prawo do informacji przeszło ewolucję, którą dobrze oddaje treść starych kodeksów deontologicznych, jak choćby tego 8 z 1884 r., który stanowił, że należy uprzedzać otaczających chorego o grożącym mu niebezpieczeństwie, samego zaś chorego...o ile podobna oszczędzać. Ten paternalistyczny pogląd pojawiał się we wszystkich ówczesnych wypowiedziach doktryny oraz samych lekarzy, by przytoczyć tu słowa słynnego filozofa i jednocześnie lekarza, Karla Jaspersa:...żądać prawdy może tylko ten chory, który może 9 prawdę znieść. Minęło wiele lat, zanim informację o stanie zdrowia zaczęto traktować jako coś należącego do samego chorego, a więc stanowiącego jego prawo. Przyjęty w 1907 r. na zjeździe we Lwowie Kodeks Deontologii Lekarskiej stwierdzał, że...lekarz ma obowiązek powiadamiania rodziny lub otoczenia chorego o niebezpieczeństwie życia, a w razie potrzeby samego chorego. Jednakże 10 już w takim samym kodeksie z 1935 r. nie wspomniano o obowiązku zawiadamiania w razie potrzeby chorego, a tylko o zawiadamianiu rodziny i otoczenia o niebezpieczeństwie życia chorego. Przekraczając próg szpitala, chory traktowany był przez długie lata jak niezdolny do przyjęcia informacji o swoich dolegliwościach, stawał się człowiekiem cierpiącym, traktowanym na ogół jako przedmiot, nie zaś jako podmiot postępowania leczniczego. Taki stan trwał, przynajmniej w wymiarze prawnym, przez cały okres Drugiej Rzeczypospolitej. Mimo to w owym okresie Sąd Najwyższy uznawał istnienie obowiązku uprzedzania chorego 11 o wszystkich skutkach zabiegu, co zresztą zostało skrytykowane przez doktrynę. Sytuacja zmieniła się nieznacznie na korzyść chorego w okresie powojennym, nie tyle jednak za sprawą ustawodawstwa, co niektórych orzeczeń i głosów doktryny. 6 Dz.U. z 1964 r., nr 16, poz. 93 z późn. zm. 7 Dz.U. z 1991 r., nr 91, poz. 408 z późn. zm. 8 Zbiory praw i obowiązków lekarzy, przyjęte przez Warszawskie Towarzystwo Lekarskie w 1884 roku; za: M. Sośniak, Cywilna odpowiedzialność..., s K. Jaspers, Philosophie und Welt, za: M. Sośniak, Cywilna odpowiedzialność..., s M. Sośniak, Cywilna odpowiedzialność..., s Krytycznie wypowiada się o tym poglądzie B. Wertheim (Kilka uwag o odpowiedzialności cywilnej lekarzy, Palestra 1936, nr 4-5.

5 O OBOWIĄZKU LEKARZA POINFORMOWANIA PACJENTA I ZGODZIE W 1946 r. Sąd Najwyższy orzekł w sprawie eksperymentalnego leczenia chorego iperytem, że...należało pouczyć o tym wszystkim szczegółowo, a gdy tego zaniechano, uzasadniona jest odpowiedzialność cywilna pozwanych za wszelkie ujemne 12 skutki wynikłe u powoda z eksperymentalnego leczenia. Obiecujące były także głosy niektórych przedstawicieli środowiska lekarskiego. Chodzi tu o projekt kodeksu deontologicznego autorstwa Tadeusza Kielanowskiego z 1959 r. Stwierdzał on, że...lekarz obowiązany jest mówić choremu prawdę o proponowanym leczeniu i rokowaniu, stwierdzając jednak jednocześnie, że rokowania niepomyślne wolno 13 zataić. Jednakże prawny obowiązek informowania pacjenta ograniczono do informowania o zabiegu operacyjnym, w celu uzyskania zgody, co nakazywała ustawa o zawodzie lekarza z 1950 r. 14 Powtarzały to również Zasady deontologiczno-etyczne Polskiego Towarzystwa Lekarskiego z 1967 r. Dodawano w nich przy tym, że...jeśli chodzi o zabiegi operacyjne i metody kryjące w sobie duże ryzyko, zaleca się szczególną staranność 15 i ostrożność. Zasady stanowiły dalej, że informowanie chorego o jego stanie zdrowia poza przypadkiem koniecznej zgody przy zabiegu operacyjnym,...zależy od uznania lekarza, mającego na względzie najszerzej pojęte dobro chorego. Na szczęście praktyka lekarska i sądowa rozszerzyła dość szybko obowiązek zgody na inne działania lecznicze, o charakterze inwazyjnym, np. badania kontrastowe, co oznaczało jednoczesne rozszerzenie również obowiązku informacji. Dopiero jednak ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej zadekretowała to uprawnienie w sposób wyraźny, stanowiąc w art. 19 pkt 3, że...pacjent ma prawo do uzyskania informacji o stanie zdrowia. Lakoniczność i kategoryczność tego sformułowania uzasadnia stwierdzenie, że ustawodawca nie przewidział w tym zakresie żadnego wyjątku czy odstępstwa od ustalonej w tym przepisie zasady. Oznacza to, że na gruncie tej ustawy lekarz miał obowiązek przekazać pacjentowi całą prawdę o jego stanie zdrowia, choćby była ona najbardziej dramatyczna. To bardzo radykalne rozwiązanie ustawowe było w praktyce łagodzone powoływaniem 16 się na mniej rygorystyczne postanowienia Kodeksu Etyki Lekarskiej. Artykuł 17 tego Kodeksu, w obowiązującej obecnie wersji, uchwalonej przez III Krajowy Zjazd Lekarzy w grudniu 1993 r., stanowi co następuje: W razie niepomyślnej prognozy dla chorego, powinien on być o niej poinformowany z taktem i ostrożnością. Wiadomość o rozpoznaniu i niepomyślnym rokowaniu może nie zostać pacjentowi przekazana tylko w wypadku, jeśli lekarz jest głęboko przekonany, iż jej ujawnienie spowoduje bardzo poważne cierpienia chorego lub inne niekorzystne następstwa dla zdrowia pacjenta, jednak na wyraźne żądanie pacjenta lekarz powinien udzielić pełnej informacji. W ten sposób wytworzyła się niedopuszczalna z punktu wi- 12 Za: M. Sośniak, Cywilna odpowiedzialność..., s Projekt kodeksu deontologicznego Tadeusza Kielanowskiego z roku 1959, za: tamże, s Dz.U. z 1950 r., nr 50, poz. 458, z późn. zm. 15 Za: M. Sośniak, Cywilna odpowiedzialność..., s Kodeks Etyki Lekarskiej, uchwalony przez III Krajowy Zjazd Lekarzy w 1993 r. A. Gubiński, Kodeks Etyki Lekarskiej. Komentarz, Warszawa 1994.

6 88 ADAM GÓRSKI dzenia praworządności sytuacja pewnej sprzeczności postanowień Kodeksu z ustawą o zakładach opieki zdrowotnej z 1991 r. Sprzeczność tę usunęła nowa ustawa 17 o zawodzie lekarza z 5 grudnia 1996 r. (dalej u. o z. l.), stanowiąc w art. 31, że...lekarz ma obowiązek udzielać pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu przystępnej informacji o jego stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych metodach diagnostycznych, leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu [...] W sytuacjach wyjątkowych, jeżeli rokowanie jest niepomyślne dla pacjenta, lekarz może ograniczyć informację o stanie zdrowia i o rokowaniu, jeśli według oceny lekarza przemawia za tym dobro pacjenta. W takich wypadkach lekarz informuje przedstawiciela ustawowego pacjenta lub osobę upoważnioną przez pacjenta. Na żądanie pacjenta lekarz ma jednak obowiązek udzielić mu żądanej informacji. Prawo polskie dopuszcza więc możliwość zatajenia pewnych faktów, jeśli chodzi o diagnozę i rokowanie, ale tylko do momentu, do którego pacjent wyraźnie wypowie się, że chce znać całą prawdę. Należy podkreślić, że prawo do informacji, jako podstawowe prawo pacjenta, przyznane mu wyraźnie przez art. 19 ustawy o zawodzie lekarza, jest niezależne od tego, jaki stosunek prawny łączy go w procesie leczenia z lekarzem, inaczej mówiąc: czy jest to kontrakt, czy publiczne władztwo zakładowe, czy choćby przypadek negotiorum gestio. Uwzględniając przedstawiony wyżej sposób regulacji obowiązku poinformowania pacjenta, należy rozważyć jego przedmiotowy zasięg. Otóż niewątpliwe jest, że w treści obowiązku informacji o stanie zdrowia zawiera się informacja o diagnozie. Co do tego aspektu obowiązku zawsze istniało najmniej wątpliwości. Jest to bowiem istota informacji o stanie zdrowia, choć nie jedyny jej komponent. Zakres informacji obejmuje jednak również rokowanie i co do tej kwestii najwięcej jest wątpliwości, czy pełna autonomia woli pacjenta zawsze służy jego dobru. Trudno powiedzieć w ilu przypadkach informacja, przekazana zgodnie z wyraźnym życzeniem chorego, wpływa negatywnie na jego stan psychiczny lub somatyczny. Nawet wtedy brak jednak klauzuli, która pozwoliłaby zastosować przywilej terapeutyczny wbrew woli pacjenta, mając na uwadze jego oczywiste dobro. W zakres obowiązku informacji wchodzi też poinformowanie o przewidywanych metodach diagnostycznych i terapeutycznych. Nie ulega wątpliwości, że pacjent powinien zostać poinformowany o każdej alternatywnej metodzie diagnozy i terapii (w sensie alternatywnego postępowania szpitalnego). Tak z diagnozą i terapią, jak i z rokowaniem łączy się bardzo istotna kwestia informacji o skutkach postępowania leczniczego i możliwościach wystąpienia powikłań zdrowotnych. Postęp w medycynie przynosi wiedzę o coraz to nowych skutkach ubocznych tak oddziaływań terapeutycznych, jak i samych chorób. Trzeba zatem odpowiedzieć na pytanie: o jakich skutkach terapii i o jakich powikłaniach choroby należy pacjenta informować? Sądy zajmowały się tym wielokrotnie, nie ustalając jednak jednolitej linii orzecznictwa. Problem sprowadza się do tego, na 17 Dz.U. z 1997 r., nr 28, poz. 28.

