ZDROWIE I HIGIENA DZIEWCZĄT I MŁODYCH KOBIET NA ZIEMIACH POLSKICH W DRUGIEJ POŁOWIE XIX I NA POCZĄTKU XX W. ZALECENIA A RZECZYWISTOŚĆ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZDROWIE I HIGIENA DZIEWCZĄT I MŁODYCH KOBIET NA ZIEMIACH POLSKICH W DRUGIEJ POŁOWIE XIX I NA POCZĄTKU XX W. ZALECENIA A RZECZYWISTOŚĆ"

Transkrypt

1 Nowiny Lekarskie 2010, 2, ANETA BOŁDYREW ZDROWIE I HIGIENA DZIEWCZĄT I MŁODYCH KOBIET NA ZIEMIACH POLSKICH W DRUGIEJ POŁOWIE XIX I NA POCZĄTKU XX W. ZALECENIA A RZECZYWISTOŚĆ HEALTH AND HYGIENE OF YOUNG GIRLS AND WOMEN IN POLAND BY THE END OF THE 19TH CENTURY AND AT THE BEGINNING OF THE 20TH CENTURY. RECOMMENDATIONS AND REALITY Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii Uniwersytet Łódzki Kierownik: prof. dr hab. Grzegorz Michalski Streszczenie W drugiej połowie XIX w. na ziemiach polskich ważnym problemem w dyskusji lekarzy, higienistów, pedagogów i publicystów była kwestia poprawienia stanu zdrowia i higieny społeczeństwa. Jednym z najważniejszych zagadnień była sprawa biologicznej kondycji młodego pokolenia. Troska o jego zdrowie, wychowanie i edukację spoczywała na matce, a postulaty poprawy jakości opieki nad dzieckiem stały się jednym z elementów programu pracy organicznej. Było to tym ważniejsze, że kiedy w krajach zachodnioeuropejskich administracja państwowa ponosiła wielki wysiłek na rzecz podnoszenia jakości życia swych obywateli, a co za tym idzie umocnienia potencjału kraju, na ziemiach polskich sytuacja polityczna często wykluczała takie działania. Bardzo ważnym obszarem zainteresowania specjalistów była kwestia zdrowia i higieny dziewcząt w okresie dojrzewania i młodych kobiet; od ich kondycji zależeć miało zdrowie ich potomstwa. Dlatego na łamach czasopism i poradników propagowano nowe wzorce w zakresie pożywienia, dbałości o czystość, kondycję fizyczną, odzież. Problemy te interesowały także środowisko feministyczne, które apelowało o poprawienie kondycji młodych kobiet, by łatwiej było im brać aktywny udział w życiu publicznym i walczyć o właściwą pozycję w społeczeństwie. Akceptacja nowych zaleceń nie przebiegała jednak bez trudności, wynikających przede wszystkim z uprzedzeń natury obyczajowej. Na przełomie XIX i XX w. w postępowych środowiskach zaczęły już jednak być widoczne zmiany w zakresie dbałości o zdrowie i higienę dziewcząt. Na zmianę stylu życia wpływ miał także postęp w sferze cywilizacyjnej i rewolucja technologiczna. SŁOWA KLUCZOWE: zdrowie, higiena, druga połowa XIX w., biologiczna kondycja młodego pokolenia. Summary In the second part of the 19th century at the area of Poland one of the most important problems discussed by doctors, hygienists, pedagogues and publicists was the issue of improvement of health condition and hygiene of the society. It was the mother who was supposed to look after health, bringing-up and education, and the postulates to improve the quality of parental care became one of the elements of organic labour. It was the more important in the situation when the Western European governments made great efforts to increase quality of life of their citizens, thus strengthening their national potential, while in the Polish territories such actions were often excluded by actual political situation. One of the most significant subjects was biological condition of the young generation. The specialists devoted much of their attention to the matter of health and hygiene of girls at the age of puberty but also young women. Health of the future generations depended much on their mothers condition. That is why in journals and book guides it was recommended to follow new patterns of nutrition, to take care of neatness, physical condition and clothes. The feminists were also interested in those issues and they appealed to improve the conditions of young women so that they could take more easily active part in public life and fight for the right position of a woman in society. The acceptance of new recommendations did not happen without difficulties. They were mostly the result of moral prejudice. Nevertheless, on the turn of the 19th century the changes concerning hygiene and protection of health of girls were visible in progressive groups of society. The style of life was also greatly changed by civilisation progress and technological revolution. KEY WORDS: health, hygiene, the second half of the 19th century, biological condition of the young generation. Problem potrzeby zmian w zakresie dbałości o zdrowie i higienę w środowisku domowym na ziemiach polskich pojawił się u schyłku XVIII w., wraz z popularyzacją wizji J. J. Rousseau, opierającej się na koncepcji powrotu do natury. Za priorytetową uznano kwestię właściwego wychowania fizycznego młodego pokolenia. Nowe traktowanie dziecka i dzieciństwa na przełomie XVIII i XIX w., eksponowanie znaczenia zdrowia, higieny i witalności fi- zycznej zdobyło sprzymierzeńców w większości krajów europejskich. Na polskim gruncie jednym z pierwszych propagatorów nowych wzorców był Jędrzej Śniadecki, autor pracy O fizycznem wychowaniu dzieci, której zasadniczy szkic ukazał się w 1805 r., a rozszerzone wydania kolejno w 1822 i 1840 r. W drugim ćwierćwieczu XIX w. na polskim rynku wydawniczym coraz liczniej pojawiały się poradniki omawiające aktualne osiągnięcia naukowe,

2 138 Aneta Bołdyrew wśród których dużą część stanowiły publikacje poświęcone tematyce zdrowotnej i higienicznej. Po 1864 r. tematyka zdrowotno-higieniczna i wychowawcza była jednym z najczęściej poruszanych problemów na łamach popularnej prasy i poradników. Lekarze i higieniści szansy na stworzenie odpowiedniego klimatu służącego przyswojeniu nowych zasad w szerszych kręgach upatrywali w rozpowszechnieniu wiedzy dotyczącej zdrowia i higieny w skali gospodarstwa rodzinnego. Jednym z zagadnień poruszanych najczęściej w publicznej debacie dotyczącej podniesienia poziomu higieny, poprawy stanu zdrowia i warunków życia była sprawa odpowiedniej pielęgnacji dzieci i młodzieży. W prasie, w poradnikach i literaturze pięknej podkreślano konieczność poprawy kulturowego i cywilizacyjnego oblicza polskiego społeczeństwa. Zasadniczą rolę odgrywać miało środowisko rodzinne. Podstawą nowoczesnego społeczeństwa miało być młode pokolenie. Postulaty poprawy jakości opieki nad dzieckiem stały się jednym z kluczowych elementów programu pracy organicznej. Było to tym ważniejsze, że kiedy w krajach zachodnioeuropejskich administracja państwowa ponosiła wielki wysiłek na rzecz podnoszenia jakości życia obywateli, a co za tym idzie umocnienia potencjału kraju, na ziemiach polskich sytuacja polityczna często wykluczała takie działania. O ile w zaborze pruskim zmiany te były stosunkowo najszybsze i znaczące, o tyle na ziemiach Królestwa Polskiego w okresach kryzysów wywoływanych kolejnymi powstaniami władze zmniejszały wydatki na publiczną ochronę higieny i zdrowia. W tej sytuacji środowisko rodzinne przejmowało ciężar troski o biologiczną i intelektualną kondycję młodego pokolenia. Bardzo istotnym problemem była kwestia właściwego fizycznego wychowania dziewcząt. Niniejszy artykuł zawiera kilka refleksji na temat stanu zdrowia i higieny osobistej dziewcząt i młodych kobiet. Problem ten niewątpliwie wymaga szczegółowych, interdyscyplinarnych i komparatystycznych badań. Toteż poniższy szkic jest jedynie próbą zwrócenia uwagi na interesujący obszar badawczy i zasygnalizowania wybranych problemów, godnych szerszej analizy. Skoncentrowałam przy tym się na wyższych warstwach społecznych, bowiem w rodzinach z nieelitarnych grup jakość życia codziennego, w tym stan zdrowia i higieny, drastycznie odbiegał od zaleceń specjalistów i był nieporównywalny z realiami życia w bogatych i średniozamożnych środowiskach. Problem stanu zdrowia i higieny w rodzinach robotniczych i chłopskich, w tym warunków życia dziewcząt i kobiet, wymaga osobnego studium. Z uwagi na obszerność tematu za główny cel rozważań w zakresie źródeł postulatywnych przyjęto omówienie wątku, dotyczącego propagowania wychowania dziewcząt mającego zapewnić im właściwy stan zdrowia i tężyzny fizycznej, niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania w okresie adolescencji i dorosłości, co dla większości specjalistów było najważniejszym elementem przygotowującym do funkcji prokreacyjnej. Zwrócono uwagę na zalecenia specjalistów, pojawiające się na łamach czasopiśmiennictwa lekarskiego, głównie z obszaru Królestwa Polskiego, a więc Medycyny, Kroniki Lekarskiej, a przede wszystkim koncentrującego się na sprawach sanitarno-higienicznych Zdrowia. Interesujące są także refleksje lekarzy, publikowane w Sterze czy Czystości. W obszarze stanu rzeczywistego przedstawiono wybrane informacje zawarte w przekazach pamiętnikarskich, w poradnikach dla kobiet, prasie i kalendarzach. W XIX w., a szczególnie w jego drugiej połowie, lekarze i higieniści zwracali uwagę na konieczność poprawy zdrowia i kondycji polskiego społeczeństwa. Niewłaściwe nawyki, niezdrowy styl życia, niehigieniczne warunki codziennej egzystencji dotyczyły, choć w różnym stopniu, każdej grupy społecznej. O ile jednak w przypadku niższych grup społecznych bieda i fatalne warunki bytowania utrudniały realizację nowych zasad dbałości o zdrowie i higienę, o tyle w wyższych kręgach głównym utrudnieniem w szerokim rozpowszechnieniu nowych, prozdrowotnych i prohigienicznych haseł były uprzedzenia natury obyczajowej. Doskonale widać to właśnie w przypadku prób upowszechniania nowych wzorców w zakresie zdrowia i higieny dziewcząt i młodych kobiet. Nowe zalecenia specjalistów dotyczące zdrowia, higieny, sposobów odżywiania, strojów, ruchu na świeżym powietrzu, gimnastyki często spotykały się z krytyką odbiorców z kręgów ziemiaństwa i zamożnego mieszczaństwa. W ostatnich dekadach XIX w. widać pewną poprawę klimatu w zakresie recepcji nowych haseł, ale nadal niełatwo było przedrzeć się przez mur obojętności; częstokroć ustalone od pokoleń sposoby troski o zdrowie dzieci były traktowane niemal dogmatycznie. W wielu rodzinach nie widziano potrzeby wprowadzania jakichkolwiek zmian. Nie bez znaczenia była również niechęć, jaką często żywiono w stosunku do nieznanych sobie bezpośrednio osób. Zaufaniem obdarzano często wyłącznie lekarza opiekującego się rodziną, czasem względy snobistyczne przesłaniały rzeczywiste kwalifikacje. Popularność rozmaitych poradników, w tym prac poświęconych sprawom zdrowia i higieny wzrosła w okresie pauperyzacji znacznej części społeczeństwa polskiego, kiedy duża grupa kobiet zmuszona była do samodzielnej opieki nad rodziną, co z kolei obligowało nie mające często właściwego przygotowania do tych zadań kobiety do zdobywania niezbędnej wiedzy [1]. Jednocześnie ogólnoeuropejskie trendy w spoj rzeniu na rolę i miejsce dziecka zmuszały poniekąd do rewizji poglądów na metody i cele wychowania młodego pokolenia. Ważnym elementem w praktycznym przełożeniu najnowszych osiągnięć naukowych na potrzeby przeciętnej jednostki były artykuły lekarzy zamieszczane w poczytnych dziennikach czy tygodnikach. Artykuły te stanowiły często fragmenty publikowanych później zwartych prac. Prasa była z reguły łatwiej dostępna niż wydawnictwa książkowe, nierzadko również czytelnicy sięgali do artykułów dotyczących higieny i zdrowia niejako przy okazji lektury zasadniczych działów czasopisma. Próby włączenia tematyki prozdrowotnej w orbitę zainteresowań czytelników widać w większości czaso-

