Komputerowe metody diagnostyki i rehabilitacji neuropsychologicznej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Komputerowe metody diagnostyki i rehabilitacji neuropsychologicznej"

Transkrypt

1 PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2013;10(4): artykuł poglądowy opinion article Komputerowe metody diagnostyki i rehabilitacji neuropsychologicznej Computerized methods of neuropsychological diagnosis and rehabilitation Sylwia Chładzińska-Kiejna 1, Monika Wiłkość 2, Sylwia Adamowska 3 1 Katedra Psychiatrii, Zakład Psychoterapii i Chorób Psychosomatycznych UM we Wrocławiu 2 Instytut Psychologii UKW w Bydgoszczy 3 Katedra Psychiatrii UM we Wrocławiu Słowa kluczowe: komputerowe metody diagnozy funkcji poznawczych, komputerowe metody rehabilitacji neuropsychologicznej, neuropsychologia Key words: computerized methods of cognitive assessment, computerized methods of cognitive rehabilitation, neuropsychology Streszczenie Praca stanowi przegląd wybranych komputerowych narzędzi mających zastosowanie we współczesnej diagnostyce i rehabilitacji neuropsychologicznej, z uwzględnieniem ich zalet dla pracy psychologa oraz dla pacjentów. W artykule omówione zostały komputerowe baterie testów diagnostycznych, takie jak: ANAM-4 (ang. Automated Neuropsychological Assessment Metrics-4), CANTAB (ang. Cambridge Neuropsychological Test Automated Battery), Wiedeński System Testów (WST) oraz systemy rehabilitacyjne, takie jak: AFA System i RehaCom System. Na ich tle autorzy prezentują również narzędzie własne, tj. Baterię Testów do Diagnostyki i Rehabilitacji Funkcji Poznawczych w wersji komputerowej opracowaną na potrzeby kliniczne i naukowe Katedry i Kliniki Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu przez zespół psychologów klinicznych, dr Renatę Wojtyńską i dr Sylwię Chładzińską-Kiejna z Katedry i Kliniki Psychiatrii UM we Wrocławiu oraz dr Monikę Wiłkość z Instytutu Psychologii UKW i Katedry Psychiatrii CM UMK w Bydgoszczy. PGP 178 Sylwia Chładzińska-Kiejna Katedra Psychiatrii, Zakład Psychoterapii i Chorób Psychosomatycznych UM we Wrocławiu Wyb. Pasteura Wrocław Copyright 2012 Fundacja Ochrony Zdrowia Psychicznego

2 128 Summary The work provides an overview of selected computerized methods of neuropsychological diagnosis and rehabilitation, including their advantages for the work of psychologist and patients. The article describes computerized batteries of diagnostic tests, such as: ANAM-4 (Automated Neuropsychological Assessment Metrics-4), CANTAB (Cambridge Neuropsychological Test Automated Battery), Wiener Testsystem and rehabilitation systems, such as: AFA System and RehaCom system. Against this backdrop, the authors also present their own method, i.e.: Baterię Testów do Diagnostyki i Rehabilitacji Funkcji Poznawczych developed for clinical use and research of Department of Psychiatry, Medical University in Wroclaw by a team of clinical psychologists: Renata Wojtyńska, PhD and Sylvia Chładzińską Kiejna, PhD from the Department of Psychiatry, Medical University in Wroclaw, and Monika Wiłkość from the Institute of Psychology, University of Kazimierz Wielki in Bydgoszcz and the Department of Psychiatry Collegium Medicum UMK in Bydgoszcz. Wspomagana komputerowo diagnostyka i rehabilitacja psychologiczna nabiera coraz większego znaczenia, z jednej strony ze względu na dostępność i powszechność stosowania technologii multimedialnych, z drugiej ze względu na liczne istotne korzyści zarówno dla osób badanych jak i badających. Zastosowanie komputerów w tej dziedzinie ułatwia psychologowi dostępność narzędzi rozumianą, jako możliwość swobodnego ich przemieszczania i nieograniczonego korzystania z nich w okresie ważności licencji, zaoszczędza czas badającego potrzebny na analizę wyników, daje możliwość większej obiektywizacji zarówno sytuacji badania, jak i oceny uzyskanych wyników, eliminując możliwe błędy w ich obliczaniu, gwarantuje większą precyzję kontrolowania zadań objętych limitem czasu oraz możliwość lepszej kontroli sposobu i poziomu ich wykonania, umożliwia stopniowanie ich trudności oraz dostosowywanie do potrzeb i możliwości, a także zainteresowań badanego, pobudza ciekawość badanego różnorodnością bodźców i zadań, stwarza możliwość aktywizowania jego indywidualnych zainteresowań i umiejętności, dla osób doświadczających lęku w bezpośrednim kontakcie z badającym stwarza możliwość jego minimalizowania, daje pacjentowi możliwość samokontroli poziomu wykonania i autokorekty, a także uczenia się strategii możliwych rozwiązań, umożliwia aktywne angażowanie w proces leczenia zarówno osób chorych, jak i ich opiekunów, pozwala na stworzenie wielozmiennowej bazy danych umożliwiającej dokonywanie porównań zarówno intra- jak i interindywidualnych oraz śledzenie dynamiki zachodzących zmian. Rozwój nowoczesnych komputerowych metod przydatnych w diagnostyce i rehabilitacji psychologicznej jest najczęściej rezultatem interdyscyplinarnej współpracy psychologów, neurologów oraz inżynierów w zakresie poszukiwania możliwości adaptowania do warunków komputerowych znanych już i uznanych testów papier-ołówek, a także poszukiwania narzędzi zupełnie nowych. Efektem tej współpracy są między innymi komputerowe baterie testów diagnostycznych takie jak, np.: Automated Neuropsychological Assessment Metrics ANAM (www.vistalifesciences.com), Cambridge Neuropsychological Test Automated Battery (CANTAB (http://www.cambridgecognition.com), Wiedeński System Testów WST (www.psycholab.pl) oraz systemy rehabilitacyjne, jak np.: AFA System (www.harpo.com.pl) czy RehaCom System (www.rehacom.pl). Przy tworzeniu systemów diagnostycznych i rehabilitacyjnych wspomaganych komputerowo kładzie się duży nacisk na ich przejrzystą budowę i maksymalną uniwersalność. Dlatego są one z reguły łatwe w obsłudze i nie wymagają od użytkownika zaawansowanej wiedzy komputerowej. Użytkownik ma do wyboru szeroką listę procedur i sprzętu do badań aparaturowych, konfiguracja których zależy od jego potrzeb. Przemyślane konstrukcje programu oraz odpowiednie urządzenia komunikacji badanego z systemem, np. pióro świetlne, ekrany dotykowe oraz specjalnie zaprojektowane panele i inne peryferyjne urządzenia, tworzą nowoczesny, efektywny i przyjazny warsztat psychologa, a jednocześnie stanowią istotny czynnik motywujący pacjenta do wysiłku i współpracy w badaniu. Komputery wykorzystywane są do prezentacji materiału testowego na ekranie, oceny wyników (przeliczanie wyników surowych na wyniki standardowe, porównywanie z normami, tworzenie tabeli i diagramów itp.) oraz ich prezentacji na ekranie lub drukarce, a także do zarządzania kartoteką osób badanych i wynikami testów (wprowadzanie i dostęp do informacji dotyczących osób badanych przy pełnym zabezpieczeniu danych osobowych, selekcyjne wyszukiwanie w bazie wyników wg dowolnie wybranego kryterium).

3 129 Wiedeński System Testów jest komputerowym narzędziem wspomagającym diagnostykę psychologiczną w wielu dziedzinach. Obejmuje: procedury pomocne w badaniach inteligencji ogólnej, badaniach zdolności ogólnych i specjalnych, baterię do badania kierowców, baterię do badania pilotów, psychofizjologię, różne obszary diagnostyczne z zakresu psychologii sportu, psychomotoryki, psychologii pracy i organizacji, poradnictwa edukacyjnego i zawodowego, psychologii zdrowia, psychologii wychowawczej, psychologii medycznej i psychofarmakologii, psychologii klinicznej i neuropsychologii. Jego twórcą i producentem jest austriacka firma Dr G. Schuhfried GmbH wraz z firmą Alta (więcej informacji na stronie [1]). Obejmuje ponad 100 procedur testowych użytkowanych na całym świecie. Zawiera wielką różnorodność metod diagnostycznych od testów znanych i uznanych w wersji papier-ołówek przystosowanych do systemu komputerowego, po złożone techniki zrealizowane po raz pierwszy w wersji komputerowej z wykorzystaniem multimediów i procedur samoadaptujących się, specjalistyczne badania aparaturowe z precyzyjnym pomiarem czasu, a także moduły wykorzystujące teorie sieci neuronowych i elementy sztucznej inteligencji. WST współpracuje z systemem Biofeedback, co umożliwia pomiar, rejestrację i celową kontrolę parametrów fizjologicznych w tle wykonywanych równolegle procedur testowych. Wśród metod diagnostycznych Wiedeńskiego Systemu Testów znajdują się między innymi: Niewerbalne Testy Inteligencji, w tym: Adaptacyjny Test Matrycowy (AMT) do pomiaru niewerbalnej inteligencji w oparciu o myślenie logiczne, Raven Zaawansowane Matryce Progresywne (APM) do pomiaru niewerbalnej inteligencji ogólnej w oparciu o myślenie logiczne dla osób o zdolnościach ponadprzeciętnych, Standardowe Matryce Progresywne (SPM) do pomiaru niewerbalnej inteligencji ogólnej, procesów uczestniczących w tworzeniu pojęć, takich jak porównywanie, abstrahowanie, uogólnianie i wnioskowanie, Standardowe Matryce Progresywne PLUS (SPMPLUS) niewerbalny test badający nadającą znaczenie, wywodzącą składową inteligencji ogólnej, Kolorowe Matryce Progresywne (CPM) do oceny wnioskowania u dzieci i dorosłych o obniżonym poziomie inteligencji; Testy Zdolności Ogólnych, np. Wydajność Pracy (ALS) test do pomiaru koncentracji, nasycenia i zmęczenia psychicznego stosowany zwłaszcza w diagnostyce uzdolnień, Kognitron (COG) do pomiaru uwagi i koncentracji, Ciągłość Uwagi (DAUF) do badania zdolności długotrwałego skupiania uwagi na wykonywanym zadaniu, Test Podzielności Uwagi (DAKT) do pomiaru szybkości percepcji oraz tendencji do popełniania błędów, Test Czujności (VIGIL) stosowany w badaniu zdolności do utrzymywania uwagi, rozumianej jako nieustanne czuwanie w sytuacjach, w których obserwowane zjawiska występują rzadko, Test Decyzji (DT) do pomiaru tolerancji na stres oraz badania złożonej reakcji na długotrwałe obciążenie szybko zmieniającymi się, następującymi po sobie bodźcami oraz do wykrywania osłabienia uwagi, Test Reakcji (RT) do ogólnej oceny szybkości kognitywnej w poszczególnych fazach kontrolowanego zadania, Analiza Reakcji (RA) do pomiaru czasu reakcji i czasu motorycznego; Testy Zdolności Specjalnych, jak np. Test Sprawności Motorycznej (MLS) do badania sześciu określonych subtelnych sprawności motorycznych (m.in. celowanie, drżenie rąk, precyzja ruchów ramion i dłoni, zręczność rąk i zwinność palców i in.), Koordynacja Sensomotoryczna (SMK) przede wszystkim do badania koordynacji oko-ręka, ręka-ręka i oko-ręka-noga, przestrzeń 3-wymiarowa, reaktywna zdolność koordynacyjna i antycypacyjna zdolność koordynacyjna, Koordynacja Rąk (2HAND) do określania szybkości, dokładności i koordynacji oko-ręka i ręka-oko w przypadku nieznacznych ruchów, Test Podwójnego Labiryntu (B19) do pomiaru zdolności koordynacji oka i ręki w warunkach narzuconej prędkości działania, koordynacji sensomotorycznej, Podzielność Uwagi (SIMKAP) do badania podzielności uwagi i odporności na stres, Test Zlewania się Częstotliwości (FLIM) do badania gotowości funkcjonalnej ośrodkowego układu nerwowego w sensie pobudzenia, który znajduje istotne zastosowanie również w rehabilitacji, Test Rozpiętości Pamięci (CORSI) do oceny wizualno- -przestrzennej pamięci świeżej oraz uczenia się wizualno-przestrzennego, Perseweracja (PERSEV) do oceny skłonności do perseweracji, Test Ciągłego Rozpoznawania Wzrokowego (FVW) do oceny możliwości pamięciowych oraz dysfunkcji mózgu, Test Kolorowego Słowa (STROOP) bazujący na efekcie Stroopa, do badania uwagi i funkcji wykonawczych [1, 2, 3].

4 130 Dla przykładu przedstawione zostaną szczegółowiej wybrane testy z baterii WST. Jednym z nich jest test 2 HAND przeznaczony do oceny poziomu koordynacji wzrokowo-ruchowej. Poziom ten odzwierciedla stopień współdziałania między sferą odbioru informacji sensorycznych i sferą działań motorycznych. Wzajemne powiązania między sferą sensoryczną i motoryczną ukierunkowują przestrzenno-czasowe zachowania człowieka w konkretnej sytuacji i są przyczyną zachowań (działań) skoordynowanych. Opis testu: na ekranie monitora narysowana jest trasa składająca się z trzech odcinków (w kształcie łuku, litery V oraz odwróconej litery L). Zadaniem osoby badanej jest przesuwać wskaźnik wzdłuż trasy, za pomocą dwóch pokręteł. Jedno z nich służy do przesuwania wskaźnika w kierunku poziomym, drugie w kierunku pionowym. Należy przebyć całą trasę od punktu początkowego do końcowego, możliwie szybko i dokładnie. Każde wypadnięcie z trasy liczy się jako błąd. Test ciągłości uwagi DAUF przeznaczony jest do badania zdolności do długotrwałego skupienia i koncentracji uwagi na wykonywanym zadaniu podczas wzrastającego tempa pracy czyli ciągłości uwagi. Zdolność tę ocenia się w teście wg trzech kryteriów: dokładność, szybkość i stałość sprawności. Opis testu: na ekranie monitora wyświetlane są rzędy trójkątów, jednakowych pod względem wielkości i kształtu. Wierzchołki trójkątów mogą być skierowane w dół lub w górę. Jednorazowo widoczny jest jeden rząd trójkątów. W zależności od wybranego bloku parametrycznego testu, zmienia się czas ekspozycji poszczególnych szeregów, linia ekranu, w której pojawiają się kolejne szeregi oraz liczba trójkątów w szeregu. Zadaniem osoby badanej jest obserwowanie ekranu monitora przez okres 35 minut, konieczność zachowania ciągłej uwagi i jak najszybsze reagowanie (naciśnięcie określonego przycisku na panelu sterowniczym) na pojawienie się bodźca krytycznego, którym jest określona liczba trójkątów skierowanych wierzchołkiem w dół. Rozproszenie uwagi skutkuje rosnącą liczbą błędów. Test wydajności pracy ALS przeznaczony jest do pomiaru ogólnie rozumianej sprawności i wydajności w zakresie pracy umysłowej. Jest on komputerową wersją testu Kraepelina. Ocenia poziom zdolności do wykonywania pracy nużącej, wytrzymałość na długotrwały wysiłek, odporność na stres (znużenie) oraz tempo narastania zmęczenia. Opis testu: na ekranie monitora pojawiają się dwie liczby, jedna nad drugą. Zadaniem osoby badanej jest wykonanie na tych liczbach działania dodawania i wpisanie sumy wg ściśle określonej zasady, za pomocą 10 ponumerowanych klawiszy. Jeśli suma jest liczbą jednocyfrową, należy nacisnąć klawisz z cyfrą oznaczającą tę sumę (np. 6+3=9; należy nacisnąć klawisz z numerem 9). Jeśli natomiast suma jest liczbą dwucyfrową, należy nacisnąć klawisz z cyfrą, która występuje w sumie jako druga (np. 7+8=15; należy nacisnąć klawisz z numerem 5). Za każdym razem po wpisaniu sumy pojawiają się kolejne liczby. Działania należy wykonywać tak szybko, jak to jest możliwe. Test trwa 20 minut [2]. Rezultatem interdyscyplinarnej współpracy specjalistów z firmy Hasomed z Magdeburga i Wiednia, wspieranej przez firmę dr Schuhfrieda jest komputerowy system rehabilitacji funkcji poznawczych RehaCom, używany z sukcesem w różnych instytucjach medycznych i psychologicznych od 1989 roku na świecie i w Polsce. Badania kliniczne potwierdziły, że jest on znacznie bardziej skuteczny, niż tradycyjne metody ćwiczenia funkcji poznawczych. Efektywność tego rodzaju ćwiczenia została potwierdzona empirycznie przez kontrolowane badania. Przydatność i skuteczność metody RehaCom zweryfikowano również w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie [4] oraz w Katedrze i Klinice Psychiatrii PUM w Szczecinie [5, 6]. System RehaCom uznany jest za wiodący w Europie system komputerowo wspomaganej rehabilitacji osób z zaburzeniami funkcji poznawczych. Stanowi zestaw programów treningowych i obejmuje około 20 procedur terapeutycznych przeznaczonych dla dzieci i dorosłych, u których występują zaburzenia funkcji poznawczych spowodowane ogniskowym lub uogólnionym uszkodzeniem mózgu, np. po udarze i wylewie, z zaburzeniami pamięci słownej i bezsłownej, zaburzeniami uwagi i koncentracji, logicznego myślenia, percepcji i kojarzenia, zaburzeniami pamięci i rozpoznawania twarzy, zaburzeniami czasu

5 131 reakcji, koordynacji wzrokowo-ruchowej, funkcji planowania. Polecany jest dla dzieci z ADD, ADHD i trudnościami szkolnymi. System obejmuje programy reedukacyjne o zróżnicowanym, narastającym stopniu trudności w zakresie: uwagi: Reakcja na bodźce akustyczne (AKRE), Reakcja na bodźce wzrokowe (REVE), Czujność (VIGI), Uwaga wzrokowo-przestrzenna Operacje przestrzenne dwuwymiarowe (VRO1) i Operacje Przestrzenne trójwymiarowe (RAUM), Zdolności wzrokowo-konstrukcyjne (KONS); Selektywność Uwagi Uwaga & Koncentracja (AUFM), Podzielność Uwagi (GEAU), pamięci: Pamięć Topograficzna (MEMO), Pamięć Twarzy (GESI), Pamięć Słowna (WORT), Pamięć Figuralna (BILD), Pamięć Werbalna (VERB), funkcji wykonawczych: Zakupy (EINK), Planowanie dnia (PLAN), Logiczne Myślenie (LODE), pola widzenia: Saccadic Trening (SAKA), Eksploracja Wzrokowa (EXPL), zdolności wzrokowo-ruchowych: Koordynacja wzrokowo-ruchowa (WISO). System generuje ponadto informacje odnośnie wyników treningu, efektywności, wymogów systemu, listy dostępnych języków, dystrybutorów, certyfikatu ISO [4, 7]. Pacjent trenuje za pomocą specjalnie skonstruowanego panelu, który umożliwia efektywną rehabilitację osób z różnymi objawami, różnym stopniem zaburzeń, w tym z problemami w zakresie koordynacji ruchowej. Panel umożliwiający reakcję został zaprojektowany z uwzględnieniem różnych aspektów natury neuropsychologicznej w taki sposób, by mógł być z łatwością używany przez osoby niesprawne intelektualnie i ruchowo. System RehaCom ma wiele zalet. Jedną z nich jest prosta obsługa. Proponowane programy są przyjazne dla użytkownika i łatwe w obsłudze. Wszystkie funkcje systemu opatrzone są zrozumiałą instrukcją. Używane elementy i zadania są jasno opisane, a dialogi na ekranie zrozumiałe. Motywacja pacjenta wspierana jest przez pozytywną informację zwrotną, tj. kiedy pacjent prawidłowo rozwiąże zadanie, dostaje pozytywną informację zwrotną. Jeśli popełni błąd, otrzymuje pomoc i informacje dodatkowe (podpowiedzi, wskazówki, wyjaśnienia). Jest to idea zgodna z zasadami psychologii uczenia się. Dzięki temu wzmacniana jest pozytywna motywacja osoby trenującej, jako jeden z warunków skutecznego treningu funkcji poznawczych. Chory może z przyjemnością i bez obaw pracować z programem. System umożliwia też dostosowanie trudności zadania do potrzeb i możliwości użytkownika. Zasada ta zakłada, że aby pacjent był pozytywnie zmotywowany podczas trwania treningu, zadanie nie może być ani zbyt trudne, ani zbyt łatwe. Kolejną zaletą programu jest jego wielowymiarowość. Jeśli na przykład osoba ćwiczy uwagę, do programu ćwiczeń mogą być stopniowo włączane zadania związane z ćwiczeniem sprawności innych funkcji, jak np. pamięć krótkoterminowa czy rozwiązywanie problemów. Producentem systemu RehaCom jest firma Hasomed Gmbh z siedzibą w Magdeburgu (Niemcy) producent innowacyjnych metod rehabilitacji neurologicznej (więcej informacji na stronie [7]). Bateria testów CANTAB początkowo opracowana na Uniwersytecie Cambridge, a obecnie dystrybuowana przez Cambridge Cognition, jest zestawem 23 łatwych w obsłudze, wykorzystujących ekrany dotykowe testów neuropsychologicznych. Testy z tej baterii mają głównie charakter niewerbalny, co zwiększa ich niezależność kulturową. Bateria zawiera także bazę normatywną oraz równoległe wersje testów umożliwiające wielokrotne testowanie. Nazwy testów podano w oryginalnej formie w języku angielskim ze względu na brak przyjętego przez producenta tłumaczenia. Cambridge Cognition podaje, że bateria CANTAB wykorzystana została w badaniach opisanych w ponad 1000 publikacjach naukowych. W skład baterii wchodzą dwa testy przesiewowe umożliwiające ocenę możliwości ruchowych, wzrokowych oraz poznawczych osoby badanej, kwalifikowanej do wzięcia udziału w badaniu przy użyciu CANTAB, tj.: Motor screening (MOT) oraz Big/ Little Circle (BLC) oraz testy badające:

6 132 pamięć wzrokowo-przestrzenną, tj.: Delayed Matching to Sample (DMS), Paired Associates Learning (PAL), Pattern Recognition Memory (PRM), Spatial Recognition Memory (SRM); funkcje wykonawcze i pamięć operacyjną, tj.: Attention Switching Task (AST), Intra/ Extradimensional Set Shift (IED), One Touch Stockings of Cambridge (OTS), Stockings of Cambridge (SOC), Spatial Span (SSP), Spatial Working Memory (SWM); funkcje uwagi, tj.: Choice Reaction Time (CRT), Match to Sample Visual Search (MTS), Reaction Time (RTI), Rapid Visual Information Processing (RVP), Simple Reaction Time (SRT); pamięć werbalną, tj.: Graded Naming Test (GNT) oraz Verbal Recognition Memory (VRM); procesy podejmowania decyzji i kontroli poznawczej, tj.: Affective Go/No-go (AGN), Cambridge Gambling Task (CGT), Information Sampling Task (IST), Stop Signal Task (SST); procesy kognicji społecznej (rozpoznawania emocji), tj.: Emotion Recognition Task (ERT). Więcej informacji na temat baterii CANTAB na stronie [8]. Kolejnym komputerowym narzędziem do oceny funkcji poznawczych jest bateria testów ANAM-4 (Automated Neuropsychological Assessment Metrics-4). Bateria ta została początkowo opracowana przez Departament Obrony Stanów Zjednoczonych i składa się z 22 skal oraz testów. Bateria obejmuje: skalę oceny senności, skalą oceny nastroju, skalę oceny objawów oraz następujące testy: Simple Reaction Time, 2-Choice Reaction Time, Code Substitution (Learning, Immediate, and Delayed), Procedural Reacting Time, Mathematical Processing, Matching Grids, Matching to Sample, Logical Relations, Running Memory Continuous Performance Test, Memory Search, Standard Continuous Performance Test, Spatial Processing, Tower Puzzle, Finger Tapping (Right/Left), Go/No-Go, Manikin, Stroop, Pursuit Tracking, oraz Switching badające uwagę, pamięć, szybkość psychomotoryczną, procesy podejmowania decyzji oraz funkcje wykonawcze. Testy nie posiadają instrukcji w języku polskim. Brak jest także danych normatywnych dla populacji polskiej. Nazwy testów podano w oryginalnej formie w języku angielskim ze względu na brak przyjętego przez producenta tłumaczenia. Bateria ANAM wykorzystana została w badaniach opisanych w ponad 300 publikacjach naukowych. W 2007 roku specjalna edycja czasopisma Archives of Clinical Neuropsychology, została poświęcona baterii ANAM [9]. Testy z baterii ANAM-4 uznawane są m.in.: za złoty standard w diagnostyce funkcji poznawczych w toczniu układowym i rekomendowane przez The American College of Rheumatology (ACR) [10, 11]. W chwili obecnej bateria dystrybuowana jest przez Vista Life Sciences. Więcej informacji można znaleźć na stronie [12]. Kolejnym komputerowym narzędziem do rehabilitacji neuropsychologicznej jest opracowany w Pracowni Neuropsychologii Klinicznej Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie program komputerowy AfaSystem przeznaczony dla chorych z afazją. Dystrybucją programu zajmuje się firma Harpo [13]. Na AfaSystem składa się system zarządzający (katalog pacjentów, przygotowanie zestawów ćwiczeń) oraz 25 modułów terapeutycznych dla czterech funkcji językowych, tj.: rozumienie komunikatów językowych, które obejmuje 3 moduły programu: różnicowanie brzmienia słów (analiza słuchowa bodźców językowych), interpretacja znaczenia komunikatów (rozumienie treści językowych o różnym stopniu złożoności), czasowniki (rozumienie treści dźwiękowych związanych z czynnością); tworzenie wypowiedzi, które obejmuje 4 moduły programu: rzeczowniki -aktualizacja nazw (opracowywanie rzeczowników), przymiotniki aktualizacja nazw (opracowywanie przymiotników), związki frazeologiczne (opracowywanie rzeczowników w oparciu o związki frazeologiczne), rzeczowniki aktualizacja nazw w zdaniach (opracowywanie rzeczowników w kontekście); czytanie, które obejmuje 11 modułów programu: rzeczowniki aktualizacja nazw (czytanie),

7 133 czasowniki aktualizacja nazw (czytanie), przymiotniki aktualizacja nazw (czytanie), antonimy i synonimy (czytanie), rzeczowniki w zdaniach opracowywanie rzeczowników w kontekście (czytanie zdań), układanie zdań budowanie złożonych wypowiedzi, analogie opracowywanie porównań w kontekście (czytanie zdań) i poza kontekstem (dobór wyrazów do pary), myślenie abstrakcyjne (czytanie), kategorie (czytanie), związki frazeologiczne opracowywanie rzeczowników w oparciu o związki frazeologiczne (czytanie), wykluczenia (czytanie); pisanie, które obejmuje 9 modułów programu: rzeczowniki aktualizacja nazw (pisanie), czasowniki aktualizacja nazw (pisanie), przymiotniki aktualizacja nazw (pisanie), antonimy (pisanie), związki frazeologiczne opracowywanie rzeczowników w oparciu o związki frazeologiczne (pisanie), rzeczowniki w zdaniach opracowywanie rzeczowników w kontekście (pisanie), analogie opracowywanie porównań w kontekście (pisanie w zdaniach) i poza kontekstem (pisanie wyrazów do pary), kategorie (pisanie), związki frazeologiczne z wyjaśnieniem znaczenia (pisanie). W sprzedaży dostępne są dwie wersje programu: dla terapeuty i dla pacjenta. AfaSystem w wersji dla pacjenta umożliwia wykonywanie ćwiczeń w domu. Użytkowanie wersji programu dla pacjenta wymaga współpracy z terapeutą posiadającym profesjonalną wersję programu AfaSystem. Ćwiczenia i wyniki mogą być przenoszone na dowolnym nośniku pamięci oraz przesyłane przez pocztę elektroniczną. Ponadto program umożliwia wybór poziomów trudności wyodrębnionych na podstawie frekwencyjności i złożoności słów, co umożliwia dostosowanie ćwiczeń do indywidualnych możliwości chorego. W celu ułatwienia korzystania z programu dostępne są specjalne panele sterownicze lub ekrany dotykowe. Więcej informacji znaleźć można na stronie [13]. Efektem poszukiwań nowoczesnych narzędzi przydatnych w diagnostyce i rehabilitacji neuropsychologicznej jest również Bateria Testów do Diagnostyki i Rehabilitacji Funkcji Poznawczych w wersji komputerowej opracowana w 2009 roku przez zespół psychologów klinicznych, dr Renatę Wojtyńską i dr Sylwię Chładzińską-Kiejna z Katedry i Kliniki Psychiatrii UM we Wrocławiu oraz dr Monikę Wiłkość z Instytutu Psychologii UKW i Katedry Psychiatrii CM UMK w Bydgoszczy. Bateria testów została opracowana na potrzeby kliniczne i naukowe Katedry i Kliniki Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Jest ona przeznaczona dla osób dorosłych z osłabieniem lub zaburzeniami funkcji poznawczych wynikającymi z uszkodzenia czy dysfunkcji mózgu. Adresowana jest do pacjentów z Łagodnymi Zaburzeniami Funkcji Poznawczych (MCI), we wczesnym stadium procesu otępiennego w Chorobie Alzheimera (AD) oraz osób z deficytami poznawczymi w przebiegu depresji i schizofrenii [14, 15]. Program posiada dwie wersje: dla celów diagnostycznych (WD) i rehabilitacyjnych (WR). Obie wersje posiadają ten sam zestaw zadań różniących się czasem ekspozycji bodźców. WD, w porównaniu z WR ma krótszy czas ekspozycji bodźców od 200/100 sekundy do 4 sekund w interwałach czasowych co 1-2 sekundy. Czas ekspozycji został ustalony zgodnie z przyjętym założeniem, że nadmiernie długa ekspozycja ma niekorzystny wpływ na procesy zapamiętywania, tj. może sprzyjać zapominaniu wcześniejszego materiału. Może też niekorzystnie wpływać na uwagę. WR, w porównaniu do WD, ma wydłużony czas ekspozycji bodźców oraz dłuższe interwały czasowe dzielące emisję kolejnych bodźców. Ekspozycja bodźca wynosi od 2 do 4 sekund lub dokonywana jest bez limitów czasowych. Moment emisji kolejnego bodźca zależny od rozwiązania zadania przez badanego, dzięki czemu możliwe jest swobodne trenowanie określonych funkcji zgodnie z indywidualną potrzebą ćwiczącego. Każda wersja obejmuje 15 testów przydatnych w diagnostyce i rehabilitacji neuropsychologicznej, tj.: Test Pamięci Wzrokowej, Test Pamięci Wzrokowo Przestrzennej, Test Pamięci Przestrzennej, Test Ciągłości Uwagi, Test GONOGO, Test Kolorów, Test Labirynty, Test Przełączania, Test Klasyfikacji, Test Puzzle, Test Figura Tło, Test Abstrakcji, Test Piramid, Test Pamięci Wzrokowej Odroczonej i Test Pamięci Wzrokowej Rozpoznawczej. W testach zastosowano różnorodne bodźce wzrokowe: przedmioty użytku codziennego, produkty żywnościowe, meble, zwierzęta, owoce, warzywa, pojazdy, symbole graficzne, figury geometryczne, obrazki, labirynty, kolory, litery, liczby arabskie i rzymskie, twarze/osoby, nazwy słowne. Rozwiązując zadania testowe badany ma możliwość korzystania z myszki lub monitora dotykowego według indywidualnych preferencji.

8 134 Zaletą programu jest jego wielowymiarowość, co pozwala na stopniowe włączanie do indywidualnego programu rehabilitacyjnego pacjenta kolejnych ćwiczeń usprawniających różne funkcje poznawcze: percepcję wzrokową, pamięć wzrokową krótko- i długoterminową, słowną, przestrzenną, operacyjną, procesy uwagi, logiczne myślenie, kojarzenie, planowanie, rozwiązywanie problemów, rozpoznawanie twarzy, proste i złożone reakcje psychomotoryczne, koordynację wzrokowo-ruchową. Stwarza on możliwość stopniowania trudności zadań, dostosowania ich do możliwości i potrzeb badanego. Zadania nawiązują do codziennej aktywności pacjenta. Skonstruowane są w sposób atrakcyjny, wzbudzający jego ciekawość. Test Pamięci Wzrokowej obejmuje 6 wersji różniących się rodzajem bodźca wzrokowego i narastającym poziomem trudności. W kolejnych próbach liczba bodźców wzrasta od 10 do 15. Polega na zapamiętywaniu eksponowanych bodźców, którymi są w kolejnych próbach produkty żywnościowe, meble, zwierzęta, owoce, pojazdy, symbole, liczby, słowa, twarze znanych osób ze świata polityki, filmu, postaci historycznych. Test bada krótkotrwałą pamięć wzrokową. Test Pamięci Wzrokowo Przestrzennej składa się z 8 wersji różniących się rodzajem bodźca wzrokowego i narastającym poziomem trudności. W kolejnych próbach liczba bodźców wzrasta od 5 do 12. Bodźcami są symbole graficzne. Polega na zapamiętywaniu położenia przestrzennego elementów względem siebie. Test bada krótkotrwałą pamięć wzrokowo przestrzenną. Test Ciągłości Uwagi zawiera 6 serii bodźców, po 80 w każdej z nich. Polega na reagowaniu na szybko zmieniające się bodźce przez naciśnięcie właściwego symbolu na klawiaturze komputera. Bodźcami są litery. Bada zdolność do długotrwałego skupiania uwagi na wykonywanym zadaniu, tj: przedłużoną koncentrację, selektywność uwagi, zdolność reagowania na długotrwałe obciążenie szybko zmieniającymi się bodźcami następującymi po sobie, pozwala na wykrywanie osłabienia procesów uwagi oraz określenie czasu reakcji na proste i złożone bodźce, a także umożliwia diagnozę funkcji wykonawczych w zakresie kontroli poznawczej. Test Pamięci Przestrzennej polega na zapamiętywaniu i przypominaniu (wprost i wspak) położenia szybko zmieniających się bodźców w kształcie gwiazd usytuowanych przestrzennie, zmieniających położenie (kolor) w kolejnych próbach. Zadania mają narastający stopień trudności, tj. badany ma do zapamiętania od 3 do 10 symboli. Test bada procesy spostrzegania i uczenia się oparte na pamięci wzrokowej i przestrzennej. Może być użyteczny w diagnostyce psychotechnicznej, np. do badania kierowców, sportowców, w badaniach oceniających wpływ leków na procesy spostrzegania i uczenia się, w diagnostyce różnicowej zespołów neurodegeneracyjnych. Test GONOGO polega na szybkim reagowaniu w momencie pojawienia się pożądanego bodźca (zielony kwadrat), przez naciśnięcie spacji na klawiaturze komputera i powstrzymywaniu się od reakcji przy bodźcach niepożądanych (pomarańczowy kwadrat). Obejmuje 100 szybko zmieniających się bodźców wzrokowych (zielone i pomarańczowe kwadraty). Bada szybkość reakcji, koordynację oko-ręka i ręka-oko, ciągłość uwagi, męczliwość i koncentrację, spostrzeganie (rozumiane jako zdolność różnicowania bodźca podstawowego od pozostałych wg ustalonego kryterium), zdolność reagowania na długotrwałe obciążenie szybko zmieniającymi się, następującymi po sobie bodźcami oraz funkcje wykonawcze w zakresie kontroli poznawczej. Test Kolorów (Test Stroopa), wykorzystuje efekt Stroopa i polega na identyfikowaniu bodźca zgodnie z przyjętym kryterium. Kryterium I: kolor słowa i jego nazwa są takie same. Kryterium II: kolor słowa i jego nazwa są inne. Test obejmuje 3 części: uczenie się zasady, identyfikowanie bodźców zgodnie z I kryterium, identyfikowanie bodźców zgodnie z II kryterium. Zawiera dwie serie słów, stanowiące nazwy kolorów, po 25 słów w każdej, pisane w 5 kolorach: czerwonym, niebieskim, zielonym, żółtym, białym. Pozwala na ocenę procesów myślenia, w tym elastyczności vs sztywności, tendencji do perseweracji, zaburzeń pamięci retro- i proaktywnej, procesów hamowania (przełączanie się na nowe kryterium). Przydatny w diagnostyce dysfunkcji czołowych. Test Labiryntów polega na rozwiązaniu 5 labiryntów o narastającym stopniu trudności w wersji dla osób prawo- i leworęcznych. Umożliwia ocenę funkcji wzrokowo-przestrzennych, zdolności abstrakcyjnego myślenia, planowania, strategii uczenia się, koordynacji wzrokowo ruchowej, szybkości psychomotorycznej. Test Przełączania (Test Łączenia Punktów) wymaga od badanego dokonywania ciągłych i szybkich reakcji na zmieniające się bodźce. Składa się z 2 części różniących się rodzajem bodźców: w części

9 135 I bodźcami są liczby, w części II bodźcami są liczby i litery. Badanie obejmuje dwa etapy: etap I polega na łączeniu liczb w kolejności od najmniejszej do największej w jak najkrótszym czasie, etap drugi polega na naprzemiennym łączeniu kolejnej liczby i litery alfabetu w jak najkrótszym czasie. Test ocenia procesu uwagi i funkcji wykonawczych w zakresie: wyboru bodźców spełniających odpowiednie kryteria i selekcji odpowiednich reakcji, przełączania się na odpowiednie kryterium, procesów kontroli poznawczej, uwagi przestrzennej, koncentracji, odporności na dystrakcję. Test pozwala ocenić także szybkość psychomotoryczną. Test Klasyfikacji polega na wskazaniu elementu, który nie pasuje do pozostałych, reprezentujących określoną kategorię nadrzędną. Obejmuje 20 serii bodźców po 4 w każdej. Umożliwia ocenę procesów myślenia pojęciowego, w tym zdolności do abstrahowania, klasyfikowania bodźców zgodnie z określonym kryterium. Test Puzzle polega na uzupełnieniu brakującego fragmentu wzoru jednym z podanych poniżej elementów. Obejmuje 15 serii wzorów składających się z różnej liczby elementów, z zachowaniem tendencji narastającego stopnia trudności. Umożliwia ocenę procesów spostrzegania, analizy i syntezy wzrokowej, abstrahowania, zdolności przestrzennych i konstrukcyjnych. Test Figura-Tło polega na wyłanianiu z tła określonej figury geometrycznej. Obejmuje 5 serii wieloelementowych wzorów geometrycznych, o narastającym stopniu trudności. Bada procesy spostrzegania, analizy i syntezy wzrokowej, różnicowania wzrokowego, koncentracji i selektywności uwagi. Test Abstrakcji polega na przyporządkowaniu wskazanej liczby arabskiej do liczby rzymskiej i odwrotnie oraz przyporządkowaniu określonej liczby arabskiej i rzymskiej do słowa oznaczającego liczbę. Wymaga wyszukania wskazanej liczby z określonego zbioru liczb i przekodowania dwóch różnych systemów symbolicznych (liczby rzymskie i arabskie). Obejmuje 4 serie zadań różniących się rodzajem bodźca. Test ocenia funkcje uwagi w zakresie przeszukiwania pola wzrokowego i selektywności oraz procesy myślenia abstrakcyjnego. Test Piramid (Test ToH) polega na przenoszeniu z punktu 1 do punktu 3 kilkuelementowej piramidy. Przenoszenie elementów możliwe jest ruchem konika szachowego, z możliwością korzystania z punktu 2. jako etapu pośredniego. Przenosząc piramidę badany musi pamiętać o zachowaniu dwóch zasad: pojedynczego przenoszenia elementów oraz zasady mniejszy element na większym. Test obejmuje 2 wersje piramid zbudowanych z 3. i 4. prostokątów. Umożliwia ocenę funkcji wykonawczych oraz zdolności do myślenia strategicznego, przyczynowo-skutkowego, planowania, a także pamięci i uczenia się. Test Pamięci Wzrokowej Odroczonej polega na wydobywaniu z pamięci, poprzez swobodne odtwarzanie, bodźców podlegających zapamiętywaniu w teście Test Pamięci Wzrokowej i równolegle do tego testu składa się z 6 wersji różniących się rodzajem i ilością bodźców do zapamiętania. Przypominanie dokonywane jest po 30 minutowym odroczeniu, bez ponownej ekspozycji bodźca wzrokowego. Umożliwia badanie pamięci wzrokowej długotrwałej oraz procesu uczenia się. Test Pamięci Wzrokowej Rozpoznawczej polega na wydobywaniu z pamięci, poprzez rozpoznawanie, bodźców podlegających zapamiętywaniu w teście Test Pamięci Wzrokowej i równolegle do tego testu składa się z 6 wersji różniących się rodzajem i ilością bodźców do zapamiętania. Badany wybiera odpowiedź pomiędzy bodźcem wcześniej prezentowanym a dystraktorem. Test umożliwia badanie pamięci wzrokowej długotrwałej oraz procesu uczenia się. Program umożliwia także tworzenie bazy danych, gromadzenia wyników, liczbowego i graficznego ich opracowania, śledzenia dynamiki zmian w kolejnych próbach. Posiada funkcje umożliwiające zapis danych w formacie HTML i EXCEL. Jest przystosowany do współdziałania z komputerowymi ekranami dotykowymi.

10 136 Podsumowanie Wykorzystanie komputerów w diagnostyce i rehabilitacji psychologicznej stwarza możliwość konstruowania nowoczesnych, ciekawych narzędzi wzbogacających zarówno warsztat pracy psychologa, ułatwiających gromadzenie i opracowywanie uzyskanych danych, jak również przysparza istotnych korzyści pacjentom, dla których są przeznaczone. Z uwagi na wielowymiarowość tych narzędzi wyrażającą się dużą różnorodnością bodźców i zadań oraz zróżnicowaniem stopnia trudności, dają one możliwość dostosowywania ich do indywidualnych potrzeb badanego, a także aktywizowania jego indywidualnych zainteresowań i umiejętności. Pozwalają na aktywne angażowanie w proces diagnostyczny, a zwłaszcza terapeutyczny zarówno osób chorych, jak i ich opiekunów oraz śledzenie dynamiki zachodzących zmian. Umożliwiają badanemu sprawowanie samokontroli nad poziomem wykonania zadań i dokonywanie autokorekty, co wzmacnia efekty rehabilitacji. Słabym punktem tych narzędzi są koszty związane z koniecznością jednorazowego wykupu licencji oraz koniecznością jej odnawiania w zależności od programu i dystrybutora co rok lub kilka lat. Sytuacja ta może stanowić zachętę dla psychologów, by korzystając z posiadanej wiedzy teoretycznej i klinicznej podejmowali współpracę ze specjalistami w dziedzinie informatyki, celem tworzenia własnych narzędzi przydatnych na potrzeby wewnętrzne instytucji zajmujących się diagnostyką i rehabilitacją psychologiczną, zarówno w aspekcie klinicznym, jak i naukowym. Piśmiennictwo [1] [2] Łuczak A. Wiedeński System Testów w doborze osób do zawodów trudnych i niebezpiecznych. Centralny Instytut Ochrony Pracy Państwowy Instytut Badawczy. Warszawa 2005, 2, [3] Ucińska M. Wiedeński System Testów narzędzie pomocnicze w psychologicznych badaniach kierowców. Biuletyn Informacyjny Instytutu Transportu Samochodowego, Warszawa 2008, 5(29), [4] [5] Karakiewicz B, Żułtak-Bączkowska K, Mroczek B. Nowoczesne kierunki terapii i rehabilitacji osób niepełnosprawnych metody wspomagane komputerowo w rehabilitacji zaburzeń poznawczych u pacjentów po przebytych chorobach neurologicznych. Przewodnik Lekarza 2011, 1, [6] Mak M, Tybura P, Bieńkowski P, Karakiewicz B, Samochowiec J. Skuteczność rehabilitacji neuropsychologicznej z wykorzystaniem programów RehaCom u pacjentów z rozpoznaną schizofrenią. Psychiatria Polska 2013, XLVII, 2, [7] [8] [9] Archives of Clinical Neuropsychology, 22(1), 2007, [10] Adhikari T, Piatti A, Luggen M. Cognitive dysfunction in SLE: development of a screening tool. Lupus 2011, 20, [11] Hanly JG, Omisade A, Farewell VT, Fisk JD. Screening for Cognitive Impairment in Systemic Lupus Erythematosus. J Rheumatol 2012, 39, [12] [13] [14] Chładzińska-Kiejna S, Wojtyńska R. Komputerowa diagnostyka i rehabilitacja funkcji poznawczych. Psychogeriatria Polska 2012, 9, 3, [15] Chładzińska-Kiejna S, Wiłkość M. Rehabilitacja funkcji poznawczych techniki komputerowe. Psychogeriatria Polska 2013, 10, 2, Revieved/Zrecenzowano Accepted/Zatwierdzono do druku

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

WSEI Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie UMYSŁ SZACHISTY

WSEI Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie UMYSŁ SZACHISTY UMYSŁ SZACHISTY Projekt MAT - Rozwijanie umiejętności talentów szachowych poprzez trening sprawności poznawczej, kreatywności i innowacyjności myślenia młodych szachistów Robert Porzak, Jan Przewoźnik

Bardziej szczegółowo

Rodzina Neutralnych Kulturowo Testów Inteligencji CFT

Rodzina Neutralnych Kulturowo Testów Inteligencji CFT Rodzina Neutralnych Kulturowo Testów Inteligencji CFT Rodzina testów CFT Rodzina testów CFT (Culture Fair Intelligence Test) obejmuje grupę narzędzi służących do badania inteligencji ogólnej. Poszczególne

Bardziej szczegółowo

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową.

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Metoda Krakowska Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Jest to metoda sylabowa oparta na wspomaganiu

Bardziej szczegółowo

Komputerowo wspomagana rehabilitacja funkcji poznawczych

Komputerowo wspomagana rehabilitacja funkcji poznawczych Komputerowo wspomagana rehabilitacja funkcji poznawczych www.rehacom.pl hard- and software for medicine Wprowadzenie do systemu RehaCom Wspomagana komputerowo rehabilitacja chorych z zaburzeniami funkcji

Bardziej szczegółowo

Opracowała: K. Komisarz

Opracowała: K. Komisarz Opracowała: K. Komisarz EEG ElektroEncefaloGraf - aparat do pomiaru fal mózgowych i oceny pracy mózgu. BIOFEEDBACK - z ang. biologiczne sprzężenie zwrotne (dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Diana Fecenec Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego Ośrodek Rozwoju Edukacji Warszawa, 22-23.05.2013

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA UCZNIÓW Z DYSLEKSJĄ ROZWOJOWĄ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA UCZNIÓW Z DYSLEKSJĄ ROZWOJOWĄ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA UCZNIÓW Z DYSLEKSJĄ ROZWOJOWĄ Opracowanie: Mgr Anna Borek Mgr Barbara Jakubiec Mgr Tomasz Padyjasek Spis treści: 1. Termin dysleksja. 2. Trudności

Bardziej szczegółowo

ANALIZA GŁOSKOWA umiejętność rozkładania słów na poszczególne elementy składowe głoski, które odpowiadają fonemom (najmniejszym cząstkom języka).

ANALIZA GŁOSKOWA umiejętność rozkładania słów na poszczególne elementy składowe głoski, które odpowiadają fonemom (najmniejszym cząstkom języka). A ANALIZA I SYNTEZA ogół czynności dokonywania rozkładu całości na poszczególne elementy składowe oraz scalania tych elementów w całość. Czynności te dotyczą też procesów poznawczych, analizy i syntezy

Bardziej szczegółowo

Przedszkolak u progu szkoły. Informacja dla rodziców

Przedszkolak u progu szkoły. Informacja dla rodziców Przedszkolak u progu szkoły Informacja dla rodziców Dobry start w szkole jest niezwykle ważny dla rozwoju dziecka. Jeśli jest ono psychicznie i fizycznie gotowe do podjęcia nauki, bez trudu i z radością

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

ZAJĘCIA DLA DZIECI Z TRUDNOŚCIAMI W CZYTANIU I PISANIU ( MARZEC / KWIECIEŃ )

ZAJĘCIA DLA DZIECI Z TRUDNOŚCIAMI W CZYTANIU I PISANIU ( MARZEC / KWIECIEŃ ) ZAJĘCIA DLA DZIECI Z TRUDNOŚCIAMI W CZYTANIU I PISANIU ( MARZEC / KWIECIEŃ ) Zajęcia prowadzone w tym okresie obejmowały ćwiczenia i zabawy powiązane treściowo z materiałem nauczania dla klasy trzeciej

Bardziej szczegółowo

ReoAmbulator ROBOT DO TERAPII CHODU

ReoAmbulator ROBOT DO TERAPII CHODU ReoAmbulator ROBOT DO TERAPII CHODU ReoAmbulator ReoAmbulator to innowacyjny robot do terapii kończyn dolnych, który łączy trening na bieżni ruchomej w odciążeniu z zaawansowaną robotyką. Stosowany jest

Bardziej szczegółowo

Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ. Maria Nalberczak

Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ. Maria Nalberczak Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ Maria Nalberczak PLAN WYPOWIEDZI Neuronauka -> Neuropsychologia Zaburzenia neuropsychologiczne Holistyczna metoda rehabilitacji neuropsychologicznej

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

Akademia Rozwoju Małego Dziecka

Akademia Rozwoju Małego Dziecka Aktualnie zbieram grupy na następujące zajęcia: Akademia Rozwoju Małego Dziecka 1. Maluszkowo - zajęcia dla dzieci do 2 roku życia - czas trwania zajęć: 45 minut / dziecko+dorosły opiekun zajęcia stymulujące

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Eksperta porady. Terapia ucznia w ramach indywidualizacji nauczania (199042)

Eksperta porady. Terapia ucznia w ramach indywidualizacji nauczania (199042) Eksperta porady Terapia ucznia w ramach indywidualizacji nauczania (199042) Terapia ucznia w ramach indywidualizacji nauczania to opracowanie, które jest kontynuacją pozycji pt. Diagnoza ucznia w ramach

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA Cel studiów: Celem studiów jest przygotowanie słuchaczy do zawodu logopedy terapeuty z zakresu diagnozy, terapii mowy i wymowy pracującego z dziećmi, młodzieżą

Bardziej szczegółowo

Aktywizowanie pacjenta i jego opiekunów do korzystania z opieki protetycznej

Aktywizowanie pacjenta i jego opiekunów do korzystania z opieki protetycznej JEDNOSTKA MODUŁOWA: 322[17].Z3.01 Aktywizowanie pacjenta i jego opiekunów do korzystania z opieki protetycznej Wymagania wstępne : Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien

Bardziej szczegółowo

Trzy kroki koncepcji Wspierania rozwoju przez Trening Globalny. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel

Trzy kroki koncepcji Wspierania rozwoju przez Trening Globalny. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel Trzy kroki koncepcji Wspierania rozwoju przez Trening Globalny Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel Dziecko jako PODMIOT INDYWIDUALIZACJA PROCESU WSPIERANIA ROZWOJU TRENINGU GLOBALNEGO Wieloletnie doświadczenia

Bardziej szczegółowo

IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego

IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych Jolanta Rafał-Łuniewska Dziecko z niepełnosprawnością

Bardziej szczegółowo

Program OBRAZY-SŁOWA-DŹWIĘKI - wspomaganie rozwoju, terapii, komunikowania się. Spis treści

Program OBRAZY-SŁOWA-DŹWIĘKI - wspomaganie rozwoju, terapii, komunikowania się. Spis treści Program OBRAZY-SŁOWA-DŹWIĘKI - wspomaganie rozwoju, terapii, komunikowania się Spis treści 1. Wprowadzenie 1 2. Wymagania sprzętowe i instalacja programu 1 3. Obsługa programu 2 4. Zakładka PACJENT 3 5.

Bardziej szczegółowo

Moduł I. Problemy rozwoju i samorealizacji człowieka 40 godz. (10 wykłady, 10 ćwiczenia audytoryjne, 20 ćwiczeń laboratoryjne).

Moduł I. Problemy rozwoju i samorealizacji człowieka 40 godz. (10 wykłady, 10 ćwiczenia audytoryjne, 20 ćwiczeń laboratoryjne). OPZ załącznik nr 1 Przygotowanie i przeprowadzenie wykładów oraz ćwiczeń audytoryjnych i laboratoryjnych w ramach Kursu kwalifikacyjnego z zakresu terapii pedagogicznej - 5 zadań. Tematyka i terminy realizacji:

Bardziej szczegółowo

Nowa jakość w terapii dzieci. www.dromnibus.com

Nowa jakość w terapii dzieci. www.dromnibus.com Nowa jakość w terapii dzieci www.dromnibus.com Problem Nieatrakycjne dla dzieci narzędzia. Brak rozwiązań wystarczająco efektywnych lub dających w prosty sposób zmierzyć swoją skuteczność. Rozwiązania

Bardziej szczegółowo

DOSTOSOWANIE WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH DLA UCZNIÓW Z DYSLEKSJĄ NA LEKCJACH TECHNIKI I INFORMATYKI

DOSTOSOWANIE WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH DLA UCZNIÓW Z DYSLEKSJĄ NA LEKCJACH TECHNIKI I INFORMATYKI DOSTOSOWANIE WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH DLA UCZNIÓW Z DYSLEKSJĄ NA LEKCJACH TECHNIKI I INFORMATYKI Możliwe objawy dysleksji CZYTANIE Trudności w opanowaniu techniki czytania tj.: głoskowanie, sylabizowanie,

Bardziej szczegółowo

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel OGÓLNE Umiejętność, które wykorzystujemy we wszelkiego typu działaniach SAMOREGULACJI

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ

DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ 1. Wyróżniamy dwa rodzaje diagnozy ze względu na cel: A. diagnoza dla selekcji = diagnoza negatywna (określająca defekty i dysfunkcje) jej celem jest stwierdzenie

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

RAPORT. Przedszkole Szkoła klasa 0 PRZYGOTOWANIE DO EDUKACJI SZKOLNEJ. Lipiec 2009

RAPORT. Przedszkole Szkoła klasa 0 PRZYGOTOWANIE DO EDUKACJI SZKOLNEJ. Lipiec 2009 PRACOWNIA ZARZĄDZANIA I DIAGNOZY EDUKACYJNEJ ODN W ZIELONEJ GÓRZE RAPORT Przedszkole Szkoła klasa 0 PRZYGOTOWANIE DO EDUKACJI SZKOLNEJ Lipiec 2009 Zapraszamy na omówienie wyników testu 17 września 2009

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Katedra i Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r. Specjalności w ramach studiów na kierunku psychologia studia jednolite magisterskie Program kształcenia przewiduje dwie specjalności do wyboru przez studentów począwszy od 6 semestru (3 roku studiów).

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum z dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 2 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum z dnia 21 maja 2013 r. Szczegółowy plan studiów NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: PSYCHOLOGIA I ROK STUDIÓW: 4. 5. 6. 7. Wstęp do psychologii Historia myśli psychologicznej I semestr: wykład+dwiczenia O E 50 6 wykład O E 30 4 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Centrala Vista 120 CMS

Centrala Vista 120 CMS Centrala Vista 120 CMS W dzisiejszych czasach szpitale szukają sposobu na podniesienie jednocześnie jakości leczenia i wydajności. Łatwa w użyciu centrala Vista 120 CMS umożliwia centralne monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowa publikacja na rynku! Dlaczego PEWNY START?

Wyjątkowa publikacja na rynku! Dlaczego PEWNY START? Dlaczego PEWNY START? PEWNY START Wydawnictwa Szkolnego PWN to kompleksowy, specjalistyczny zestaw ćwiczeń przygotowany z myślą o dzieciach i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim,

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Magdalena Trzcińska

dr n. med. Magdalena Trzcińska DZIECKO Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 (CHOROBĄ RECKLINGHAUSENA): NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY Z PERSPEKTYWY PSYCHOLOGICZNEJ dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

1. Poznajemy regulamin i przepisy BHP podczas korzystania z komputera

1. Poznajemy regulamin i przepisy BHP podczas korzystania z komputera MIESIĄCE TEMATY 1. Poznajemy regulamin i przepisy BHP podczas korzystania z komputera - poznajemy zasady bezpiecznego użytkowania komputera - wiemy, jak należy postępować, aby zachować bezpieczeństwo swoje

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji matematyki w kl. V.

Scenariusz lekcji matematyki w kl. V. Scenariusz lekcji matematyki w kl. V. T em a t : Powtórzenie wiadomości o czworokątach. C z a s z a jęć: 1 jednostka lekcyjna (45 minut). C e l e o g ó l n e : utrwalenie wiadomości o figurach geometrycznych

Bardziej szczegółowo

Magiczny ogródek INSTRUKCJA GRA DLA 2 OSÓB WIEK DZIECKA 4+

Magiczny ogródek INSTRUKCJA GRA DLA 2 OSÓB WIEK DZIECKA 4+ Magiczny ogródek INSTRUKCJA GRA DLA 2 OSÓB WIEK DZIECKA 4+ Elementy gry: Plansza z ramką z dziewięcioma polami z Mi 1 sztuka Plansza z ramką z dziewięcioma polami z Ryśkiem 1 sztuka Karty z kwiatkami 72

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA

TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA Tabela służy gromadzeniu obserwacji rozwoju widzenia dziecka w czasie codziennych zabaw wzrokowych i domowych ćwiczeń rehabilitacyjnych. Najlepiej sprawdza się system

Bardziej szczegółowo

Dyskalkulia rozwojowa. Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu

Dyskalkulia rozwojowa. Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu Dyskalkulia rozwojowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu WYJAŚNIENIA TERMINOLOGICZNE z greckiego dys = nie, źle; z łacińskiego calculo = liczę; Dyskalkulia rozwojowa jest strukturalnym zaburzeniem

Bardziej szczegółowo

Test badający terminologię techniczną Technika wokół nas propozycja narzędzia badań 1

Test badający terminologię techniczną Technika wokół nas propozycja narzędzia badań 1 Waldemar LIB Uniwersytet Rzeszowski, Polska Test badający terminologię techniczną Technika wokół nas propozycja narzędzia badań 1 Wstęp Studiując literaturę związaną z badaniem rozwoju słownictwa dzieci

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK

SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK TYTUŁ/NAZWA Dobrej praktyki Centrum Terapeutyczne przy Szkole Podstawowej Nr 4 z oddziałami integracyjnymi w Łukowie NAZWA SZKOŁY/PLACÓWKI Szkoła Podstawowa

Bardziej szczegółowo

TERESA TRYPUĆ NIEZBĘDNIK O DYSLEKSJI I TERAPII

TERESA TRYPUĆ NIEZBĘDNIK O DYSLEKSJI I TERAPII 1 TERESA TRYPUĆ NIEZBĘDNIK O DYSLEKSJI I TERAPII 2 Copyright by Teresa Trypuć Wydawca: self-publishing ISBN 978-83-7859-311-9 Wszelkie prawa zastrzeżone Wydanie II 2014 3 Spis treści CZĘŚĆ I WSTĘP... 7

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym

Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym Hanna Łukasiewicz HaniaLukasiewicz@interia.pl. Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym "Technologia informacyjna może wspomagać i wzbogacać wszechstronny rozwój uczniów,

Bardziej szczegółowo

Program zajęć wyrównawczych z zakresu edukacji polonistycznej i matematycznej w kształceniu zintegrowanym klasa III B

Program zajęć wyrównawczych z zakresu edukacji polonistycznej i matematycznej w kształceniu zintegrowanym klasa III B . Program zajęć wyrównawczych z zakresu edukacji polonistycznej i matematycznej w kształceniu zintegrowanym klasa III B Program powstał w celu wyrównania szans edukacyjnych dzieci z brakami w wiadomościach

Bardziej szczegółowo

Blok: Terapia i wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży Metoda SI we wspomaganiu rozwoju. Wprowadzenie do zagadnienia.

Blok: Terapia i wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży Metoda SI we wspomaganiu rozwoju. Wprowadzenie do zagadnienia. Blok: Terapia i wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży Metoda SI we wspomaganiu rozwoju. Wprowadzenie do zagadnienia. Magdalena Charbicka terapeuta integracji sensorycznej, oligofrenopedagog, terapeuta

Bardziej szczegółowo

Program zajęć rewalidacyjnych dla ucznia klasy V z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim

Program zajęć rewalidacyjnych dla ucznia klasy V z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim Program zajęć rewalidacyjnych dla ucznia klasy V z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim Indywidualny program rewalidacji został opracowany dla ucznia klasy piątej szkoły podstawowej na podstawie

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Poznawcze, emocjonalne i behawioralne problemy osób starszych i metody ich kompensacji./ Moduł 190.: Niepełnosprawność intelektualna

Bardziej szczegółowo

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10 TABELA ODNIESIENIA EFEKTÓW KIERUNKOWYCH DO EFEKTÓW OBSZAROWYCH KIERUNEK FIZJOTERAPIA POZIOM KSZTAŁCENIA - studia i stopnia PROFIL KSZTAŁCENIA - praktyczny OBSZAR KSZTAŁCENIA - obszar nauk medycznych, nauk

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk o Zdrowiu Kierunek Fizjoterapia Stopień II, Profil praktyczny

Wydział Nauk o Zdrowiu Kierunek Fizjoterapia Stopień II, Profil praktyczny LISTA PRZEDMIOTÓW, KTÓRE MOGĄ BYĆ UZNANE NA PODSTAWIE OCENY EFEKTÓW UCZENIA SIĘ ZDOBYTYCH NA DRODZE EDUKACJI POZAFORMALNEJ I NIEFORMALNEJ NA ROK AKADEMICKI 2016/2017 Wydział Nauk o Zdrowiu Kierunek Fizjoterapia

Bardziej szczegółowo

INDYWIDUALNY PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNYCH DLA UCZNIA KLASY DRUGIEJ GIMNAZJUM

INDYWIDUALNY PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNYCH DLA UCZNIA KLASY DRUGIEJ GIMNAZJUM INDYWIDUALNY PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNYCH DLA UCZNIA KLASY DRUGIEJ GIMNAZJUM Uczeń klasy drugiej gimnazjum zakwalifikowany do kształcenia specjalnego ze względu na obniżenie rozwoju sprawności umysłowych

Bardziej szczegółowo

Program terapeutyczno-edukacyjny Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł - gimnastyka mózgu

Program terapeutyczno-edukacyjny Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł - gimnastyka mózgu Opracowała: Katarzyna Szydłowska Wprowadzenie Dziecko rodzi się z kompleksem naturalnych sił- odruchów i instynktów. Naturalnie dane odruchy i pierwotne ruchy w procesie ich przyswajania w okresie niemowlęcym,

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA TERAPII RĘKI DIAGNOZA I TERAPIA RĘKI, SPRAWNOŚCI MANUALNYCH ORAZ GRAFOMOTORYCZNYCH ORGANIZATORZY KURSU:

SZKOŁA TERAPII RĘKI DIAGNOZA I TERAPIA RĘKI, SPRAWNOŚCI MANUALNYCH ORAZ GRAFOMOTORYCZNYCH ORGANIZATORZY KURSU: ORGANIZATORZY KURSU: SZKOŁA TERAPII RĘKI DIAGNOZA I TERAPIA RĘKI, SPRAWNOŚCI MANUALNYCH ORAZ GRAFOMOTORYCZNYCH Program autorski Copyright 2013 Agnieszka Rosa Dzień/ godziny zajęć Osoba prowadząca Program:

Bardziej szczegółowo

Pomiar świadczeń zdrowotnych w Psychiatrycznym Zakładzie Opiekuńczo Leczniczym.

Pomiar świadczeń zdrowotnych w Psychiatrycznym Zakładzie Opiekuńczo Leczniczym. mgr ElŜbieta Trutkowska mgr Marek Moszczak Pomiar świadczeń zdrowotnych w Psychiatrycznym Zakładzie Opiekuńczo Leczniczym. Metoda pomiaru, wyniki badań. Konferencja Jakość 2010 Warszawa, dnia 7.10.2010r.

Bardziej szczegółowo

OFERTA PRELEKCJI I WARSZTATÓW DLA RODZICÓW I NAUCZYCIELI DZIECI PRZEDSZKOLNYCH

OFERTA PRELEKCJI I WARSZTATÓW DLA RODZICÓW I NAUCZYCIELI DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ROK SZKOLNY 2013/2014 OFERTA PRELEKCJI I WARSZTATÓW DLA RODZICÓW I NAUCZYCIELI DZIECI PRZEDSZKOLNYCH PORADNIA PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNA W CHORZOWIE Prelekcje i warsztaty dla Rodziców CUD ŻYCIA CUD NARODZIN

Bardziej szczegółowo

E U A C B L K T K. ...data: wrzesień 200...r. klasa... 1. ANALIZA I SYNTEZA WYRAZÓW

E U A C B L K T K. ...data: wrzesień 200...r. klasa... 1. ANALIZA I SYNTEZA WYRAZÓW ...data: wrzesień 00...r. klasa... 1. ANALIZA I SYNTEZA WYRAZÓW Pokoloruj tyle okienek ile jest głosek w nazwach narysowanych zwierząt na obrazkach. 3 p. Odczytaj wyraz łącząc litery po strzałkach i połącz

Bardziej szczegółowo

Zabawy matematyczne. zabawa wymagająca więcej czasu. zabawa trwająca krótko. zabawa na dworze. zabawa do wykonania w domu

Zabawy matematyczne. zabawa wymagająca więcej czasu. zabawa trwająca krótko. zabawa na dworze. zabawa do wykonania w domu Dla rodziców Zabawy matematyczne Głównymi celami zabaw matematycznych są rozwijanie zdolności poznawczych i samodzielnego logicznego myślenia dziecka oraz rozumienie określonych podstawowych pojęć matematycznych

Bardziej szczegółowo

Emocje i Słowa Anna Boniakowska. www.emocjeislowa.pl

Emocje i Słowa Anna Boniakowska. www.emocjeislowa.pl Usługa Grupa Czas trwania Cena Uwagi KONSULTACJE Konsultacje indywidualne (psychologiczna, logopedyczna) Rodzice/ Opiekunowie, dorośli, młodzież 40 minut 50 zł 80 zł Możliwość wyboru krótkiej lub długiej

Bardziej szczegółowo

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE KOMPUTERA W EDUKACJI DZIECI W MŁODSZYM WIEKU SZKOLNYM

WYKORZYSTANIE KOMPUTERA W EDUKACJI DZIECI W MŁODSZYM WIEKU SZKOLNYM WYKORZYSTANIE KOMPUTERA W EDUKACJI DZIECI W MŁODSZYM WIEKU SZKOLNYM W podstawie programowej w nauczaniu zintegrowanym nie przewiduje się typowej informatyki, czy technologii informacyjnej, charakterystycznych

Bardziej szczegółowo

Konferencja naukowa zorganizowana w ramach obchodów Światowego Dnia Autyzmu. Lublin, 2 kwietnia 2014r

Konferencja naukowa zorganizowana w ramach obchodów Światowego Dnia Autyzmu. Lublin, 2 kwietnia 2014r Konferencja naukowa zorganizowana w ramach obchodów Światowego Dnia Autyzmu Lublin, 2 kwietnia 2014r - prof. dr hab. Zbigniew Gaś WSEI w Lublinie Uczniowie z autyzmem są w wiodącej grupie uczniów ze specjalnymi

Bardziej szczegółowo

Zespół EEG Instytutu. EEG Biofeedback jako nowoczesna metoda terapeutyczna

Zespół EEG Instytutu. EEG Biofeedback jako nowoczesna metoda terapeutyczna Ul. Londyńska 2 03-921 Warszawa www.eeg.com.pl Katedra Psychoterapii i Psychologii Zdrowia Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin Zespół u serdecznie Państwa zaprasza

Bardziej szczegółowo

Planowanie zajęć dodatkowych

Planowanie zajęć dodatkowych Planowanie zajęć dodatkowych do projektu systemowego Indywidualizacja nauczania i wychowania w klasach I III wrocławskich szkół podstawowych Wrocław 31 sierpnia 2011 rok O czy należy pamiętać planując

Bardziej szczegółowo

Jeszcze bardziej dostepne, badania przesiewowe!

Jeszcze bardziej dostepne, badania przesiewowe! Jeszcze bardziej dostepne, badania przesiewowe! Platforma Badań Zmysłów jest sprawdzonym urządzeniem przeznaczonym do przesiewowego badania słuchu, wzroku oraz mowy. Przez kilka lat funkcjonowania urządzenia

Bardziej szczegółowo

Specjalizacja w dziedzinie psychologii klinicznej

Specjalizacja w dziedzinie psychologii klinicznej Specjalizacja w dziedzinie Dyrekcja Specjalistycznego Psychiatrycznego Zespołu Opieki Zdrowotnej im. prof. Antoniego Kępińskiego w Jarosławiu ogłasza nabór na specjalizację z. Specjalizacja w Specjalistycznym

Bardziej szczegółowo

Jak trenować z dzieckiem koncentracje uwagi?

Jak trenować z dzieckiem koncentracje uwagi? Jak trenować z dzieckiem koncentracje uwagi? Umiejętność koncentracji można ćwiczyć, ale wymaga to wysiłku zarówno ze strony dziecka, jak i rodzica wspierającego i motywującego je do tej pracy. Obranie

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia. FIZJOTERAPIA absolwent:

Efekty kształcenia. FIZJOTERAPIA absolwent: Efekty kształcenia Tabela odniesień efektów kształcenia dla kierunku studiów FIZJOTERAPIA studia pierwszego stopnia, profil praktyczny do obszarowych efektów kształcenia Objaśnienie oznaczeń w symbolach:

Bardziej szczegółowo

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM OPÓŹNIONY ROZWÓJ MOWY zjawisko dotyczące wolniejszego wykształcenia się zdolności percepcyjnych lub/i ekspresyjnych

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Terapia krótkoterminowa./ Moduł 103.: Psychoterapia - miedzy teorią a praktyką 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Brief therapy

Bardziej szczegółowo

Ocena i porównanie funkcjonalności aplikacji medycznych Prezentacja Platformy

Ocena i porównanie funkcjonalności aplikacji medycznych Prezentacja Platformy Ocena i porównanie funkcjonalności aplikacji medycznych Prezentacja Platformy Joanna Rybka Collegium Medicum UMK, Hasselt University Fundacja Life4Science, Scienceventure Małgorzata Plechawska-Wójcik Instytut

Bardziej szczegółowo

GABINET TERAPII METODĄ EEG BIOFEEDBACK

GABINET TERAPII METODĄ EEG BIOFEEDBACK GABINET TERAPII METODĄ EEG BIOFEEDBACK Gabinet terapii metodą EEG Biofeeddback funkcjonuje w naszej szkole od 2006 r. dzięki sprzętowi ufundowanemu z Europejskiego Funduszu społecznego. Przez pięć lat

Bardziej szczegółowo

Regulamin Projektu Pablo Rehabilitacja Kończyny Górnej po Udarze

Regulamin Projektu Pablo Rehabilitacja Kończyny Górnej po Udarze Regulamin Projektu Pablo Rehabilitacja Kończyny Górnej po Udarze Regulamin określa procedurę i zasady kwalifikacji oraz uczestnictwa w programie Projekt PABLO - Rehabilitacja Kończyny Górnej po Udarze

Bardziej szczegółowo

Rozwiązania e-learningowe jako narzędzia rozwoju kompetencji zawodowych. Paweł Czerwony Global New Business Manager

Rozwiązania e-learningowe jako narzędzia rozwoju kompetencji zawodowych. Paweł Czerwony Global New Business Manager v Rozwiązania e-learningowe jako narzędzia rozwoju kompetencji zawodowych Paweł Czerwony Global New Business Manager Funmedia Nasza historia Rynki i produkty Liczba użytkowników Kursy online Fakty Dot.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z INFORMATYKI. Przedmiotowy System Oceniania został opracowany na podstawie:

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z INFORMATYKI. Przedmiotowy System Oceniania został opracowany na podstawie: I. Postanowienia ogólne PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z INFORMATYKI Przedmiotowy System Oceniania został opracowany na podstawie: 1. Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dn. 30 kwietnia 2007 r.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Założenia ogólne PZO PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO w GIMNAZJUM 24 oceny odpowiadające poszczególnym poziomom oraz wymagania na poszczególne oceny, sposoby oceniania i techniki kontroli,

Bardziej szczegółowo

UWAGA : W KWIETNIU BEZPŁATNE 2012 ZAPRASZAMY TESTY NA UWAGI I LATERALIZACJI impulsterapia@onet. pl

UWAGA : W KWIETNIU BEZPŁATNE 2012 ZAPRASZAMY TESTY NA UWAGI I LATERALIZACJI impulsterapia@onet. pl UWAGA : W KWIETNIU BEZPŁATNE 2012 ZAPRASZAMY TESTY NA UWAGI I LATERALIZACJI impulsterapia@onet. SŁUCHOWEJ pl Czym jest metoda Integracji Sensorycznej (SI)? Do jakich dzieci jest skierowana? Integracja

Bardziej szczegółowo

LOGIKIT. Ilustracje: Daniel Fischer

LOGIKIT. Ilustracje: Daniel Fischer 21005 LOGIKIT Spis treści: - 1 drewniana ramka z pisakiem magnetycznym - 16 kart z zadaniami - 1 instrukcja Wiek: 3+ Ilość graczy: 1 Autorzy: Angelika i Jürgen Lange Ciekawość dzieci skierowana na odkrywanie

Bardziej szczegółowo

Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start. część I diagnoza pedagogiczna

Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start. część I diagnoza pedagogiczna Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start ul. 11 listopada 9a, 05-825 Grodzisk Maz. Zapobiegamy niepowodzeniom szkolnym część I diagnoza

Bardziej szczegółowo

MOJA SZKOŁA MOJE OKNO NA ŚWIAT

MOJA SZKOŁA MOJE OKNO NA ŚWIAT Łapsze Niżne, 25 VI 2010 r. Wczesne wspomaganie Prowadząca: Krystyna Butas SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI ZAJĘĆ POZALEKCYJNYCH W RAMACH PROJEKTU MOJA SZKOŁA MOJE OKNO NA ŚWIAT W SZKOLE PODSTAWOWEJ W ŁAPSZACH

Bardziej szczegółowo

WSPOMAGANIE DZIECKA W ROZWOJU INTELEKTUALNYM. A mowa B percepcja wzrokowa C percepcja słuchowa D myślenie E pamięć F uwaga G lateralizacja H wiedza

WSPOMAGANIE DZIECKA W ROZWOJU INTELEKTUALNYM. A mowa B percepcja wzrokowa C percepcja słuchowa D myślenie E pamięć F uwaga G lateralizacja H wiedza WSPOMAGANIE DZIECKA W ROZWOJU INTELEKTUALNYM A mowa B percepcja wzrokowa C percepcja słuchowa D myślenie E pamięć F uwaga G lateralizacja H wiedza PLANOWANE DZIAŁANIA A B - Ćwiczenia oddechowe mające na

Bardziej szczegółowo

Poprawa Atrakcyjności Kształcenia dla Seniorów

Poprawa Atrakcyjności Kształcenia dla Seniorów Poszukiwanie Skarbów Internetu Poprawa Atrakcyjności Kształcenia dla Seniorów Narzędzie autodiagnozy Kryteria Work Package 3 Narzędzie Autodiagnozy: Kryteria Narzędzie autodiagnozy opiera się na pytaniach,

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA ZDJĘCIOWA I OPIS DZIAŁAŃ DO ZAJĘĆ DLA DZIECI Z TRUDNOŚCIAMI W PISANIU I CZYTANIU

PREZENTACJA ZDJĘCIOWA I OPIS DZIAŁAŃ DO ZAJĘĆ DLA DZIECI Z TRUDNOŚCIAMI W PISANIU I CZYTANIU PREZENTACJA ZDJĘCIOWA I OPIS DZIAŁAŃ DO ZAJĘĆ DLA DZIECI Z TRUDNOŚCIAMI W PISANIU I CZYTANIU Każde dziecko na początku szkolnej edukacji powinno nauczyć się czytać i pisać. Jest to warunek niezbędny do

Bardziej szczegółowo

Dysleksje Metoda 18 struktur wyrazowych

Dysleksje Metoda 18 struktur wyrazowych Dysleksje Metoda 18 struktur wyrazowych Metoda 18 struktur wyrazowych przedstawia pracę korekcyjnokompensacyjną stosowaną i sprawdzoną przez autorki w ciągu ostatnich siedmiu lat. Jest to metoda przeznaczona

Bardziej szczegółowo

Sześcioczęściowa seria doskonałych programów edukacyjnych dla dzieci Porusz umysł

Sześcioczęściowa seria doskonałych programów edukacyjnych dla dzieci Porusz umysł Sześcioczęściowa seria doskonałych programów edukacyjnych dla dzieci Porusz umysł to seria programów komputerowych (wzrokowo-słuchowe, ćwiczenia językowe, matematyczno-pamięciowe), które wspomagają rozwój

Bardziej szczegółowo

OŚRODEK ODDZIAŁ DZIENNY CZYNNY OD PONIEDZIAŁKU DO PIĄTKU W GODZINACH 8.00-18.00 Rejestracja tel. 14 627 10 22

OŚRODEK ODDZIAŁ DZIENNY CZYNNY OD PONIEDZIAŁKU DO PIĄTKU W GODZINACH 8.00-18.00 Rejestracja tel. 14 627 10 22 OŚRODEK ODDZIAŁ DZIENNY CZYNNY OD PONIEDZIAŁKU DO PIĄTKU W GODZINACH 8.00-18.00 Rejestracja tel. 14 627 10 22 Ośrodek realizuje świadczenia medyczne na rzecz dzieci zagrożonych nieprawidłowym rozwojem

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA W EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA W EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA W EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ Podstawa prawna 1. Rozporządzenie MEN w sprawie warunków i sposobów oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów. 2. Statut szkoły. 3. Podstawa

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE DOTYCZĄCE REHABILITACJI SŁUCHU I MOWY W SAMODZIELNYM PUBLICZNYM OŚRODKU TERAPII I REHABILITACJI DLA DZIECI W KWIDZYNIE

INFORMACJE DOTYCZĄCE REHABILITACJI SŁUCHU I MOWY W SAMODZIELNYM PUBLICZNYM OŚRODKU TERAPII I REHABILITACJI DLA DZIECI W KWIDZYNIE Samodzielny Publiczny Ośrodek Terapii i Rehabilitacji dla Dzieci ul. Kołłątaja 4; 82-500 Kwidzyn; tel/fax (055) 279-30-22 strona internetowa: www.aac.pl e-mail: otir@post.pl I2-P2.2/1 w.1 INFORMACJE DOTYCZĄCE

Bardziej szczegółowo

Wtorkowy maraton matematyczny

Wtorkowy maraton matematyczny Wtorkowy maraton matematyczny Innowacja pedagogiczna o charakterze programowym z zakresu edukacji matematycznej realizowana w Szkole Podstawowej nr 2 im. Jana Brzechwy w roku szkolnym 2013/2014 I. Autorki

Bardziej szczegółowo

Dziewięć dziesiątych w obliczu mechatronizacji techniki

Dziewięć dziesiątych w obliczu mechatronizacji techniki Dziewięć dziesiątych w obliczu mechatronizacji techniki PRELEGENT: dr inż. Krzysztof Smółka krzysztof.smolka@p.lodz.pl Instytut Mechatroniki i Systemów Informatycznych WEEIA, Politechnika Łódzka PLAN PREZENTACJI

Bardziej szczegółowo

OFERTA HANDLOWA OBOWIĄZUJE W DNIACH 01.03.2016 01.06.2016

OFERTA HANDLOWA OBOWIĄZUJE W DNIACH 01.03.2016 01.06.2016 OFERTA HANDLOWA OBOWIĄZUJE W DNIACH 01.03.2016 01.06.2016 CZYM JEST AUTILIUS WSPÓLNA UWAGA? Program Autilius Wspólna Uwaga to oprogramowanie komputerowe zawierające 6 gier terapeutycznych, przeznaczonych

Bardziej szczegółowo

Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych.

Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych. Psychoterapia indywidualna Terapia zaburzeń emocjonalnych i patologicznych cech osobowości. Korzyści (nabyta wiedza i Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych. Niwelowanie

Bardziej szczegółowo