7 O OBOWIĄZKU LEKARZA POINFORMOWANIA PACJENTA I ZGODZIE jakim poziomie zaczyna się typowość skutków i powikłań. Praktyka sądów niemieckich opowiada się np. za 5-6-procentową powtarzalnością skutków. Takie procentowe wskazanie nie rozwiązuje sprawy do końca. W literaturze niemieckiej stwierdza się, że obowiązek informowania jest konieczny tylko wówczas, gdy w grę wchodzą konieczne następstwa leczenia, a jest on względny, jeśli chodzi o następstwa możliwe. Kunszt lekarski to nie tylko wiedza, to także ars medica, i powikłania, które w podobnym przypadku będą występowały u jednego lekarza z pięcioprocentową regularnością, u drugiego osiągną tylko jeden procent, to wszystko bez narażenia się na zarzut błędu w sztuce lekarskiej. Z kolei w praktyce amerykańskiej częste są przypadki zasądzania odszkodowania za niepoinformowanie nawet jeśli występowanie powikłań ograniczyło się do jednoprocentowego stopnia prawdopodobieństwa. Argumentowano to tym, że równie ważny, jak częstotliwość, jest 18 stopień ryzyka powikłań. Nasze orzecznictwo przyjmowało w tej kwestii najczęściej kryterium typowości. 19 Na przykład orzeczenie z 1968 r. mówi o bezpośrednich i zwykłych skutkach, 20 podobnie jak orzeczenie z 1972 r., stwierdzające, że...nie jest wymagane pouczenie o wszystkich w ogóle skutkach nietypowych i mało prawdopodobnych. Kryterium typowości nie jest jednak jedynym, występującym w orzecznictwie polskim. W niektórych orzeczeniach sąd uznawał, że nie ma obowiązku poinformowania o skutkach, jeśli miałoby to grozić pacjentowi pogorszeniem zdrowia lub utratą życia, co dziś de lege lata wydaje się nie do przyjęcia. W tej sytuacji należałoby postulować, żeby kwestia informacji o skutkach terapii była wyraźnie uregulowana w ustawie o zawodzie lekarza lub Kodeksie Etyki Lekarskiej. Obowiązująca ustawa o zawodzie lekarza stanowi w tej samej materii o dających się przewidzieć następstwach działań terapeutycznych, wynikach leczenia oraz rokowaniu (art. 31). Czy jednak dające się przewidzieć następstwa to następstwa typowe, jak chce większość orzecznictwa, czy wszystkie następstwa, które w ogóle dadzą się przewidzieć? Tego ustawa nie przewiduje, pozostawiając rozstrzygnięcie orzecznictwu i doktrynie. Reasumując powyższe rozważania, treść prawa pacjenta do informacji przedstawia się następująco: 1) zasadą jest pełna informacja, 2) wzgląd na dobro chorego może wyjątkowo przemówić za ograniczeniem zakresu informacji (przywilej terapeutyczny), 3) usprawiedliwieniem tego ograniczenia może być tylko głębokie i uzasadnione przekonanie, że ujawnienie całej prawdy będzie dla pacjenta zbyt wielkim przeżyciem lub spowoduje pogorszenie stanu jego zdrowia, 4) ostatecznie o zakresie informacji decyduje pacjent, gdyż na jego wyraźne życzenie lekarz obowiązany jest przedstawić mu jej pełnię, 5) także na żądanie należy nie informować w ogóle o stanie zdrowia Za: M. Sośniak, Cywilna odpowiedzialność..., s. 68. Tamże. Za: M. Nestorowicz, Prawo medyczne, s. 110.

8 90 ADAM GÓRSKI INFORMACJA I ZGODA A ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA Przed stwierdzeniem, czy w ogóle możliwa jest odpowiedzialność cywilna za uchybienie obowiązkowi informowania, należy zastanowić się nad specyfiką odpowiedzialności cywilnej w wypadku szkód medycznych. Jeśli chodzi o winę lekarza i zakładu opieki zdrowotnej wypada wspomnieć, iż jej elementem obiektywnym będzie tak zachowanie się niezgodne z przepisami deontologicznymi, jak i uchybienie obowiązkowi staranności. Konieczność stosowania do działań lekarza kryterium staranności profesjonalisty wynika też z orzecznictwa Sądu Najwyższego. Ten wzorzec powinności, stanowiący o winie w sensie obiektywnym, różni się też wielokroć zależnie od okoliczności. Nie sposób bowiem przykładać jednolitej miary do lekarza wiejskiego i ordynatora kliniki uniwersyteckiej. Ów obiektywny wzorzec staranności nie jest też wzorcem najlepszego lekarza, byłoby to bowiem nierealne. Nie stoi to w sprzeczności z orzeczeniem Sądu Najwyższego, który stwierdził, iż jeśli chodzi o zawód lekarza to...wymagania te [stawiane lekarzowi A.G.] muszą 21 być ze względu na daleko idące skutki działalności specjalnie wysokie. Powyższe rozważania o winie dotyczą tak winy odnoszącej się do czynu niedozwolonego, jak i winy kontraktowej. Co do tej ostatniej, wydaje się, że specyfiką kontraktów lekarskich jest niemożność wyłączenia z zakresu winy również winy nieumyślnej (rażącego lub zwykłego niedbalstwa). Wprawdzie formalnie taka możliwość wynika z uregulowanej w art. 358 k.c. zasady swobody umów, ale zastrzeżenie jej w umowie byłoby sprzeczne z artykułem 58 2 tego kodeksu, zgodnie z którym...nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. 22 Wartą wzmianki w przypadku odpowiedzialności cywilnej za uchybienie obowiązkowi informowania jest trudna kwestia związku przyczynowego między działaniem lub zaniechaniem lekarza w postaci poinformowania lub niepoinformowania a szkodą (krzywdą). Problematyczność związku przyczynowego polega tu na tym, że bardzo rzadko można orzec o skutkach poinformowania bądź niepoinformowania ze stuprocentową pewnością. Wyroki Sądu Najwyższego wskazują na to, iż w procesach lekarskich istnieje tendencja do poszerzania pojęcia normalności związku przyczynowego; sądy przyjmują też wysokie prawdopodobieństwo takiego związku, rezygnując z dowodu bez reszty. Pora teraz zastanowić się, w jaki sposób zasady i przesłanki odpowiedzialności cywilnej odnoszą się do obowiązku informowania. Na podstawie analizy przepisów ustawy o zawodzie lekarza (art. 30 ustawy) oraz Kodeksu Etyki Lekarskiej stwierdzić należy, że uchybienie temu obowiązkowi przybierać będzie najczęściej następujące formy: 21 Orzeczenie SN z dnia 7 stycznia 1966 r., ICR 395/65, OSPIKA 1966, poz W niniejszym opracowaniu nie ma miejsca na obszerniejsze, wykraczające poza temat obowiązku informowania, potraktowanie podstaw odpowiedzialności cywilnej lekarza, w tym niezwykle interesującej kwestii winy organizacyjnej zakładu opieki zdrowotnej oraz dowodzenia w procesie o szkody medyczne.

9 23 O OBOWIĄZKU LEKARZA POINFORMOWANIA PACJENTA I ZGODZIE lekarz informuje pacjenta o stanie zdrowia, mimo że ten wyraźnie sobie tego nie życzył, lekarz zataja przed pacjentem prawdę o stanie zdrowia, aczkolwiek nie przemawia za tym wzgląd na dobro chorego, lekarz przekazuje pacjentowi pełną informację o jego stanie zdrowia, chociaż ten jej nie żądał, lekarz ukrywa część lub całość informacji, wbrew wyraźnej woli pacjenta. Mogą zdarzać się przypadki, kiedy uchybienie obowiązkowi poinformowania jest następstwem niewiedzy lekarskiej, a także błędnej diagnozy. Takie uchybienia mieszczą się, według mnie, w pojęciu błędu w sztuce lekarskiej, który nie jest tematem niniejszej pracy. Należy zastanowić się, jaka forma winy może mieć miejsce w sytuacji, gdy pacjent zostaje poinformowany wbrew treści obowiązku składającego się na prawo do informacji. Niektóre z tych form uchybienia mogą być popełniane z winy umyślnej. Można wyobrazić sobie sytuację, kiedy lekarz ukrywa część informacji wbrew woli pacjenta po to, by wprowadzić go umyślnie w błąd. Nie można wykluczyć takich przypadków z uwagi na spodziewane korzyści majątkowe, zwłaszcza kiedy lekarz działa w zmowie z osobami trzecimi. Wina nieumyślna polegałaby natomiast na niewykazaniu należytej, wysokiej miary staranności w dochowaniu omawianego obowiązku. Przykładem winy nieumyślnej może być sytuacja, kiedy lekarz, kierując się dobrem pacjenta (w paternalistyczny sposób), nie informuje go o jego stanie zdrowia. Poinformowanie (lub niepoinformowanie) byłoby uchybieniem każdej miary staranności profesjonalisty, która odnosi się do lekarza. Już w XIX w. zwracano uwagę, że w przypadku zawodów lekarza i adwokata informacja i objaśnienie należy do podstawowych standardów staranności. Trzeba podkreślić, że miary tych standardów są jednakowe, niezależnie od posiadanej przez lekarza wiedzy czy tytułów naukowych. Lekarz po prostu obowiązany jest przekazać posiadaną informację o stanie zdrowia pacjenta, jeśli ten sobie tego życzy. Jeśli chodzi o wspominaną już przesłankę odpowiedzialności, jaką jest związek przyczynowy, to w Polsce nie spotykamy orzeczeń, w których stwierdzono by istnienie normalnego związku przyczynowego między uchybieniem obowiązkowi informowania a szkodą lub krzywdą. Tak więc poniższe rozważania mają jedynie charakter teoretyczny. Nie oznacza to jednak, że zaistnienie takiego związku nie jest możliwe. Można rozważyć wiele hipotetycznych przypadków szkody majątkowej lub niemajątkowej, pozostającej w normalnym związku przyczynowym z interesującym nas działaniem lub zaniechaniem lekarza. Ustalenie związku przyczynowego w tej sytuacji na ogół nie jest łatwe, bowiem ocena jego normalności nosi w sobie zawsze cechy myślenia zdroworozsądkowego. Stanowisko to potwierdził Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 1946 r., przyjmując, iż...możliwy jest związek przyczynowy między szkodą a zdarzeniem je wywołującym, jeśli zdarzenie to bezpośrednio stworzyło warunki przychylne lub ułatwiło powstanie zdarzenia innego, 23 które stało się bezpośrednio przyczyną szkody majątkowej lub niemajątkowej. Za: M. Sośniak, Cywilna odpowiedzialność..., s. 68.

10 92 ADAM GÓRSKI Przede wszystkim pacjent może doznać krzywdy w postaci negatywnych przeżyć i pogorszenia stanu zdrowia, pozostających w normalnym związku przyczynowym z naruszeniem obowiązku informacji. Można łatwo wyobrazić sobie przypadek, kiedy pacjent, poinformowany wbrew swojej woli, ze względu na stan zdrowia lub konstrukcję psychiczną zapada na zdrowiu, np. popada w depresję. Wydaje się, że w takiej sytuacji udowodnienie związku przyczynowego byłoby możliwe, a zatem uwzględnienie roszczenia o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę realne. Ten łańcuch przyczynowy mógłby sięgać dalej. W związku z pogorszeniem stanu zdrowia na skutek naruszenia obowiązku informowania pacjent mógłby także ponieść wymierne szkody majątkowe, takie jak koszty związane z dalszym leczeniem, utrata możliwości kontynuowania pracy lub pogorszenia jego pozycji na rynku pracy. W praktyce zadośćuczynienie tych szkód byłoby pewnie trudniejsze, ale mieściłoby się w ramach obowiązku naprawienia szkody objętych dyspozycją art. 361 k.c. Hipotetycznie można wyobrazić sobie sytuację, kiedy wskutek niepoinformowania lub udzielenia niewłaściwej informacji cierpi moralnie lub majątkowo nie tylko pacjent, ale także osoby trzecie. Powstaje problem, czy one także miałyby prawo dochodzenia roszczeń odszkodowawczych. Prawo polskie nie przewiduje w takich wypadkach dochodzenia roszczenia o zadośćuczynienie. Jeśli zaś chodzi o odszkodowanie, to można byłoby wskazać wypadki, w których osoba trzecia poniosła szkodę i mogłaby żądać jej naprawienia. Jednym z nich byłaby sytuacja, kiedy w następstwie naruszenia obowiązku informacji pacjent poniósł śmierć. Wówczas osobom wymienionym w art. 446 k.c. służyłyby uprawnienia odszkodowawcze wymienione w tym przepisie, a przede wszystkim zwrot poniesionych kosztów leczenia i pogrzebu. Osoby bliskie, które utraciły w zmarłym żywiciela, mogłyby dochodzić roszczeń z art i odszkodowania z art k.c. W innej, jeszcze trudniejszej dowodowo sytuacji byłaby poszkodowana osoba trzecia, która wywodziłaby swoją szkodę z tego, iż lekarz nie poinformował chorego o złych rokowaniach co do jego zdrowia i ten nie zdążył sporządzić na tę osobę testamentu. Dodatkowa trudność polegałaby tu na konieczności wykazania, że osoba ta na pewno mogłaby oczekiwać rozporządzenia testamentowego. W kontekście odpowiedzialności cywilnej za uchybienie obowiązkowi informowania niezbędne jest omówienie nowej w prawie medycznym instytucji, która wiąże art. 448 k.c., a więc przyznanie zadośćuczynienia poszkodowanemu lub zasądzenia odpowiedniej kwoty na wskazany przez niego cel społeczny, z art. 19a u. o z.o.z. Sam artykuł 448 k.c. ma, jeśli chodzi o prawa pacjenta, w tym prawo do informacji, dwojaką funkcję. Po pierwsze jako samoistna przesłanka zasądzenia zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych pozwala na rozszerzenie podstaw przyznania zadośćuczynienia w przypadkach nie wypełniających hipotezy normy art. 445 k.c. Może bowiem mieć miejsce sytuacja, kiedy to, przy braku uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, osoba doznaje innego rodzaju cierpienia, cierpienia moralnego. Należy podkreślić, iż przepis ten stosuje się...niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Norma art. 448 k.c. nie uchybia zastosowaniu art. 445 k.c. Druga funkcja wiąże się właśnie ze wspomnianym artykułem 19a. Artykuły 18 oraz 19 u. o z.o.z. enumeratywnie wymieniają

11 O OBOWIĄZKU LEKARZA POINFORMOWANIA PACJENTA I ZGODZIE prawa pacjenta, w tym prawo do informacji o stanie zdrowia. Artykuł 19a stanowi zaś, że...w razie zawinionego naruszenia praw pacjenta, o których mowa w art. 18 i 19 pkt 1-4 i ust. 3, sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę na podstawie art. 448 k.c. Przy założeniu, że prawo do informacji stanowi dobro osobiste człowieka-pacjenta, mogłoby się na pierwszy rzut oka wydawać, iż przepis ten jest zbytecznym ustawowym superfluum. Tak jednak nie jest. W dotychczasowej praktyce bowiem stosowanie przepisów o zadośćuczynieniu możliwe było jedynie w wypadku spełnienia się przesłanek odpowiedzialności deliktowej. Gdyby nie było art. 19a u. o z.o.z., w wypadku zaistnienia sytuacji, którą można by nazwać powstaniem krzywdy kontraktowej, odpowiedzialność taka byłaby niemożliwa. Artykuł 19a stanowi na gruncie prawa polskiego novum, pozwalając na przyznanie zadośćuczynienia z tytułu art. 448 k.c. tylko i wyłącznie dlatego, że naruszone zostało ustawowo zagwarantowane prawo pacjenta. Tak więc, przyznanie takiego zadośćuczynienia niezależne jest od tego, czy lekarz (lub zakład opieki zdrowotnej) odpowiadałby ex delicto czy ex contractu. INFORMACJA I ZGODA A PRAWO KARNE Jak zostało wspomniane na wstępie, obowiązek informowania tylko o tyle dotyczy prawa karnego, o ile prawo to sankcjonuje uchybienie obowiązku zgody na zabieg leczniczy. Na tle zgody na zabieg szczególnie wyraźnie widać konflikt między salus aegroti a voluntas aegroti (dobrem a wolą chorego). Do roku 1997 prawo karne było właściwie bezradne wobec braku przesłanki zgody. Działanie lekarskie bez zgody bardzo rzadko może być traktowane równocześnie jako przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu. Czynności leczniczej nie można zaś traktować jako godzącej w życie lub zdrowie, tworząc pewien zwyczajowy kontratyp, wtórnie legalizujący leczenie, bowiem terapia jest bezsprzecznie czynnością legalną od 24 samego początku. O bezprawności karnej można mówić wtedy dopiero, kiedy lekarz bądź chce lub godzi się na możliwość popełnienia przestępstwa, bądź też popełnia błąd w sztuce lekarskiej nieumyślnie, naruszając zasady ostrożności. Nie ma to większego znaczenia teraz, wobec istnienia występku zabiegu bez zgody. Wcześniej jednak każda próba zastępczego niejako penalizowania braku zgody poprzez któreś z przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu byłaby próbą pozbawioną podstaw, zupełnie nieuprawnioną interpretacją prawa karnego. 24 Odmiennie choćby J. Sawicki, Błąd sztuki przy zabiegu leczniczym w prawie karnym, Warszawa 1965, s. 18. Fakt uznania czynności leczniczych za okoliczność pierwotnie lub wtórnie wyłączającą bezprawność karną czynu nie ma jednak większego praktycznego znaczenia, bowiem kontratyp czynności leczniczych ma oczywiście miejsce tylko wtedy, gdy lekarzowi nie można przypisać błędu w sztuce lekarskiej. Kontratyp ten nie ma znaczenia w momencie, kiedy lekarz nieumyślnie a tym bardziej umyślnie błąd ten popełnia.

12 94 ADAM GÓRSKI Charakter legalności zabiegów medycznych tłumaczony był z resztą na różne sposoby. Kwestią tą zajmowali się Jerzy Sawicki oraz, ostatnio, Agnieszka Liszewska. Autorka zastanawia się nad sposobem wytyczenia ogólnych zasad, według których działanie terapeutyczne lekarza które pozornie niejednokrotnie wypełnia znamiona przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu, byłoby zgodne z prawem. Historycznie istniało wiele koncepcji prawnych legalizujących takie działanie lekarza. 25 W prawie niemieckim były to koncepcje prawa zawodowego. Twierdzono, że czyni ono legalnymi wszystkie czynności terapeutyczne dokonane zgodnie ze wskazaniami sztuki lekarskiej. Mielibyśmy tu do czynienia z pierwotną legalizacją sytuacji objętych zabiegiem, przy czym brak tu elementu zgody, chyba że byłaby to zgoda domniemana. Także w Polsce tłumaczono legalność wszystkich zabiegów leczniczych wykonanych lege artis stanem wyższej konieczności. Tak naprawdę jednak kontratyp ten bynajmniej nie jest panaceum na legalizację zgody. Przeważające są bowiem przypadki, kiedy w praktyce istnieje możliwość uzyskania zgody. Niebezpieczeństwo utraty życia (dobra niewątpliwie większej wartości niż wolność, którą chroni art. 192 k.k.) nie jest bezpośrednie, tak więc nie może być mowy o stanie wyższej konieczności. Sytuacja, kiedy zgoda nie może być uzyskana, rodzi kontrowersje. Trudno bowiem na pierwszy rzut oka stwierdzić, czy bezprawność karną takiego leczenia bez zgody wyłącza kontratyp z art. 26 k.k., czy też działanie w ramach uprawnień, uregulowane w art. 33 u. o z. l. Należy jednak zdecydowanie przychylić się do drugiego rozwiązania. Szczegółowość unormowania art. 33 prowadzi do wniosku, iż wolą ustawodawcy jest postawienie art. 33 u. o z. l. przed art. 26 k.k. Artykuł 33 wyręcza stan wyższej konieczności i ten ostatni nie ma w tej sytuacji zastosowania. Jak wspomniałem, jedynym możliwym w praktyce przypadkiem karnego sankcjonowania samowolnej terapii jest wypełnienie przez lekarza znamion przestępstwa z art. 192 k.k. Istnienie tego przepisu wynika z roli, jaką nasz system prawny przypisuje prawu człowieka do samostanowienia. Zabieg wbrew zgodzie, wykonany lege artis, jest pierwotnie legalny z punktu widzenia zdrowia, zaś o jego nielegalności nie świadczy skutek zabiegu (który może być jak najlepszy), ale fakt działania bez zgody. Dlatego też właśnie przestępstwo to zostało umieszczone w rozdziale dotyczącym przestępstw przeciwko wolności, nie zaś przeciwko życiu i zdrowiu. Przestępstwo to jest z pewnością przestępstwem powszechnym, podmiotem tego przestępstwa może być również osoba nie posiadająca uprawnień lekarza lub pielęgniarki. Dochodzi wtedy do realnego zbiegu przepisów: art. 58 u. o z. l. (przestępstwo leczenia przez nieuprawnionego) oraz art. 192 k.k. Pozostaje pytanie: jak szeroko interpretować należy pojęcie zabiegu? Kontrowersji wokół tej kwestii nie rozwiał bynajmniej komentarz do omawianego przepisu 26 Andrzeja Zolla, który uważa, iż chodzi tu o każdy zabieg w ramach świadczeń medycznych, czy to chirurgiczny, czy zachowawczy, diagnostyczny, terapeutyczny 25 Za: A. Liszewska, Odpowiedzialność karna za błąd w sztuce lekarskiej, Kraków 1998, s K. Buchała, A. Zoll, Kodeks karny. Komentarz, Kraków 1998, s. 474 i n.

13 O OBOWIĄZKU LEKARZA POINFORMOWANIA PACJENTA I ZGODZIE lub profilaktyczny. Co do tego należy się zgodzić. Czy jest to jednak również, co wynika z komentarza A. Zolla, zabieg eksperymentalny bez podtekstu leczniczego? Przeczyłoby to literalnemu brzmieniu przepisu. Ponadto jest kwestią oczywistą, iż w obręb przepisu wchodzi również zgoda na czynności nieterapeutyczne. Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy odnieść się do klasyfikacji tego pojęcia. Przeprowadza je w swojej książce Jerzy Sawicki, wychodząc z podziału na zabiegi lecznicze i nielecznicze. Tymi ostatnimi miałyby być:...eksperyment biologiczny na człowieku zdrowym, eutanazja i ortotanazja, sztuczne zapłodnienie, kastracja i sterylizacja, legalna aborcja, pobór krwi i inne zabiegi lekarskie dla celów sądowych [i w ogóle nieleczniczych A.G.], narkoanaliza dla celów dowodowych. 27 Autor podkreśla, iż sporne jest zaszeregowanie zabiegu kosmetycznego oraz eksperymentalnej działalności lekarza. Ani zabieg kosmetyczny, ani eksperyment o nieleczniczym podtekście nie mogą być uznane za zabiegi lecznicze i nie są objęte dyspozycją art. 192 k.k. Natomiast jest takim zabiegiem eksperyment o charakterze leczniczym. Trudności w definiowaniu zabiegu z pewnością będą udziałem praktyki sądowej. Jak głęboko rodzajowo sięga definicja zabiegu a więc i penalizacja braku zgody? Jerzy Sawicki stwierdza, iż zabiegiem jest...wszelkie oddziaływanie na organizm ludzki w celu zachowania lub przywrócenia zdrowia fizycznego bądź psychicznego lub poprawienia wyglądu estetycznego człowieka [sic!] albo uzyskania zdolności do pracy. Obojętną jest przy tym rzeczą, czy chodzi w takich przypadkach o oddziaływanie chirurgiczne, chemiczne, elektryczne, termiczne, radioaktywne, fizykalne lub jakiekolwiek inne. Z tak szerokim rodzajowo zdefinio- 28 waniem zabiegu można zgodzić się tylko częściowo. PRAWNOMIĘDZYNARODOWE ASPEKTY INFORMACJI I ZGODY Kwestia obowiązku informowania i zgody poruszana jest w szeroko rozumianym prawie europejskim. W 1976 r. Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy uchwaliło rekomendację nr 776 w sprawie chorych i umierających. W zakresie nas interesującym dokument ten formułuje następujące założenia: istnieje aktualnie zgoda co do tego, że lekarze powinni przede wszystkim szanować wolę chorych, jeśli chodzi o proponowane leczenie, prawa chorych do godności i integralności, jak również do uzyskiwania informacji i właściwej opieki, powinny być dokładnie określone i przyznane wszystkim. W konsekwencji przyjęcia tych założeń rekomendacja zaleca, by Komitet Rady Ministrów wezwał rządy państw członkowskich (w tym Polski): do zwrócenia uwagi na to, że chory, jeżeli tego żąda, ma prawo do uzyskania informacji o chorobie i proponowanym leczeniu, a także do podjęcia środków ma J. Sawicki, Błąd sztuki..., s. 11 i n. Tamże, passim.

14 96 ADAM GÓRSKI jących na celu poinformowanie chorego w momencie przyjęcia do szpitala o zasadach postępowania, funkcjonowaniu i wyposażeniu zakładu leczniczego, do czuwania nad tym, by wszystkie osoby miały możliwość przygotowania się do śmierci oraz zapewnienia w tym celu koniecznej pomocy personelu medycznego, który powinien przejść podstawowe szkolenie umożliwiające rozmowę o tych problemach z osobami zbliżającymi się do kresu życia, a także pomocy psychiatrów, duchownych i wyspecjalizowanych pracowników socjalnych, działających przy szpitalach. Powyższa rekomendacja nie ma w żadnym z krajów-członków Rady Europy mocy obowiązującej, działa jednak z pewnością na zasadzie autorytetu. Pozostawia ona, podobnie jak prawo polskie, całkowicie w gestii pacjenta informację o jego stanie zdrowia. Prawo polskie uwzględnia całkowicie założenia rekomendacji, przynajmniej w wymiarze normatywnym. PODSUMOWANIE Poinformowanie pacjenta przez lekarza o rzeczywistym stanie zdrowia jest jego prawem podmiotowym. Treści tego prawa odpowiada obowiązek udzielenia pełnej informacji, chyba że pacjent sobie tego nie życzy. Wzgląd na dobro chorego może wyjątkowo przemówić za ograniczeniem zakresu informacji (przywilej terapeutyczny); usprawiedliwieniem tego ograniczenia może być tylko głębokie i uzasadnione przekonanie, że ujawnienie całej prawdy będzie dla pacjenta zbyt wielkim przeżyciem lub spowoduje pogorszenie stanu jego zdrowia; ostatecznie o zakresie informacji decyduje pacjent, gdyż na jego wyraźne żądanie lekarz obowiązany jest przedstawić pełną informację. Naruszenie tego obowiązku może powodować odpowiedzialność zawodową, cywilną i w niektórych przypadkach także karną. Cywilna odpowiedzialność za uchybienie obowiązkowi informowania ma pewne specyficzne dla szkód medycznych cechy, takie jak charakterystyczne ujęcie związku przyczynowego i rozszerzenie zakresu stosowania art. 448 k.c., dającego w tym przypadku możliwość zadośćuczynienia nie tylko za naruszenie dóbr osobistych, ale też za naruszenie któregokolwiek z praw pacjenta wyliczonych w art. 18 i 19 u. o z.o.z., w tym prawa do informacji. Podstawą zastosowania art. 448 jest w wypadku prawa do informacji samo jego naruszenie, niezależnie od tego, czy rzeczywiście wypełnia ono przesłanki szkody niemajątkowej. Należy podkreślić, iż jest to bardzo mocna ochrona i w przyszłości z pewnością przyczyni się do wzrostu świadomości praw pacjenta wśród lekarzy. Ochrona prawa do informacji jest niezależna od tego, czy podstawę prawną odpowiedzialności stanowi delikt czy kontrakt. Z tego punktu widzenia ma ona więc charakter uniwersalny. Odpowiedzialność karna za naruszenie obowiązku informowania w zasadzie może mieć tylko charakter pośredni, w tym rozumieniu, że na skutek wadliwej

15 O OBOWIĄZKU LEKARZA POINFORMOWANIA PACJENTA I ZGODZIE informacji może dojść do wykonania zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta, a więc do popełnienia występku z art. 192 k.k. Treść istniejącej obecnie w Polsce prawnej regulacji obowiązku informacji należy ocenić pozytywnie. Zapewnia ona podmiotowe traktowanie chorego oraz to, iż ostatecznie pacjent decyduje o tym, czy informacja ma być pełna i kompletna. Treść regulacji prawnych i deontologicznych w tym względzie odpowiada też istniejącym w tej kwestii standardom europejskim.

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

PRAWO DLA LEKARZY SEMINARIUM DLA STUDENTÓW WUM. Warszawa, 02.04.2015

PRAWO DLA LEKARZY SEMINARIUM DLA STUDENTÓW WUM. Warszawa, 02.04.2015 PRAWO DLA LEKARZY SEMINARIUM DLA STUDENTÓW WUM Warszawa, 02.04.2015 WYKŁAD NR 6 1. Odpowiedzialność prawna lekarza w ogólności 2. Odpowiedzialność karna Mechanizm procesowy Ryzyko dla lekarza 3. Odpowiedzialność

Bardziej szczegółowo

Klauzula sumienia w służbie zdrowia

Klauzula sumienia w służbie zdrowia MICHAŁ BALICKI Klauzula sumienia w służbie zdrowia Podstawowym zadaniem klauzuli sumienia jest zapewnienie lekarzom, pielęgniarkom oraz położnym możliwości wykonywania zawodu w zgodzie z własnym sumieniem.

Bardziej szczegółowo

Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala. dr Marek Koenner, radca prawny

Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala. dr Marek Koenner, radca prawny Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala dr Marek Koenner, radca prawny Przesłanki Audytu rosnąca liczba postępowań w sprawach o błędy medyczne, zarówno

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA GENOWEFA REJMAN ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 11 Spis treści Wstęp 7 Rozdział I Pojęcie odpowiedzialności i różne jej formy 9 1. Analiza odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej

Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej Dr n. med. Grażyna Rogala-Pawelczyk Uniwersytet Medyczny w Lublinie Warszawa 09.04.2011 ZAWÓD System czynności czy prac, który jest wewnętrznie spójny, skierowany

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 15 1. Uwagi ogólne... 15 2. Zakres pracy... 16 3. Problemy badawcze i metodologiczne... 18 4. Układ pracy...

Spis treści. Wstęp... 15 1. Uwagi ogólne... 15 2. Zakres pracy... 16 3. Problemy badawcze i metodologiczne... 18 4. Układ pracy... Wykaz skrótów... 11 Przedmowa do wydania drugiego... 13 Wstęp... 15 1. Uwagi ogólne... 15 2. Zakres pracy... 16 3. Problemy badawcze i metodologiczne... 18 4. Układ pracy... 20 ROZDZIAŁ 1. Pojęcie, rodzaje

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wprowadzenie. I. Wiadomości ogólne

Spis treści: Wprowadzenie. I. Wiadomości ogólne Spis treści: Wprowadzenie I. Wiadomości ogólne 1. Podstawowe pojęcia i źródła prawa dotyczące wykonywania zawodu psychologa, psychoterapeuty, psychiatry oraz seksuologa 1.1. Podstawowe pojęcia 1.1.1. Zdrowie

Bardziej szczegółowo

Prawo w psychiatrii. Marcin Wojnar

Prawo w psychiatrii. Marcin Wojnar Prawo w psychiatrii Marcin Wojnar Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego (z dnia 19 sierpnia 1994 r.) Art. 22 1. Przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego następuje za jej

Bardziej szczegółowo

WINA jako element struktury przestępstwa

WINA jako element struktury przestępstwa WINA jako element struktury przestępstwa Art. 1 k.k. 1 Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. 2. Nie

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ ZA ZDARZENIA ZWIĄZANE Z ZAKAŻENIAMI SZPITALNYMI DOKTOR NAUK PRAWNYCH ANNA DALKOWSKA SĘDZIA

PODSTAWY ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ ZA ZDARZENIA ZWIĄZANE Z ZAKAŻENIAMI SZPITALNYMI DOKTOR NAUK PRAWNYCH ANNA DALKOWSKA SĘDZIA PODSTAWY ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ ZA ZDARZENIA ZWIĄZANE Z ZAKAŻENIAMI SZPITALNYMI DOKTOR NAUK PRAWNYCH ANNA DALKOWSKA SĘDZIA Akty prawne wyznaczające granice prawnego bezpieczeństwa USTAWA O DZIAŁALNOŚCI

Bardziej szczegółowo

Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.)

Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) 1. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia art. 68 ust. 1 Konstytucji, 2. Każdy obywatel ma prawo do równego

Bardziej szczegółowo

Roszczenia pacjentów w kierunku błędu formalnego? dr Monika Urbaniak

Roszczenia pacjentów w kierunku błędu formalnego? dr Monika Urbaniak Roszczenia pacjentów w kierunku błędu formalnego? dr Monika Urbaniak Roszczenia odszkodowawcze Pacjent, który w wyniku leczenia w podmiocie leczniczym z powodu zawinionego działania osób tam zatrudnionych

Bardziej szczegółowo

Odszkodowanie dla pracodawcy za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika.

Odszkodowanie dla pracodawcy za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika. Odszkodowanie dla pracodawcy za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika. Zgodnie z art. 55 1¹ kodeksu pracy (dalej k.p.) pracownikowi przysługuje prawo do rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

Prawa i obowiązki pacjenta

Prawa i obowiązki pacjenta Prawa i obowiązki pacjenta Podstawowe unormowania prawne Wynikają one z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) oraz następujących ustaw: z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

Roszczenia przysługujące pracownikowi z tytułu mobbingu.

Roszczenia przysługujące pracownikowi z tytułu mobbingu. Roszczenia przysługujące pracownikowi z tytułu mobbingu. Aleksandra Kępniak Zjawisko mobbingu w miejscu pracy istnieje od bardzo dawna. Współcześnie stało się ważnym problemem społecznym, dostrzeżonym

Bardziej szczegółowo

KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz.

KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późniejszymi zmianami) określone w ustawach: z dnia 6

Bardziej szczegółowo

Diana Renata Bożek. Odpowiedzialność za nieudane transplantacje: perspektywa cywilnoprawna i ubezpieczeniowa

Diana Renata Bożek. Odpowiedzialność za nieudane transplantacje: perspektywa cywilnoprawna i ubezpieczeniowa Diana Renata Bożek Odpowiedzialność za nieudane transplantacje: perspektywa cywilnoprawna i ubezpieczeniowa Wprowadzenie Przeszczepy narządów, choć nie budzą już może takich dyskusji jak jeszcze kilkadziesiąt

Bardziej szczegółowo

Karta Praw Pacjenta. Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.)

Karta Praw Pacjenta. Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) 1. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia art. 68 ust. 1 Konstytucji, 2. Każdy obywatel ma prawo do równego

Bardziej szczegółowo

Odszkodowanie za szkody - jak ustalić jego wysokość?

Odszkodowanie za szkody - jak ustalić jego wysokość? Odszkodowanie za szkody - jak ustalić jego wysokość? Wielu przedsiębiorców działających w obrocie na pewno nie raz spotkało się z sytuacją, kiedy po zawarciu umowy kontrahent nie wykonywał jej warunków,

Bardziej szczegółowo

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta Spis treści Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki 1.1. Podstawowe pojęcia etyki ogólnej, niezbędne do zrozumienia zasad etyki lekarskiej i bioetyki..................................... 1 1.2. Pojęcia dobra

Bardziej szczegółowo

Kancelarie Odszkodowawcze i ich rola w kompleksowym dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych.

Kancelarie Odszkodowawcze i ich rola w kompleksowym dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych. Kancelarie Odszkodowawcze i ich rola w kompleksowym dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych. Postępowanie przed Towarzystwami Ubezpieczeniowymi jest postępowaniem toczącym się na wniosek osoby poszkodowanej/roszczącej.

Bardziej szczegółowo

Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji

Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji walka dla idei, czy o realne wyrównanie szkód? Bernadeta M. Kasztelan-Świetlik Listopad 2010 Biała księga KaŜdy, kto z powodu naruszenia prawa konkurencji

Bardziej szczegółowo

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi Dylematy w pracy socjalnej z osobami z zaburzeniami psychicznymi W ramach Specjalistycznego Zespołu Pracy Socjalnej w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Poznaniu Misja Zespołu Pracownicy Specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI DOWODOWE W PRZYPADKU ROSZCZEŃ O ZADOŚĆUCZYNIENIE ZA KRZYWDĘ POWSTAŁĄ W DALEKIEJ PRZESZŁOŚCI

TRUDNOŚCI DOWODOWE W PRZYPADKU ROSZCZEŃ O ZADOŚĆUCZYNIENIE ZA KRZYWDĘ POWSTAŁĄ W DALEKIEJ PRZESZŁOŚCI TRUDNOŚCI DOWODOWE W PRZYPADKU ROSZCZEŃ O ZADOŚĆUCZYNIENIE ZA KRZYWDĘ POWSTAŁĄ W DALEKIEJ PRZESZŁOŚCI Zdzisława Cwalińska-Weychert Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny Problematyka zadośćuczynienia pieniężnego

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Krzysztof Pietrzykowski SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

UCHWAŁA. SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Krzysztof Pietrzykowski SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca) Sygn. akt III CZP 93/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 20 grudnia 2012 r. SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Krzysztof Pietrzykowski SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca) w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r.

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r. Sygn. akt III CZP 16/16 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r. Czy zakładowi ubezpieczeń, który wypłacił odszkodowanie z tytułu

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 8/12. Dnia 20 kwietnia 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie :

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 8/12. Dnia 20 kwietnia 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 8/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 20 kwietnia 2012 r. SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Barbara Myszka SSN Maria Szulc w sprawie z powództwa małoletniego

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających.

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności

Bardziej szczegółowo

ZADOŚĆUCZYNIENIA Z TYTUŁU ZDARZEŃ SPRZED 3 SIERPNIA 2008 R. JAKO WARTOŚĆ DODANA DLA RODZIN OSÓB POSZKODOWANYCH JOANNA SMERECZAŃSKA-SMULCZYK

ZADOŚĆUCZYNIENIA Z TYTUŁU ZDARZEŃ SPRZED 3 SIERPNIA 2008 R. JAKO WARTOŚĆ DODANA DLA RODZIN OSÓB POSZKODOWANYCH JOANNA SMERECZAŃSKA-SMULCZYK ZADOŚĆUCZYNIENIA Z TYTUŁU ZDARZEŃ SPRZED 3 SIERPNIA 2008 R. JAKO WARTOŚĆ DODANA DLA RODZIN OSÓB POSZKODOWANYCH JOANNA SMERECZAŃSKA-SMULCZYK Zadośćuczynienie za krzywdę doznaną wskutek śmierci osoby najbliższej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Protokolant Piotr Malczewski

UCHWAŁA. Protokolant Piotr Malczewski Sygn. akt III CZP 74/13 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 12 grudnia 2013 r. SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Mirosław Bączyk SSN Irena Gromska-Szuster Protokolant

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz Sędzia SN Jan Górowski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA BROKERA. prof. dr hab. Eugeniusz Kowalewski

ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA BROKERA. prof. dr hab. Eugeniusz Kowalewski ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA BROKERA prof. dr hab. Eugeniusz Kowalewski I. OC BROKERA REŻIMY I. DELIKTOWY II. KONTRAKTOWY art. 415 i n. k.c. zasada winy udowodnionej domniemanej art. 471 i n. k.c. zasada winy

Bardziej szczegółowo

KARTA PRAW PACJENTA. Przepisy ogólne

KARTA PRAW PACJENTA. Przepisy ogólne KARTA PRAW PACJENTA Podstawowe unormowania prawne określone w ustawie z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. 2009 nr.52 poz.417). Przepisy ogólne 1. Przestrzeganie

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 16 czerwca 2009 r. I PK 226/08

Wyrok z dnia 16 czerwca 2009 r. I PK 226/08 Wyrok z dnia 16 czerwca 2009 r. I PK 226/08 Sprawy dotyczące odpowiedzialności majątkowej żołnierzy są rozpoznawane w postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy (art. 1 k.p.c. w związku z art.

Bardziej szczegółowo

OPINIA PRAWNA. skierowane przez Zleceniodawcę w dniu 17 września 2015 r. o godzinie 12:02 w ramach abonamentu Lex Secure Twoja Opieka Prawna

OPINIA PRAWNA. skierowane przez Zleceniodawcę w dniu 17 września 2015 r. o godzinie 12:02 w ramach abonamentu Lex Secure Twoja Opieka Prawna Sopot, dnia 18 września 2015 r. Sygn.: W-0000001 OPINIA PRAWNA skierowane przez Zleceniodawcę w dniu 17 września 2015 r. o godzinie 12:02 w ramach abonamentu Lex Secure Twoja Opieka Prawna Przedmiot odpowiedzi:

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE UZASADNIENIE

ZAGADNIENIE PRAWNE UZASADNIENIE Sygn. akt III Cz 962/13 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie z powództwa J. S., H. S. i M. S. przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń Spółce Akcyjnej [ ] w Warszawie o zapłatę na skutek zażalenia pozwanej na postanowienie

Bardziej szczegółowo

Mateusz Kościelniak starszy specjalista w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych, aplikant radcowski

Mateusz Kościelniak starszy specjalista w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych, aplikant radcowski Mateusz Kościelniak starszy specjalista w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych, aplikant radcowski Odpowiedzialność za zdarzenia medyczne część 1 pojęcie błędu medycznego Z roku na rok wzrasta ilość osób poszkodowanych

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec

Opinia do ustawy o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec Warszawa, dnia 15 lipca 2015 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (druk

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 6 kwietnia 2011 r.

Warszawa, dnia 6 kwietnia 2011 r. Warszawa, dnia 6 kwietnia 2011 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim

Bardziej szczegółowo

Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym. Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej

Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym. Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej Formy zmiany ustawy karnej Penalizacja Depenalizacja Depenalizacja

Bardziej szczegółowo

Agata Wnukiewicz-Kozłowska Interdyscyplinarna Pracownia Prawa Medycznego i Bioetyki Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytet Wrocławski

Agata Wnukiewicz-Kozłowska Interdyscyplinarna Pracownia Prawa Medycznego i Bioetyki Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytet Wrocławski Agata Wnukiewicz-Kozłowska Interdyscyplinarna Pracownia Prawa Medycznego i Bioetyki Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytet Wrocławski Medycyna paliatywna (łac. pallium płaszcz) dział medycyny,

Bardziej szczegółowo

Jakie mogą być skutki niewykonania lub nienależytego wykonania zamówienia

Jakie mogą być skutki niewykonania lub nienależytego wykonania zamówienia Jakie mogą być skutki niewykonania lub nienależytego wykonania zamówienia Ewa Gadomska Prawnik z Kancelarii Prawnej Jerzy T. Pieróg Organizator przetargu w celu ochrony swojego interesu powinien sprawdzać,

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży

USTAWA. z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży Uznając, że życie jest fundamentalnym dobrem człowieka,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 15. Wstęp... 17

Spis treści. Wykaz skrótów... 15. Wstęp... 17 Spis treści Spis treści Wykaz skrótów................................................ 15 Wstęp......................................................... 17 ROZDZIAŁ 1. Podstawy odpowiedzialności cywilnej

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji Warszawa, dnia 1 października 2015 r. Stanowisko Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji w sprawie tajemnicy zawodowej w związku z żądaniem komornika w trybie art. 761 KPC 1. Komornik wystąpił do Kancelarii

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 29 września 2000 r., V CKN 527/00

Wyrok z dnia 29 września 2000 r., V CKN 527/00 Wyrok z dnia 29 września 2000 r., V CKN 527/00 Przepis art. 322 k.p.c. nie ma zastosowania do zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę na podstawie art. 445 1 k.c. Przewodniczący: Sędzia

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W.

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. Sygn. akt III CZP 17/14 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. z dnia 28 maja 2013 r. Czy osoba będąca członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE UZASADNIENIE

ZAGADNIENIE PRAWNE UZASADNIENIE Sygn. akt III CZP 74/13 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie z powództwa J. K., D. K., S. K. i B. T. przeciwko L. Spółce Akcyjnej w M. o zapłatę na skutek zażalenia powodów J. K., D. K. i S. K. na postanowienie

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt IV CK 69/05 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 9 sierpnia 2005 r. SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

O stosowaniu uchwały KNF w kwestii oceny rękojmi kandydatów na członków organów podmiotów nadzo. Wpisany przez Mariusz Maciejewski, Elżbieta Sienicka

O stosowaniu uchwały KNF w kwestii oceny rękojmi kandydatów na członków organów podmiotów nadzo. Wpisany przez Mariusz Maciejewski, Elżbieta Sienicka W praktyce stosowania przedmiotowych regulacji przez KNF przyjmuje się, że na przesłankę rękojmi składa się wiele czynników, które są oceniane przez KNF łącznie. Mając na względzie prawidłowy rozwój rynku

Bardziej szczegółowo

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r.

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. PIERWSZY PREZES SĄDU NAJWYŻSZEGO RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ BSA III-4110-2/14 BSA III - 4110 2/14 Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

Bardziej szczegółowo

UMOWA O ZACHOWANIU POUFNOŚCI

UMOWA O ZACHOWANIU POUFNOŚCI UMOWA O ZACHOWANIU POUFNOŚCI zawartą w dniu... 2015 roku w Warszawie pomiędzy: PIT-RADWAR S.A. z siedzibą w Warszawie (04-051), przy ul. Poligonowej 30, wpisanym do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r.

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. dla Okręgowej Izby Lekarskiej w Płocku w sprawie : czy w obecnym stanie prawnym tj. wobec wejścia w życie z dniem 01 lipca 2011 r. nowelizacji art. 53 ustawy z dnia 05

Bardziej szczegółowo

Wojewódzkie komisje ds. orzekania o zdarzeniach medycznych Czy mamy się czego obawiać? dr Monika Urbaniak

Wojewódzkie komisje ds. orzekania o zdarzeniach medycznych Czy mamy się czego obawiać? dr Monika Urbaniak Wojewódzkie komisje ds. orzekania o zdarzeniach medycznych Czy mamy się czego obawiać? dr Monika Urbaniak Coraz większa liczba wniosków kierowanych do komisji Komisja rozpoznaje sprawy tylko i wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu. USTAWA z dnia 20 maja 2005 r. o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego

Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu. USTAWA z dnia 20 maja 2005 r. o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu USTAWA z dnia 20 maja 2005 r. o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego Art. 1. W ustawie z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie

Bardziej szczegółowo

Spis treści Rozdział I. Zasady sprawowania opieki zdrowotnej w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

Spis treści Rozdział I. Zasady sprawowania opieki zdrowotnej w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Wykaz skrótów... XIII Wykaz literatury... XIX Rozdział I. Zasady sprawowania opieki zdrowotnej w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej... 1 1. Wprowadzenie. Rozwój rozwiązań prawnych... 1 2. Umiejscowienie

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak Sygn. akt IV KK 413/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 15 kwietnia 2015 r. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Kazimierz Klugiewicz SSA del.

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 8 maja 1998 r. III RN 23/98

Wyrok z dnia 8 maja 1998 r. III RN 23/98 Wyrok z dnia 8 maja 1998 r. III RN 23/98 Rażące naruszenie prawa, stanowiące przesłankę prawną warunkującą uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej, nie obejmuje wszystkich sytuacji, w których może być sformułowany

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Kwaśniewski

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Kwaśniewski Sygn. akt III SK 7/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 24 maja 2011 r. SSN Jerzy Kwaśniewski w sprawie z powództwa H. L. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przeciwko Prezesowi Urzędu

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Zbigniew Korzeniowski

POSTANOWIENIE. SSN Zbigniew Korzeniowski Sygn. akt I UK 402/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 22 marca 2012 r. SSN Zbigniew Korzeniowski w sprawie z odwołania S. P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o odszkodowanie, po

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

1) opiekę prenatalną nad płodem oraz opiekę medyczną nad kobietą w ciąży,

1) opiekę prenatalną nad płodem oraz opiekę medyczną nad kobietą w ciąży, brzmienie od 2002-01-01 Ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z dnia 7 stycznia 1993 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 78) zmiany: Dz.U. 2001 Nr 154, poz.

Bardziej szczegółowo

automatycznie. ZP.271.2.2012 Załącznik nr 5 do SIWZ - Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej

automatycznie. ZP.271.2.2012 Załącznik nr 5 do SIWZ - Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej ZP.271.2.2012 Załącznik nr 5 do SIWZ - Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej UWAGA: Ubezpieczenie dotyczy wszystkich jednostek wymienionych w załączniku nr 1 do SIWZ oraz w każdej lokalizacji, w której

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jan Górowski (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Jan Górowski (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) Sygn. akt I CSK 684/12 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 15 lutego 2013 r. SSN Jan Górowski (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) w sprawie z powództwa T. B.

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt II CSK 627/14. Dnia 17 września 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie:

POSTANOWIENIE. Sygn. akt II CSK 627/14. Dnia 17 września 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: Sygn. akt II CSK 627/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 17 września 2015 r. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Wojciech Katner SSN Krzysztof Strzelczyk w sprawie z wniosku

Bardziej szczegółowo

Pozew o odszkodowanie z powodu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia

Pozew o odszkodowanie z powodu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia Pozew o odszkodowanie z powodu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia Informacje ogólne Uprawnienia pracownika Niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia uprawnia

Bardziej szczegółowo

dr Małgorzata Serwach, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Uniwersytet Łódzki

dr Małgorzata Serwach, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Uniwersytet Łódzki UBEZPIECZENIE ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ PODMIOTU PRZYJMUJĄCEGO ZAMÓWIENIE NA ŚWIADCZENIA ZDROWOTNE, ŚWIADCZENIODAWCY ORAZ INNYCH OSÓB UDZIELAJĄCYCH TAKICH ŚWIADCZEŃ dr Małgorzata Serwach, Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

DOPUSZCZALNOŚĆ EKPSERYMENYU MEDYCZNEGO W STANACH NAGŁYCH I ZAGROŻENIA ŻYCIA THE ADMISSIBILITY OF RESEARCH IN EMERGENCY MEDICINE

DOPUSZCZALNOŚĆ EKPSERYMENYU MEDYCZNEGO W STANACH NAGŁYCH I ZAGROŻENIA ŻYCIA THE ADMISSIBILITY OF RESEARCH IN EMERGENCY MEDICINE DOPUSZCZALNOŚĆ EKPSERYMENYU MEDYCZNEGO W STANACH NAGŁYCH I ZAGROŻENIA ŻYCIA THE ADMISSIBILITY OF RESEARCH IN EMERGENCY MEDICINE Agata Wnukiewicz-Kozłowska Katedra Prawa Międzynarodowego i Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Warunki udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego oraz oświadczenia żądane na ich potwierdzenie

Warunki udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego oraz oświadczenia żądane na ich potwierdzenie Strona1 Warunki udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego oraz oświadczenia żądane na ich potwierdzenie W myśl art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych

Bardziej szczegółowo

Kryminologiczna i prawna problematyka środków odurzających. Temat XVII Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, Część 3

Kryminologiczna i prawna problematyka środków odurzających. Temat XVII Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, Część 3 Kryminologiczna i prawna problematyka środków odurzających Temat XVII Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, Część 3 Alternatywy lecznicze alternatywy lecznicze pozostające w dyspozycji sądu: w fazie wyrokowania;

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt I UK 20/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 13 czerwca 2013 r. SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący) SSN Maciej Pacuda SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

Bardziej szczegółowo

PRAWO DLA LEKARZY SEMINARIUM DLA STUDENTÓW WUM. Warszawa, 26.02.2015

PRAWO DLA LEKARZY SEMINARIUM DLA STUDENTÓW WUM. Warszawa, 26.02.2015 PRAWO DLA LEKARZY SEMINARIUM DLA STUDENTÓW WUM Warszawa, 26.02.2015 PROWADZĄCY Dr hab. Maria Boratyńska WPiA UW Mgr adw. Oskar Luty Kancelaria DFL Legal WYKŁAD NR 1 Podstawowe pojęcia prawa Ogólne informacje

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 23 kwietnia 1964 r. KODEKS CYWILNY 1) (Dz. U. z dnia 18 maja 1964 r.) KSIĘGA TRZECIA ZOBOWIĄZANIA. Tytuł XI.

USTAWA z dnia 23 kwietnia 1964 r. KODEKS CYWILNY 1) (Dz. U. z dnia 18 maja 1964 r.) KSIĘGA TRZECIA ZOBOWIĄZANIA. Tytuł XI. Dz.U.1964.16.93 2012.04.28 zm. Dz.U.2011.230.1370 USTAWA z dnia 23 kwietnia 1964 r. KODEKS CYWILNY 1) (Dz. U. z dnia 18 maja 1964 r.) KSIĘGA TRZECIA ZOBOWIĄZANIA [ ] Tytuł XI. SPRZEDAŻ [ ] DZIAŁ II. RĘKOJMIA

Bardziej szczegółowo

Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny

Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny Wierzyciel może wystąpić do sądu o upoważnienie go do wykonania konkretnej czynności, np. otynkowania warsztatu, na koszt jego dłużnika. Po udzieleniu takiego

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt II BP 8/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 11 października 2011 r. SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Zbigniew Myszka SSN Romualda

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej funkcjonariuszy publicznych opis warunków ubezpieczenia oferowanych przez STU ERGO HESTIA S.A.

Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej funkcjonariuszy publicznych opis warunków ubezpieczenia oferowanych przez STU ERGO HESTIA S.A. Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej funkcjonariuszy publicznych opis warunków ubezpieczenia oferowanych przez STU ERGO HESTIA S.A. Definicje 1. za Ustawę uważa się Ustawę z dnia 20 stycznia 2011 o

Bardziej szczegółowo

Orzeczenie z dnia 4 listopada 1998 r. III SZ 1/98

Orzeczenie z dnia 4 listopada 1998 r. III SZ 1/98 Orzeczenie z dnia 4 listopada 1998 r. III SZ 1/98 Lekarz medycyny nie może godzić się na wykorzystywanie swojego nazwiska i tytułu przy wykonywaniu przez spółkę cywilną, której jest wspólnikiem, działalności

Bardziej szczegółowo

Postępowania karne i cywilne związane z wypadkiem lotniczym z punktu widzenia biegłego sądowego

Postępowania karne i cywilne związane z wypadkiem lotniczym z punktu widzenia biegłego sądowego System zarządzania bezpieczeństwem. w organizacjach lotnictwa cywilnego Uczelnia Łazarskiego, Warszawa, 18 marca 2014 Postępowania karne i cywilne związane z wypadkiem lotniczym z punktu widzenia biegłego

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 14 stycznia 2010 r. III ZS 4/09

Wyrok z dnia 14 stycznia 2010 r. III ZS 4/09 Wyrok z dnia 14 stycznia 2010 r. III ZS 4/09 Regionalna izba notarialna nie ma kompetencji do podejmowania uchwał w przedmiocie zasad etyki zawodowej notariuszy. Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski,

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność pracowników zakładów leczniczych dla zwierząt

Odpowiedzialność pracowników zakładów leczniczych dla zwierząt POLECAMY lek. wet. Rafał Ciągarlak WETERYNARIA W PRAKTYCE Odpowiedzialność pracowników zakładów leczniczych dla zwierząt Cz. II Odpowiedzialność materialna fot. Thinkstock Odpowiedzialność pracownicza

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) Sygn. akt V CSK 556/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 27 listopada 2013 r. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 2011 r. o dodatkowym ubezpieczeniu zdrowotnym oraz zmianie niektórych innych ustaw 1)

USTAWA. z dnia 2011 r. o dodatkowym ubezpieczeniu zdrowotnym oraz zmianie niektórych innych ustaw 1) USTAWA z dnia 2011 r. o dodatkowym ubezpieczeniu zdrowotnym oraz zmianie niektórych innych ustaw 1) Art. 1. Ustawa określa zasady zawierania i wykonywania umów dodatkowego ubezpieczenia zdrowotnego oraz

Bardziej szczegółowo

LAS-MED. REHABILITACJA

LAS-MED. REHABILITACJA Prawo pacjenta do świadczeń zdrowotnych Pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej. Pacjent ma prawo, w sytuacji ograniczonych możliwości udzielenia

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 29 września 2011 r., IV CSK 650/10. Artykuł 322 k.p.c. ma zastosowanie do ustalenia świadczenia przewidzianego w art. 764 3 1 k.c.

Wyrok z dnia 29 września 2011 r., IV CSK 650/10. Artykuł 322 k.p.c. ma zastosowanie do ustalenia świadczenia przewidzianego w art. 764 3 1 k.c. Wyrok z dnia 29 września 2011 r., IV CSK 650/10 Artykuł 322 k.p.c. ma zastosowanie do ustalenia świadczenia przewidzianego w art. 764 3 1 k.c. Sędzia SN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz

POSTANOWIENIE. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz Sygn. akt I PK 47/03 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 23 maja 2003 r. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz w sprawie z powództwa S. C. przeciwko Centrum Języków Obcych spółce cywilnej w B. J. M.,

Bardziej szczegółowo

Przesłanki uznania spadkobiercy za niegodnego w polskim prawie spadkowym

Przesłanki uznania spadkobiercy za niegodnego w polskim prawie spadkowym Katarzyna Marchocka Wydział Prawa i Administracji Uniwersytet Warszawski Przesłanki uznania spadkobiercy za niegodnego w polskim prawie spadkowym Osoba fizyczna myśląc nad wyborem swojego potencjalnego

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący) SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca) SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

POSTANOWIENIE. SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący) SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca) SSN Jolanta Strusińska-Żukowska Sygn. akt I PZ 1/15 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 9 kwietnia 2015 r. SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący) SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca) SSN Jolanta Strusińska-Żukowska w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

U C H W A Ł A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 7 lutego 2008 r.

U C H W A Ł A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 7 lutego 2008 r. U C H W A Ł A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 7 lutego 2008 r. w sprawie wniesienia do Sejmu projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych Na podstawie art. 118 ust.

Bardziej szczegółowo

Klauzula sumienia lekarza W wyroku z dnia 7 października Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 39: zdanie pierwsze ustawy o zawodach

Klauzula sumienia lekarza W wyroku z dnia 7 października Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 39: zdanie pierwsze ustawy o zawodach Klauzula sumienia lekarza W wyroku z dnia 7 października Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 39: zdanie pierwsze ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty z Konstytucją. Tym samym zauważa

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 5 lipca 2011 r. I PK 15/11

Wyrok z dnia 5 lipca 2011 r. I PK 15/11 Wyrok z dnia 5 lipca 2011 r. I PK 15/11 Szczególna ochrona trwałości stosunku pracy w wieku przedemerytalnym (art. 39 k.p.) przysługuje pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 14 kwietnia 2009 r. III SK 37/08

Wyrok z dnia 14 kwietnia 2009 r. III SK 37/08 Wyrok z dnia 14 kwietnia 2009 r. III SK 37/08 Postanowienie wzorca umownego przewidujące, że w razie wypłaty świadczenia z tytułu opcji dodatkowej dochodzi do zakończenia umowy i wygaśnięcia ochrony ubezpieczeniowej

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 25 stycznia 2010 r. I PK 132/09

Wyrok z dnia 25 stycznia 2010 r. I PK 132/09 Wyrok z dnia 25 stycznia 2010 r. I PK 132/09 1. Przepis art. 44a ust. 7a ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 ze zm.) nie wyklucza

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt I CSK 376/07 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 15 lutego 2008 r. SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący) SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca) SSN Irena Gromska-Szuster

Bardziej szczegółowo

F AKTURY W PODATKU OD

F AKTURY W PODATKU OD F AKTURY W PODATKU OD TOWARÓW I USŁUG Sankcje za wadliwe wystawianie faktur Gdynia, 10 lutego 2014 RODZAJE ODPOWIEDZIALNO CI Odpowiedzialność podatkowa Odpowiedzialność karna skarbowa ODPOWIEDZIALNO Ć

Bardziej szczegółowo

Temat Podatek dochodowy od osób fizycznych --> Zwolnienia przedmiotowe

Temat Podatek dochodowy od osób fizycznych --> Zwolnienia przedmiotowe Rodzaj dokumentu interpretacja indywidualna Sygnatura IPTPB2/415-3/11-2/MP Data 2011.06.03 Autor Dyrektor Izby Skarbowej w Łodzi Temat Podatek dochodowy od osób fizycznych --> Zwolnienia przedmiotowe Słowa

Bardziej szczegółowo

USTAWA O ŚWIADCZENIACH OPIEKI ZDROWOTNEJ FINANSOWANYCH ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH

USTAWA O ŚWIADCZENIACH OPIEKI ZDROWOTNEJ FINANSOWANYCH ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH USTAWA O ŚWIADCZENIACH OPIEKI ZDROWOTNEJ FINANSOWANYCH ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH Joanna Nowak-Kubiak Bożena Łukasik 2. wydanie Warszawa 2010 Spis treści Wykaz skrótów...7 Wstęp...9 Ustawa z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo