ISSN NICOLE JOBERTIE EXOTISME ART AGAINST STIGMA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ISSN 1895 9768 NICOLE JOBERTIE EXOTISME ART AGAINST STIGMA"

Transkrypt

1 ISSN NR MAGAZYN O ZDROWIU PSYCHICZNYM n SCHIZOFRENIA W RODZINIE n DLACZEGO BOIMY SIĘ CHORYCH PSYCHICZNIE? - rozmowa z doc. Joanną Meder z IPiN w Warszawie n WIELCY INNI... NICOLE JOBERTIE EXOTISME ART AGAINST STIGMA

2

3 Schizofrenia jest chorobą niezwykłą. Chorobą tajemniczą i niepojętą. Swego czasu mówiono o niej - choroba królewska. Bynajmniej nie dlatego, że chorowali na nią królowie, czy też chorzy za królów się uważali, ale ze względu na ogromne bogactwo objawów. Tym bogactwem dzielili się artyści chorzy na schizofrenię. Z tego bogactwa czerpali też artyści niecierpiący na tę chorobę, ale fascynujący się jej niesamowitością. Ale schizofrenia to również ogromne cierpienie, to przerażające doznania, lęk, poczucie osamotnienia i odrzucenia. To również cierpienie rodzin, które nie rozumieją, nie wiedzą, jak dotrzeć do bliskich, są bezsilne wobec siły tej choroby i jakże często bezradności medycyny. Schizofrenia to również bezradność społeczeństw. I lęk przed nieznanym i nieprzewidywalnym - bo ludzie boją się tego, czego nie są w stanie pojąć. I jakże często agresja. I odrzucenie na margines tych, którzy do tej społeczności przecież należą. Bo w obiegowej opinii osoby chore na schizofrenię, to ludzie groźni i niepoczytalni - szaleńcy - choć większe zagrożenie dla społeczeństwa niosą ludzie tak zwani zdrowi. I najwyższy czas, żeby zdjąć odium z tej choroby, podejść do niej z rozsądkiem i zrozumieniem, jak do każdego ludzkiego cierpienia. Pozwoliłoby to ludzkości wznieść się na wyższy szczebel rozwoju, a tym, którzy więcej czują i inaczej rozumieją i dlatego bardziej cierpią, a których często nazywamy schizofrenikami - godniej i bezpieczniej żyć. Redaktor naczelny Dariusz Wasilewski WYDAWCA Wydawnictwo WIATR, REDAKCJA ul. Pasaż Ursynowski 7/ Warszawa, tel./fax (22) , REDAKTOR NACZELNY dr n. med. Dariusz Wasilewski, Z-CA REDAKTORA NACZELNEGO mgr Joanna Chatizow, RADA PROGRAMOWA prof. dr hab. n. med. Aleksander Araszkiewicz, prof. dr hab. n. med. Jerzy Landowski, prof. dr hab. n. med. Janusz Rybakowski, prof. dr hab. n. med. Jerzy Samochowiec, dr hab. n. med. Andrzej Czernikiewicz, dr n. med. Sławomir Murawiec, dr n. med. Michał Skalski, dr n. med. Włodzimierz Szyszkowski, dr n. med. Marcin Wojnar WSPÓŁPRACA Jacek Dobrowolski, Barbara Turbińska (Stowarzyszenie AKTYWNIE PRZECIWKO DEPRESJI - www. depresja. org) mgr Monika Główczak-Polak, mgr Sylwia Stankiewicz, mgr Monika Jaromin OPRACOWANIE GRAFICZNE I SKŁAD Leszek Kosmalski (www.cosma.waw.pl) Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo redagowania nadesłanych tekstów i nie odpowiada za treść zamieszczonych reklam. Wydawca ma prawo odmówić zamieszczenia ogłoszenia i reklamy, jeżeli ich treść lub forma są sprzeczne z linią programową lub charakterem pisma (art. 36 pkt 4 prawa prasowego) oraz interesem Wydawnictwa. PSYCHE INFO jest znakiem towarowym pod ochroną i używanie go przez kogokolwiek w kraju, zarówno w znaczeniu słownym, jak i graficznym, w celu oznaczenia swojego towaru jest bezprawne. 1

4 SPIS TREŚCI PSYCHIATRIA Współpraca z chorymi na schizofrenię - prof. dr hab. n. med. Aleksander Araszkiewicz 4 Schizofrenia w rodzinie - dr n. med. Włodzimierz Szyszkowski 6 11 Zaburzenia psychotyczne w przebiegu padaczki - dr n. med. Ałbena Grabowska-Grzyb 8 Alarm! Chory sen - lek. med. Karolina Androsiuk Dlaczego boimy się psychicznie chorych? - rozmowa z doc. dr hab. n. med. Joanną Meder z Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie 14 Nie traćmy zmysłów - rozmowa z prof. dr hab. n. med. Jackiem Wciórką z Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie 24 Psychodermatologia - dr n. med. Dariusz Wasilewski 28 PSYCHOLOGIA Uniwersalny język sztuki 18 Nie odrzucać samych siebie - dr n. med. Sławomir Murawiec 20 FARMAKOLOGIA I FARMAKOTERAPIA Nowoczesne leczenie depresji i lęku - dr n. med. Sławomir Murawiec 22 FRAGMENT WIĘKSZEJ CAŁOŚCI... Mój przyjaciel schizofrenik - Mieczysław B. Klimek 30 HISTORIA CHOROBY Wielcy inni PROMOCJA ZDROWIA Schizofrenia w oczach Polaków - Barbara Turbińska 36 Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego Zdrowie psychiczne Polaków - palący problem społeczny List otwarty Poparcie dla idei poprawy jakości życia chorych na choroby psychiczne oraz ich rodzin

5

6 PSYCHIATRIA WSPÓŁPRACA Z CHORYMI NA SCHIZOFRENIĘ prof. dr hab. n. med. Aleksander Araszkiewicz Wprowadzenie leków przeciwpsychotycznych - najpierw typowych, z pierwszą chlorpromazyną w 1952 r., a później leków atypowych - zmodyfikowało możliwości terapeutyczne i jakość życia osób cierpiących na schizofrenię. Jednak pomimo syntetyzowania i udostępniania kolejnych, nowych leków, część pacjentów nie uzyskuje zadowalającej poprawy. Brak odpowiedzi na kurację lekiem przeciwpsychotycznym nie musi być jednak wyrazem biologicznej, uwarunkowanej zmianami biochemicznymi czy neurofizjologicznymi, oporności na lek. Wprowadzono w związku z tym nie do końca sprecyzowane pojęcie lekooporności. Przyjmuje się, że do określenia choroby za lekooporną upoważnia brak zadowalającej odpowiedzi na co najmniej dwie kuracje w odpowiednich dawkach i przez odpowiednio długi czas, dwoma różnymi neuroleptykami. Compliance, to stopień, do którego zachowanie pacjenta zgodne jest z zaleceniem lekarza lub innej osoby z dziedziny ochrony zdrowia. Oczywistą i podstawową kwestią przy braku odpowiedzi na leczenie jest wyjaśnienie zaawansowania compliance, czyli na ile pacjent współpracuje - czy w ogóle zażywa lek lub czy zmienia dawkowanie bez porozumienia z lekarzem. Przyczyny gorszej współpracy zależą od samego pacjenta, od jego rodziny i otoczenia, ale także od postawy lekarza. Zwłaszcza na początku choroby pacjent i jego rodzina mogą zaprzeczać jej istnieniu, boją się stygmatyzacji, naznaczenia społecznego, które nadal dotyka osoby chore psychicznie. Może to doprowadzić do szybkiego odstawienia leków po uzyskaniu względnej poprawy. W ocenie braku efektów terapii oraz braku współpracy, należy uwzględnić również kontekst osobisty i kulturowy. Często na leki patrzy się, jak na swego rodzaju podporę stosowaną przez osoby niezdolne do samodzielnego osiągnięcia sukcesu w życiu. Niektórzy pacjenci uważają leki za substancje podobne do narkotyków, bojąc się uzależnienia. Obecny może być również lęk przed spowodowaniem przez leki trwałych uszkodzeń somatycznych lub neurologicznych, np. późnych dyskinez. Może się również zdarzyć, że pacjent lub jego rodzina naciskają na stosowanie niesprawdzonych, pozamedycznych metod terapii. W tych przypadkach lekarz może być odbierany jako przeszkoda na drodze do pełnego wyleczenia. Powody braku współpracy mogą być różne. Na przykład subiektywne, niekorzystne przeżycia pacjenta związane z lekiem często nie są komunikowane lekarzowi. Trudności w komunikacji zaś mogą wynikać z choroby lub niepełnego kontaktu terapeutycznego. Dowody wskazują na wieloczynnikowe podłoże braku współpracy. Może to być związane z: pacjentem, np. narodowość, używanie narkotyków, niestabilna sytuacja mieszkaniowa, stosunek do choroby i leczenia oraz noncompliance w wywiadzie, chorobą, np., nasilone objawy psychotyczne, objawy afektywne, brak wglądu w czasie zaostrzeń, lekami, np. objawy uboczne takie jak: akatyzja, złe sa- 4