3 Zdrowie i higiena dziewcząt i młodych kobiet na ziemiach polskich w drugiej połowie XIX i na początku XX w. 139 pism krajowych i regionalnych 1. W prasie pojawiały się również reklamy wydawanych popularnych poradników medycznych czy środków wspomagających, dostępnych w aptekach czy składach aptecznych. Do najpopularniejszych preparatów wzmacniających i pobudzających apetyt należały: Serravallo wino chinowe z żelazem, Ferrophosphat, Liquor Mangano Ferri Peptonati, Hematogen doktora Hommela, proszek fosforowo-pszenny, lecytyna Clina 2. Wiele z nich podawano dorastającym dziewczętom w celu zapobiegania anemii. Odbiorcami popularnych poradników i artykułów w prasie były przede wszystkim kobiety. Zmiany w spojrzeniu na rolę matki sprawiły, że coraz częściej zwracano się do niej jako do świadomego odbiorcy i najbliższego współpracownika lekarza. W książkach, broszurach i prasie adresowanych do matek podkreślano konieczność merytorycznego przygotowania się do prawidłowego, świadomego i wszechstronnego wychowania młodego pokolenia. Szczególnie istotne były próby poprawy warunków higieniczno-zdrowotnych. Od kobiet oczekiwano także znajomości podstaw fizjologii, a przede wszystkim elementarnych zasad higieny. Należy także podkreślić, że w drugiej połowie, a zwłaszcza w ostatnim ćwierćwieczu XIX w., niektóre ziemianki na podstawie własnych doświadczeń związanych z prowadzeniem gospodarstwa i wychowaniem dzieci zabierały głos w publicznej dyskusji na temat miejsca kobiety w przestrzeni życia domowego, hierarchii rodziny, statusu dziecka, podniesienia poziomu codziennego życia, zachęcane przez redaktorów popularnych gazet i czasopism czy pedagogów, jak choćby Anielę Szycównę 3. Kobiety wypowiadały się na łamach prasy, odwiedzały i komentowały wystawy i odczyty, wreszcie jak Karolina Nakwaska, Anastazja z Jełowickich Dzieduszycka, Waleria z Malletskich 1. v. Morzkowska, 2. v. Marrene, Maria Kleniewska, Zofia Kowerska, Anna z Działyńskich Potocka, pisały poradniki poświęcone zdrowiu i higienie, wychowaniu dzieci, relacjom małżeńskim, organizacji domowej przestrzeni [2]. Miały świadomość potrzeby zmian, dostosowania stylu życia czy relacji wewnątrzrodzinnych do społeczno-ekonomicznych wymogów epoki, przy czym zamierzeniem ich było zachęcenie do unowocześnienia stylu życia i mentalności czytelniczek niezależnie od ich miejsca zamieszkania. Zabierając głos w dyskusji na forum publicznym kobiety stawały się quasi ekspertami. Większość z nich deklarowała się jako obrończynie tradycyjnego porządku, w którym religia i paternalistyczna hierarchia rodziny były kodem porządkującym [3], ale propagując idee odpowiedzialnego, pełnego udziału w życiu rodzinnym podejmowały próbę unowocześnienia tej 1 Zob. m.in.: Bluszcz, Gazeta Świąteczna, Tygodnik Mód i Powieści, Świat Kobiecy, Rodzina i Szkoła, Dobra Gospodyni, Dziennik Domowy, Głos, Bluszcz, Dziecko, Tydzień piotrkowski. 2 Reklamy na początku XX w. w Przeglądzie Lekarskim, Medycynie, Zdrowiu. 3 Zob. korespondencję w Archiwum Państwowym w Łodzi, Archiwum K. Walewskiego z Tubądzina, sygn. 86, s Por. Archiwum Państwowe w Łodzi, Archiwum Ostrowskich i Potockich z Maluszyna, sygn. II/87 plik 1, s i n. części kultury życia codziennego, która pozostawała domeną kobiety 4. Cenną pracą dotyczącą wychowania dzieci była zwłaszcza praca ziemianki z Królestwa Zofii Kowerskiej pt. O wychowaniu macierzyńskim, nagrodzona na konkursie Bluszczu w 1879 r., wydana w latach 1881 i W zakresie wzorców obyczajowych Kowerska opierała się na tradycyjnym modelu, nowatorskie były natomiast jej poglądy w zakresie szeroko rozumianego wychowania fizycznego, dotyczące także dziewcząt. Właściwa troska matek o zdrowie i higienę dorastających córek była ważnym elementem nowego wzorca wychowania w środowisku rodzinnym. Prócz doraźnych rezultatów miała przynieść długofalowe korzyści, nie tylko w kontekście poprawy stanu zdrowia młodego pokolenia, ale także podniesienia świadomości zdrowotnej i higienicznej. Specjaliści zgodnie bowiem uważali, że to właśnie od kobiet zależy to, czy nowe zalecenia zostaną wprowadzone w czyn. Matka przekazywać miała dorastającym córkom także wiedzę dotyczącą problematyki zdrowia i higieny. Karolina Nakwaska, autorka popularnego wśród ziemianek poradnika Dwór wiejski... zaznaczała w drugim wydaniu książki, że do ponownego wydania pracy zachęciły ją zgłaszania się księgarzy z różnych stron kraju. Autorka we wstępie pisała, że najlepszą nagrodą dla jej przedsięwzięcia będzie, jeżeli czuła matka ukochanej córce do wyprawy doda mój skromny Dwór Wiejski, jako użytecznego przewodnika w początkującem gospodarstwie [4]. Kwestiom higieny poświęcono obszerne części poradnika 5. Mimo powolnej poprawy w zakresie zdrowia i higieny w wyższych kręgach społecznych w kolejnych dekadach XIX w. sytuacja w tej dziedzinie pozostawiała wiele do życzenia. Jeśli chodzi o kondycję dzieci i młodzieży, to z pewnością bardziej korzystne warunki rozwoju fizycznego mieli chłopcy, którym pozostawiano więcej swobody, wyrażającej się chociażby w możliwościach swobodnych zabaw na świeżym powietrzu, kąpieli w rzekach i stawach, swobodniejszych strojach. W wielu rodzinach dziewczęta w okresie adolescencji przestawały korzystać ze swobody, a konieczność poddania się konwenansom określała także ramy zachowań, które bezpośrednio wpływały na stan zdrowia i higieny. Zdaniem autorów poradników i artykułów w prasie był to wpływ zdecydowanie niekorzystny. W 1874 r. w poradniku Kilka myśli o wychowaniu i wy- 4 Pisanie poradników przez reprezentantki ziemiaństwa było tym istotniejsze, że w wielu wypadkach mówić można o hermetyczności tego środowiska, budowaniu dystansu wobec osób spoza niego, czasem nieufności i niechęci do zaleceń lekarzy czy pedagogów. Pisząc o problemach higienicznozdrowotnych i pedagogicznych ziemianki łączyły metody zalecane przez współczesnych specjalistów ze starymi, wypróbowanymi sposobami, przekazanymi przez poprzednie pokolenia, co uwiarygodniało ich zalecenia wśród czytelniczek. 5 Należy podkreślić, że w rodzinach ziemiańskich zwyczaj przekazywania córkom przez matki wiedzy dotyczącej kwestii zdrowotnych i higienicznych miał długą tradycję, co wynikało ze zwyczaju gromadzenia informacji o tematyce higienicznej i medycznej, spisywania receptur, samodzielnego wykonywania preparatów ziołowych, które stosowano w celach leczniczych i higienicznych.

4 140 Aneta Bołdyrew kształceniu niewiast naszych ziemianka i publicystka pedagogiczna Anastazja Dzieduszycka (autorka m.in. także innych poczytnych poradników: Gawędy matki, wyd. 1872, Książka młodej kobiety, wyd. 1881, Listy nauczycielki, wyd. 1883) pisała, że słabość i niedołężność kobiety jest owocem sztucznym niewłaściwego wychowania. Doprowadziło to do sytuacji, w której kobieta wykwintna wszelkie zajęcia około rodziny obcym musiała powierzyć dłoniom, bo jej ramiona uginają się pod ciężarem dziecka własnego, bo ona powiewu rodzinnego powietrza znieść nie może [5]. Konkluzja Dzieduszyckiej była znamienna, bowiem wszyscy autorzy, niezależnie od światopoglądu i pochodzenia społecznego zwracali uwagę na dwa aspekty kondycji dziewcząt niekorzystnego wpływu wychowania, powodującego wątłość czy wręcz zniedołężniałość młodych kobiet, co z kolei przekładało się na to, iż nie były one w stanie w należyty sposób pełnić roli matki. Problem ten był szczególnie eksponowany na przełomie XIX i XX w., co było konsekwencją popularyzacji haseł o konieczności troski o biologiczną kondycję rasy ludzkiej. Wychowanie dziewczęcia miało zapewnić mu prawidłowy rozwój psychofizyczny, co zdaniem większości specjalistów miało być podporządkowane celowi reproduktywnemu i wypełnieniu przyszłych zadań w rodzinie. Pisząc w 1913 r. na łamach Zdrowia o fizycznym wychowaniu młodych dziewcząt zaznaczano: Z punktu widzenia hygieny rasy jeden jest tylko cel wychowania zdrowych i normalnych dziewcząt: oto wychowanie uzdolniające do spełnienia obowiązków żony i matki. Lekarze upatrywali w odpowiedniej kondycji dziewcząt i młodych kobiet antidotum na problemy wieku nerwowego : Nerwowości i wątłości współczesnego pokolenia możemy zapobiegać jedynie skutecznie przez racyonalne wychowanie dziewcząt. Nerwowe matki rodzą nerwowe dzieci [6]. W podobny sposób o konsekwencjach niewłaściwego stanu zdrowia i higieny dziewcząt i kobiet pisały także autorki popularnych poradników, krytykując tradycyjny system wychowania, obowiązujący w środowiskach ziemiańskich i burżuazyjnych. Zofia Kowerska pisała o konieczności zmian w wychowaniu dziewcząt, poprawy kondycji w związku z przygotowaniem kobiety do roli matki: Brak zdrowia nie pozwala kobietom wydawać na świat dzieci zdrowych. Pragmatycznie wskazywała jednocześnie na inne zalety troski o zdrowie dorastającej dziewczyny, mianowicie powodzenie na rynku matrymonialnym. Dopiero przełom XIX i XX w. przyniósł zmianę stosunku do zdrowia i kondycji dziewcząt i kobiet, które stały się celem samym w sobie, służąc kobiecie nie jako potencjalnej matce, ale jej samej, jako autonomicznej i samodzielnej jednostce. Środowisko feministyczne apelowało o poprawienie kondycji młodych kobiet, by łatwiej było im brać aktywny udział w życiu publicznym i walczyć o pozycję w społeczeństwie [7, 8]. Już w pierwszej połowie XIX w. podnoszono kwestię wychowania fizycznego dziewcząt w aspekcie higienicznym i zdrowotnym; w drugiej połowie stulecia problem ten był stałym przedmiotem zainteresowania specjalistów i propagatorów nowego stylu życia. W czasopismach lekarskich i higienicznych, w prasie kobiecej, w poradnikach i kalendarzach podkreślano znaczenie ruchu dla dziewcząt, pisano, że potrzeby zmian w tym zakresie są ogromne. W dużej części rodzin aktywność fizyczna młodej dziewczyny ograniczała się do krótkich spacerów w towarzystwie guwernantki i nauki tańca. Panienka wychowująca się w domu za całą rozrywkę ma zwykle przechadzkę z nauczycielką lub matką. To za mało [9]. A. Szycówna pisała o dziewczętach na pensji żeńskiej: dla większości pójście na pensyę i powrót do domu stanowiły jedyną sposobność użycia świeżego powietrza. Były i dziewczęta, które mieszkały w budynku, w którym mieściła się pensja i nie odbywały żadnych przechadzek, naturalnie były to dziewczęta wątłe, anemiczne, zapadające często na zdrowiu [10]. Jeszcze w przededniu I wojny zdecydowana większość dorastających dziewcząt nie była dostatecznie sprawna fizycznie, a ich sylwetki pozostawiały wiele do życzenia 6. Irena Krzywicka wspominała, że wśród jej koleżanek wiele było dziewcząt rozlazłych, otyłych, krościatych, anemicznych. Była to epoka przed-sportowa, przed-powszechnie-urlopowa, tak że biedaczki często nigdy nosa nie wychylały z miasta, a jeżeli jeździły do jakichś uzdrowisk, to i tam prowadziły życie miejskie. Tylko córki ziemiańskie miały zdrowe cery i jędrne ciała, ale i to nie zawsze [11]. Rzeczywiście, w niektórych rodzinach ziemiańskich dziewczęta dzięki konnej jeździe, swobodnym zabawom i grom oraz gimnastyce na świeżym powietrzu, dalekim spacerom cieszyły się dobrą kondycją. W takich warunkach wychowywała się np. urodzona w 1872 r. Zofia z Grabskich Kirkor- Kiedroniowa, która pisała: Jako kilkunastoletnia dziewczynka uczyłam się fechtować i strzelać, ale na pierwszym planie była konna jazda i powożenie [12]. Do dziesiątego roku życia mieszkała w majątku rodziców w Borowie nad Bzurą koło Łowicza, później, po rozpoczęciu nauki na warszawskiej pensji, okresem swobody były spędzane w rodzinnym majątku wakacje. Lekarze zwracali uwagę, że młode dziewczęta powinny jak najwięcej przebywać na świeżym powietrzu i zażywać ruchu, który zapewni im czerstwość, siłę i zdrowie. Pływanie czy jazda konna miały sprzyjać szczególnie zdrowiu panien od 13 do 17 lat, w których zaczynają się rozwijać zewnętrzne oznaki dojrzałości, i u których nie ma jeszcze menstruacji, przechadzki, skakanie przez sznur czy tańce dobre były dla dziewczęcia w każdym okresie zapewniając właściwy rozwój najważniejszych części ciała kobiety [13]. Pisano, że dziewczętom i kobietom potrzebne są ćwiczenia rąk, ramion i palców, by wzmocnić mięśnie zmęczone robótkami ręcznymi. Mimo zatrudnień gospodarskich należało codziennie przeznaczyć od kwadransa do półgodziny 6 Opierając się na wynikach badań zachodnioeuropejskich specjalistów W. Popiel podawał, że przeciętna waga ciała dziewcząt i kobiet wynosi: w wieku 10 lat ok. 23,5 kg, w wieku 13 lat ok. 33 kg, w wieku 15 lat ok. 41 kg, w wieku 18 lat ok. 51 kg, w wieku 20 lat ok. 53 kg, w wieku 25 lat ok. 54 kg, w wieku 30 lat ok. 55 kg.

5 Zdrowie i higiena dziewcząt i młodych kobiet na ziemiach polskich w drugiej połowie XIX i na początku XX w. 141 na ćwiczenia ruchowe. W poradniku gimnastycznym dla kobiet z 1859 r. zalecano, by wykonywać je przy akompaniamencie muzyki, najlepiej granej przez matkę, tak by gimnastyka wiązała się z doznaniami estetycznymi, a jednocześnie była czasem przyjemności i relaksu i dla córek, i dla matki [14]. Od pierwszych lat istnienia pisma problem zdrowia, higieny, ruchu fizycznego dziewcząt pojawiał się także na łamach Przeglądu Pedagogicznego. Od lat 70. w poradnikach i prasie propagowano zabawy ruchowe już dla małych dzieci, niezależnie od płci, pisano, by jak najwięcej zabaw odbywało się spontanicznie, tak by dzieci nie czuły się skrępowane konwenansami. Za szczególnie ważne uznawano zabawy z rówieśnikami, bo prócz rozrywki i ruchu stwarzały okazję do nauki współżycia w grupie. Podkreślano, że w przypadku dziewcząt takie zasady należy kontynuować również w okresie dorastania [15]. Jednocześnie nadal podkreślano potrzebę kontrolowania bawiących się dzieci przez matkę, by nie zachowywały się nieobyczajnie ; przypominano, że zabawy powinny nie kolidować z płcią dziecka, bowiem gry chłopców powinny przeważnie uwzględniać siłę, energię, bystrość rozumu, a dziewcząt, miłe ruchy, głębokość uczucia i pewną fantazyję. W pismach teoretyków zakres swobody nie był jednak mały. Hippika, krokiet, tenis, kręgle, palant, wolant, puszczanie latawca, wyścigi, ślepa babka, jazda na rowerze, gry w piłkę, zabawy na ślizgawce, zabawy na śniegu (lepienie bałwana, rzucanie śnieżkami), jazda konna, pływanie i wioślarstwo u schyłku XIX w. były polecane dla obu płci; tylko szczudła, świetne dla chłopców, uważano za niestosowne dla dziewcząt. Propagując gimnastykę i sport w wychowaniu dziewcząt odwoływano się często do ustaleń zachodnioeuropejskich specjalistów. U schyłku XIX w. w coraz powszechniejszym już przekonaniu wykształconej części społeczeństwa sport zaczął być uważany za integralny składnik higieny w wychowaniu dziewcząt. Pod koniec XIX w. zaczęły powstawać zakłady gimnastyczne dla dziewcząt i kobiet w Warszawie, Krakowie i Łodzi. Oddziały kobiece zakładano również przy gniazdach Sokoła. W 1906 r. w Warszawie powołano pierwszą kobiecą organizację gimnastyczną pod nazwą Grażyna, w tym samym roku powstało Towarzystwo Popierania Rozwoju Fizycznego Kobiet i Dzieci oraz Towarzystwo Kolonii Letnich dla Kobiet Pracujących. I chociaż rola organizacji gimnastycznych w rozwoju wychowania fizycznego kobiet i dziewcząt jest znacząca, w większości korzystały z nich tylko kobiety z dużych miast, rekrutujące się z zamożnych i wykształconych grup ludności, choć i w tych grupach przeszkodą w szerokim upowszechnianiu nowych zasad były względy obyczajowe. Zorganizowany ruch na rzecz kultury fizycznej kobiet w większym stopniu stał się egalitarnym dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym. Przed pierwszą wojną światową nadal najistotniejszą funkcję w rekreacji i sporcie dziewcząt odgrywały ćwiczenia i zabawy ruchowe organizowane w domu, podczas spacerów oraz sezonowych wyjazdów. Mimo że w wielu domach z nieufnością podchodzono do zaleceń entuzjastów dziewczęcej gimnastyki i sportu, nowe wzorce zyskiwały jednak powoli zwolenników. Urodzona w 1882 r. Maria Łozińska wspominając dzieciństwo, którego znaczną część spędziła we Lwowie pisała, że ojciec zapisał ją i jej siostrę na zajęcia sportowe do Sokoła. Byłyśmy pierwszymi panienkami z towarzystwa uczęszczającymi na lekcje gimnastyki do Sokoła w latach Pamiętnikarka jako kilkuletnie dziecko, a później nastoletnia panienka pływała ojciec wynajmował czasami basen i uczył córki pływania. Rodzina miała także własny kort tenisowy, na którym zimą urządzano ślizgawkę [16]. Warszawianka Helena Duninówna u schyłku XIX w. wraz z bratem chodziła na zajęcia z gimnastyki do zakładu Heleny Kuczalskiej. Wywoływało to liczne obawy przyjaciółek matki dzieci o niestosowność takich poczynań w przypadku dziewczynki [17]. Mimo wątpliwości, a często i niechęci warszawskiego towarzystwa wobec inicjatywy Heleny Kuczalskiej i jej podobnych pionierów matka Duninówny konsekwentnie dbała o to, by dzieci systematycznie uczestniczyły w lubianych przez siebie zajęciach. Mamusia idzie z biegiem czasu, mamusia jest postępowa! wspominała dumna z postawy matki pamiętnikarka. Zajęcia gimnastyczne łączono z zabawami, a w czasie karnawału urządzano zabawę kostiumową. Do tego samego zakładu uczęszczały Maria i Hanna Gebethnerówny. Ich brat Jan wspominał w pamiętniku, że taki sposób wychowania dzieci łączący zabawę z gimnastyką był zupełną nowością w Warszawie, opisywaną w 1899 r. w prasie codziennej [18]. Wszystkie dzieci Gebethnerów były wysportowane, dziewczęta prócz uprawiania gimnastyki chodziły systematycznie na ślizgawkę. Jazda na łyżwach była zresztą jedną z najbardziej rozpowszechnionych rozrywek wśród dziewcząt. Ważnym czynnikiem, wpływającym na kondycję młodego pokolenia były rodzinne wyjazdy. Miejsce wypoczynku było uzależnione przede wszystkim od statusu finansowego, najbogatsi wyjeżdżali do modnych zagranicznych kurortów. Rodziny z kręgów burżuazji i ziemiaństwa Królestwa Polskiego, Galicji i Wielkopolski bywały np. w Wiesbaden, Merano, Marienbadzie, Warmkelt, Salzbrun, Ems [19, 20]. Popularyzacja turystyki w drugiej połowie XIX w. sprawiła, że liczba wyjeżdżających na letni wypoczynek rodzin systematycznie wzrastała. Gorzej sytuowani nie mogli pozwolić sobie na pobyt w renomowanych uzdrowiskach we Francji, Włoszech i Niemczech. Toteż w ostatnim ćwierćwieczu XIX w. wzrastała popularność polskich miejscowości uzdrowiskowych, choćby Nałęczowa, Rabki, Krynicy i Zakopanego. Chętnie wyjeżdżano nad Bałtyk, np. do Kołobrzegu czy Sopotu [21]. Potrzeba letniego odpoczynku odczuwana była szczególnie przez ludność miejską, dla której kontakt z przyrodą były przeciwwagą dla życia w przemysłowym mieście. Ceniony był zapewniający stosunkowo dużą swobodę, także dziewczętom, odpoczynek u krewnych w ziemiańskim dworze czy na podmiejskich letniskach. Taka wilegiatura dostępna była dla mniej zamożnego mieszczaństwa. W ostatnich dekadach XIX w. w wizerunek idealnej matki wpisany był obo-

6 142 Aneta Bołdyrew wiązek zorganizowania kanikuły dla dzieci, zapewnienia im różnorodnych atrakcji. Nierzadko zdarzało się, że matka zabierała na wyjazd, służący głównie jej odpoczynkowi czy regeneracji zdrowia, dorastające córki. Wydaje się jednak, że głównym celem takich wyjazdów w przypadku dziewcząt było raczej nawiązanie kontaktów towarzyskich i zdobycie ogłady, ale pobyt w miejscowościach uzdrowiskowych sprzyjał ich zdrowiu. Najważniejsze w tym zakresie było z pewnością urządzanie rodzinnych wyjazdów, w czasie których dzieci i młodzież mogły swobodnie spędzać czas na łonie natury. Niektóre rodziny przez kilka lat z rzędu wynajmowały na czas wakacji dom w Zakopanem, kiedy rozpowszechniło się przekonanie o klimatycznych wartościach stolicy Podhala, po odkryciu jej leczniczych zalet przez Tytusa Chałubińskiego. Na przełomie XIX i XX w. coraz więcej entuzjastów zdobywały wędrówki po tatrzańskich szlakach. Uczestniczyły w nich również dziewczęta, jak np. wspomniane Maria i Hanna Gebethnerówny. Na początku XX w. dziewczęta z ojcem i bratem odbyły szereg wycieczek na liczące ok m szczyty Tatr. Jan Gebethner wspominał także wyprawę pod opieką zaprzyjaźnionego z rodziną słynnego tatrzańskiego przewodnika Klimka Bachledy, w czasie której wraz z siostrami przeszli od Bystrego (część Zakopanego koło Jaszczurówki) przez Zawrat do Morskiego Oka. Kilkunastoletnie dzieci chętnie brały udział w długich i niełatwych wędrówkach, co świadczy o silnej kondycji i sprawności. Również pobyt nad morzem był okazją dla dzieci do aktywności fizycznej, choć nie zawsze budziło to pełną akceptację rodziców. Ziemianka z Wielkopolski, będąc w 1894 r. ze swymi dziećmi w Kołobrzegu pisała, że jej kilkunastoletnie córki chętnie wchodziły do morza, bawiły się na plaży piłką, uczyły się gry w tenisa. Biegają, są pełne życia, wesołe, szybko się opalają. Będzie mi wstyd odwieźć je na pensję: wyglądają niczym wieśniaczki czy Cyganki, a jak od słońca psuje się cera! Moje córki są jednak zbyt żywe i ruchliwe, a także bardzo nieuważne, i nie chce się im naturalnie chronić twarzy i rąk przed działaniem słońca, mimo że mają letnie parasolki oraz kostiumy kąpielowe typu marynarskiego [22]. Matka liczyła, że przed powrotem na pensję zdoła rozjaśnić cerę dziewcząt zsiadłym mlekiem i plasterkami świeżych ogórków. Aktywność fizyczną dziewcząt i młodych kobiet ograniczały często konwenanse, ale także, w dosłownym znaczeniu, strój. Stroje dla dziewcząt i kobiet, będąc mechanicznym odwzorowaniem mody, nie mogły być wygodne i użyteczne. W poradnikach w drugiej połowie XIX w. niezmiennie podkreślano konieczność wprowadzenia zmian przede wszystkim w strojach dziewczęcych. Lekarze, społecznicy, pedagodzy wydali walkę matkom strojącym swe córki jak lalki, nie zwracając uwagi na szkodliwość krępujących ciało części garderoby. Należało unikać wszystkich elementów stroju, które nadmiernie uciskały ciało: ciasnych kołnierzy, pasków lub rzemieni, podwiązek, ciasnego obuwia z wąskimi podeszwami i wysokimi obcasami. Oczywiście największą krytykę budziły gorsety [23, 24]. H. Wernic pisał: Niedorzeczne przedwczesne sznurowanie dziewczynek przysparza tylko ilość wątłych, słabowitych kobiet [25]. O szkodliwości gorsetu i wywoływanych przez noszenie go chorobach i wadach rozwojowych pisano w fachowym czasopiśmiennictwie lekarskim, pedagogicznym, w prasie kobiecej, w poradnikach dla matek [26, 27]. Zalecenia specjalistów jednak bagatelizowano; dla większości kobiet w końcu XIX w. było oczywiste, że córka będzie nosić gorset. Producenci próbowali dostosować się do nowych warunków, reklamując w prasie swe wyroby jako odpowiadające wymogom lekarzy. W 1892 r. w Tygodniku Ilustrowanym jako sensacyjną nowość przedstawiano elastyczny, ale nie gumowy, gorset Pabsta. W 1905 r. w Kraju do kupna swych produktów zachęcała klientki Specjalna fabryka gorsetów nieszkodliwych Hygiena z Warszawy. Walenty Miklaszewki, lekarz, antropolog i publicysta krytykował strój dorastających dziewcząt i młodych kobiet w artykułach, wydawanych na początku XX w. na łamach Steru i Czystości. Miklaszewski krytykował strój kobiety za to, że spełniać miał tylko funkcje estetyczne, miał pomóc kobiecie podobać się mężczyźnie, co uważał za niemoralne, budzące płochość, poniżenie, pustkę życia. Upodobaniom polskich kobiet do strojów przeciwstawiał amatorki sportowego stylu życia na zachodzie Europy, pisał o rowerzystkach, w skromnych i wygodnych strojach. Równie wiele uwagi poświęcano problemowi pożywienia dorastających dziewcząt. Zmieniały się w tym względzie zalecenia specjalistów, w pierwszej połowie XIX w. zalecając ostrożność w wyborze i ilości pokarmów w dziecięcym jadłospisie przekonywano do ograniczania ilości pokarmów białkowych pochodzenia zwierzęcego, zwłaszcza mięsa. Wyznawano zasadę, że mięso ma niekorzystny wpływ na rozwój dzieci i preferowano pokarmy roślinne i mączne. Dieta ta spełniała szczególną rolę w żywieniu dziewcząt aż do okresu dojrzałości. Uważano, że pokarmy roślinne mają wielki wpływ na delikatność i białość płci, co było tym istotniejsze, że jak twierdzono, dziewczęcy układ ciała jest delikatniejszy i słabszy [28]. Za najpożywniejsze uchodziło mięso pieczone, uważano natomiast, że gotowane mięso nie dość, że wywołuje niestrawności, to w dodatku nie ma żadnej wartości, bo wszystka w bulion przechodzi. Autorzy poradników zalecali, by nie podawać dzieciom tłustego mięsa (w szczególności gęsi, kaczek, wieprzowiny), a także tłustych ryb i potraw smażonych w dużej ilości tłuszczu. W wielu domach kilkuletnim dzieciom i dorastającej młodzieży nie podawano jednak mięsa częściej niż raz w tygodniu w przeświadczeniu, iż w większych ilościach szkodzi ono zdrowiu dzieci. Teodor Tripplin podawał, że dziewczęta i kobiety powinny zadowolić się pokarmami dziecięcia. [...] W czasie w którym panienka dojrzewa i staje się panną, nie trzeba ani podniecać pokarmami, ani też osłabiać. Zastrzegał jednak, że jeśliby się dołączyła do tego stanu bladaczka, wówczas koniecznem jest żywienie obfite i wzmacniające. Za szczególnie pożywne uważano rosoły; niekiedy zalecano podawanie ich nawet trzy razy dziennie. Karo-

7 Zdrowie i higiena dziewcząt i młodych kobiet na ziemiach polskich w drugiej połowie XIX i na początku XX w. 143 lina Nakwaska zalecała, by dodawać do nich samodzielnie przygotowaną w domu mąkę ziemniaczaną, lżej strawną i zdrowszą. Z kolei obecną w wielu domach modę oszczędnego żywienia dzieci krytykowała Anna z Działyńskich Potocka, która za niewłaściwe uważała podawanie dzieciom zbyt małej ilości warzyw i owoców, nabiału, a przede wszystkim mięsa [29]. Jednocześnie przestrzegano przed podawaniem pokarmów, które mogły wywoływać nadmierne podniecenie i sprzyjać miały onanizmowi. Moraliści zalecali, by nie dawać dzieciom obfitych i wykwintnych posiłków, przede wszystkim dużej ilości mięsa, a także tłustych ciast, potraw doprawionych przyprawami korzennymi, mocnej herbaty i kawy oraz alkoholu pod jakąkolwiek postacią. Włączenie do diety dziecka takich pokarmów i napojów miało prowadzić do powstania u dzieci skłonności do uporu, kłótliwości, lubieżności, a nade wszystko zbrodni samogwałtu. S. Kneipp do środków pobudzających zaliczał także czekoladę, sól, pietruszkę, sałatę, jajka; zalecał także całkowite wyeliminowanie z diety dziecka mięsa i zastąpienie go potrawami mącznymi [30]. W odniesieniu do dorastających dziewcząt B. Rosenblum przestrzegał, iż zbyt ciepłe i nadmiernie przyprawione, zwłaszcza korzennymi przyprawami potrawy przyczyniają się do moralnego zepsucia, do zawczesnego obudzenia dojrzałości płciowej, a tem samem do wczesnego zestarzenia się. Dlatego zalecał unikanie wszelkich przypraw i korzeni, czokolady, a nawet w zbytnich ilościach herbaty i kawy [31]. Na przełomie XIX i XX w. w wielu rodzinach zaczęto podawać dzieciom i młodzieży obu płci więcej warzyw i owoców, także surowych, wcześniej uważanych za szkodliwe. W praktyce pożywienie dziewcząt wyglądało bardzo różnie, podobnie jak sylwetki młodych panien. Część dziewcząt przy pomocy gorsetu maskowała nadmierną tuszę, część z powodu niewłaściwej diety cierpiała na anemię. Udzielająca w Warszawie w latach 20. XX w. korepetycji młoda Irena Goldberg, przyszła Krzywicka, wspominała, że jej podopieczna, młoda hrabianka z zamożnej rodziny, nie mogła skupić uwagi, była bowiem senna z głodu. Nie mógł to być rezultat kryzysu (hrabiostwo mieli wielkie dobra), tylko po prostu skąpstwa i obojętności. Przypadki anemicznych dziewcząt wywoływały wielki, wręcz histeryczny lęk specjalistów w całej Europie 7, w wielu publikacjach pisano o blednicy, rozumiejąc pod tym pojęciem zarówno niedokrwistość z powodu niskiego poziomu hemoglobiny, jak i niedoborów żelaza; szukano także pozamedycznych przyczyn niedokrwistości, jak masturbacja, nadmierna emocjonalność czy prowadzenie zbyt aktywnego trybu życia [32]. Zalecano wówczas przede wszystkim spożywanie obfitych i kalorycznych posiłków. Blednicę przypisywano 7 J. Funk w 1899 r. pisał: Blednica [...] powstaje na tle usposobienia rodzinnego. Osobniki żeńskie całych rodzin, z pokolenia w pokolenie, okazują skłonność do zapadania na blednicę. Widywałem niejednokrotnie seryę blednic u wszystkich lub kilku sióstr, i to niekiedy w całej grupie blisko spokrewnionych rodzin. często nazbyt pochopnie a priori młodym dziewczętom, zwracając uwagę na jej fatalne konsekwencje z uwagi na wpływ na przyszłe potomstwo. W podobnym tonie wypowiadali się autorzy poradników. Z. Kowerska pisała: Wpływ bladaczki, którą wszystkie, z małemi wyjątkami, przechodzimy, fizyologowie uważają za niesłychanie zgubny dla rozwoju, zarówno fizycznego, jak umysłowego przyszłych pokoleń. Niepokój lekarzy budził także w ogóle okres dojrzewania dziewcząt. Oceniano, że łączy się on nierzadko z dolegliwościami psychicznymi. W kategoriach zagrożenia dla zdrowia pisano o menstruacji dziewcząt; zaznaczano, iż miesiączkowanie często powoduje neurozę [33]. Z jednej strony pisano o nadpobudliwości w czasie miesiączki, z drugiej podkreślano, że nieregularne miesiączki u młodych dziewcząt także stanowią problem. W prasie lekarskiej i higienicznej pisano o fatalnym wpływie dojrzewania na stan wzroku dziewcząt, bóle głowy, nerwowość, neurastenię, histerię, epilepsję, pląsawicę. Takie podejście środowiska lekarskiego do problemu dojrzewania dziewcząt nie ułatwiało racjonalizacji stosunku społeczeństwa do tego zjawiska, sprzyjało utrzymywaniu podszytej nieufnością obawy co do intelektualnych i emocjonalnych możliwości dziewcząt i kobiet, deprecjonowaniu ich w życiu publicznym. Istotnym tematem pojawiającym się w podręcznikach higienistów i lekarzy była kwestia osobistej higieny dorastających dziewcząt. W poradnikach przeznaczonych dla matek przedstawiano zasady pielęgnowania zdrowia i higieny dziewcząt w okresie dojrzewania. W XIX-wiecznych realiach nie dopuszczano możliwości pisania takich poradników bezpośrednio dla młodych dziewcząt. Dopiero matka w odpowiedniej formie, w wersji ocenzurowanej mogła zapoznać córkę z kwestiami związanymi ze zmianami zachodzącymi w okresie dojrzewania, dbałością o czystość w czasie menstruacji, a także pouczyć ją o właściwym celu narządów płciowych. Niełatwo było odejść od schematu, w którym matka uczyła dorastającą córkę zasad higieny. Jak wspominano, ważną rolę w popularyzowaniu nowych tendencji w zakresie zdrowia i higieny pełniły artykuły lekarzy zamieszczane w poczytnych dziennikach i tygodnikach, w których tworzono osobne działy poświęcone higienie. Wiele miejsca poświęcano kwestiom higieny w popularnych kalendarzach, np. wydawanych przez Lucynę Ćwierczakiewiczową. Innym sposobem upowszechniania nowych zasad higieny było organizowanie publicznych wystaw. Na pierwszej wystawie higienicznej w Warszawie w 1887 r. (pierwszej w tej części Europy, a czwartej na świecie, po Londynie, Berlinie i Brukseli) pokazywano ubrania, buty, łóżka, ławki szkolne, urządzenia gimnastyczne i sportowe i inne przedmioty przeznaczone dla dzieci i młodzieży. W 1896 r. urządzono drugą warszawską wystawę higieniczną. W prasie zamieszczano także relacje z wystaw odbywających się w innych krajach europejskich. Przyczyniało się to do poprawy świadomości higienicznej, a była to rzecz bezcenna, w związku z licznymi uprzedzeniami, dotyczącymi higieny osobistej.

8 144 Aneta Bołdyrew Przez dużą część XIX w. panowała nieufność wobec kąpieli, przekonanie o szkodliwości ciepłej wody, utożsamianie ciepłoty z lubieżnością. Wiele emocji wzbudzała nagość. Propagowanie nowych zasad higieny pociągało za sobą konieczność wpojenia przekonania nie tylko o dobroczynnym działaniu czystości dla zdrowia, ale również o nieszkodliwości moralnej codziennych ablucji. Konieczne stało się umoralnienie czystości. Temat higieny wkroczył do publicznej dyskusji stając się powszechnym przedmiotem rozważań [34]. Jeszcze w połowie XIX w. lekarze zwracali uwagę na dbanie o temperaturę wody, co było szczególnie ważne w przypadku młodych dziewcząt. Niejedno bowiem dziewczę niewłaściwym sposobem kąpania się grzeszy i nawet upada. Druga połowa XIX w. przyniosła powolne, ale widoczne zmiany w tym zakresie. Propagowane przez lekarzy, higienistów, popularyzatorów przekonanie o korzystnym znaczeniu czystości zaczęło zyskiwać akceptację w kręgach ziemiaństwa i bogatego ziemiaństwa. Częściej korzystano z kąpieli, upowszechniało się codzienne używanie mydła. Przestano je uważać za symbol luksusu i rekwizyt kokieterii, podobnie jak środki do czyszczenia zębów stało się nieodzownym narzędziem higieny i zdrowia. W wielu zamożnych domach w połowie XIX w. mydło należało do przedmiotów codziennego użytku, co widać w wykazach domowych rachunków rodzin ziemiańskich i inwentarzach mieszczańskich, gdzie wielokrotnie są wzmianki o jego zakupie. Posiadano również platerowane puszki do przechowywania mydła. W wyposażeniu pomieszczeń higienicznych były także zapasy kadzideł w proszku, a także najrozmaitszych szczotek i szczoteczek. Dużo uwagi poświęcano urodzie dziewcząt. W rodzinach arystokracji, ziemiaństwa i burżuazji kobiety przechowywały broszury, wycinki z prasy i własnoręcznie sporządzane notatki dotyczące pielęgnowania urody, później przekazywały je córkom. Dużo informacji o pielęgnowaniu urody zawierały także poradniki dobrych obyczajów. Problem metod, środków, urządzeń wykorzystywanych do dbania o higienę osobistą jest bardzo obszernym zagadnieniem, godnym odrębnych badań, dlatego w niniejszym artykule zaledwie zasygnalizowano kilka kwestii. Ostatnio o tym problemie szerzej pisała D. Fleming [35]. W drugiej połowie XIX w. i na początku XX w. polscy lekarze, higieniści, pedagodzy nadali zdrowiu, higienie, tężyźnie fizycznej priorytetowe znaczenie nie tylko w wymiarze indywidualnym, ale także jako dobru zbiorowemu, warunkującemu przyszłość narodu. Podobne podejście do zdrowotności i higieny miało miejsce w tym czasie w całej Europie, ale w polskich realiach miało szczególne znaczenie. W realiach zaborowych w kategoriach społecznego imperatywu zaczęto traktować konieczność troski o właściwe wychowanie i sprawność fizyczną młodego pokolenia, uznanego za kapitał społeczeństwa, gwarancję przetrwania narodu. Zdrowie dziewcząt i młodych kobiet było ważnym, immanentnym elementem programu, postulowanego przez specjalistów, propagujących ideę, by patriotyzm wyrażać również poprzez podniesienie zdrowotności i higieny, w myśl hasła Ramię krzep, Ojczyźnie służ. Liczono, że nowe wzorce wpłyną także na styl życia, zmianę obyczajów dnia codziennego. Nowe zasady miały odwieść dziewczęta od prowadzenia siedzącego trybu życia, noszenia krępujących sylwetkę strojów, zachowania szczupłej sylwetki nie dzięki fizycznemu ruchowi, ale niewłaściwej diecie. Postęp cywilizacyjny umożliwił w znacznym stopniu rozpowszechnienie części podstawowych zaleceń higienicznych i zdrowotnych, ale uprzedzenia natury obyczajowej utrudniały w wielu środowiskach akceptację nowych haseł, zwłaszcza związanych z szeroko pojętą seksualnością. Znaczące zmiany w zakresie strojów, aktywności fizycznej, dbałości o sylwetkę, stosunku do higieny miały miejsce dopiero po I wojnie światowej. Piśmiennictwo 1. Bołdyrew A.: Hygiena polska, czyli o roli popularnych poradników medycznych w krzewieniu osiągnięć nauki w zakresie higieny i pielęgnacji zdrowia dzieci na ziemiach polskich w XIX i na początku XX wieku. red. Płonka-Syroka Bożena, Przełom nowożytny w nauce europejskiej i jego kontekst społeczno-kulturowy, Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocław 2004, Bołdyrew A.: Matka i dziecko w rodzinie polskiej. Ewolucja modelu życia rodzinnego w latach Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2008, Markiewiczowa H.: Wizerunek kobiety II połowy XIX wieku w prasie warszawskiej. red. Jakubiak Krzysztof, Partnerka, matka, opiekunka. Status kobiety w dziejach nowożytnych od XVI do XX wieku, Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Bydgoszcz 2000, Nakwaska K.: Dwór wiejski. Dzieło poświęcone gospodyniom polskim, przydatne i osobom w mieście mieszkającym. I, Księgarnia Michelsena, Lipsk 1857, XIV- XV. 5. Dzieduszycka z Jełowieckich A.: Kilka myśli o wychowaniu i wykształceniu niewiast naszych. Gebethner i Wolff, Warszawa 1874, Chodecki W.: Gruber, Wychowanie dziewcząt i hygiena rasy. Zdrowie, 1913, 29, Budzińska-Tylicka J.: O konieczności zreformowania fizycznego wychowania dziewcząt. Ster, 1910, 4, Budzińska-Tylicka J.: O wychowaniu dziewcząt. Ster, 1910, 4, Kowerska Z.: O wychowaniu macierzyńskiem. Wydawnictwo M. Glücksberg, Warszawa 1881, Szyc A.: Udział kobiet w wychowaniu fizycznem i konieczność przygotowania się do tej roli. Zdrowie, 1904, 20, Krzywicka I.: Wyznania gorszycielki. Czytelnik, Warszawa 1995, Kirkor-Kiedroniowa z Grabskich Z.: Wspomnienia, I, Wydawnictwo Literackie, Kraków, 1986, Kosiński S.: Higiena dla panien. Przez... lekarza szpitala Starozakonnych w Suwałkach, Warszawa 1865, Wagner J.B.: Domowa gimnastyka dla płci żeńskiej. Praktyczny wykład wykonywania ćwiczeń ciała, zapewniających zbawienne rozwinięcie sił i wzmocnienie zdrowia. Warszawa 1859, s. 10, 36, Wroczyński R.: Powszechne dzieje wychowania fizycznego i sportu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1985, 242.

9 Zdrowie i higiena dziewcząt i młodych kobiet na ziemiach polskich w drugiej połowie XIX i na początku XX w Łozińska- Hempel z Łozińskich M.: Z łańcucha wspomnień. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1986, Duninówna H.: Ludzie i rzeczy. Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1968, Gebethner J.: Młodość wydawcy. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977, Sikorska-Kowalska M.: Wizerunek kobiety łódzkiej przełomu XIX i XX wieku. Ibidem, Łódź 2001, Pytlas S.: Łódzka burżuazja przemysłowa w latach Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1994, Drzewiecki Z.: Wspomnienia muzyka. Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1971, 10-11, Fedorowicz J., Konopińska J.: Marianna i róże. Życie codzienne w Wielkopolsce w latach z tradycji rodzinnej. Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1977, Tripplin T.: Hygiena polska, czyli sztuka zachowania zdrowia, przedłużenia życia i uchronienia się od chorób, zastosowana do użytku popularnego, z szczególnym poglądem na okoliczności w naszym kraju i klimacie wpłynąć mogące na tworzenie się słabości, cierpień i chorób, I, Wydawnictwo S. Orgelbrand, Warszawa 1857, Polak J.: Hygiena mężatek i matek. Ciąża, poród, połóg, pielęgnowanie noworodków. Księgarnia L. Polaka, Warszawa 1882, Wernic H.: Praktyczny przewodnik wychowania. Wydawnictwo G. Centnerszwer, Warszawa 1891, Simon A.: Medycyna ludowa czyli treściwy pogląd na środki ochronne, poznawanie i leczenie chorób. Poradnik lekarski dla wszystkich stanów według najnowszych źródeł. Wydawnictwo M. Glücksberg, Warszawa 1860, Moszczeńska I.: Co każda matka swojej dorastającej córce powiedzieć powinna? M. Arct, Warszawa 1904, Dziekoński T.: O wychowaniu dzieci ze szczególnym do płci żeńskiej zastosowaniem. Przez... rektora szkoły wojewódzkiej praktyczno-pedagogicznej, profesora liceum warszawskiego i instytutu rządowego wychowania płci żeńskiej. Drukarnia KRWRiOP, Warszawa 1828, Potocka z Działyńskich A.: Mój pamiętnik. oprac. A. Jastrzębski, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1973, Kneipp S.: Dziecko zdrowe i chore. Poradnik dla matek i ojców troskliwych. Wydawnictwo J. Guranowski, Warszawa 1894, 69-76, Rosenblum B.: Kobieta, miłość i małżeństwo pod względem moralnym, fizycznym dyetetyczno-lekarskim. Wydawnictwo J. Kaczanowski, Warszawa 1844, Funk J.: O cierpieniach skóry, towarzyszącym blednicy. Medycyna 1899, 34, Warszawski M.: Theilhaber, Choroby nerwowe i zaburzenia w organach płciowych kobiecych. Kronika Lek.,, 1902, 23, Vigarello G.: Czystość i brud. Higiena ciała od średniowiecza do XX wieku. W.A.B, Warszawa 1996, Fleming D.: Warszawianka w kąpieli. Problem higieny w warszawskiej prasie kobiecej lat Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2008, Adres do korespondencji: dr n. hum. Aneta Bołdyrew Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii Uniwersytetu Łódzkiego ul. Pomorska 46/ Łódź

PROGRAM PROFILAKTYCZNY BEZPIECZNY I ZDROWY PRZEDSZKOLAK

PROGRAM PROFILAKTYCZNY BEZPIECZNY I ZDROWY PRZEDSZKOLAK PUBLICZNE PRZEDSZKOLE W GOSZCZANOWIE PROGRAM PROFILAKTYCZNY BEZPIECZNY I ZDROWY PRZEDSZKOLAK Przyjęty Uchwałą Rady Rodziców Nr 1/2011 z dnia 12.09.2011r. CELE: 1.Tworzenie warunków sprzyjających bezpieczeństwu

Bardziej szczegółowo

I. WSTĘP PROGRAM EDUKACJI PROZDROWOTNEJ

I. WSTĘP PROGRAM EDUKACJI PROZDROWOTNEJ PROGRAM EDUKACJI PROZDROWOTNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 7 SPECJALNEGO OŚRODKA SZKOLNO WYCHOWAWCZEGO DLA DZIECI SŁABO WIDZĄCYCH I NIEWIDOMYCH W DĄBROWIE GÓRNICZEJ Program realizowany jest w latach 2007 2010

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników ankiety p.t. KOMPUTERY I ICH ZAGROŻENIA przeprowadzonej wśród uczniów klas młodszych (I III)

Analiza wyników ankiety p.t. KOMPUTERY I ICH ZAGROŻENIA przeprowadzonej wśród uczniów klas młodszych (I III) Analiza wyników ankiety p.t. KOMPUTERY I ICH ZAGROŻENIA przeprowadzonej wśród uczniów klas młodszych (I III) opracowały: mgr Agnieszka Kicman mgr Danuta Wiatr 2 Spis treści : 1.Wstęp... 3 2.Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej w 2012 r.

Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej w 2012 r. Materiał na konferencję prasową w dniu 29 maja 2013 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji

Bardziej szczegółowo

tel. (87) 610 27 47 e-mail: ppp_elk@o2.pl www.ppp.elk.edu.pl

tel. (87) 610 27 47 e-mail: ppp_elk@o2.pl www.ppp.elk.edu.pl tel. (87) 610 27 47 e-mail: ppp_elk@o2.pl www.ppp.elk.edu.pl ZDROWIE jest jedną z najważniejszych wartości w Życiu człowieka. TROSKA O NIE to najlepsza inwestycja na jaką możemy i powinniśmy sobie pozwolić.

Bardziej szczegółowo

PROZDROWOTNA W GIMNAZJUM NR 1 IM. GEN BRONI ST. MACZKA W JAWORZU

PROZDROWOTNA W GIMNAZJUM NR 1 IM. GEN BRONI ST. MACZKA W JAWORZU Gimnazjum nr 1 im. gen broni St. Maczka w Jaworzu Innowacja pedagogiczna EDUKACJA PROZDROWOTNA W GIMNAZJUM NR 1 IM. GEN BRONI ST. MACZKA W JAWORZU 1. Wstęp Inspiracją do opracowania innowacji stało się

Bardziej szczegółowo

Program Promocji Zdrowia

Program Promocji Zdrowia Zespół Szkolno Przedszkolny im. Jana Pawła II w Rząśni Program Promocji Zdrowia przeznaczony dla uczniów klas IV-VI śyjmy Zdrowo Opracowanie : mgr Marzena Otocka -Bednarek I. ZAŁOŻENIA OGÓLNE: Zdrowie

Bardziej szczegółowo

Wpływ żywienia na funkcjonowanie psychospołeczne dzieci.

Wpływ żywienia na funkcjonowanie psychospołeczne dzieci. Wpływ żywienia na funkcjonowanie psychospołeczne dzieci. ZDROWIE definicja Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) to stan cechujący się uzyskaniem dobrego samopoczucia na poziomie fizycznym, psychicznym i

Bardziej szczegółowo

Znaczenie funkcjonowania rodziny dla zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży z otyłością

Znaczenie funkcjonowania rodziny dla zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży z otyłością Znaczenie funkcjonowania rodziny dla zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży z otyłością dr n. hum. Izabela Tabak Zakład Zdrowia Dzieci i Młodzieży Instytut Matki i Dziecka Dlaczego warto zajmować się

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie ankiety dotyczącej wychowania zdrowotnego i kształtowania sprawności fizycznej dzieci

Podsumowanie ankiety dotyczącej wychowania zdrowotnego i kształtowania sprawności fizycznej dzieci Podsumowanie ankiety dotyczącej wychowania zdrowotnego i kształtowania sprawności fizycznej dzieci Szanowni Rodzice bardzo dziękujemy wszystkim z Państwa, którzy chcieli się podzielić swoimi spostrzeżeniami,

Bardziej szczegółowo

Raport z przeprowadzonych badań ankietowych Projekt Sport for All

Raport z przeprowadzonych badań ankietowych Projekt Sport for All Raport z przeprowadzonych badań ankietowych Projekt Sport for All Miejsce przeprowadzenia badania ankietowego: Zespół Szkół Ogólnokształcących i Technicznych w Czeladzi Wielkość próby badawczej: 170 uczniów

Bardziej szczegółowo

Misją naszej szkoły jest przygotowanie młodych ludzi do życia w nowoczesnym świecie. Edukacja zdrowotna jest w szkole podstawowym prawem każdego

Misją naszej szkoły jest przygotowanie młodych ludzi do życia w nowoczesnym świecie. Edukacja zdrowotna jest w szkole podstawowym prawem każdego Misją naszej szkoły jest przygotowanie młodych ludzi do życia w nowoczesnym świecie. Edukacja zdrowotna jest w szkole podstawowym prawem każdego człowieka. Chcemy, aby nasi uczniowie zdobyli wystarczającą

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI Szkoły Podstawowej w Hucisku

PROGRAM PROFILAKTYKI Szkoły Podstawowej w Hucisku PROGRAM PROFILAKTYKI Szkoły Podstawowej w Hucisku Hucisko 2012r. 1. PROBLEM PRIORYTETOWY 1. Problem agresji i przemocy w środowisku szkolnym, lokalnym oraz w Internecie. 2. Kształtowanie umiejętności zdrowego

Bardziej szczegółowo

1. Wykorzystanie czasu wolnego wczoraj i dziś

1. Wykorzystanie czasu wolnego wczoraj i dziś STRUKTURA WYKORZYSTANIA CZASU WOLNEGO A STAN ZDROWIA DZIECI I MŁODZIEŻY mgr inż. Janusz Trepkowski 1. Wykorzystanie czasu wolnego wczoraj i dziś 1.1 Formy wykorzystania czasu wolnego. Do najbardziej spotykanych

Bardziej szczegółowo

Tematyka godzin wychowawczych dla klasy IV

Tematyka godzin wychowawczych dla klasy IV Tematyka godzin wychowawczych dla klasy IV Tematyka godzin wychowawczych może ulec zmianie w oparciu o bieżące potrzeby, problemy klasy. 1. Wybór samorządu klasowego. 2. Kontrakt klasowy. Prawa i obowiązki

Bardziej szczegółowo

PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNO WYCHOWAWCZYCH EDUKACJA ZDROWOTNA PRZEZNACZONY DLA UCZNIÓW EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ AUTOR: JANINA PIETRZYK

PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNO WYCHOWAWCZYCH EDUKACJA ZDROWOTNA PRZEZNACZONY DLA UCZNIÓW EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ AUTOR: JANINA PIETRZYK PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNO WYCHOWAWCZYCH EDUKACJA ZDROWOTNA PRZEZNACZONY DLA UCZNIÓW EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ AUTOR: JANINA PIETRZYK Założenia działań wychowawcy klasy Edukacja zdrowotna to jedno z podstawowych

Bardziej szczegółowo

Rola zabawy ruchowej w życiu dziecka w okresie przedszkolnym

Rola zabawy ruchowej w życiu dziecka w okresie przedszkolnym Rola zabawy ruchowej w życiu dziecka w okresie przedszkolnym Realizując projekt Akademii Zdrowego Przedszkolaka pod hasłem Odporność wzmacniamy bo o zdrowe żywienie i higienę dbamy, jeden z tematów tygodniowych

Bardziej szczegółowo

RECEPTA NA ZDROWIE DLACZEGO WARTO ŻYĆ AKTYWNIE

RECEPTA NA ZDROWIE DLACZEGO WARTO ŻYĆ AKTYWNIE RECEPTA NA ZDROWIE DLACZEGO WARTO ŻYĆ AKTYWNIE AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA powinna być przede wszystkim przyjemnością. Z pewnością każdy człowiek znajdzie dla siebie dyscyplinę, której uprawianie będzie sprawiało

Bardziej szczegółowo

Propagowanie i utrwalanie zdrowego stylu życia w różnych aspektach u wszystkich przedszkolaków, uczniów i ich rodziców oraz nauczycieli.

Propagowanie i utrwalanie zdrowego stylu życia w różnych aspektach u wszystkich przedszkolaków, uczniów i ich rodziców oraz nauczycieli. Zdrowie na widelcu Program promocji zdrowia w Szkole Podstawowej im. Astrid Lindgren w Zastrużu na rok / ds. promocji zdrowia Anna Gwóźdź Zdrowie to nie tylko brak choroby, lecz stan dobrego samopoczucia

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Michał Bronikowski Zakład Dydaktyki Aktywności Fizycznej AWF Poznań

Prof. dr hab. Michał Bronikowski Zakład Dydaktyki Aktywności Fizycznej AWF Poznań Konferencja ZdrowyUczen.org Nowoczesne formy ruchu pytanie o przyszłość i nowe trendy w wychowaniu fizycznym Prof. dr hab. Michał Bronikowski Zakład Dydaktyki Aktywności Fizycznej AWF Poznań Ścieżka wychowania

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 7 im. Adama Mickiewicza w Pile

Szkoła Podstawowa nr 7 im. Adama Mickiewicza w Pile Szkoła Podstawowa nr 7 im. Adama Mickiewicza w Pile Program Promocji Zdrowia okres przygotowawczy POCIĄGIEM PO ZDROWIE Realizowany w Ramach Projektu Wielkopolskich Sieci Szkół Promujących Zdrowie Zespół

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

PLAN PRACY SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE PLAN PRACY SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE w Szkole Podstawowej w Rdziostowie w roku szkolnym Niech ruch i zdrowa żywność zagości w naszej codzienności Edukacja zdrowotna w szkole jest podstawowym prawem każdego

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PROMUJĄCA ZDROWIE PROJEKT

SZKOŁA PROMUJĄCA ZDROWIE PROJEKT Szkoła Podstawowa nr 1 im. Bohaterów Warszawy w Kamienicy SZKOŁA PROMUJĄCA ZDROWIE Plan działań Czas realizacji 2014 2017 PROJEKT W szkole, gdzie naturalnym procesem jest nauczanie i kształtowanie postaw,

Bardziej szczegółowo

Największym powodzeniem wśród dzieci cieszył się sprzęt sportowy znajdujący się w Drugim Ośrodku zainteresowań

Największym powodzeniem wśród dzieci cieszył się sprzęt sportowy znajdujący się w Drugim Ośrodku zainteresowań Drugi etap projektu W grudniu 2009r. wychowawczyni klasy 1 a rozpoczęła realizację drugiego etapu projektu. Do 15 stycznia przeprowadziła diagnozę początkową - określiła profil inteligencji uczniów (prowadziła

Bardziej szczegółowo

Szkolny program profilaktyki na rok 2014/2015 Procedury postępowania

Szkolny program profilaktyki na rok 2014/2015 Procedury postępowania Szkolny program profilaktyki na rok 2014/2015 Procedury postępowania Blok tematyczny Zadania Sposoby realizacji Odpowiedzialni Termin I. Żyjmy Zdrowo Higiena codzienna Dbamy o zęby Higiena okresu dojrzewania

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 9

Szkoła Podstawowa nr 9 Szkoła Podstawowa nr 9 im. Jana Pawła II w Ostrowie Wielkopolskim w drodze do uzyskania statusu SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE ZDROWIE to stan pełnego, dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego,

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

PLAN PRACY SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE PLAN PRACY SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE w Szkole Podstawowej w Rdziostowie w roku szkolnym 2014/ Niech ruch i zdrowa żywność zagości w naszej codzienności Edukacja zdrowotna w szkole jest podstawowym prawem

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNO WYCHOWAWCZY RAZEM PROŚCIEJ

PROGRAM PROFILAKTYCZNO WYCHOWAWCZY RAZEM PROŚCIEJ PROGRAM PROFILAKTYCZNO WYCHOWAWCZY RAZEM PROŚCIEJ Rok szkolny 2013/2014 Program profilaktyczny Razem prościej rok szkolny 2013/2014 I Uzasadnienie programu: Współczesna cywilizacja coraz bardziej staje

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE Priorytetem naszej działalności jest zapewnienie naszym wychowankom wszechstronnego rozwoju, bezpieczeństwa, akceptacji, i poszanowania ich praw. Poprzez

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

Plan pracy opiekuńczo - wychowawczy świetlicy na rok szkolny 2014/2015

Plan pracy opiekuńczo - wychowawczy świetlicy na rok szkolny 2014/2015 Zespół Szkól w Biczycach Dolnych im. s. Czesławy Lorek Plan pracy opiekuńczo - wychowawczy świetlicy na rok szkolny 2014/2015 Lp. Zadania główne 1 Przygotowanie sali świetlicowej do rozpoczęcia zajęć.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY Zespołu Placówek Oświatowych nr 3 Miejskiego Przedszkola Samorządowego im. J. Brzechwy w Mławie.

PROGRAM PROFILAKTYCZNY Zespołu Placówek Oświatowych nr 3 Miejskiego Przedszkola Samorządowego im. J. Brzechwy w Mławie. PROGRAM PROFILAKTYCZNY Zespołu Placówek Oświatowych nr 3 Miejskiego Przedszkola Samorządowego im. J. Brzechwy w Mławie. Program profilaktyczny ma za zadanie wspomagać edukację dzieci w wieku przedszkolnym

Bardziej szczegółowo

Program Promocji Zdrowia Akademia zdrowia i urody na lata 2013/2016

Program Promocji Zdrowia Akademia zdrowia i urody na lata 2013/2016 Szkoła Podstawowa nr 19 im. Marii Skłodowskiej - Curie w Sosnowcu Program Promocji Zdrowia Akademia zdrowia i urody na lata 2013/2016 Szkolny Zespół ds. Promocji Zdrowia Magdalena Seweryn koordynator Paweł

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe kryteria oceny z wychowania fizycznego z poszczególnych obszarów oceniania dla gimnazjum

Szczegółowe kryteria oceny z wychowania fizycznego z poszczególnych obszarów oceniania dla gimnazjum Szczegółowe kryteria oceny z wychowania fizycznego z poszczególnych obszarów oceniania dla gimnazjum OBSZAR 1. POSTAWA UCZNIA NA ZAJĘCIACH Ocenę dobrą Ocenę dostateczną 1. Wykazuje bardzo dużą aktywność

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA W ŚWIETLICY SZKOLNEJ

PROMOCJA ZDROWIA W ŚWIETLICY SZKOLNEJ PROGRAM: PROMOCJA ZDROWIA W ŚWIETLICY SZKOLNEJ 1. Informacja o programie. Program powstał z myślą o uatrakcyjnieniu zajęć świetlicowych. Jest on propozycją podjęcia systematycznych działań w celu promowania

Bardziej szczegółowo

PROGRAM EDUKACJI PROZDROWOTNEJ POSM W PUCKU.

PROGRAM EDUKACJI PROZDROWOTNEJ POSM W PUCKU. PROGRAM EDUKACJI PROZDROWOTNEJ POSM W PUCKU. Rób nie to, co najtrudniej, ani to, co najłatwiej, lecz to, co najsłuszniej, rób, co możesz, byś nie kusił się mówić: nie mogłem tego, com chciał, bom chciał

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY PRYWATNEGO PRZEDSZKOLA MAGDALENA JAKUBIAK

PROGRAM PROFILAKTYCZNY PRYWATNEGO PRZEDSZKOLA MAGDALENA JAKUBIAK PROGRAM PROFILAKTYCZNY PRYWATNEGO PRZEDSZKOLA MAGDALENA JAKUBIAK Przedszkole to instytucja w równym stopniu wychowująca i ucząca. Przekazuje dzieciom treści wychowawcze wplecione w rytm życia codziennego,

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZNY ŚWIETLICZAK

BEZPIECZNY ŚWIETLICZAK PROJEKT EDUKACYJNY BEZPIECZNY ŚWIETLICZAK Realizacja w roku szkolnym 2013/2014. Arletta Błaszczak PROJEKT BEZPIECZNY ŚWIETLICZAK Elementarną potrzebą człowieka jest potrzeba poczucia bezpieczeństwa, a

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA ZESPOŁU NAUCZYCIELI WYCHOWANIA FIZYCZNEGO GIMNAZJUM SAMORZĄDOWEGO NR 2 im. Polaków Zesłanych na Sybir

PREZENTACJA ZESPOŁU NAUCZYCIELI WYCHOWANIA FIZYCZNEGO GIMNAZJUM SAMORZĄDOWEGO NR 2 im. Polaków Zesłanych na Sybir PREZENTACJA ZESPOŁU NAUCZYCIELI WYCHOWANIA FIZYCZNEGO GIMNAZJUM SAMORZĄDOWEGO NR 2 im. Polaków Zesłanych na Sybir ROK SZKOŁY W RUCHU Jednym z priorytetowych zadań Ministerstwa Edukacji Narodowej w zakresie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY. "Moje bezpieczeństwo i zdrowie"

PROGRAM PROFILAKTYCZNY. Moje bezpieczeństwo i zdrowie PROGRAM PROFILAKTYCZNY "Moje bezpieczeństwo i zdrowie" Wstęp Rozwój cywilizacji, oprócz dobrodziejstw, niesie ze sobą także wiele zagrożeń. I tak na przykład rozwój motoryzacji powoduje, że coraz bardziej

Bardziej szczegółowo

Opracowała: Grażyna Tarnowska

Opracowała: Grażyna Tarnowska Opracowała: Grażyna Tarnowska Działania w ramach programu Szkoła promująca zdrowie Celem działań jest: kształtowanie nawyków sprzyjających doskonaleniu zdrowia rozwijanie pozytywnego zainteresowania zdrowiem

Bardziej szczegółowo

ZDROWIE Zasady zdrowego stylu życia NA TALERZU Poradnik dla

ZDROWIE Zasady zdrowego stylu życia NA TALERZU Poradnik dla ZDROWIE Zasady zdrowego stylu życia NA TALERZU Poradnik dla Ucznia Rodzica Nauczyciela Zdrowie człowieka to fundament, na którym opiera się całe jego szczęście i wszystkie umiejętności. Benjamin Disraeli

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY ŚWIETLICY SZKOLNEJ RACJONALNE ODŻYWIANIE I ZDROWY STYL ŻYCIA

PROGRAM WYCHOWAWCZY ŚWIETLICY SZKOLNEJ RACJONALNE ODŻYWIANIE I ZDROWY STYL ŻYCIA PROGRAM WYCHOWAWCZY ŚWIETLICY SZKOLNEJ ZESPOŁU SZKÓŁ SPECJALNYCH W OPOLU RACJONALNE ODŻYWIANIE I ZDROWY STYL ŻYCIA Opracowanie: mgr Małgorzata Bolicka kierownik świetlicy szkolnej OPOLE 2011 r. WSTĘP Życie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY PRZEDSZKOLE LOGICUS W ROKIETNICY

PROGRAM PROFILAKTYCZNY PRZEDSZKOLE LOGICUS W ROKIETNICY PROGRAM PROFILAKTYCZNY PRZEDSZKOLE LOGICUS W ROKIETNICY 1 PODSTAWA PRAWNA: Art. 54 ust. 2 pkt. 1 lit.b. ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. ( Dz. U. z 2004 Nr 256, poz. 2572) ZAŁOŻENIA

Bardziej szczegółowo

10 kroków do wzmocnienia organizmu dziecka

10 kroków do wzmocnienia organizmu dziecka 10 kroków do wzmocnienia organizmu dziecka Krok pierwszy - pełnowartościowa dieta Drogi Rodzicu, prawidłowo dobrana dieta jest podstawowym czynnikiem, który pomoże w zapobieganiu chorobom. Konieczne jest

Bardziej szczegółowo

Adresaci programu: rodzice i opiekunowie dzieci rozpoczynających naukę w szkole, dzieci sześcioletnie i siedmioletnie, nauczyciele.

Adresaci programu: rodzice i opiekunowie dzieci rozpoczynających naukę w szkole, dzieci sześcioletnie i siedmioletnie, nauczyciele. Harmonogram działań w ramach realizacji programu Moje dziecko idzie do szkoły w Szkole Podstawowej nr 4 im. ks. Jana Twardowskiego w Przemyślu na rok szkolny 2011/2012 Cele programu: Podniesienie poziomu

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI

WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI Autorki: Agnieszka Błyszczek, Magdalena Gołębiewska INFORMACJE O AUTORKACH Doktorantki I roku Pedagogiki, na Wydziale Nauk

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy. Przedszkola nr 12 w Siemianowicach Śląskich

Koncepcja pracy. Przedszkola nr 12 w Siemianowicach Śląskich Koncepcja pracy Przedszkola nr 12 w Siemianowicach Śląskich Misja W naszym przedszkolu dziecko: - znajduje możliwość indywidualnego rozwoju możliwości twórczych i intelektualnych, - zdobywa wiedzę i umiejętności

Bardziej szczegółowo

DuŜo wiem, zdrowo jem

DuŜo wiem, zdrowo jem DuŜo wiem, zdrowo jem Projekt edukacyjny: Pogadanki do dzieci w przedszkolach, szkołach podstawowych i gimnazjach oraz prezentacje do ich rodziców Cel projektu: Podniesienie świadomości na temat odżywiania

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie

PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie Pozytywnie zaopiniowany i wdrożony do stosowania Uchwałą Rady Pedagogicznej Samorządowego Przedszkola Nr 55 nr 04/27/08/13 z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PLAN PRACY OPIEKUŃCZO - WYCHOWAWCZO - DYDAKTYCZNEJ PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO SIÓDEMKA W WAŁBRZYCHU

ROCZNY PLAN PRACY OPIEKUŃCZO - WYCHOWAWCZO - DYDAKTYCZNEJ PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO SIÓDEMKA W WAŁBRZYCHU ROCZNY PLAN PRACY OPIEKUŃCZO - WYCHOWAWCZO - DYDAKTYCZNEJ PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO SIÓDEMKA W WAŁBRZYCHU Podstawa prawna Statut przedszkola, Koncepcja pracy przedszkola, Ustawa z dnia 7 września 1991

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Nadrzędnym celem wychowawczym Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE jest wspomaganie

Bardziej szczegółowo

TEMAT SPOSÓB REALIZACJI 1.Akcja W każdy czwartek witaminki dla Michała i Paulinki. 2. Biblioteka i wideoteka zdrowego gimnazjalisty

TEMAT SPOSÓB REALIZACJI 1.Akcja W każdy czwartek witaminki dla Michała i Paulinki. 2. Biblioteka i wideoteka zdrowego gimnazjalisty PROMOCJA ZDROWIA W GIMNAZJUM NR 2 W KOLUSZKACH. SZKOŁA PROMUJĄCA ZDROWIE- OKRES PRZYGOTOWAWCZY. ROK SZKOLNY 2008/2009. TERMIN REALIZACJI październik - luty TEMAT SPOSÓB REALIZACJI 1.Akcja W każdy czwartek

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY DLA PRZEDSZKOLA W NOWEJ WSI LĘBORSKIEJ oraz FILII w LUBOWIDZU Opracowany: przez Monikę Zarzycką

PROGRAM PROFILAKTYCZNY DLA PRZEDSZKOLA W NOWEJ WSI LĘBORSKIEJ oraz FILII w LUBOWIDZU Opracowany: przez Monikę Zarzycką PROGRAM PROFILAKTYCZNY DLA PRZEDSZKOLA W NOWEJ WSI LĘBORSKIEJ oraz FILII w LUBOWIDZU Opracowany: przez Monikę Zarzycką Program został przyjęty do realizacji na lata 2007-2011 I. cel główny : PROMOCJA ZDROWIA

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie Samorządowe Przedszkole Nr 55

PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie Samorządowe Przedszkole Nr 55 PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie Pozytywnie zaopiniowany i wdrożony do stosowania Uchwałą Rady Pedagogicznej Samorządowego Przedszkola Nr 55 nr 04/27/08/13 z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PLAN PRACY NIEPUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA NR.1 HAPPY KIDS W KAMIEŃCU WROCŁAWSKIM NA ROK 2013/2014

ROCZNY PLAN PRACY NIEPUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA NR.1 HAPPY KIDS W KAMIEŃCU WROCŁAWSKIM NA ROK 2013/2014 ROCZNY PLAN PRACY NIEPUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA NR.1 HAPPY KIDS W KAMIEŃCU WROCŁAWSKIM NA ROK 2013/2014 Zatwierdzony przez Dyrektora na Radzie Pedagogicznej w dniu DBAM O SWOJE ZDROWIE ZADANIE 1 Propagowanie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM EDUKACJI PROZDROWOTNEJ W ZESPOLE SZKÓŁ W ROPICY POLSKIEJ. Rok szkolny 2015/2016

PROGRAM EDUKACJI PROZDROWOTNEJ W ZESPOLE SZKÓŁ W ROPICY POLSKIEJ. Rok szkolny 2015/2016 PROGRAM EDUKACJI PROZDROWOTNEJ W ZESPOLE SZKÓŁ W ROPICY POLSKIEJ Rok szkolny 2015/2016 1 I. WSTĘP Jednym z podstawowych zadań szkoły jest wszechstronny rozwój ucznia i przygotowanie go do funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI

PROGRAM PROFILAKTYKI PROGRAM PROFILAKTYKI Przedszkola nr 187 przy Zespole Szkolno Przedszkolnym nr 1 w Poznaniu na rok szkolny 2013/2014 Rada Pedagogiczna uchwałą z dnia 29.08.2013 r. przyjęła Program Profilaktyki w Przedszkolu

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA Odżywianie jest ważną sferą w życiu każdego człowieka. Różnorodne przeżywane przez nas stresy są częstym powodem utraty apetytu, podjadania lub nadmiernego apetytu. Różne

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE PROGRAM PROFILAKTYKI DLA DZIECI ODDZIAŁU PRZEDSZKOLNEGO SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE

Bardziej szczegółowo

Wiedza i zachowania zdrowotne mieszkańców Lubelszczyzny a zmienne demograficzno-społeczne.

Wiedza i zachowania zdrowotne mieszkańców Lubelszczyzny a zmienne demograficzno-społeczne. Michał Nowakowski Zakład Socjologii Medycyny i Rodziny Instytut Socjologii Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej Luiza Nowakowska Samodzielna Pracownia Socjologii Medycyny Katedra Nauk Humanistycznych Wydziału

Bardziej szczegółowo

Gazetka uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Września w Węgrzynowie

Gazetka uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Września w Węgrzynowie Gazetka uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Września w Węgrzynowie Opracowali uczestnicy/uczestniczki koła dziennikarskiego Numer poświęcony programowi Owoce i warzywa w szkole 1 Program

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski Program wychowawczy SPIS TREŚCI: 1. Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

KL. I KL. II KL. III Metody realizacji

KL. I KL. II KL. III Metody realizacji I ETAP KSZTAŁCENIA KLASY I III Klasy 0a i 0b realizują programy: Czyste powietrz wokół nas, Moje dziecko idzie do szkoły, Bądźmy zdrowi, wiemy wiec działamy. Wybrany obszar KL. I KL. II KL. III Metody

Bardziej szczegółowo

potrafi wybrać produkty spożywcze odpowiednie na śniadanie, obiad, podwieczorek, czy kolację;

potrafi wybrać produkty spożywcze odpowiednie na śniadanie, obiad, podwieczorek, czy kolację; ZADANIE I Aktywny przedszkolak to zdrowy przedszkolak. Zdrowie to ruch i zdrowe nawyki żywieniowe. Oczekiwane efekty i umiejętności dzieci. 1. Orientuje się w zasadach zdrowego żywienia. dziecko wie jakie

Bardziej szczegółowo

Europejski kodeks walki z rakiem

Europejski kodeks walki z rakiem Europejski kodeks walki z rakiem 2. Wystrzegaj się otyłości 1. Nie pal; jeśli już palisz, przestań. Jeśli nie potrafisz przestać, nie pal przy niepalących 3. Bądź codziennie aktywny ruchowo, uprawiaj ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym

Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym kształceniem za granicą Opis przypadku Wśród uczniów rozpoczynających

Bardziej szczegółowo

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI Program wychowawczy Mlodzieżowego Domu Kultury w Świdnicy im. Mieczyslawa Kozara- Sobódzkiego Do realizacji w latach 2012-2014 PROGRAM WYCHOWAWCZY WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZŁOŚCI

Bardziej szczegółowo

Wielodzietność we współczesnej Polsce

Wielodzietność we współczesnej Polsce Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 0, Nr Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Wielodzietność we współczesnej Polsce Prosta zastępowalność tj. sytuacja,

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI

PROGRAM PROFILAKTYKI PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKOLNO-PRZEDSZKOLNEGO Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI NR 1 W RYBNIKU na rok szkolny 2015-2018 Podstawą prawną do wprowadzenia działań profilaktycznych w ramach szkolnego programu

Bardziej szczegółowo

Budujmy społeczeństwo dla wszystkich Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka Marka Michalaka, Warszawa, 26 lutego 2010 roku

Budujmy społeczeństwo dla wszystkich Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka Marka Michalaka, Warszawa, 26 lutego 2010 roku Budujmy społeczeństwo dla wszystkich Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka Marka Michalaka, Warszawa, 26 lutego 2010 roku Badania problemu biedy prowadzone są wyłącznie z perspektywy osób dorosłych. Dzieci

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXVIII/143/2013 RADY GMINY PAPOWO BISKUPIE. z dnia 5 czerwca 2013 r.

UCHWAŁA NR XXVIII/143/2013 RADY GMINY PAPOWO BISKUPIE. z dnia 5 czerwca 2013 r. UCHWAŁA NR XXVIII/143/2013 RADY GMINY PAPOWO BISKUPIE z dnia 5 czerwca 2013 r. w sprawie utworzenia Punktów Przedszkolnych na terenie Gminy Papowo Biskupie w miejscowościach Zegartowice i Dubielno Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Raport z ewaluacji wewnątrzszkolnej

Raport z ewaluacji wewnątrzszkolnej Słupsk, dnia. 05.20 Raport z ewaluacji wewnątrzszkolnej "Wpływ zajęć dodatkowych na podnoszenie poziomu wiedzy oraz rozwijanie zainteresowań sportowych uczniów" ANKIETA EWALUACYJNA DLA RODZICÓW WYPEŁNIONA

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z innowacji pedagogicznej Ruch to nasze zdrowie w przyszłości realizowanej w świetlicy Szkoły Podstawowej nr 4 w Luboniu

Sprawozdanie z innowacji pedagogicznej Ruch to nasze zdrowie w przyszłości realizowanej w świetlicy Szkoły Podstawowej nr 4 w Luboniu Sprawozdanie z innowacji pedagogicznej Ruch to nasze zdrowie w przyszłości realizowanej w świetlicy Szkoły Podstawowej nr 4 w Luboniu Kwiecień 2014 Czerwiec 2015 Wprowadzając innowację pedagogiczną mięliśmy

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W CZAPLINKU NA LATA 2013 2018. Strategia rozwoju placówki

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W CZAPLINKU NA LATA 2013 2018. Strategia rozwoju placówki KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W CZAPLINKU NA LATA 2013 2018 Świat bez dzieci byłby jak niebo bez gwiazd Św. J. Vianney Strategia rozwoju placówki Zapewnienie ciągłego rozwoju i doskonalenia jakości

Bardziej szczegółowo

Co robi mężczyzna, aby dbać o wygląd? M e n C o d e. p l

Co robi mężczyzna, aby dbać o wygląd? M e n C o d e. p l Co robi mężczyzna, aby dbać o wygląd? M e n C o d e. p l Spis treści 1 Wprowadzenie... 3 2 Wnioski z badania... 4 3 Źródła wiedzy o modzie... 6 3.1 Źródła wiedzy o modzie... 7 3.2 Portale o modzie męskiej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI HARMONOGRAM ZADAŃ DLA KLAS IV-VI rok szkolny 2014/2015

PROGRAM PROFILAKTYKI HARMONOGRAM ZADAŃ DLA KLAS IV-VI rok szkolny 2014/2015 Rozwój empatii, tolerancji, akceptacji i współpracy PROGRAM PROFILAKTYKI HARMONOGRAM ZADAŃ DLA KLAS IV-VI rok szkolny 2014/2015 1. Uczymy się akceptować siebie i innych. 2. Akceptacja osób niepełnosprawnych

Bardziej szczegółowo

Projekt Otwarte Przedszkola został zrealizowany w Zespole Placówek Oświatowych w Zatorach. Byliśmy jedną z nielicznych placówek w powiecie pułtuskim

Projekt Otwarte Przedszkola został zrealizowany w Zespole Placówek Oświatowych w Zatorach. Byliśmy jedną z nielicznych placówek w powiecie pułtuskim Projekt Otwarte Przedszkola został zrealizowany w Zespole Placówek Oświatowych w Zatorach. Byliśmy jedną z nielicznych placówek w powiecie pułtuskim uczestniczących w projekcie. Wzięło w nim udział 48

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyki. Niepublicznego Przedszkola Fundacji Familijny Poznań. Leonardo. Dbam o moje zdrowie i bezpieczeństwo

Program profilaktyki. Niepublicznego Przedszkola Fundacji Familijny Poznań. Leonardo. Dbam o moje zdrowie i bezpieczeństwo Program profilaktyki Niepublicznego Przedszkola Fundacji Familijny Poznań Leonardo Dbam o moje zdrowie i bezpieczeństwo zatwierdzony Uchwałą rady pedagogicznej Nr 2/2014/2015 z dn. 29.08.2014 r. opracowała:

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

ZDROWY PRZEDSZKOLAK PROMOWANIE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA DZIECKA W DOMU I W PRZEDSZKOLU. ROK SZKOLNY 2011/2012 i 2012/2013

ZDROWY PRZEDSZKOLAK PROMOWANIE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA DZIECKA W DOMU I W PRZEDSZKOLU. ROK SZKOLNY 2011/2012 i 2012/2013 ZDROWY PRZEDSZKOLAK PROMOWANIE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA DZIECKA W DOMU I W PRZEDSZKOLU ROK SZKOLNY 2011/2012 i 2012/2013 CEL GŁÓWNY: PROMOWANIE ZDROWEGO STYLU ŻYCIA DZIECKA W DOMU I W PRZEDSZKOLU CELE POMOCNICZE

Bardziej szczegółowo

Deklarowana aktywność ruchowa po ukończeniu szkoły średniej młodzieży klas IV tych ZSE w Hrubieszowie w roku szkolnym 2000/2001

Deklarowana aktywność ruchowa po ukończeniu szkoły średniej młodzieży klas IV tych ZSE w Hrubieszowie w roku szkolnym 2000/2001 Deklarowana aktywność ruchowa po ukończeniu szkoły średniej młodzieży klas IV tych ZSE w Hrubieszowie w roku szkolnym / Cel badań:. Deklaracje uczniów na temat uczestnictwa w kulturze fizycznej po ukończeniu

Bardziej szczegółowo

Wychowanie fizyczne w opinii uczniów i ich rodziców

Wychowanie fizyczne w opinii uczniów i ich rodziców Wychowanie fizyczne w opinii uczniów i ich rodziców Raport z badania przygotowanego przez pracowników Warmińsko Mazurskiego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli w Olsztynie Filia w Olecku przeprowadzonego

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 1/01 Rektora PWSZ w Koninie z dnia 8 lutego 01 w sprawie ustalenia wzoru sylabusa PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

Bardziej szczegółowo

Bezpieczne uczestnictwo w aktywności fizycznej o charakterze rekreacyjnym i sportowym ze

Bezpieczne uczestnictwo w aktywności fizycznej o charakterze rekreacyjnym i sportowym ze II ETAP EDUKACYJNY KLASY IV - VI Wychowanie fizyczne Cele kształcenia - wymagania ogólne Bezpieczne uczestnictwo w aktywności fizycznej o charakterze rekreacyjnym i sportowym ze zrozumieniem jej znaczenia

Bardziej szczegółowo

PRZEDSZKOLAK DOBRZE WIE, CO JEST ZDROWE A CO NIE

PRZEDSZKOLAK DOBRZE WIE, CO JEST ZDROWE A CO NIE Roczny plan pracy wychowawczo dydaktycznej Publiczne Przedszkole nr1 Rok szkolny 2013/2014 PRZEDSZKOLAK DOBRZE WIE, CO JEST ZDROWE A CO NIE Promocja zdrowego stylu życia poprzez szerzenie wiedzy o zdrowiu

Bardziej szczegółowo

Jem warzywa, jem owoce jestem zdrowy, mądry, silny! Wycieczka - stomatolog

Jem warzywa, jem owoce jestem zdrowy, mądry, silny! Wycieczka - stomatolog Jak dbać o zdrowie? Gimnastyka to zabawa, ruch dla dzieci ważna sprawa Jedynie w wieku dziecięcym wdrażanie pewnych nawyków, niezbędnych dla rozwoju i utrzymania sprawności fizycznej: tężyzny, zdrowia,

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z wychowania fizycznego obowiązujący od roku szkolnego 2012/2013 (nowa podstawa programowa)

Przedmiotowy System Oceniania z wychowania fizycznego obowiązujący od roku szkolnego 2012/2013 (nowa podstawa programowa) Przedmiotowy System Oceniania z wychowania fizycznego obowiązujący od roku szkolnego 2012/2013 (nowa podstawa programowa) Cele wychowania fizycznego: wszechstronny rozwój sprawności fizycznej i motorycznej,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM,,Edukacja prozdrowotna

PROGRAM,,Edukacja prozdrowotna FRAGMENTY PROGRAM,,Edukacja prozdrowotna realizowany w zasadniczej szkole zawodowej klasa II Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 CKU w Kluczborku Opracowała: mgr Małgorzata Dybka zatwierdzono- nr ZSP/SPN-1-2003/2004

Bardziej szczegółowo

Podstawowym elementem oceny skuteczności programu jest badanie zmian, jakie wystąpiły w wyniku przeprowadzonych działań.

Podstawowym elementem oceny skuteczności programu jest badanie zmian, jakie wystąpiły w wyniku przeprowadzonych działań. PROGRAM SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE BĄDŹMY ZDROWI I. WSTĘP Szkoła Podstawowa Nr 20 w Katowicach im. Tadeusza Rejtana wykazała chęć przystąpienia do Programu Szkół Promujących Zdrowie, ponieważ edukacja zdrowotna

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Publicznego Przedszkola w Czarnowąsach w latach 2010-2014r.

Koncepcja pracy Publicznego Przedszkola w Czarnowąsach w latach 2010-2014r. Koncepcja pracy Publicznego Przedszkola w Czarnowąsach w latach 2010-2014r. Misja W przedszkolu wspierany jest rozwój dziecka, rozpoznaje się i zaspakaja jego potrzeby edukacyjne oraz umożliwia rozwój

Bardziej szczegółowo

Program pracy kolonii letniej Stegna 2014. Morskie przygody mieszczuchów I TURNUS 29.06. 11.07.2014 II TURNUS 12.07. 24.07.2014

Program pracy kolonii letniej Stegna 2014. Morskie przygody mieszczuchów I TURNUS 29.06. 11.07.2014 II TURNUS 12.07. 24.07.2014 Alwam Waldemar Marciniak Tel/fax.( 22) 614 11 46 Kom. 504 072 470 www.al wam.pl e-mail- alwam.marciniak@chello.pl biuro@alwam.pl Program pracy kolonii letniej Stegna 2014 Morskie przygody mieszczuchów

Bardziej szczegółowo

Metody realizacji /terminy realizacji/ Szkolenia dla nauczycieli /zgodnie z terminarzem zaplanowanych szkoleń/

Metody realizacji /terminy realizacji/ Szkolenia dla nauczycieli /zgodnie z terminarzem zaplanowanych szkoleń/ PROGRAM PROFILAKTYKI Cele programu profilaktyki: I OCHRONA I PROMOCJA ZDROWIA PSYCHICZNEGO I SPOŁECZNEGO 1.Zapobieganie sytuacjom zagrażającym zdrowiu psychicznemu. Zadania Metody realizacji /terminy realizacji/

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM NR 1 W RACIBORZU NA ROK SZKOLNY 2012/2013 Opracowany przez zespół: Katarzyna Adamek Iwona Keler Anna Kobylnik Bożena Machelska Szkolny Program Profilaktyki rok 2012/2013

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny. Żyjmy zdrowo bez nałogów!

Projekt edukacyjny. Żyjmy zdrowo bez nałogów! Projekt edukacyjny Żyjmy zdrowo bez nałogów! Opracowały: mgr Jolanta Kamińska mgr Danuta Nowicka mgr Iwona Szczepankowska mgr Barbara Tomczak- Domańska Zespół Szkół Specjalnych przy Szpitalu Uzdrowiskowym

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

SPORTOWE ZAJĘCIA POZALEKCYJNE

SPORTOWE ZAJĘCIA POZALEKCYJNE SPORTOWE ZAJĘCIA POZALEKCYJNE - ogólne informacje Zajęcia sportowe skierowane są do wszystkich chętnych uczniów. Mimo tego, że są to lekcje nieobowiązkowe to dla osiągnięcia sukcesu duże znaczenie ma systematyczność,

Bardziej szczegółowo