7 PSYCHIATRIA mopoczucie po lekach, niedostateczna edukacja pacjenta na temat leczenia, środowiskiem, np. jakość opieki ze strony rodziny i społeczności lokalnej, osobami leczącymi, np. słaby kontakt lekarz-pacjent lub nastawienie personelu. Compliance jest często używanym słowem w warunkach klinicznych, gdzie współpraca w leczeniu pozostaje jednym z najważniejszych problemów dla lekarzy, pacjentów i ich rodzin. Niestety, z badań wynika, że w leczeniu schizofrenii aż 80 proc. pacjentów ambulatoryjnych nie w pełni współpracuje w przyjmowaniu leków; poniżej 50 proc. pacjentów przyjmuje leki zgodnie z zaleceniami tylko przez 1 miesiąc po hospitalizacji, a jedynie poniżej 30 proc. stosuje prawidłową farmakoterapię przez 2 lata. Pacjenci przestający współpracować zwykle zaczynają od opuszczenia kilku dawek leków w okresie kilku dni lub tygodni, czego nie jest świadomy lekarz ani rodzina pacjenta. Ponadto, niektórzy pacjenci mogą nie przyjmować leku przez kilka dni, a następnie zacząć od pełnej dawki, powodując nieprzewidziane nasilenie objawów ubocznych. Często zdarza się, że pacjenci w końcu tracą zaufanie do siebie, lekarzy i opiekunów. Słaba współpraca w leczeniu wiąże się z poważnymi konsekwencjami zarówno dla pacjenta, jego rodziny, jak również i lekarza. Pacjenci niebiorący leków miewają częstsze nawroty choroby, są częściej hospitalizowani wbrew ich woli, z dłuższymi pobytami w szpitalu. Noncompliance ma niekorzystny wpływ na pacjenta w zakresie pojęcia suboptymalnego efektu klinicznego. Ponadto, może być też najczęstszą przyczyną nawrotów, których liczba i nasilenie z biegiem czasu mogą się zwiększać, a co za tym idzie, w miarę kolejnych nawrotów pacjent i jego rodzina mogą przyjmować coraz bardziej pesymistyczną postawę wobec choroby i jej leczenia. Wydawałoby się, że z powodu upośledzenia woli, pacjenci z objawami negatywnymi będą współpracować lepiej. Bardziej jednak prawdopodobne jest to, że właśnie z powodu osłabienia woli i apatii, nie mogą oni zmotywować się w wystarczającym stopniu do regularnego zgłaszania się do miejsca podawania leku. Mogą również być obojętni wobec choroby i potrzeby jej leczenia. Pacjenci z alogią (znacznym zubożeniem mowy na tle kłopotów z organizacją toku myślenia) mogą nie posiadać wystarczającego zrozumienia choroby i potrzeby przyjmowania leków, a także mogą mieć trudności w kontaktach społecznych i w komunikacji, związanych z wizytami, pojęciem celu otrzymywania leków. Objawy negatywne mogą również powodować, że pacjenci nie korzystają z możliwości rehabilitacji, której elementem mogłoby być zachęcenie do leczenia. Hospitalizacja może poprawiać compliance w okresie bezpośrednio po wypisie, natomiast kolejne nawroty choroby nie powodują zrozumienia potrzeby dokładnego stosowania się do zaleceń lekarskich. A tymczasem pacjenci niewspółpracujący w okresie od 6 m-cy do 2 lat mają średnio 3,7 razy wyższe ryzyko nawrotu niż pacjenci współpracujący. Najważniejszym czynnikiem wpływającym na compliance wydaje się być wsparcie rodzinne i społeczne. Obecność rodziny lub przyjaciół doglądających przyjmowania leków jest ściśle związana ze współpracą w leczeniu ambulatoryjnym. Lepsze funkcjonowanie społeczne i silniejsza sieć wsparcia społecznego związane są z korzystniejszym nastawieniem do przyjmowania leków. Negatywne i stresogenne interakcje społeczne negatywnie wpływają na compliance. Znaczenie motywacji i wiary w możliwość poprawy stanu zdrowia - czynników, których rola w leczeniu chorób somatycznych (np. onkologicznych) jest znana i wykorzystywana, w psychiatrii ma także zasadnicze znaczenie. Ograniczenie się do leczenia farmakologicznego, zaniedbanie oddziaływań psychospołecznych, pozostawienie pacjenta w sytuacji izolacji społecznej prowadzi do, co najmniej, niezadowalających efektów leczenia. O efektach terapeutycznych, a co za tym idzie uleczalności lub nieuleczalności schizofrenii, często decyduje głębokie przekonanie pacjenta na ten temat. Zdarza się, że przeświadczenie o nieuleczalności może spowolnić lub usprawiedliwić brak aktywnego leczenia, bierność, rezygnację i minimalizowanie celów terapii. Inaczej mówiąc, przekonanie o nieuleczalności - jak bywało w przeszłości i, zapewne, zdarza się również współcześnie - kieruje wyobraźnię leczących raczej w kierunku celów opieki paliatywnej, niż aktywnych działań terapeutycznych. Brak aktywnej wyobraźni terapeutycznej może w konsekwencji prowadzić do świadomych i nieświadomych zaniechań pogarszających wyniki leczenia oraz spełniających pesymistyczne rokowania. Także z drugie strony, u doświadczającej jej pacjentów - wyobrażenie schizofrenii jako choroby nieuleczalnej może sprzyjać rezygnacji i bierności w leczeniu, a dalej - na zasadzie samospełniającej się przepowiedni, niekorzystnemu przebiegowi choroby. Teza o nieuleczalności może być wykorzystana jako społeczno-polityczny, społeczno-ekonomiczny, społeczno- -kulturowy argument do odraczania lub lekceważenia potrzeb zdrowotnych i życiowych tej grupy obywateli, do ograniczenia ich dostępu do kosztowniejszych form leczenia lub oparcia społecznego, do wypominania im nieopłacalności nakładów, do marginalizacji i dyskryminacji ich praw i potrzeb. Podsumowując, niestosowanie się do zaleceń lekarza jest jednym z głównych wyzwań w prowadzeniu pacjentów z przewlekłymi zaburzeniami psychotycznymi. Noncompliance prowadzi do powtórnych hospitalizacji i gorszego wyniku leczenia. Bardzo wysokie są ponadto koszty ekonomiczne noncompliance. Intensywne interwencje psychospołeczne są również pomocne w procesie rehabilitacji, ale nie wystarczają do zapewnienia trwałego, korzystnego wyniku u nie współpracującego pacjenta. n 5

8 PSYCHIATRIA SCHIZOFRENIA W RODZINIE dr n. med. Włodzimierz Szyszkowski W latach badacze z Anglii i USA zajmowali się wpływem panującej w rodzinie atmosfery na przebieg schizofrenii. Powstało wtedy kilka teorii, które narobiły sporo zamieszania, a obecnie mają raczej znaczenie historyczne. Taką teorią jest m. in. opisana przez naukowców z Palo Alto w Kalifornii tzw. rodzina schizofrenogenna i matka schizofrenogenna. Otóż schizofrenogenna matka miała być nadopiekuńcza wobec potencjalnie chorego na schizofrenię syna i nadmiernie go kontrolująca. Ojciec zaś bierny, wycofujący się itp. Naukowcy ci stworzyli też pojęcie tzw. podwójnego związania (ang. double bind), jakie miało sprzyjać rozwojowi schizofrenii. Przekazy wysyłane przez rodziców dziecku, zawierać miały jednocześnie dwie sprzeczne informacje, np. Dobrze dziecko, jak już koniecznie chcesz iść do kina, to idź, nieważne, że będę czuła się samotna. Taki przekaz, powtarzany oczywiście wielokrotnie, miał powodować, tak typowe dla schizofrenii, rozszczepienie. Teorie te w efekcie spowodowały efekt odwrotny do terapeutycznego, rodziny z piętnem schizofrenogennych czuły się winne choroby dziecka, a poczucie winy nie jest przecież uczuciem konstruktywnym i nie można na tym budować terapii w rodzinie. Nadal natomiast za pożyteczną uważa się koncepcję expressed emotion (EE), czyli poziomu wyrażanych emocji w rodzinie. Badacze stwierdzili, że chorzy z rodzin z dużym poziomem EE mają częstsze nawroty choroby. Najczęściej wyraża się to nadmiernym, wrogim krytykowaniem chorego, lub nadmiernym zaangażowaniem emocjonalnym. Nie wyjaśnia to przyczyn schizofrenii, ale pozwala zrozumieć, jak rodzina może wpływać na przebieg tej choroby. Ważne, aby zamiast obwiniać rodzinę chorego, poka- 6

9 PSYCHIATRIA zać że wszyscy jej członkowie mogą być potencjonalnym źródłem pomocy i wsparcia dla niego. Rodzina ma swoje potrzeby, ale i mocne strony, których rolę trzeba właśnie podkreślić w radzeniu sobie z problemami, jakie niesie choroba. Terapia powinna być wielokierunkowa, ale obecnie najczęściej zawiera psychoedukację oraz ustrukturalizowaną terapię rodzinną, z podkreśleniem technik poznawczo- -behawioralnych. Terapeuta powinien być w klasycznym, rogersowskim stylu ciepły, empatyczny i autentyczny. Współcześnie podkreśla się ogromną rolę psychoedukacji dotyczącą objawów schizofrenii, jej przyczyn i przebiegu oraz leczenia. Rodzina w wyniku zachorowania jednego z jej członków, często doświadcza uczucia żalu i straty To już nie jest ta sama osoba co kiedyś, straciłam/łem ją/jego. Doświadcza się też utraty oczekiwań, które się miało wobec chorego, szczególnie kiedy jest to dziecko. Często choroba rozpoczyna się w okresie adolescencji i wczesnej młodości, kiedy to rodzice oczekują, że ich pociecha osiągnie wiele w życiu. A tu zdarza się, że młody człowiek przerywa naukę, studia, rzuca pracę, urywa kontakty towarzyskie i społeczne. Utrzymywanie nierealistycznych oczekiwań wobec chorego prowadzić może do ciągłych rozczarowań, napięć i w efekcie nawrotów choroby. Często rodzice kurczowo trzymają się wspomnień, jakie to kiedyś było ich dziecko. Chory czuje to i odbiera jako brak akceptacji dla jego osoby. Czasem działa tu też mechanizm zaprzeczania chorobie. Zadaniem terapeuty jest pomóc rodzinie uświadomić sobie stratę bez utraty jednak widzenia pozytywnych stron, które przecież nadal istnieją. Należałoby obniżyć nieco oczekiwania i zaplanować realistyczne zamierzenia życiowe. Ważnym problemem, z którym radzić sobie musi rodzina, jest stygmat choroby psychicznej. Społeczeństwo w większości ma stereotypowe poglądy na chorobę psychiczną. Ten stereotyp zakłąda, że schizofrenik może być agresywny, najczęściej nieprzewidywalny i cierpi na rozdwojenie osobowości. Zarówno sam pacjent, jak i jego rodzina, mogą doświadczać lub subiektywnie odczuwać odrzucenie ze strony innych krewnych, sąsiadów, znajomych. Temu poczuciu odrzucenia towarzyszyć może poczucie winy, złości bądź bezsilności. Często więc fakt choroby psychicznej się ukrywa. Rodzina ogranicza kontakty ze światem zewnętrznym do niezbędnego minimum, aby tylko się to nie wydało. Stygmatyzacja więc i lęk przed odrzuceniem może spowodować większe problemy, niż sama choroba, bo często jest to w istocie antycypacja odrzucenia. Unika się ludzi, którzy mogą się stać źródłem pomocy czy wsparcia (np. życzliwi sąsiedzi, przyjaciele z pracy itp.). Jeżeli choruje któryś z małżonków to dość często partner krytykuje go za zachowania, które w istocie wynikają z objawów negatywnych schizofrenii mała aktywność, wycofanie, niezajmowanie się dziećmi, pogarszanie się statusu ekonomicznego rodziny. Podstawą dobrego małżeństwa są ciepłe uczucia i wzajemne wspieranie się. Schizofrenia jest chorobą, która może upośledzać oba te warunki. Zdrowy współmałżonek może nie postrzegać tego problemu w kategoriach objawów choroby, ale przypisywać partnerowi świadome wycofywanie się z obowiązków. Może doświadczać depresji, czy szukać wsparcia u kogoś spoza małżeństwa, co z kolei budzi zazdrość chorego. Schizofrenia sama w sobie może upośledzać funkcje seksualne, ale mogą też to robić leki. Lekarze bardzo rzadko pytają o tę sferę życia, a pacjenci w związku z tym o tym nie mówią. Terapia powinna uwzględniać także ten aspekt życia. Szczególnie trudnym problemem jest radzenie sobie dziecka z chorobą jednego z rodziców. Niektórzy chorzy potrafią ukrywać swoje urojenia i halucynacje lub kontrolować je. Wtedy dziecko nie jest narażone na stres związany z taką demonstracją ostrych objawów. Jeśli objawy są często eksponowane, dziecko może być zestresowane i chronicznie smutne. Jest zdezorientowane, nie rozumie, co się dzieje z mamą czy tatą. Trzeba to dziecku wyjaśnić, bo może się zdarzyć, że będzie się czuło winne chorobie rodzica i będzie ją przypisywać swemu złemu zachowaniu. Ważny jest przebieg choroby, jeśli rzuty są rzadkie i remisje długie, dziecko może odróżnić zdrowe zachowanie rodzica od zaburzonego. W przypadku chronicznego występowania objawów i zaburzonego zachowania, dziecko może nie umieć tego odróżnić. Ma to oczywiście niekorzystny wpływ na jego dorastanie. Ale postawa zdrowego rodzica wobec chorego jest też istotna dla rozwoju osobowości dziecka. Jeśli zdrowy rodzic jest bardzo krytykujący bądź wrogi wobec swego chorego partnera, dziecko może przyjąć tę samą postawę, albo odwrotnie, zacznie chronić i bronić chorego rodzica. Najbardziej dramatyczna sytuacje jest wtedy, gdy dziecko znajdzie się w systemie urojeniowym ojca czy matki. Wówczas należy poważnie zastanowić się nad odseparowaniem dziecka od chorego rodzica, choćby na okres ostrego rzutu choroby. Inny problem, to długie i częste hospitalizacje, kiedy to dziecko praktycznie nie widuje matki czy ojca i nie doświadcza jego obecności. Na zakończenie warto podkreślić, że poza terapią, bardzo pomocne dla rodzin osób chorych na schizofrenię są grupy samopomocowe. Rodziny mogą tu wymieniać się doświadczeniami i stanowić wzajemnie dla siebie ogromne wsparcie. n 7

10 PSYCHIATRIA ZABURZENIA PSYCHOTYCZNE W PRZEBIEGU PADACZKI dr n. med. Ałbena Grabowska Grzyb Bywają sekundy, nie więcej jak pięć, sześć, kiedy się czuje znienacka obecność wieczystej harmonii, osiągniętej całkowicie. To nie są rzeczy ziemskie. Nie mówię, że idą z nieba, lecz mówię, że człowiek, jako istota ziemska, nie może tego znieść. Trzeba się odmienić fizycznie lub umrzeć. Jest to uczucie wyraźne i bezsporne. Raptem jak gdyby odczuwa się całą przyrodę i człowiek mówi sobie: Tak, to jest prawda. (...) Najstraszniejsza rzecz, że jest tak przerażająco jasno i tak radośnie. Gdyby to trwało dłużej niż pięć sekund dusza nie wytrzymałaby i musiałaby zniknąć. Przez te pięć sekund przeżywam całe życie i za te sekundy oddałbym całe życie, bo warto. Fiodor Dostojewski Biesy zpadaczka jest jedną z najczęstszych chorób ośrodkowego układu nerwowego. Nie jest chorobą psychiczną, mimo że napady padaczkowe mogą czasem wyglądać jak zaburzenia psychiczne. Wśród chorych na padaczkę, współwystępujące zaburzenia o typie psychoz są jednak znacznie częstsze niż w populacji ogólnej. Występują także częściej u chorych na padaczkę niż wśród chorych z innymi chorobami ośrodkowego układu nerwowego (choroba Parkinsona, Alzheimera, stwardnienie rozsiane) oraz z innymi chorobami przewlekłymi, takimi jak np. cukrzyca czy astma. Rozpowszechnienie zaburzeń psychotycznych wśród chorych na padaczkę jest trudne do oceny. Wydaje się, że psychoza może występować u 2 do 10 proc. chorych na padaczkę, w zależności od lokalizacji miejsca z którego generowane są napady padaczkowe (tak zwanego ogniska). Diagnostyka stanów psychotycznych w padaczce jest bardzo trudna. Postawienie poprawnej diagnozy jest tym trudniejsze, że często mamy do czynienia z wzajemnym oddziaływaniem zaburzeń psychicznych u pacjenta, z pobudzeniem występującym przy samym napadzie padaczkowym. Psychoza okołonapadowa jest ściśle związana z padaczką i wymaga zwykle leczenia przeciwpadaczkowego, a stany urojeniowe z halucynacjami i inne psychozy międzynapadowe wymagają leczenia neuroleptykami. Podziały zaburzeń psychotycznych u pacjentów z padaczką są bardzo różne. Posługując się kryteriami klinicznymi możemy wyróżnić: 1. Psychozy napadowe 2. Psychozy ponapadowe 3. Psychozy okołonapadowe 4. Psychozy alternatywne 5. Psychozy międzynapadowe Psychozy napadowe Choć zaburzenia psychiczne są często jedynym objawem klinicznym, psychozy napadowe nie spełniają kryteriów definicji z powodu występowania zaburzeń świadomości. Diagnoza jest stawiana na podstawie zasadniczego w padaczce badania elektroencefalograficznego (EEG), gdzie stwierdza się występowanie charakterystycznych dla stanu padaczkowego zmian, a leczenie jest tożsame z terapią stanu padaczkowego (ciągłych 8

11 PSYCHIATRIA wyładowań padaczkowych w zapisie EEG). Psychozy napadowe są zatem zwykle stanami padaczkowymi, w których jedynymi objawami są zaburzenia psychiczne, a drgawki nie są obserwowane (stany padaczkowe niedrgawkowe). Objawy takiego stanu to przykładowo spowolnienie myślenia, splątanie, majaczenie, znieruchomienie bądź okresowe zastyganie mylone z katatonią, powtarzające się ruchy dotykania, głaskania, skubania (automatyzmy) oraz znaczne pobudzenie włącznie z agresją. Stan padaczkowy napadów częściowych prostych, przebiegających bez zaburzeń świadomości, może się manifestować omamami wzrokowymi z zaniewidzeniem, bądź węchowymi zaburzeniami uwagi oraz objawami afektywnymi, takimi jak niepokój, lęk o różnym stopniu nasilenia, a nawet myśli samobójcze. W przebiegu stanu padaczkowego napadów częściowych złożonych (charakterystyczne są zaburzenia świadomości o różnym stopniu nasilenia), mogą wystąpić zaburzenia mowy (konfabulacje, perseweracje, echolalia, koprolalia, stereotypia), zaburzenia myślenia logicznego i abstrakcyjnego, złudzenia i omamy, zachowania agresywne oraz automatyzmy ruchowe. Zaburzenia świadomości mogą się manifestować jako dezorientacja, lęk oraz myśli natrętne lub niepamięć. Psychozy ponapadowe Ich odrębność jest często poddawana w wątpliwość poprzez konieczne do rozpoznania kryterium czasu. Psychozy ponapadowe manifestują się jako urojenia, omamy lub zmiany w zachowaniu występujące po napadach padaczkowych, ale między napadem a wystąpieniem zaburzeń psychotycznych musi upłynąć od jednego do sześciu dni. Występują one przeważnie po ciężkim epizodzie padaczkowym, po napadach gromadnych lub stanie padaczkowym, najczęściej drgawkowym, ale także po gromadnych napadach częściowych złożonych, z ogniskiem w lewym płacie skroniowym, choć tak bezpośredni związek z rodzajem napadu nie został jednoznacznie potwierdzony. Przyczyna jest zatem niejasna. Często występowaniu psychozy towarzyszy nasilenie zmian napadowych w zapisie EEG lub zwolnienie zapisu w porównaniu z zapisem sprzed wystąpienia zaburzeń psychicznych. Sugeruje się, że psychozy ponapadowe mają głębokie podłoże organiczne i są odpowiedzią mózgu na zmiany metaboliczne wywołane ciężkim i przedłużającym się napadem padaczkowym. Objawy psychoz ponapadowych są dość różnorodne. Najczęściej opisywane są urojenia, zwykle wielkościowe lub religijne, zaburzenia nastroju (aż do głębokiej depresji, rzadziej manii) lub zmiany zachowania, określane jako zachowania obronne, a które mogą być odbierane jako zachowania antyspołeczne. U pacjentów z padaczką z ogniskiem w płacie czołowym, w objawach psychoz dominują zaburzenia zachowania, podejrzliwość oraz pobudzenie psychoruchowe. Mogą im towarzyszyć zaburzenia świadomości, od niewielkiego splątania, aż do stanu pomrocznego pokrytego niepamięcią. W leczeniu psychoz ponapadowych zwykle stosuje się terapię typową dla przerwania stanu padaczkowego. Często konieczna jest także optymalizacja leczenia przeciwpadaczkowego. Stosowane są także niewielkie dawki neuroleptyków, ale ich skuteczność jest dyskusyjna. Psychozy okołonapadowe Objawy psychoz okołonapadowych pojawiają się i narastają wraz ze zwiększającą się częstotliwością napadów padaczkowych, co różni je zasadniczo od psychoz ponapadowych. Najczęściej opisywane są u pacjentów, którym nagle odstawiono leki przeciwpadaczkowe, zatem znaczna z nich część to również nierozpoznane stany padaczkowe. Świadczy o tym bardzo dobra reakcja w przypadku optymalizacji leczenia przeciwpadaczkowego, bądź leczenia zgodnego z leczeniem stanu padaczkowego. Objawy psychoz są podobne do innych, zdecydowanie częściej opisywane są typowe zaburzenia świadomości i niepamięć, co utrudnia zaliczenie ich do grupy psychoz, a dodatkowo przemawia za ich etiologią padaczkową. Psychozy alternatywne Jest to osobna grupa zaburzeń psychicznych, będących następstwem procesu padaczkowego, ale niewynikających bezpośrednio z samych napadów. Stanowią około 10 proc. wszystkich psychoz u pacjentów chorych na padaczkę. Psychozy alternatywne występują zawsze w okresie nagłego ustąpienia napadów padaczkowych, bądź znacznego zmniejszenia się ich częstości. Psychozy alternatywne charakteryzują się występowaniem różnego rodzaju zmian zachowania, zwykle ostrych psychoz, z omamami, zmianą nastroju (depresja, mania, hipomania) oraz lękiem, którym towarzyszy normalizacja lub znaczna poprawa zapisu EEG w porównaniu z zapisem spoczynkowym. Etiologia psychoz alternatywnych nie została do końca wyjaśniona. Wydaje się jednak, że przynajmniej część psychoz alternatywnych ma swoją przyczynę we wprowadzeniu nowych, skutecznych leków przeciwpadaczkowych, które spowodowały nagłe ustąpienie dotychczas lekoopornych napadów padaczkowych u pacjentów oraz poprawę zapisu EEG. Poprawa zapisu EEG została nazwana wymuszoną normalizacją. Towarzysząca jej psychoza alternatywna jest pojęciem klinicznym, podczas gdy termin wymuszona normalizacja jest określeniem neurofizjologicznym. Objawy psychoz mogą ustępować samoistnie. W leczeniu zwykle stosuje się optymalizację leczenia przeciwpadaczkowego, niekiedy stan kliniczny chorego zmusza do podania niewielkich dawek neuroleptyków. Opisywane są ustępujące psychozy alternatywne po wystąpieniu napadu padaczkowego wywołanego najczęściej zmniejszeniem dawki leków przeciwpadaczkowych. Psychozy międzynapadowe Psychozy międzynapadowe występują bez związku cza- s 9

12 PSYCHIATRIA sowego z napadami padaczkowymi. Częstość ich występowania określa się na 5 proc. w populacji chorych na padaczkę, ale nawet do 15 proc. w padaczce lekoopornej, choć inne doniesienia mówią, że stanowią one nawet do 30 proc. zaburzeń psychotycznych występujących u chorych na padaczkę. Ze względu na zbliżony obraz kliniczny do schizofrenii, psychozy międzynapadowe zostały nazwane schizofrenopodobnymi. Psychozy te jednak zasadniczo różnią się od obrazu klinicznego klasycznej schizofrenii. W psychozach padaczkowych nie stwierdza się zaburzeń afektu oraz rzadko występują objawy negatywne i zaburzenia myślenia. Pacjenci zachowują także silne emocjonalne związki z otoczeniem. Częściej niż w schizofrenii opisywane są natomiast objawy wytwórcze, przede wszystkim omamy wzrokowe, a także charakterystyczne urojenia natury mistycznej i religijnej. Przebieg kliniczny psychoz międzynapadowych nie jest typowy. Początek choroby może być nagły, jak też i podstępny ze stopniowo nasilającymi się urojeniami, mającymi najczęściej charakter prześladowczy, wielkościowy, mistyczny lub mieszany. Omamy słuchowe występują u większości (do 75 proc.) pacjentów. Etiologia psychoz międzynapadowych u pacjentów z padaczką nie jest do końca jasna. Wiadomo, że czynnikiem predysponującym do wystąpienia psychoz schizofrenopodobnych jest płeć (psychozy są częściej opisywane u kobiet). Nie ma znaczenia wywiad rodzinny, gdyż nie stwierdzano częstszego występowania schizofrenii lub innych psychoz wśród krewnych. Psychozy międzynapadowe częściej są opisywane u pacjentów z ciężkim przebiegiem padaczki (lekoopornością), częstymi hospitalizacjami, przebytymi stanami padaczkowymi oraz zmianami w badaniach neuroobrazujących (tomografii komputerowej oraz magnetycznym rezonansie jądrowym). We wcześniejszych doniesieniach oraz próbach interpretacji, padaczka i psychoza przedstawiane były jako zjawiska przeciwstawne. Na powyższej teorii wydaje się opierać stosowanie elektrowstrząsów w terapii ostrych zaburzeń psychotycznych. Inne interpretacje dotyczą teorii powinowactwa opartej na twierdzeniu, że ryzyko współwystępowania obu chorób podwaja się w przypadku zaistnienia u chorego jednej z nich. Występowanie niektórych postaci psychoz u pacjentów z padaczką traktowano wyłącznie jako objaw uboczny leków przeciwpadaczkowych, zwłaszcza u pacjentów leczonych więcej niż jednym lekiem oraz dużymi dawkami tych leków. Inne wyjaśnienie opiera się na koncepcji dwojakiej roli, jaką układ dopaminergiczny odgrywa w padaczce i psychozach. Bardzo jednak często podkreślaną zależnością jest niemal stały czas trwania padaczki pomiędzy pierwszymi napadami a wystąpieniem psychozy, który wynosi lat. Ta zależność wskazywałaby na potencjalną rolę mechanizmu kindlingu (zjawiska utrwalania się zmian w komórkach nerwowych, przy powtarzaniu negatywnych bodźców, które leży u podstaw padaczki) w powstawaniu schizofrenopodobnej psychozy padaczkowej. Najczęstszym rodzajem napadów u pacjentów z psychozą są napady częściowe złożone, z ogniskiem w płacie skroniowym. Wśród tych pacjentów zdecydowanie przeważają osoby z umiejscowieniem ogniska w płacie skroniowym lewej (dominującej) półkuli oraz zmianami w badaniach neuroobrazujących, także obecnymi w tej okolicy mózgu. Podwyższone ryzyko wystąpienia psychozy międzynapadowej opisywano u pacjentów z objawami sugerującymi włączenie się w obszar wyładowań układu limbicznego (struktury odpowiedzialne za kontrolę pamięci i emocje), czyli tych z objawami śródnapadowego lęku, złudzeniami (błędnie rozpoznane spostrzeżenie realnie istniejących przedmiotów, którym towarzyszy sąd realizujący), a także z niepamięcią napadu padaczkowego. U pacjentów ze schizofrenią podkreśla się ostatnio rolę uszkodzenia prawego płata skroniowego jako jedną z przyczyn schizofrenii. Psychozy międzynapadowe występują także u chorych z ogniskiem w płacie czołowym, ale mają nieco inną symptomatologię. W grupie tej występują najczęściej zaburzenia emocjonalne (zwykle wycofanie), dezorganizacja myślenia oraz spowolnienie ruchowe, zaburzenia zachowania, podejrzliwość oraz pobudzenie psychoruchowe. Leczenia zaburzeń psychicznych u pacjentów z padaczką Pierwszym krokiem u pacjenta z zaburzeniami psychotycznymi w przebiegu padaczki, powinno być wykluczenie stanu padaczkowego niedrgawkowego jako przyczyny zaburzeń psychotycznych, co wobec charakterystycznych zmian w zapisie EEG nie powinno nastręczać trudności. Jeśli konieczne jest leczenie przeciwpsychotyczne, wówczas lek należy wybrać, uwzględniając następujące czynniki: wpływ leku przeciwpsychotycznego na próg drgawkowy (ryzyko wystąpienia napadu padaczkowego w trakcie leczenia), wzajemny wpływ leku przeciwpsychotycznego oraz leków przeciwpadaczkowych, niebezpieczeństwo w przypadku przedawkowania. Neuroleptyki o najmniejszym wpływie na próg drgawkowy, to haloperidol, pimozid, kwetiapina oraz sulpiryd. Zaleca się rozpoczynanie leczenia od najmniejszej skutecznej dawki i bardzo powolne ich zwiększanie, jeśli istnieje taka potrzeba. U pacjentów z padaczką nie należy podawać klozapiny, pochodnych fenotiazyny, tioksantenów. Osobnym zagadnieniem jest leczenie zaburzeń psychotycznych wywołanych zjawiskiem wymuszonej normalizacji. Zaleca się w takim przypadku stopniowe odstawianie leku przeciwpadaczkowego, który zahamował wystąpienie napadów. Z reguły wystąpienie napadu padaczkowego przerywa objawy psychotyczne. U chorego z psychozą alternatywną należy wprowadzać leki przeciwpadaczkowe w taki sposób, aby nie zaistniały objawy psychotyczne, a jednocześnie u pacjenta występowało jak najmniej napadów 10

13 PSYCHIATRIA ALARM! CHORY SEN lek. med. Karolina Androsiuk Śpisz zbyt długo, nie możesz zmrużyć oka, chrapiesz, dręczą cię koszmary? To tylko kilka objawów, które mogą przysporzyć ci cierpienia w nocy. Może najwyższy czas, żeby udać się do lekarza. Przesypiasz 1/3 życia. Śpisz po to, żeby zregenerować zasoby energetyczne komórek nerwowych mózgu zmęczonych całodziennym czuwaniem. Znaczenie dobrego snu doceniali już starożytni Grecy. Bóg snu nie jest jednak dla wszystkich łaskawy, potrafi sen skrócić, wydłużyć, pofragmentować. Bywa, że zsyła sen nagle w ciągu dnia, w czasie, gdy cała twoja rodzina czuwa. Nieprawidłowemu wypoczynkowi nocnemu może towarzyszyć chrapanie, uczucie niepokoju w nogach, chodzenie, zgrzytanie zębami, gwałtowne ruchy, koszmary, panika, plądrowanie lodówki czy nadużywanie leków nasennych. Zapraszamy cię w krótką wędrówkę po najczęstszych zaburzeniach snu. Białe noce Jeśli dłużej niż miesiąc masz kłopoty z zasypianiem, wybudzaniem, zbyt wczesnym budzeniem, nie potrafisz drzemać w ciągu dnia i boisz się każdej kolejnej nieprzespanej nocy, to prawdopodobnie cierpisz na bezsenność. Konsekwencje, to zaburzenia uwagi, zmęczenie, drażliwość, trudności z wykonywaniem codziennych zajęć i w kontaktach z bliskimi. s 11

14 PSYCHIATRIA Ach, te nogi Zespół niespokojnych nóg, to dolegliwość często występująca, bo u 5 15 proc. ogólnej populacji. Bywa, że występuje u kilku członków rodziny. Objawy nasilają się wieczorem, kiedy dłużej pozostajemy w pozycji siedzącej i po położeniu się do łóżka. Polegają na uczuciu niepokoju, drętwienia, pieczenia, bólu nóg, mrowienia, które uniemożliwiają zaśnięcie, zmuszając do poruszania kończynami. Kiedy on przestanie chrapać Chrapanie jest sztandarowym objawem bezdechu w czasie snu, często towarzyszą mu przerwy w oddychaniu dłuższe niż 10 sek., zauważalne dla partnera, z którym chrapacz dzieli łóżko. Bezdech nocny występuje często, bo u 6 proc. naszej populacji. Częściej chorują mężczyźni zwykle ci z brzuszkiem. Konsekwencje mogą być poważne, te osoby częściej cierpią na nadciśnienie, choroby serca i cukrzycę. Bywają ofiarami wypadków komunikacyjnych, bo zasypiają za kierownicą. Sen napada Dolegliwości polegają na nadmiernej senności w ciągu dnia. Możesz zasnąć nawet w najbardziej nieoczekiwanych sytuacjach, np. w czasie rozmowy. Sen może trwać od kilku minut do kilku godzin. Przyczyną skarg na nadmierną senność może być wspomniany wcześniej bezdech w czasie snu. Szczególną postacią jest jednak narkolepsja. W tej rzadkiej chorobie poza napadami snu w ciągu dnia, zdarzają się nagłe utraty napięcia mięśniowego, mogące powodować upadek. Dochodzi do nich często w sytuacjach dużego pobudzenia emocjonalnego, np. śmiechu czy złości i nazywane są katapleksją. Choroba uniemożliwia wykonywanie niektórych zawodów i znacznie utrudnia codzienne funkcjonowanie. Dolegliwość ta jest mało znana również w środowisku lekarzy, dlatego pacjenci bywają często niesłusznie traktowani jako symulanci lub osoby leniwe. Właściwe rozpoznanie stawiane jest zwykle po długim okresie choroby. Do rozpoznania potrzebne jest wykonanie badania polisomnograficznego (specjalistyczne badanie snu). Lęk napada Lęk nocny przeważnie pojawia się w pierwszej połowie nocy. Dotknięci tą dolegliwością zwykle nagle siadają na łóżku, krzyczą, pocą się, szybko oddychają, a na ich twarzach maluje się przerażenie. Epizody te trwają od 0,5 do 5 minut, ustępują spontanicznie, na ogół pokryte są niepamięcią, bo nie powodują wybudzenia. Lęki nocne występują głównie u dzieci w wieku 5-7 lat. Maluchy zwykle z tego wyrastają, a u dorosłych mogą pojawić się w czasie ciąży lub podczas wysokiej gorączki. A ja czuwam, kiedy śpisz Jeśli cierpisz na zaburzenia rytmu dobowego, to zasypiasz i śpisz bez problemów, tylko nie w porze, kiedy robią to inni śmiertelnicy. To tak, jakbyś po zmianie strefy czasowej nie potrafił/a się przystosować do nowej rzeczywistości taki chroniczny zespół odrzutowca (ang. jet lag syndrom). Sen zatem nie jest zsynchronizowany z porą nocną, Kiedy ty śpisz - inni pracują, kiedy ty chcesz pracować - inni właśnie układają się do snu. Do powstania dolegliwości przyczynia się brak systematycznego rytmu snu i czuwania, np. wiele lat pracy zmianowej, nocnych dyżurów. Nocny marek Somnambulizm to legendarne schorzenie znane od dawna, zwane niegdyś lunatyzmem. Polega na aktywności ruchowej w czasie snu, np. wstawaniu, chodzeniu - bez przebudzenia. Dolegliwość jest dość częsta w wieku szkolnym (około 15 proc. dzieci), a u dorosłych jej rozpowszechnienie wynosi 3-5 proc. Często jest przedmiotem kpin i żartów, ale konsekwencje tej choroby bywają niebezpieczne dla pacjenta. Zdarzają się poważne wypadki, np. zranienia o stłuczoną szybę. Chory na ogół nie pamięta przebytego epizodu. Znów koszmary Koszmary senne objawiają się zwykle napadami lęku, związanymi z aktualnie przeżywanymi marzeniami sennymi o przerażającej treści, np. śnisz o tym, że uciekasz, jesteś w pułapce, wypadają ci zęby, czai się niebezpieczeństwo. Budzisz się, ale koszmarny sen pamiętasz niekiedy bardzo długo. Zrzyt, zgrzyt, zgrzyt Bruksizm polega na rytmicznym zgrzytaniu, zaciskaniu zębów w czasie snu. Towarzyszą mu bóle głowy, dziąseł, mięśni twarzy, zniszczenie powierzchni zębów oraz kiepski sen partnera łóżkowego. Objawy mogą nasilać się pod wpływem stresu. Tylko tabletka Dwie trzecie osób zgłaszających się do poradni zaburzeń snu jest już uzależnionych od leków nasennych. Wtedy leczenie bezsenności zaczyna się od żmudnego i przykrego dla uzależnionego odstawiania środka nasennego. Leki te przyjmowane przewlekle, dzień w dzień przez co najmniej miesiąc, mogą pogarszać sen. Jeśli bez tabletki już nie możesz spać, albo zwiększasz jej dawkę, jest to sygnał, że należy zwrócić się po pomoc. n Gdy stwierdzisz u siebie podobne objawy, udaj się do poradni zaburzeń snu, być może twoja bezsenność wynika z rozpoczynających się innych kłopotów: nadciśnienia, bólów kręgosłupa czy depresji. Jeśli lekarz zapisze ci leki, zapytaj, jak długo możesz je brać i czy można się od nich uzależnić. Często do zwalczenia bezsenności wystarczy zmiana trybu życia, poprawa strategii rozwiązywania problemów mogą w tym pomóc warsztaty grupowe terapii bezsenności. 12

15 DOBRZE SPAĆ DOBRZE ŻYĆ warsztaty grupowej terapii bezsenności pokonaj bezsenność bez tabletki nasennej Klinika Psychiatryczna Warszawskiej Akademii Medycznej Poradnia Leczenia Bezsenności przy Centrum Psychoprofilaktyki i Terapii w Warszawie zapraszają osoby cierpiące na bezsenność, które chcą spać bez stosowania leków, osoby, które chcą brać leki nasennej, rzadziej i w mniejszych dawkach, osoby ze skłonnością do reagowania na stres, trudnościami w zasypianiu lub częstym budzeniem się w nocy, kobiety w ciąży, które chciałyby nauczyć się radzenia sobie z problemami ze snem w oczekiwaniu na dziecko. Prowadzący: dr Karolina Androsiuk mgr Małgorzata Fornal Poradnia Leczenia Zaburzeń Snu ul. Nowowiejska 27, Warszawa tel Poradnia Leczenia Bezsenności ul. Nabielaka 6 lok. 2, Warszawa tel ,

16 PSYCHIATRIA DLACZEGO BOIMY SIĘ PSYCHICZNIE CHORYCH? Z doc. dr hab. n. med. Joanną Meder dyrektorem ds. lecznictwa Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie rozmawia Joanna Chatizow Wciąż boimy się osób chorych psychicznie - tak jak wszystkiego, czego nie potrafimy zrozumieć. Zwłaszcza schizofrenicy budzą irracjonalny społeczny lęk. Dlaczego tak się dzieje? Chciałabym zacząć od zwrócenia uwagi na samo nazewnictwo - nie mówmy schizofrenik - to uderza w godność człowieka. My lekarze staramy się mówić osoba chorująca na schizofrenię, tak jak nie mówimy cukrzyk na osobę z cukrzycą. Chorzy cierpiący na tę chorobę zbyt często spotykają się z nietolerancją, brakiem zaufania, naznaczeniem, a zwykle są to osoby o nadmiernej wrażliwości, zwłaszcza na swoim punkcie. Stereotypy, które społecznie funkcjonują, określają tych ludzi jako agresywnych, mogących wyrządzić krzywdę, zachować się niezrozumiale. Jest to bardzo krzywdzące, ponieważ badania wykazały, że chorzy ci - zwłaszcza którzy się leczą - są zdecydowanie spokojniejsi i mniej agresywni niż większość zdrowych osób. Generalnie jako społeczeństwo niewiele wiemy o tej chorobie - postrzegamy ją jako bardzo groźną, niemalże stanowiącą wyrok dla chorego, ale też i dla całej jego rodziny. Uciekamy więc jak najdalej nie tylko od takich osób, ale także od wszelkiej wiedzy na ich temat. To bardzo charakterystyczne myślenie - jeśli mnie coś nie dotyczy, nie ja jestem chory, to po co mam się w ten problem zagłębiać. Niestety takie chowanie głowy w piasek nie zmieni faktu, że na schizofrenię choruje jeden procent populacji, i że choroba ta może dotknąć każdego z nas. Nigdy nie wiadomo, kto i kiedy na nią zachoruje. Najczęściej chorują młodzi ludzie: mężczyźni w wieku lat, kobiety 2-3 lata później. Początek choroby jest również wielkim dramatem dla ro- 14

17 PSYCHIATRIA dziny osoby po raz pierwszy hospitalizowanej, ponieważ sam chory otoczony jest opieką medyczną, otrzymuje wszechstronne wsparcie. Osoby mu bliskie najczęściej zostają same ze swoim bólem, lękiem, często z wyrzutami sumienia, że umieścili w szpitalu syna lub córkę. Stąd też od kilku lat staramy się, aby już w tym pierwszym etapie leczenia rodzina skorzystała z pomocy psychoterapeutycznej. Jak ta choroba się zaczyna? Co powinno nas zaniepokoić w zachowaniu naszych bliskich i kiedy zwrócić się o pomoc do specjalisty? Każda osoba choruje indywidualnie, ale warto podać pewne symptomy, na które należy zwrócić uwagę, jeśli ktoś w naszym najbliższym otoczeniu zachowuje się w sposób odbiegający od swojego typowego sposobu funkcjonowania. Jeśli zauważymy, że ktoś bliski przeżywa załamanie, staje się inny niż dotychczas, np. z osoby bardzo towarzyskiej zmienia się w zamkniętego w sobie samotnika, przestaje sobie radzić z sytuacjami, w których dotychczas normalnie funkcjonował, staje się niespokojny, nadwrażliwy, nieprzewidywalny - trzeba zastanowić się, czy nie należy zasięgnąć pomocy specjalisty. Psychoza narasta najczęściej przez kilka, kilkanaście dni. Chory nie ma zupełnie poczucia choroby, a jedynie nasilające się poczucie zagrożenia - wydaje mu się, że wszyscy są przeciwko niemu - podsłuchują go, obserwują, zatruwają jedzenie. Krąg ludzi życzliwych i próbujących zrozumieć chorego zaczyna się szybko kurczyć, zwłaszcza w sytuacji powtarzających się, niezrozumiałych zarzutów. Wreszcie nawet najbliżsi, zaczynają sugerować konieczność wizyty u lekarza. Chory nagle czuje się osaczony, każda uwaga o ewentualnej chorobie potwierdza jego uczucie wyobcowania, uważa, że widzi więcej niż inni, dostrzega zagrożenie, z którego inni nie zdają sobie sprawy i tym bardziej się w owym zagrożeniu utwierdza. Wreszcie dochodzi do tego, że najbliżsi wzywają karetkę, chory zostaje w szpitalu, a za drzwiami pozostaje zrozpaczona rodzina, często z ogromnym poczuciem winy, że zdecydowała się na tak drastyczny krok. W szpitalu natomiast, pacjent zostaje poddany leczeniu farmakologicznemu, które dość szybko usuwa objawy psychotyczne, co paradoksalnie wcale nie stanowi ulgi dla chorego. W głowie, w której dotychczas bardzo wiele się działo - wciąż odzywały się głosy, następowały przemyślenia, natłok i gonitwa myśli, lęki - zapada nagle głęboka cisza. Jest to niebezpieczny moment, ponieważ cisza ta jest bardzo trudna do zniesienia, a ponadto dochodzi świadomość choroby i izolacji w szpitalu psychiatrycznym. W tym czasie notuje się największą liczbę prób samobójczych. Wówczas też dochodzi do pewnej społecznej izolacji - na ogół znajomi, sąsiedzi, nawet przyjaciele, nie bardzo wiedzą, jak się zachować i najczęściej po prostu unikają kontaktów z taką osobą. Jeśli ktoś przejdzie zawał, wszyscy starają się mu pomóc, pytają, czy czegoś nie potrzebuje. W przypadku choroby psychicznej, najczęściej następuje pewnego rodzaju odrzucenie. Problem więc zaczyna być jeszcze bardziej bolesny, a chory zepchnięty na margines, odizolowany i zostawiony samemu sobie zaczyna rozważać najgorsze rozwiązanie. Dlatego też, właśnie ten moment jest szczególnie niebezpieczny i ważny w terapii schizofrenii. Należy więc zwrócić szczególną uwagę na pomoc choremu w powrocie do codzienności. Niezmiernie istotna jest również edukacja społeczna w tym zakresie. Środowisko psychiatryczne stara się od lat przełamywać pewne stereotypy, uczyć prawidłowych zachowań, minimalizować lęk przed kontaktem z chorymi psychicznie, a tym samym zmniejszać ich marginalizację i odrzucenie. Należy zdać sobie sprawę, że każdy z nas jest potencjalnie zagrożony chorobą psychiczną, jak zresztą każdą inna chorobą, w związku z tym należy jak najwięcej wiedzieć na ten temat, a przede wszystkim pamiętać, żeby podać rękę tym, których ten problem bezpośrednio dotknął. s 15

18 PSYCHIATRIA Hospitalizacja prędzej czy później się kończy. W jaki sposób przebiega dalsza terapia osób chorujących na schizofrenię? Co dzieje się z chorym po wypisaniu ze szpitala? ka zieloną tabletkę na noc, a dwie różowe na dzień. Partnerstwo polega na współpracy, wspólnym leczeniu, ale i zapobieganiu nawrotom choroby. Pacjent musi nauczyć się sam rozpoznawać najwcześniejsze, nieprawidłowe objawy i umieć sobie z nimi radzić. Powinien wiedzieć, co w takim przypadku zrobić i gdzie od razu się zgłosić. Tylko wówczas jest szansa, aby przy kolejnym epizodzie uniknąć hospitalizacji, a poprzestać jedynie na leczeniu ambulatoryjnym, umożliwiającym normalne funkcjonowanie społeczne. Choroba psychiczna to nie jest wyrok. U proc. pacjentów nie występuje jej nawrót. Jeśli chory podejmie leczenie, będzie skrupulatnie zażywał leki (to absolutna konieczność), podda się psychoterapii, będzie współpracował z lekarzem - zyskuje szansę na pełny powrót do zdrowia. Staramy się udostępnić pacjentom różnorodne możliwości rehabilitacji - każdy człowiek jest inny i innej potrzebuje drogi, aby powrócić do zdrowia. Jednym potrzebny jest oddział dzienny, innym grupa wsparcia we własnym środowisku i szybki powrót do pracy. Globalnie w skali kraju niezbędne jest stworzenie jak największej ilości hosteli i mieszkań chronionych, umożliwiających powolny powrót do samodzielnego życia, otwartych ośrodków pomocy, do których można przyjść w momencie gorszego samopoczucia, bez konieczności przechodzenia wszelkich procedur rejestracyjnych. Czy edukacja społeczna poprzez różnego rodzaju akcje edukacyjne skierowane do szerszego odbiorcy - np. Schizofrenia - Otwórzcie Drzwi - przynoszą wymierny skutek? Najgorsze co może się zdarzyć, to zostawienie wówczas pacjenta samemu sobie, bez żadnych wytycznych, wskazówek, co robić dalej i jak wrócić do normalnego życia. Niezmiernie ważna jest długofalowa współpraca, edukacja i rehabilitacja takich osób. Uświadomienie konieczności współpracy z lekarzem, brania leków minimalizujących możliwość nawrotu choroby i psychoterapii uczącej żyć ze swoją chorobą. To szalenie istotne, aby zmotywować pacjenta by był partnerem w leczeniu. Nie dobrym uczniem, który ły- Staramy się w czasie tego typu akcji przybliżać społeczeństwu sam problem choroby, przez co przeciwdziałać stygmatyzacji chorych. Ogromne wrażenie robi zawsze pokazywanie twórczości tych osób, które często właśnie przez swoją chorobę są bardziej uwrażliwione na sztukę i potrafią w ogromnie ekspresyjny sposób przekazać własne emocje. Chorzy ci piszą piękne wiersze, opowiadania, malują, tkają gobeliny, są prawdziwymi artystami, dla których sztuka stała się terapią. To wszystko ma za zadanie uświadomienie społeczeństwu, że chorzy ci mają takie samo prawo do funkcjonowania, że są tacy sami jak inni, a przede wszystkim, że choroba nie wyklucza ich z normalnego życia. Staramy się wpłynąć na środowiska opiniotwórcze - kościół, szkołę - aby potrafiły umiejętnie zareagować na zauważony problem psychiczny u osób, które właśnie tam zwracają się po pomoc. Uczymy potencjalnych pracodawców odpowiedniego podejścia do pracowników mających problemy psychiczne, przełamywania stereotypów mówiących m. in., że taka osoba jest nieprzewidywalna, czy niesumienna - ponieważ na ogół jest właśnie odwrotnie. A co najważniejsze, próbujemy nauczyć samych pacjentów panowania i kierowania swoją chorobą, nie poddawania się jej, po to, aby mogli świadomie i bez lęku funkcjonować na wszystkich płaszczyznach społecznych. Bardzo dziękuję za rozmowę n. 16

19 PSYCHIATRIA Gobeliny wykonane przez uczestników warsztatu terapii zajęciowej Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie 17

20 PSYCHOLOGIA PAWEŁ KAMINSKI BEZ TYTUŁU UNIWERSALNY JĘZYK SZTUKI... Osoby chorujące psychicznie dobrze znają milczenie, jakie ich otacza. Wyczuwają strach ludzi w zetknięciu z nimi. Czują uciekający od nich wzrok, widzą swoje rozpadające się związki. Z czasem przyzwyczajają się do wyobcowania i osamotnienia, wynikającego jedynie z faktu, że cierpią na chorobę psychiczną, która przecież jest chorobą taką samą, jak każda inna i może spotkać każdego w dowolnym momencie życia... 18

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych.

Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych. Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych. Diagnoza choroby nowotworowej i leczenie onkologiczne wymagają psychicznego przystosowania do nowej sytuacji. Zarówno pacjent, jak i jego bliscy

Bardziej szczegółowo

BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY

BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI Zbieranie wywiadu psychiatrycznego Ocena osobowości pacjenta Badanie

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny Choroba Parkinsona najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia egzemplarz bezpłatny Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak Wydawnictwo w całości powstało dzięki wsparciu firmy Lundbeck Poland Sp.

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 180/2013 z dnia 8 lipca 2013 r. o projekcie programu Program profilaktyki ryzykownego stanu psychicznego Miasto

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ. Dorota Jakubczak

Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ. Dorota Jakubczak Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ Dorota Jakubczak Każdy człowiek doświadcza choroby nieco inaczej We współczesnym, holistycznym modelu opieki zwraca się uwagę na emocjonalne doznania pacjenta, jego

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją.

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. mgr Irena Ewa Rozmanowska specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego fot. Vedran Vidovic shutterstock.com Depresja ma w psychiatrii pozycję podobną

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

STAN PADACZKOWY. postępowanie

STAN PADACZKOWY. postępowanie STAN PADACZKOWY postępowanie O Wytyczne EFNS dotyczące leczenia stanu padaczkowego u dorosłych 2010; Meierkord H., Boon P., Engelsen B., Shorvon S., Tinuper P., Holtkamp M. O Stany nagłe wydanie 2, red.:

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

Stany nagłe. Andrzej Wakarow Dariusz Maciej Myszka

Stany nagłe. Andrzej Wakarow Dariusz Maciej Myszka Stany nagłe Andrzej Wakarow Dariusz Maciej Myszka Definicja Zachowanie pacjenta, które ze względu na swą niezwykłość, niezrozumiałość, niedostosowanie, gwałtowny charakter może stwarzać zagrożenie Kontakt

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia afektywne. Justyna Andrzejczak Kognitywistyka

Zaburzenia afektywne. Justyna Andrzejczak Kognitywistyka Zaburzenia afektywne Justyna Andrzejczak Kognitywistyka Podział wg ICD-10 F30 Epizod maniakalny F31 Zaburzenia afektywne dwubiegunowe F32 Epizod depresyjny F33 Zaburzenia depresyjne nawracające F34 Uporczywe

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

zdrowia Zaangażuj się

zdrowia Zaangażuj się Ochrona Twojego zdrowia Zaangażuj się Niniejszy projekt jest finansowany przez Ochrona Twojego zdrowia Zaangażuj się www.oha.com 1. Zainteresuj się ochroną swojego zdrowia. Jeśli masz pytania lub wątpliwości

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI

SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI PACJENT NA RYNKU PRACY 43 lata, stan wolny, wykształcenie średnie Pierwsze objawy w wieku 29 lat. Średnio 1 rok mija od momentu pierwszych

Bardziej szczegółowo

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Padaczka lekooporna - postępowanie Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Definicja padaczki lekoopornej Nie ma padaczki lekoopornej, są lekarze oporni na wiedzę Boenigh,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013 Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej Oferta Edycje 1 1 Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 3-4.3.13 Wrocław Oferta Edycje 1 Informacja prasowa Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej we współpracy z Dolnośląskim

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 5/2012 z dnia 27 lutego 2012 r. w zakresie zakwalifikowania/niezasadności zakwalifikowania leku Valdoxan (agomelatinum)

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Zuzanna Krząkała- psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu Uzależnienie od gier

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Znaczenie zapisu EEG w rozpoznaniu i leczeniu EEG wspiera kliniczne rozpoznanie padaczki, ale na ogół nie powinno stanowić podstawy rozpoznania wobec

Bardziej szczegółowo

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 Jan Kowalski Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 INFORMACJE POUFNE Wprowadzenie Celem serwisu jest umożliwienie osobom zainteresowanym lub martwiącym się oszacowania

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Zespół Leczenia Środowiskowego Wieliczka Paweł Sacha specjalista psychiatra Idea psychiatrycznego leczenia środowiskowego, a codzienna

Bardziej szczegółowo

Uzależnienie od słodyczy

Uzależnienie od słodyczy Uzależnienie od słodyczy NA PRZYKŁADZIE WŁASNYM AUTORKI ARTYKUŁU Uzależnienia behawioralne - z czym to się je? Założę się, że każdy z nas zna ze swojego bliższego bądź dalszego otoczenia przykład osoby

Bardziej szczegółowo

Choroby układu krążenia. Dr n.med. Radosław Tomalski

Choroby układu krążenia. Dr n.med. Radosław Tomalski Choroby układu krążenia Dr n.med. Radosław Tomalski Choroba niedokrwienna serca choroba niedokrwienna serca, chns, (morbus ischaemicus cordis, mic; ischaemic heart disease, ihd) - jest to zespół objawów

Bardziej szczegółowo

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH Co mam zrobić gdy podopieczny skarży się na boleści? Co zrobić gdy zachoruje? Jak opiekować się osobą z Alzheimerem, Demencją czy inna chorobą? Jakie problemy mogą

Bardziej szczegółowo

Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych.

Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych. Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych. Dotyka ich poczucie, że nie pasują do świata. Zamartwiają się czymś,

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Opieka i medycyna paliatywna

Opieka i medycyna paliatywna Lek. med. Katarzyna Scholz Opieka i medycyna paliatywna Informator dla chorych i ich rodzin Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Drodzy Pacjenci, Rodziny.

Bardziej szczegółowo

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Materiały prasowe mogą być wykorzystane przez redakcję ze wskazaniem źródła: Fundacja Rosa / Rak. To się leczy! W naszym poradniku redagowanym przy

Bardziej szczegółowo

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu Dziecko autystyczne Prawdziwa opowieść o Maciusiu Beata Zawiślak Mojemu synkowi Maciusiowi, mojej rodzinie, wszystkim specjalistom, których spotkałam na swojej drodze i którzy okazali się bardzo pomocni

Bardziej szczegółowo

dr Paweł Kocoń Przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu pracowników podmiotów ekonomii społecznej

dr Paweł Kocoń Przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu pracowników podmiotów ekonomii społecznej dr Paweł Kocoń Przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu pracowników podmiotów ekonomii społecznej Definicja wypalenia zawodowego: Według H.J. Freudenberga. syndrom wypalenia charakteryzuje się poczuciem psychicznego

Bardziej szczegółowo

DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE

DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE DLACZEGO DRUGA OPINIA MEDYCZNA? Coraz częściej pacjenci oraz ich rodziny poszukują informacji o przyczynach chorób oraz sposobach ich leczenia w różnych źródłach.

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia lękowe: Zaburzenia lękowe w postaci fobii: Agorafobia Fobie specyficzne Fobia społeczna. Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny)

Zaburzenia lękowe: Zaburzenia lękowe w postaci fobii: Agorafobia Fobie specyficzne Fobia społeczna. Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny) Zaburzenia lękowe Zaburzenia lękowe: Zaburzenia lękowe w postaci fobii: Agorafobia Fobie specyficzne Fobia społeczna Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny) Zaburzenia lękowe-fobie: Występuje

Bardziej szczegółowo

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Jarosław Niebrzydowski Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Jarosław Niebrzydowski, 2012 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Padaczka u osób w podeszłym wieku

Padaczka u osób w podeszłym wieku Padaczka u osób w podeszłym wieku W ostatnich latach obserwuje się wzrost przypadków padaczki u osób starszych zarówno w krajach Europy, jak i Ameryki Północnej co wynika ze starzenia się społeczeństwa

Bardziej szczegółowo

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapii pozn-behehawioralnej Centrum Diagnozy i Terapii ADHD Zaburzenia psychiczne

Bardziej szczegółowo

Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej

Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej Resuscytacja Szpitale Uniwersyteckie Coventry i Warwickshire NHS Trust Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej Informacje przeznaczone dla pacjentów szpitali Coventry and Warwickshire, ich

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJA PROBLEMÓW LEKOWYCH (PCNE)

KLASYFIKACJA PROBLEMÓW LEKOWYCH (PCNE) KLASYFIKACJA PROBLEMÓW LEKOWYCH (PCNE) Pharmaceutical Care Network Europe 6 kategorii problemów lekowych 6 kategorii przyczyn problemów lekowych 4 kategorie możliwych interwencji 3 kategorie wyników działań

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku 1 Już przed narodzeniem dziecka rodzina zmienia się i przygotowuje

Bardziej szczegółowo

Narkolepsja. Diagnostyka neurofizjologiczna

Narkolepsja. Diagnostyka neurofizjologiczna Historia badań nad narkolepsją. Diagnostyka neurofizjologiczna Aleksandra Wierzbicka Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 19 wiek Pierwszy opis objawów Lata 1950 Lata 1930 Sleep Onset Pierwsze REM

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu PSYCHIATRIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007 Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży Elbląg, 27.10.2007 . Rodzice są dla dziecka najbliższymi osobami. To oni powołują je na świat i mają dbać o zapewnienie mu

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC

PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC DROGI RODZICU! Buduj solidny fundament jakim jest dla dziecka Rodzina. Tylko bliski kontakt z dzieckiem może uchronić je od problemu uzależnienia.

Bardziej szczegółowo

Autor: Dr Agnieszka Piróg-Balcerzak Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Depresja w schizofrenii

Autor: Dr Agnieszka Piróg-Balcerzak Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Depresja w schizofrenii Autor: Dr Agnieszka Piróg-Balcerzak Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Depresja w schizofrenii DANE OGÓLNE Zaburzenia afektywne występują powszechnie wśród

Bardziej szczegółowo

WARUNKI WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW

WARUNKI WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW YJNEJ 1 2 świadczenia w oddziale psychiatrycznym świadczenia w oddziale psychiatrycznym dla dzieci i młodzieży 4700 4701 4703 4705 oddział psychiatryczny oddział psychiatryczny dla dzieci, oddział psychiatryczny

Bardziej szczegółowo

Jak sobie radzić ze stresem

Jak sobie radzić ze stresem Jak sobie radzić ze stresem Nie wiesz jak poradzić sobie ze stresem? Przeczytaj nasz poradnik! str. 1 Czym jest stres? Zjawisko stresu wynika z braku równowagi między oczekiwaniami kierowanymi pod adresem

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Kampania antydepresyjna Fundacji ITAKA, Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych

Kampania antydepresyjna Fundacji ITAKA, Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych Kampania antydepresyjna Fundacji ITAKA, Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych Smutni nastoletni Kampania antydepresyjna Fundacji ITAKA, Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych Listopad 2013 Czas dorastania

Bardziej szczegółowo

Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy.

Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy. Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy. Uzależnienie nałóg - to silne pragnienie zażywania konkretnych środków,

Bardziej szczegółowo

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna?

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna? Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje pracy mózgu.

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

Badanie w ramach programu pt. Audyt społeczny leczenia w AMD w Polsce realizowanego przez Stowarzyszenie Retina AMD Polska

Badanie w ramach programu pt. Audyt społeczny leczenia w AMD w Polsce realizowanego przez Stowarzyszenie Retina AMD Polska Dane demograficzne: Badanie w ramach programu pt. Audyt społeczny leczenia w AMD w Polsce realizowanego przez Stowarzyszenie Retina AMD Polska Opracowanie: dr n. med. Anna Kieszkowska-Grudny 1. Inicjały

Bardziej szczegółowo

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99);

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99); Dziennik Ustaw 51 Poz. 1386 Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ

Bardziej szczegółowo

Kategoria zaburzeń Przykład Kod ICD-10. zaburzenia nastroju (afektywne) Depresja F30-F39

Kategoria zaburzeń Przykład Kod ICD-10. zaburzenia nastroju (afektywne) Depresja F30-F39 Wioleta Kitowska Kategoria zaburzeń Przykład Kod ICD-10 zaburzenia psychiczne organiczne, włącznie z zespołami objawowymi Zespół czołowy F00-F09 zaburzenia psychiczne i zachowania spowodowane używaniem

Bardziej szczegółowo

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD K A T A R Z Y N A O R K I S Z S T O W A R Z Y S Z E N I E N A R Z E C Z D Z I E C I Z N A D P O B U D L I W O Ś C I Ą P S Y C H O R U C H O W Ą Moment narodzenia

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Nowe standardy AP A leczenia w schizofrenii

Nowe standardy AP A leczenia w schizofrenii FARMAKOTERAPIA W PSYCHIATRII I NEUROLOGII, 99, 3, 5~ Małgorzata Rzewuska Nowe standardy AP A leczenia w schizofrenii Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Prawda Fałsz 1. Osoby z chorobą Alzheimera są szczególnie podatne na depresję.

Prawda Fałsz 1. Osoby z chorobą Alzheimera są szczególnie podatne na depresję. Test wiedzy o chorobie Alzheimera Poniżej znajdują się stwierdzenia dotyczące choroby Przeczytaj proszę każde stwierdzenie i otocz kółkiem Prawda, jeśli uważasz, że zdanie jest prawdziwe, lub Fałsz, jeśli

Bardziej szczegółowo

BLIZEJ SIEBIE DALEJ OD NARKOTYKÓW, DOPALACZY

BLIZEJ SIEBIE DALEJ OD NARKOTYKÓW, DOPALACZY BLIZEJ SIEBIE DALEJ OD NARKOTYKÓW, DOPALACZY Narkotyki i prawo Posiadanie narkotyków jest czynem karalnym, ale łamanie prawa przez dziecko biorące narkotyki związane bywa także ze zdobywaniem pieniędzy.

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

WIZYTA W MONARZE W R A M A C H P R O J E K T U,, D O B R Y S T A R T

WIZYTA W MONARZE W R A M A C H P R O J E K T U,, D O B R Y S T A R T WIZYTA W MONARZE W R A M A C H P R O J E K T U,, D O B R Y S T A R T CO TO JEST MONAR? Stowarzyszenie MONAR działa na terenie całej Polski. W 2013 r. prowadziło 35 poradni profilaktyki i terapii uzależnień,

Bardziej szczegółowo

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego?

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne? Nałogowe zachowanie? Czy to jest zaraźliwe?! Na pewno słyszałe(a)ś o uzależnieniu od alkoholu, papierosów i narkotyków. Mówią o tym

Bardziej szczegółowo

Jeśli chcesz skorzystać z psychoterapii

Jeśli chcesz skorzystać z psychoterapii Jeśli chcesz skorzystać z psychoterapii Pomyśl o tym co ci dolega, na co, według ciebie, chorujesz. Nie chodzi o nazwę choroby a raczej o to, co ta choroba oznacza w twoim życiu. W czym cię ogranicza?

Bardziej szczegółowo

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta 2 Dostarczone przez Janssen Healthcare Innovation (Szczegóły na tylnej stronie okładki) Moduł 2 Str 01 Objawy Wprowadzenie Niniejszy moduł powstał z myślą o uczestnikach,

Bardziej szczegółowo

W szpitalach psychiatrycznych organizuje się całodobowe oddziały wyspecjalizowane, takie jak oddziały:

W szpitalach psychiatrycznych organizuje się całodobowe oddziały wyspecjalizowane, takie jak oddziały: Oddzialy psychiatryczne szpitalne - Opieka całodobowa Opieka całodobowa Psychiatryczne oddziały szpitalne Psychiatryczne leczenie szpitalne powinno być stosowane tylko w przypadkach ciężkich zaburzeń psychicznych

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska KRYZYS stan dezorganizacji, w którym ludzie doświadczają frustracji ważnych celów życiowych lub naruszenia cyklów życiowych, a także zawodności metod

Bardziej szczegółowo

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy II ETAP AKTYWIZACJI MATERIAŁY DLA BENEFICJENTÓW/BENEFICJENTEK CO TO SĄ EMOCJE? EMOCJE

Bardziej szczegółowo

Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia: Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2010/2011 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA:. Podstawy Kod przedmiotu: 104 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

OPANUJ NIEPŁODNOŚĆ W 5 KROKACH

OPANUJ NIEPŁODNOŚĆ W 5 KROKACH OPANUJ NIEPŁODNOŚĆ W 5 KROKACH Niepłodność jest chorobą. Jest bardzo stresogenną chorobą. Jest długotrwała, może prowadzić do depresji. Wprowadza w życie pary starającej się o dziecko chaos i lęk. Niepłodność

Bardziej szczegółowo

Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców

Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców Karolina Budzik psycholog, psychoterapeuta, seksuolog kliniczny ul. Oleandrów 6,

Bardziej szczegółowo

Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny. Wstęp do depresji. Lech Gadecki specjalista psychiatra i

Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny. Wstęp do depresji. Lech Gadecki specjalista psychiatra i Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny Wstęp do depresji Lech Gadecki specjalista psychiatra i Depresja znaczenie terminu Termin depresja jest wieloznaczny: w języku potocznym określa się nim

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Wojciech Zinka Na schizofrenię zachorowałem w roku 2004, w wieku 22 lat Opowiem o aktualnej wiedzy na temat schizofrenii, a zwłaszcza o

Nazywam się Wojciech Zinka Na schizofrenię zachorowałem w roku 2004, w wieku 22 lat Opowiem o aktualnej wiedzy na temat schizofrenii, a zwłaszcza o Nazywam się Wojciech Zinka Na schizofrenię zachorowałem w roku 2004, w wieku 22 lat Opowiem o aktualnej wiedzy na temat schizofrenii, a zwłaszcza o objawach Przyczyny Początek Fazy Objawy Zwiastunowe Objawy

Bardziej szczegółowo

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn PSYCHOTERAPIA Wywodzi się z greckich określeń: psyche (dusza)

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE na lata 2011-2013

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE na lata 2011-2013 Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IV/14/11 Rady Gminy Turek z dnia 23 lutego 2011 r. GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE na lata 2011-2013 WSTĘP Rodzina jest podstawową i niezastąpioną grupą,

Bardziej szczegółowo

Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ. Maria Nalberczak

Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ. Maria Nalberczak Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ Maria Nalberczak PLAN WYPOWIEDZI Neuronauka -> Neuropsychologia Zaburzenia neuropsychologiczne Holistyczna metoda rehabilitacji neuropsychologicznej

Bardziej szczegółowo

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych.

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Warszawa, dn. 26.08.2013 Informacja prasowa Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Aż 75% Polaków nie wie, czym są choroby autoimmunologiczne. Tylko niewielki odsetek badanych

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo