2 Zob.: M. Buczyński, ZapoŜyczenia ormiańskie w języku polskim [w:] Studia z dziejów kontaktów

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "2 Zob.: M. Buczyński, ZapoŜyczenia ormiańskie w języku polskim [w:] Studia z dziejów kontaktów"

Transkrypt

1 Paulina Krześniak Wydział Polonistyki UW Kierunek: filologia polska praca z antropologii kultury Ormianie warszawscy. Próba określenia ich miejsca w społeczności stolicy. Ormianie na ziemiach polskich Ormianie związani są z Polską juŝ od wielu stuleci. Pierwsze ich grupy przybyły na polskie oraz sąsiadujące z naszym krajem tereny juŝ w XI w., po podboju niepodległego państwa ormiańskiego przez Turków seldŝuckich. Powstały wtedy pierwsze kolonie Ormian na Rusi Czerwonej, Podolu i Rusi Kijowskiej. Druga duŝa fala emigracji nastąpiła po najazdach Mameluków na królestwo Armenii Cylicyjskiej w XIII w., kolejna zaś po spustoszeniu przez Turków Kaffy na Krymie, gdzie mieszkało bardzo wielu Ormian, w 1475 r. Przybywające grupy osiedlały się na południowo-wschodnich ziemiach polskich. Kolonie ormiańskie powstały m. in. w Kijowie, Lwowie, Kamieńcu Podolskim, Łucku, Barze, Zamościu, Stanisławowie, Łyścu, Mohylowie, Kutach. Znaczący rozwój osadnictwa ormiańskiego nastąpił w wieku XIV, za panowania Kazimierza Wielkiego. Od połowy XIV w. Ormianie we Lwowie, Kamieńcu Podolskim i kilku innych miastach mieli juŝ zorganizowane gminy narodowe, korzystające z prawa do autonomii. W 1356 r. Kazimierz Wielki wydał przywilej, określający sytuację prawną Ormian we Lwowie. Na jego mocy mogli oni albo uznać prawo magdeburskie, obowiązujące w mieście, albo rządzić się prawem narodowym. Wybrali drugie rozwiązanie, dzięki czemu zyskali niezaleŝność w sądownictwie. Kilka lat później Kazimierz Wielki podniósł lwowski kościół ormiański do rangi katedry. Zezwolił takŝe arcybiskupowi Grzegorzowi na osiedlenie się we Lwowie i sprawowanie jurysdykcji nad Ormianami zamieszkałymi w Polsce. Ormianie zajmowali się przede wszystkim handlem i rzemiosłem. Sprowadzali ze Wschodu słodycze, bakalie, tytoń oraz piękne tkaniny, dywany, klejnoty, broń. Rzemieślnicy ormiańscy wyrabiali natomiast rozmaite przedmioty według orientalnych wzorów. Według G. Pełczyńskiego to oni w wieku XVI i XVII przyczynili się walnie do orientalizacji smaku polskiego 1. M. Buczński zauwaŝa natomiast, Ŝe wraz z przedmiotami trafiały do Polski ich nazwy. Między innymi przez Ormian przeniesione zostały do polszczyzny elementy języków tureckiego, perskiego, 1 G. Pełczyński, Ormianie polscy w XX wieku, Warszawa 1997, s. 14. rumuńskiego i węgierskiego 2. Dzięki podróŝom handlowym Ormianie bardzo dobrze znali Wschód, dzięki czemu często angaŝowani byli do słuŝby dyplomatycznej oraz jako tłumacze. Funkcje te pełnili Ormianie za dworze Zygmunta Augusta, Zygmunta III Wazy, Władysława IV, Jana Kazimierza. Ormiańscy imigranci naleŝeli do Armeńskiego Kościoła Apostolskiego, załoŝonego w IV w. przez Grzegorza Oświeciciela. Drogi Armeńskiego Kościoła Apostolskiego i Kościoła Katolickiego rozeszły się w V w., kiedy na soborze chalcedońskim przyjęty został dogmat o dwóch naturach Chrystusa boskiej i ludzkiej, których współistnienie negował monofizycki Kościół Apostolski. Mimo Ŝe pojawiały się dą- Ŝenia do nawiązania kontaktów i stworzenia pełnej wspólnoty, jego wierni nigdy nie uznali zwierzchności papieŝa. NajwyŜszą władzę w Kościele Apostolskim sprawuje katolikos, którego siedziba znajduje się w Eczmiadzynie koło Erywania. Autokefalia miała ogromne znaczenie dla samoświadomości narodowej rozproszonych po świecie Ormian. W okresie braku państwowości to Kościół był jedyną niezaleŝną instytucją, strzegącą nie tylko religii, ale teŝ kultury. Niemniej jednak Ormianie przybyli do Polski znaleźli się pod wpływem dwu tradycji: z jednaj strony była to tradycja związana z narodowym Kościołem Armeńskim, z drugiej zaś tradycja katolicka. Nie dziwi zatem, Ŝe w pewnym momencie zaczęły się wśród członków mniejszości pojawiać dąŝenia do zawarcia unii z Rzymem. Unię taką zawarł w 1630 r. Arcybiskup Mikołaj Torosiewicz. Wywołało to spory pomiędzy jej zwolennikami a Ormianami niechętnymi katolicyzmowi, które wygasły po kilkudziesięciu latach. Ormianie stali się katolikami obrządku ormiańskiego. RóŜnił się on od obrządku łacińskiego sprawowanym w jego świątyniach kultem, który z czasem uległ w duŝym stopniu latynizacji. W XVII i XVIII w. powstało wiele kościołów i parafii ormiańskich, m. in. w Łyścu, Horodence, Zamościu, Stanisławowie, Kutach i Mohylowie. Warto podkreślić, Ŝe nieraz były to jedyne kościoły katolickie w mniejszych miejscowościach kresowych i często to do nich uczęszczali Polacy na naboŝeństwa. Kazania były w nich głoszone oczywiście po polsku. Odrębność Ormian zaznaczała się równieŝ przez język. Ormiański naleŝy do rodziny języków indoeuropejskich. Do końca IV w. funkcjonował on wyłącznie w wersji mówionej. W roku 405 uczony mnich Mesrop Masztoc opracował alfabet ormiański, dzięki któremu dokonano przekładu Biblii. Był to język staroormiański zw. grabarem. Ormianie uŝywali go w piśmie do początków XIX w., zaś w liturgii, zarówno Armeńskiego Kościoła Apostolskiego jak i Kościoła ormiańskokatolickiego, jest on obecny do dziś. Losy językowe Ormian polskich były nietypowe 3 - pisze 2 Zob.: M. Buczyński, ZapoŜyczenia ormiańskie w języku polskim [w:] Studia z dziejów kontaktów polsko-ormiańskich pod red M. Zakrzewskiej-Dubasowej, Lublin A. Pisowicz, Jakimi językami mówili polscy Ormianie? [w:] Ormianie polscy. Odrębność i asymilacja, Kraków 1999, s

2 prof. A. Pisowicz. Emigranci ormiańscy, którzy przybyli do Polski po inwazji SeldŜuków nie mówili juŝ po ormiańsku. Trudno dziś ustalić, kiedy i gdzie zaczęli uŝywać języka kipczackiego, naleŝącego do grupy języków tureckich. Oni sami określali swój język mianem tatarskiego, spokrewnionego blisko z kipczackim. Oczywiście do Polski napływali równieŝ ich rodacy z Armenii, posługujący się językiem ojczystym. Prawdopodobnie fakt, Ŝe Ormianie w dawnej Polsce nie mieli jednego wspólnego języka był jedną z przyczyn postępującej polonizacji i przyjmowania polszczyzny za język uŝywany na co dzień. NajdłuŜej język ormiański utrzymał się w Kutach na Bukowinie, słynących z zachowanej tam do II wojny światowej oryginalnej ormiańskiej kultury. Według A. Pisowicza pod koniec XIX w. w Kutach ponad tysiąc osób znało język ormiański w postaci gwary wywodzącej się z dialektu zwanego ardialskim czyli transylwańskim 4. Językiem tym posługiwano się tam w mowie do II wojny światowej, choć był on stopniowo wypierany przez polszczyznę. Pani Anna Danilewicz, urodzona na Bukowinie w 1921 r. pisze w swoich wspomnieniach: Moja babcia znała język ormiański, ale juŝ swoje dzieci i mnie wnuczkę nauczyła tylko modlić się po ormiańsku, przeŝegnać się, kolędować na BoŜe Narodzenie 5. Dziś Ŝyje kilka lub kilkanaście osób, które jak pani Danilewicz pamiętają elementy mowy swych rodziców i dziadków. W okresie rozbiorów Ormian polskich rozdzieliła granica państwowa. Ormianie z terenów zaboru rosyjskiego znaleźli się w duŝo trudniejszej sytuacji niŝ ci z obszarów zagarniętych przez Austrię. Zostali oni oddzieleni od centrów etnicznych znajdujących się w zaborze austriackim, od integrującej ich środowisko Archidiecezji Lwowskiej. Wprawdzie specjalnie dla nich wyświęcono biskupa, pod którego jurysdykcją znajdowały się ośrodki religijne Ormian na terenie zaboru rosyjskiego, jednak po jego rychłej śmierci nie wybrano juŝ jego następcy. Kolejne parafie przechodziły na obrządek łaciński. NajdłuŜej, do 1863 r., utrzymała się ormiańska parafia w Kamieńcu Podolskim. Wobec zaniku dwu najwaŝniejszych elementów, na których opierała się etniczna odrębność Ormian: języka i religii, bardzo szybko ulegli oni asymilacji. Ormianie galicyjscy mieli lepsze warunki do utrzymania swej odrębności. Kolejni arcybiskupi wciąŝ potrafili inicjować działania, które ich integrowały. Ostatnim, a zarazem najsłynniejszym z nich był Józef Teofil Teodorowicz. Sprawował on swój urząd w latach Arcybiskup Teodorowicz przeszedł do historii przede wszystkim jako gorący patriota, zaangaŝowany w problemy społeczne, oraz wybitny parlamentarzysta. Zasiadał on w Sejmie Krajowym we Lwowie oraz w Izbie Panów w Wiedniu, gdzie bronił spraw polskich. Pozostawił po sobie publikacje o charakterze religijnym, patriotycznym i społecznym, z których wiele cieszyło się duŝą popularnością. Skupiał wokół siebie nie tylko Ormian. Jego kazania przyciągały do katedry ormiańskiej takŝe Polaków niezwiązanych w Ŝaden sposób z obrządkiem ormiańskim. Znani i szanowani byli w przedwojennym Lwowie sami Ormianie. Nie trudnili się oni juŝ kupiectwem. Coraz więcej z nich wiodło Ŝywot ziemianina, wielu wykonywało zawody inteligenckie. Głośne były karnawałowe bale ormiańskie, na których bawili się nie tylko Ormianie, ale takŝe przedstawiciele lwowskiej elity. Przełomem dla mniejszości ormiańskiej, skupionej na Kresach Wschodnich była II wojna światowa. W jej następstwie musieli oni, podobnie jak Polacy, opuścić tamte strony. Większość z nich przybyła na ziemie zachodnie i północne, część do centralnej Polski. Ulegli rozproszeniu. Zamieszkali w oddalonych od siebie miastach: w Gliwicach, Krakowie, Wrocławiu, Opolu, Gdańsku, Poznaniu, Warszawie. Mimo Ŝe juŝ tam, gdzie Ŝyli wcześniej, ich kultura przenikała się z kulturą Polaków, mimo Ŝe integracja ze społeczeństwem polskim była bardzo zaawansowana, z czasem zaczęli skupiać się wokół rozmaitych narodowych organizacji. Kiedy Ormianie pojawili się w Warszawie? Historia Ormian na ziemiach polskich w znacznej mierze sprowadza się do historii Ormian za ziemiach wschodnich, poniewaŝ juŝ pierwsi imigranci osiedlali się właśnie tam, rzadko trafiając do centralnej Polski. Myślę, Ŝe nakreślenie tej historii jest w pełni uzasadnione, poniewaŝ to na Kresach kultura Ormian polskich formowała się, przenikała się z innymi kulturami polską, ukraińską, Ŝydowską czy rumuńską, przybierała kształt taki, jaki ma obecnie. Współczesna forma obrządku ormiańskiego oraz wiele zwyczajów i tradycji dzisiejszych Ormian polskich ma postać taką, w jakiej zostały przywiezione przez Ormian z Kresów. Warto jednak wspomnieć, Ŝe dzieje Ormian warszawskich sięgają czasów znacznie dawniejszych niŝ połowa XX w. Najstarsze wzmianki o nich pochodzą z pierwszej połowy wieku XVII i dotyczą kupców ormiańskich, specjalizujących się w handlu towarami importowanymi ze Wschodu. Z pracy prof. E. Tryjarskiego pt. Ormianie w Warszawie moŝna by wypisać imponującą, stworzoną na podstawie strzępków nielicznych informacji listę nazwisk mniej lub bardziej zasłuŝonych Ormian, którzy związali swoje Ŝycie z Warszawą 6. Byli wśród nich nie tylko kupcy, ale takŝe rzemieślnicy, fabrykanci, bankierzy, prawnicy, urzędnicy, tłumacze, lekarze, aptekarze, duchowni, wojskowi, politycy, uczeni, literaci, artyści. Działalność Ormian, wprawdzie niezbyt licznych, była zauwaŝalna we wszystkich dziedzinach Ŝycia Warszawy. 4 A. Pisowicz, op. cit., s A. Danilewicz, Ormianie z prawego brzegu Czeremoszu, Kraków 1994, s Zob.: E. Tryjarski, Ormianie w Warszawie: materiały do dziejów, Kraków

3 Ormianie polscy, Ormianie w Polsce. Trudny rachunek. E. Tryjarski szacuje, Ŝe obecnie w stolicy i jej okolicach mieszka kilkadziesiąt osób, dla których polsko-ormiańska przeszłość i ormiańska kultura mają wartość osobistą lub którym są one nadal nieobojętne 7. Autor ma tu na myśli tylko potomków tzw. starej emigracji, która jest w Polsce od kilku wieków. Trudności, które napotkamy, próbując ustalić liczbę Ormian potomków starej emigracji, wynikają z tego, Ŝe nie do końca wiadomo, co miałoby być tu miarą ormiańskości. Pewnym tropem są nazwiska. Nazwiska Ormian polskich pochodzą od ormiańskich imion i kończą się pochodzącą z ruskiego, od dawna zadomowioną w Polsce cząstką icz (np. Minasowicz). W Armenii ich odpowiednikami są nazwiska zakończone na -ian (np. Minasjan). Studiowanie nazwisk prowadzi jednak tylko do przodków po mieczu. Co z przodkami po kądzieli? Innym problemem jest fakt, ze coraz częściej ewidentnie ormiańskie nazwiska wielu warszawiaków nic nie mówią ich właścicielom albo mówią bardzo niewiele. Jak zauwaŝa E. Tryjarski, scholastyczne rozwaŝania w rodzaju: czy aby być Ormianinem trzeba mieć zarówno ojca Ormianina i matkę Ormiankę, czy wystarczy tylko jedno z rodziców i dalsze wyliczanie ułomków krwi ormiańskiej wydaje się mylące i jałowe 8. Posiadanie ormiańskich korzeni nie zawsze przecieŝ idzie w parze z uczuciowym czy kulturowym związkiem z nimi, nie mówiąc juŝ o poczuciu przynaleŝności do narodu ormiańskiego. Zaliczanie się do danej narodowości ma charakter wolitywny, zaleŝy od samoświadomości kaŝdego człowieka, a i w wypadku wskazania danej narodowości naleŝy pamiętać, Ŝe jest to tylko deklaracja słowna, niekoniecznie poparta konkretnymi działaniami. Z tego powodu badania narodowości charakteryzują się duŝym stopniem trudności. W czasie przeprowadzania Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań w 2002 r. posłuŝono się następująca definicją narodowości: Narodowość jest deklaratywną (opartą na subiektywnym odczuciu) cechą indywidualną kaŝdego człowieka, wyraŝającą jego związek emocjonalny (uczuciowy), kulturowy lub genealogiczny (ze względu na pochodzenie rodziców) z określonym narodem 9. Przy tak otwartej definicji, umoŝliwiającej kaŝdej osobie indywidualne rozumienie tego pojęcia, w odpowiedzi na pytanie: Do jakiej narodowości się Pan(i) zalicza? narodowość ormiańską wskazało 1, 1 tys. osób. Potomkowie starej emigracji stanowili prawdopodobnie niewielką część tej grupy. Ludzie ci, mieszkający od urodzenia w Polsce, uwaŝają się bowiem w ogromnej większości za Polaków. W Polsce znalazły się jednak jeszcze przynajmniej dwie grupy Ormian, zasługujące na osobną uwagę. Są to mieszane małŝeństwa ormiańsko-polskie, zawierane niezaleŝnie od wszelkich uwarunkowań zewnętrznych czy sytuacji gospodarczej, oraz tzw. nowa 7 E. Tryjarski, op. cit.,s Ibidem., s Raport z Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002, s. 39. Raport jest dostępny na stronach internetowych GUS pod adresem emigracja Ormianie przybyli do Polski z powodu trudnych warunków ekonomicznych w byłym Związku Radzieckim. Ustalenie ich liczby jest niemoŝliwe, poniewaŝ większość z nich pracuje nielegalnie na bazarach. W Warszawie duŝa grupa przybyszów z Armenii koncentruje się wokół Stadionu Dziesięciolecia a takŝe wokół mniejszych targowisk. Wszystkie wskazane przeze mnie trudności są przyczynami duŝych rozbieŝności w szacunkach dotyczących liczebności mniejszości ormiańskiej w Polsce. Informator sejmowy, choć wzmiankuje tylko Ormian na stałe zamieszkujących w Polsce, podaje dość szeroki przedział 5 8 tys. 10 Dla moich dalszych rozwaŝań waŝniejsze niŝ kwestie statystyczne będzie jednak wynikające z powyŝszych faktów ogromne zróŝnicowanie Ormian mieszkających w Warszawie. Kwestia niejednolitości tej grupy, a właściwie kilku grup, które poza wspólnymi korzeniami niekiedy więcej dzieli niŝ łączy, wydaje mi się niezwykle ciekawa. Problemy pierwszej od wielu lat tak duŝej fali uchodźców z Armenii, która napłynęła do Polski w latach dziewięćdziesiątych, mniej lub bardziej intensywnie zaczęły przenikać do rzeczywistości związanych z Polską od lat osób pochodzenia ormiańskiego oraz do róŝnych form ich integracji. W stolicy działa mianowicie Koło Zainteresowań Kulturą Ormian przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, które obchodzi w tym roku XXV rocznicę powstania, a takŝe sobotnia szkółka ormiańska. Integrująca funkcja, którą nieprzerwanie od wieków pełni religia, realizuje się przez msze w obrządku ormiańskim, które od niedawna odprawiane są regularnie - w trzecią niedzielę kaŝdego miesiąca - w kaplicy Res Sacra Miser przy Krakowskim Przedmieściu. Myślę, Ŝe warto przyjrzeć się wszystkim tym instytucjom skupiającym Ormian w Warszawie. Koło Zainteresowań Kulturą Ormian Po wojnie temat Ormian polskich był tematem tabu. Poruszanie kwestii kultury czy historii Armenii, będącej republiką ZSRR, było uznawane za mieszanie się w sprawy Związku Radzieckiego. Nie było mowy o utworzeniu organizacji skupiającej Ormian. Pierwsze nieformalne spotkania odbywały się w latach sześćdziesiątych w prywatnych mieszkaniach, a takŝe w ramach zebrań Towarzystwa Finlandzkiego z inicjatywy p. Leona Ter-Oganiana. Ta niezwykle charyzmatyczna postać była bardzo waŝna dla społeczności Ormian warszawskich. Lektor języków obcych, tłumacz, popularyzator wiedzy o Ormianach i Armenii, społecznik, doskonały organizator, człowiek zasłuŝony dla armenistyki a przy tym szarmancki, odznaczający się nienagannymi manierami i bardzo otwarty tak wspominają go Ormianie. 10 Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce. Informator pod red. L. M. Nijakowskiego i S. Łodzinskiego, Warszawa

4 W 1980 r. władze zgodziły się na utworzenie Koła Zainteresowań Kulturą Ormian. Powstało ono w grudniu. Wcześniej podobne koła powstały w Krakowie i w Gdańsku. Opiekunem warszawskiego Koła został oczywiście p. Leon Ter-Oganian. Na jego pierwszego prezesa wybrano w 1984 Jerzego Romaszkana. Później funkcję tę pełnili: Helena Amatuni, Jan Mojzesowicz, Małgorzata Axentowicz-Sokołowska. Obecnie prezesem Koła jest p. Maciej Bohosiewicz. Silnym impulsem do integracji Ormian było trzęsienie ziemi, które nawiedziło Armenię w grudniu 1988 r. Wyzwoliło ono w Ormianach polskich chęć pomocy. Szczególną aktywnością wyróŝniło się spośród Kół Zainteresowań Kulturą Ormian właśnie Koło warszawskie. Wykorzystując media zwróciło się ono do społeczeństwa z prośbą wsparcie. Przetransportowanie zgromadzonych w duŝej ilości darów było moŝliwe dzięki Florze Nazarian, pracowniczce LOT-u. Za zebrane pieniądze zorganizowano wakacje dzieciom i młodzieŝy z terenów dotkniętych kataklizmem. KZKO skupia przede wszystkim osoby o ormiańskich rodowodach, potomków starej emigracji. DuŜa część jego członków to ludzie starsi, mający wspomnienia z Kresów Wschodnich. Comiesięczne spotkania są szczególnie waŝne dla osób samotnych. Są one dla nich okazją do porozmawiania z ludźmi o podobnych zainteresowaniach, których łączą mniej lub bardziej wyraźne więzi etniczne. Ludzie ci wiedzą, Ŝe są tu zawsze mile widziani. Do Koła naleŝą takŝe sympatycy Ormian, osoby z róŝnych powodów zainteresowane tematyką armenistyczną, a takŝe zajmujące się nią zawodowo. Na spotkania Koła trafiają studenci etnologii, historii, nauk społecznych a takŝe innych kierunków, chcący zgłębić problemy kultury, religii czy historii Ormian. NajwaŜniejszym elementem działalności Koła są organizowane co miesiąc spotkania, które odbywają się w Państwowym Muzeum Etnograficznym przy ul. Kredytowej. Połączone są one z prelekcjami, dotyczącymi problematyki armenistycznej, wygłaszanymi przez członków Koła lub zaproszonych gości. Tematyka odczytów jest bardzo róŝnorodna: od problemów współczesnej Armenii (np. wykład prof. A. Pisowicza pt. Uwagi o stosunkach polsko-azerbejdŝańskich na przełomie XX i XXI w.) przez jej historię (np. odczyt red. A. Sujki pt. Naród męczenników genocyd ormiański) i historię Ormian polskich (referat członka Koła p. P. Korczewskiego zatytułowany Społeczność ormiańska w Suczawie) aŝ po spotkania poświęcone poszczególnym rodzinom czy osobom (spotkania z cyklu Historie rodzin ormiańskich). W czasie zebrań poruszane są takŝe aktualne problemy Ormian polskich, ze szczególnym uwzględnieniem społeczności warszawskiej. PoniewaŜ wielu członków Koła jest ze sobą zaprzyjaźnionych, a część z nich łączą więzy pokrewieństwa, zebrania pełnią równieŝ funkcję towarzyskich spotkań. Co rok, zwykle w styczniu, organizowany jest opłatek ormiański, a wiosną spotkanie wielkanocne. Z reguły spotkania te rozpoczyna msza w obrządku or- miańskim, po której odbywa się przyjęcie. Spotkania mają charakter bardziej otwarty, uczestniczą w nich osoby ze środowiska ormiańskiego niekonieczne związane z Kołem, przybywają goście spoza stolicy. Koło przewodzi takŝe innym, okazjonalnym przedsięwzięciom promującym kulturę Ormian. Przykładem moŝe być Dzień ormiański, zorganizowany z okazji pięćdziesięciolecia Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w maju 2004 r. Program imprezy był bardzo atrakcyjny: wygłoszone zostały referaty o Ormianach w Polsce, o obrządku ormiańskim oraz o literaturze armeńskiej, wyświetlono film pt. Potomkowie Noego, wystąpił ormiański zespół muzyczny Musa Ler. MoŜna było zobaczyć zdjęcia z Armenii oraz wykonane przez członków tablice, na których przedstawione były drzewa genealogiczne ich rodzin. W przerwach odbywała się degustacja potraw kuchni ormiańskiej. Do Muzeum Etnograficznego, gdzie odbyła się impreza, przyszło kilkaset osób. Tak duŝe zainteresowanie Dniem mile zaskoczyło organizatorów. Była to świetna okazja do przybliŝenia warszawiakom kultury Armenii oraz tego, kim są i jakie miejsce zajmują w polskim społeczeństwie Ormianie i ich potomkowie. W zeszłym roku Koło zorganizowało ponadto wyjazd na Kresy Śladami ormiańskiej przeszłości. Podobna wycieczka planowana jest równieŝ w tym roku. Wszystkie waŝne dla społeczności ormiańskiej wydarzenia odnotowywane są w prowadzonej przez p. Martę Axentowicz-Bohosiewicz kronice Koła. Dwa grube segregatory pełne niezliczonych zdjęć, ulotek okolicznościowych, wycinków prasowych i innych pamiątek są zapisem jego historii od roku 1980 do czasów współczesnych. Pani Erna Szewczyk z domu Kirkorowicz podkreśla w rozmowie, Ŝe spotkania z ludźmi, których łączy silna potrzeba pielęgnowania pamięci o korzeniach, są bardzo inspirujące. Owocem refleksji nad przeszłością są pojawiające się inicjatywy uporządkowania dziejów swej rodziny i spisania ich. Kilku członków Koła gromadzi materiały, poszukuje informacji o swych dalekich krewnych, by zapisać genealogię swojego rodu. Jest to niewątpliwie element transmisji kultury, działanie takie ma bowiem na celu przekazanie wiedzy o przodkach kolejnym pokoleniom, zaszczepienie w nich potrzeby pielęgnowania jej. Od 1983 r. KZKO prowadzi działalność wydawniczą. Dotychczas ukazało się ok. trzydziestu numerowanych ksiąŝek i broszur poświęconych problemom ormiańskim. Te skromnie wydane, nie zawsze doskonałe pod względem edytorskim publikacje świadczą o ogromnym zaangaŝowaniu zajmujących się tą formą działalności Koła osób i zasługują na duŝe uznanie. Są wśród nich przedruki opublikowanych juŝ kiedyś prac, tłumaczenia a takŝe rzeczy powstałe z inicjatywy wydawcy. KaŜda publikacja opatrzona jest emblematem Koła, który ma kształt kolisty. W środku znajduje się lew na tle góry Ararat stare ormiańskie symbole, występujące 7 8

5 w herbie Armenii. Na zewnętrznej stronie umieszczona jest nazwa Koła w języku polskim i ormiańskim. Odpowiedzią na brak informacji w środowisku warszawskich Ormian było powstanie na początku 2002 r., funkcjonującej na prawach maszynopisu, gazetki Zasłyszane Wieści. Jej redaktor - p. Paweł Korczewski podkreśla, Ŝe jego celem nie było stworzenie naukowego periodyku, na wzór Biuletynu Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego w Krakowie, ale łamów, na których umieszczane byłyby wspomnienia, teksty o charakterze popularyzatorskim, informacje o bieŝących, waŝnych dla Ormian wydarzeniach. Na materiał kaŝdego numeru składają się bardzo róŝne teksty relacje z wydarzeń, które miały miejsce w ostatnim czasie, prace o tematyce armenistycznej lub ich fragmenty, rysy historyczne rodzin ormiańskich, wspomnienia, przedruki artykułów prasowych dotyczących Armenii i Ormian. Gazetkę członkowie otrzymują na spotkaniach Koła, jest ona takŝe rozdawana na mszach ormiańskich. Jak wspomniałam, w latach dziewięćdziesiątych społeczność ormiańska stanęła przed zupełnie nowymi problemami. Trudna sytuacja po upadku ZSRR po raz kolejny w historii zmusiła Ormian do opuszczania swojej ojczyzny. DuŜa ich grupa przyjechała do Polski, by szukać pracy przede wszystkim na bazarach. W Związku Radzieckim najwyŝszy odsetek ludzi z wykształceniem wyŝszym był właśnie w Republice Armenii. Dziś w Polsce wśród Ormian utrzymujących się z handlu na bazarach moŝna spotkać geologów, historyków i specjalistów innych dziedzin. Ormianie, często przebywający w Polsce nielegalnie, znajdujący się w trudnej sytuacji finansowej, liczący na uzyskanie obywatelstwa polskiego, zaczęli zgłaszać się po pomoc do osób związanych z instytucjami takimi jak warszawskie KZKO. Zdarzało się, Ŝe pod drzwiami p. Leona Ter-Oganiana stawali Ormianie, proszący o finansowe wsparcie bądź o pomoc w załatwieniu spraw związanych z pobytem w Polsce. Była to sytuacja bardzo kłopotliwa, poniewaŝ członkowie Koła zwykli ludzie, nie dysponowali środkami tak duŝymi, by móc udzielić konkretnej pomocy wszystkim. Koło prowadziło i prowadzi działalność oświatową, kulturalną, imigranci lat dziewięćdziesiątych potrzebują natomiast praktycznej, doraźnej pomocy przy załatwianiu spraw, które członkom Koła są często obce. Nowa emigracja, zaprzątnięta dąŝeniem do poprawienia warunków bytowych, nie angaŝuje się zbyt intensywnie w Ŝycie społeczne i kulturalne Ormian polskich. Obie te grupy oczekują czegoś zupełnie innego, dzieli je bardzo wiele. Z drugiej strony oczywisty jest fakt, Ŝe problemy nowych imigrantów nie mogły pozostać obojętne osobom połączonym z nimi więzami etnicznymi. Głównie z myślą o nich utworzona została w Warszawie sobotnia szkółka ormiańska. Szkółka ormiańska Inicjatywa utworzenia szkółki ormiańskiej powstała w 2002 r. na spotkaniu KZKO. Zdawano sobie sprawę, Ŝe są wśród Ormian dzieci, które chciałyby uczyć się języka ormiańskiego, padło więc pytanie, dlaczego nie mają takiej moŝliwości. śaden problem. Spróbujmy. MoŜe się uda, moŝe się nie uda, ale trzeba spróbować. powiedział p. Paweł Korczewski, wówczas pracownik Urzędu Dzielnicy Śródmieście. Nie była to pierwsza inicjatywa tego rodzaju. Na przełomie 1995 i 1996 r. działała szkoła ormiańska przy ul. Niskiej. Zajęcia odbywały się w niej dwa razy w tygodniu i trwały od 16. do 19. Niestety to trudne przedsięwzięcie załamało się po półtora roku. Pomysłodawcy projektu utworzenia sobotniej szkółki ormiańskiej, zdawali sobie sprawę z tego, jak trudne zadanie sobie postawili. Mimo to juŝ pod koniec 2002 roku rozpoczęto starania. 17 stycznia 2003 r. prezes KZKO p. Maciej Bohosiewicz zwrócił się do Biura Edukacji m. st. Warszawy z prośbą o pozwolenie na utworzenie sobotniej szkółki dla dzieci mniejszości ormiańskiej, uczących się w warszawskich szkołach podstawowych i gimnazjach. Szkół mniejszościowych jest w Polsce duŝo, najliczniejsze są niemieckie, ukraińskie i białoruskie. W przypadku Ormian problemem, który hamował czynności, mające doprowadzić do otwarcia szkoły, był fakt, Ŝe w większości nie mieli oni obywatelstwa polskiego. Teczka z prośbami do władz samorządowych, odwołaniami, listami, którą pokazuje mi p. Paweł Korczewski jest gruba. Dzięki jego ogromnemu zaangaŝowaniu udało się jednak doprowadzić sprawę do końca. Na potrzeby Międzyszkolnego Zespołu Nauki Kultury i Języka dla Mniejszości Ormiańskiej salę udostępniła Szkoła Podstawowa przy ul. Wilczej. Dzieci rozpoczęły naukę wraz z początkiem roku szkolnego 20003/2004. Pierwsze zajęcia odbyły się w sobotę 5 września 2003 r. W pierwszym roku funkcjonowania szkoły w zajęciach uczestniczyło osiemnaścioro dzieci od drugiej klasy szkoły podstawowej do drugiej klasy gimnazjum i czworo przedszkolaków. Nauka odbywała się w jednej sali dla całej grupy. Problem tak duŝej róŝnicy wieku rozwiązano w roku szkolnym 2004/2005. Obecnie zajęcia odbywają się w Szkole Podstawowej przy ul. Karmelickiej. Dzieci, których liczba waha się od dwadzieściorga dwojga do dwadzieściorga pięciorga, uczą się w dwóch klasach: w jednaj dzieci od zerówki do trzeciej klasy szkoły podstawowej, w drugiej - od czwartej klasy szkoły podstawowej do trzeciej klasy gimnazjum. Szkoła ma status szkoły społecznej. Jej opiekunem z ramienia KZKO jest p. Paweł Korczewski. Zajęcia odbywają się w soboty i trwają cztery godziny. Prowadzą je dyplomowane nauczycielki, Ormianki p. Anahit Yeremyan i p. Margarita Yeremyan-Woźniakowska. Wśród uczniów są zarówno dzieci małŝeństw polskoormiańskich, jak i ormiańskich, nowej emigracji. Jeśli chodzi o pierwszą grupę, niezwykle ciekawe jest to, Ŝe jak podkreśla p. Korczewski, nierzadko chęć zapisania dziecka do szkółki wyraźniej przejawia strona polska i to ona przejmuje inicja- 9 10

6 tywę. Wynika to zapewne ze zrozumienia, Ŝe dwukulturowość (czy wielokulturowość) niczemu nie zagraŝa, wręcz przeciwnie rozwija, zmusza do myślenia, poszerza horyzonty, uczy tolerancji. Człowiek, mający do czynienia z elementami dwu kultur, wciąŝ konfrontuje je ze sobą, porównuje, wyciąga wnioski, a takŝe w ramach tych kultur weryfikuje siebie. Świadome uczestniczenie w kulturze, pielęgnowanie swej odrębności, a jednocześnie niezamykanie się na inne kultury zawsze było wartością, dziś jednak w epoce globalnej wioski zyskuje wymiar szczególny. ZaangaŜowanie w otwarcie szkoły świadczy równieŝ o zainteresowaniu środowiska związanego z Kołem problemami nowej emigracji. To właśnie w odniesieniu do niej realizuje się niezwykle waŝna społecznie rola, jaką odgrywa szkoła. Placówka taka była w środowisku nowych imigrantów potrzebna ze względów czysto pragmatycznych. śycie rodzinne Ormian przybyłych do Polski w latach dziewięćdziesiątych często powiela schemat: rodzice przez większość dnia pracują na bazarze, dziecko uczy się w polskiej szkole, po powrocie do domu rodzice zajmują się sprawami domowymi, posługując się językiem ormiańskim, dziecko zaś odrabia lekcje po polsku. Często dzieci rozumieją ormiański, ale nie potrafią go same uŝywać. Pojawia się niezrozumienie. Wpływa to ujemnie na kontakt w rodzinie, wyraźnie oddziela rzeczywistość dziecka i jego rodziców. Nierzadko odbija się to na kontaktach młodego człowieka z rówieśnikami, którzy dają mu do zrozumienia, Ŝe w jakiś sposób do nich nie pasuje. Wśród dzieci opozycja my oni jest często bardzo wyraźnie podkreślana. Są to problemy bardzo powaŝne zarówno dla dziecka, którego osobowość się właśnie kształtuje, jak i dla rodziców. MoŜliwość uczestniczenia w sobotnich zajęciach, wymagająca zaangaŝowania rodziców oraz samozaparcia dzieci, pomaga rozwiązać część z nich. Starsze dzieci, wcześniej wykazujące tylko bierną znajomość języka, juŝ po roku zaczynają same się nim posługiwać. Bardzo waŝna jest takŝe funkcja integracyjna. Dzieci, na co dzień rozproszone po całej Warszawie, uczęszczające do róŝnych szkół, mają okazję poznać rówieśników, którzy borykają się z problemami takimi jak one. Sprawia to, Ŝe czują się bezpieczniejsze i bardziej pewne siebie. Swoimi doświadczeniami mogą wymieniać się teŝ rodzice. W szkole miało miejsce kilka spotkań, mających na celu integrację całych rodzin. Zarówno w ubiegłym, jak i w tym roku organizowany był opłatek. Obchodzono takŝe, szczególnie w kulturze ormiańskiej waŝne, trzynaste urodziny jednej z uczennic. 19 czerwca ubiegłego roku odbyło się uroczyste zakończenie roku szkolnego pierwszego roku szkółki ormiańskiej. Dzieci pod opieką pań przygotowały dla rodziców i przyjaciół szkoły program artystyczny pt. Język ojczysty i Ojczyzna. Na tę uroczystość zaproszeni byli takŝe goście specjalni: attache kulturalny Armenii, przedstawiciele instytucji, zajmujących się mniejszościami narodowy- mi oraz pani dyrektor szkoły. Na pamiątkę wytęŝonej pracy wszystkie dzieci dostały świadectwa, na których znalazły się postaci z baśni ormiańskich. Mówiąc o szkole, p. Korczewski wyjmuje zza szafy tablicę ze zdjęciami, która wisiała w szkole jako gazetka. Na zdjęciach widać uśmiechnięte lub pogrąŝone w lekturze pierwszych ormiańskich zdań twarze dzieci. Większość z nich to dziewczynki. A to jest Wojtuś p. Paweł z uśmiechem wskazuje małego blondynka, zdecydowanie wyróŝniającego się spośród uczniów. Jego mama jest Polką, a tata Ormianinem. Do szkoły przysłała go mama. KaŜde dziecko to inna historia. Widać, Ŝe p. Paweł jest problemami dzieci Ŝywo zainteresowany. Trudno byłoby znaleźć osobę, która pozostałaby obojętna na los piętnastoletniej dziewczynki, która stała się ofiarą przepisów dotyczących imigrantów. Najpierw, jak najczęściej bywa, do Polski przyjechał ojciec dziewczynki. Kiedy zaczęło mu się lepiej powodzić i zyskał pewność, Ŝe zapewni rodzinie byt, sprowadził tu Ŝonę i córkę. Wszyscy przybyli do Polski dzięki wizie turystycznej, wydawanej na sześć miesięcy. Po upływie tego czasu nie ubiegali się o przedłuŝenie moŝliwości pobytu w Polsce. Ten stan trwał kilkanaście lat. W czasie abolicji, z jakichś powodów, po kartę stałego pobytu zgłosił się tylko ojciec. Teraz władze chcą deportować dziewczynkę, która zgodnie z prawem przebywa w kraju nielegalnie. Sytuacja jest dramatyczna. Środowisko Ormian warszawskich śledzi przebieg postępowania i solidaryzuje się z rodzina dziewczynki, ale nie moŝe jej w Ŝaden sposób pomóc. Msze w obrządku ormiańskim Historia pokazuje, Ŝe tym, co spajało naród ormiański rozproszony po świecie, od wieków był Kościół. Po zawarciu przez polskich Ormian unii z Rzymem szczególnie waŝne stało się zachowanie odmienności rytu ormiańskiego w kościele katolickim. Kształt obrządku, który sprawowany jest obecnie w Polsce jest w duŝej mierze efektem przemian, które przeszedł na Kresach. Dziś msze w obrządku ormiańskim odprawiane są w miastach, w których mniejszość jest najliczniejsza, a i tam często są nieregularne. Jest to spowodowane brakiem księŝy, znających liturgię ormiańską i przygotowanych do jej sprawowania. Obecnie w kraju jest ich trzech. Zwierzchnikiem kościoła ormiańskokatolickiego jest w Polsce prymas Józef Glemp. W 2004 r. ustanowił on księdza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego duszpasterzem Ormian w Polsce południowej, zaś księdza Artura Avdalyana duszpasterzem Ormian w Polsce północnej i centralnej a takŝe proboszczem parafii w Gliwicach. KsięŜa kursują między kilkoma ośrodkami kultu, w związku z czym msze ormiańskie nie są odprawiane w kaŝdą niedzielę. Jak pisałam wcześniej, w Warszawie naboŝeństwa odbywają się w trzecią niedzielę miesiąca w kaplicy Res Sacra Miser. Praktykujący potomkowie starej emigracji częściej uczestniczą, więc w mszach obrządku łacińskiego

7 Współcześnie przyjeŝdŝający do Polski Ormianie są wiernymi Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego. PoniewaŜ jednak nie ma w Polsce miejsca, gdzie byłyby sprawowane naboŝeństwa Kościoła Apostolskiego, przedstawiciele nowej emigracji, pragnący uczestniczyć w praktykach religijnych równieŝ pojawiają się na mszach przy Krakowskim Przedmieściu. Jest ich jednak niewielu. Być moŝe dlatego, Ŝe informacje o inicjatywach religijnych i kulturalnych środowiska Ormian polskich docierają do nowej emigracji z pewnym opóźnieniem. Z drugiej strony, jak wynika z relacji jednego z jej przedstawicieli, we współczesnej Armenii religia nie odgrywa roli takiej jak w Polsce. Wielu młodych Ormian, nawet tych uwaŝających się za osoby wierzące, nie uczestniczy w praktykach religijnych regularnie. Częściej odwiedzają oni kościoły po to, by zapalić świeczkę i pomodlić się przez chwilę w samotności. W Niedzielę Palmową na mszy ormiańskiej przy Krakowskim Przedmieściu było około dwudziestu osób i była to dość duŝa grupa wiernych. Byli wśród nich potomkowie starej emigracji, związani z KZKO, oraz kilkoro przedstawicieli nowej emigracji. Kapłan odprawiający mszę w obrządku ormiańskim ubiera się w takie same szaty liturgiczne jak księŝa łacińscy. RównieŜ porządek wszystkich części składowych naboŝeństwa jest zgodny z potrydenckim uzusem liturgicznym. Od obrządku łacińskiego ryt ormiański róŝni się przede wszystkim tym, Ŝe ksiądz odprawia mszę stojąc przodem do ołtarza, tyłem zaś do wiernych. Ponadto kapłan sprawuje liturgię boso. Jest to wyraz czci i szacunku dla przestrzeni sacrum i wynika z dosłownej interpretacji nakazu zdjęcia sandałów w Ziemi Świętej, który Bóg wydał MojŜeszowi. Jak pisałam wcześniej, kapłan posługuje się językiem staroormiańskim grabarem. Potomkowie starej emigracji, którzy nie znają języka ormiańskiego, mają trudności z odpowiadaniem na wezwania. Korzystają w czasie mszy z zapisanych alfabetem łacińskim tekstów liturgicznych. Język polski uŝywany jest przy czytaniach oraz kazaniu. W czasie mszy, w której uczestniczyłam, Modlitwa Pańska odwaniana była jednocześnie w języku ormiańskim (Hajr mer) oraz polskim (Ojcze nasz), tak, by wszyscy mogli w pełni zaangaŝować się w uroczystość religijną. Msze ormiańskie są okazją do spotkania przedstawicieli dwu tak róŝnych grup. Po naboŝeństwie osoby, które się znają zostają jeszcze przez chwilę w kaplicy, rozmawiają. Spotkania te pełnią, więc nie tylko funkcję religijną, ale i społeczną, integracyjną. Bardzo waŝnym dla środowiska ormiańskiego wydarzeniem była msza w intencji Ormian pomordowanych w 1915 r. i w ciągu kilku następnych lat przez Turków, która odbyła się 10 kwietnia tego roku w Katedrze św. Jana Chrzciciela. Przewodniczył jej prymas Józef Glemp, wzięli w niej udział księŝa obrządku ormiańskiego oraz bardzo liczni księŝa obrządku łacińskiego. Na mszy zjawiło się bardzo wielu Ormian, a takŝe ambasador Armenii, polscy posłowie, senatorowie. W homilii prymas mówił o bolesnej historii narodu ormiańskiego, o jego cierpieniach, których przyczyną, ze względu na sąsiedztwo krajów muzułmańskich, była najczęściej religia. Wspomniał takŝe o wspólnej modlitwie papieŝa Jana Pawła II i katolikosa Garegina II pod pomnikiem ofiar masakry narodu ormiańskiego Cycernokaberd w czasie pielgrzymki Ojca Świętego do Armenii w 2001 r. Przypomniane przez Prymasa błaganie Otrzyj wszelka łzę, wypowiedziane przed czterema laty przez zmarłego kilka dni temu PapieŜa, w szczególny sposób poruszyło zgromadzonych. Według szacunków z rąk młodoturków mogło zginąć nawet 1, 5 miliona osób, w tym wiele kobiet i dzieci. Turcja podwaŝa prawdziwość tych danych, w pracach tureckich historyków pojawiają się informacje o tys. zabitych. Zupełnie inaczej mówi się tam takŝe o kontekście wydarzeń: nie nazywa się ich czystką etniczną czy zaplanowaną eksterminacją narodu, ale przesiedleniem. Na świecie mord Ormian określa się często mianem pierwszego holocaustu XX w. Wiele państw, w tym Francja, Włochy, Rosja, Szwajcaria, oficjalnie uznało wydarzenia 1915 r. za ludobójstwo. RównieŜ Parlament Europejski określił je tym mianem. Turcy reagują na słowo ludobójstwo z oburzeniem. Ankara ostro skrytykowała podjętą przez polski Sejm w tym roku uchwałę potępiającą rzeź Ormian. W tym roku po raz pierwszy poruszono tamte wydarzenia w tureckim parlamencie. Pod presją Europy ubiegająca się o członkostwo Unii Europejskiej Turcja oznajmiła, Ŝe jest gotowa stawić czoła swojej historii. Turecki premier - Recep Tayyip Erdogan zaproponował władzom Armenii utworzenie złoŝonej z przedstawicieli obu stron komisji, która zajęłaby się badaniem zbrodni. Pytanie, na ile akt ten był rzeczywiście przejawem chęci dialogu, wydaje się niebezzasadne wobec faktu, Ŝe 24 kwietnia, w Dniu Pamięci Narodowej Ormian, większość tureckich dzienników opublikowała artykuły oczyszczające Turków i hańbiące Ormian. Pozostaje mieć nadzieję, Ŝe niezaleŝnie od ogromnego Ŝalu Ormian oraz uporu Turków, a takŝe nagromadzonych przez lata po obu stronach uprzedzeń i wzajemnej niechęci, uda się ustalić prawdę. W sytuacji odczytywania najczarniejszych kart historii tak waŝna jest przecieŝ rzetelność oraz subtelność, a przede wszystkim szacunek dla ofiar. Ormianie warszawscy tak jak ich rodacy na całym świecie chcą, by Turcja przyznała się do winy i uznała wydarzenia 1915 r. za ludobójstwo. Z moich obserwacji i rozmów wynika, Ŝe pomiędzy zwykłymi ludźmi, przedstawicielami mniejszości ormiańskiej i tureckiej nie ma antagonizmów, będących konsekwencjami historii tych narodów. Na poziomie kontaktów między imigrantami w Polsce stosunki te są raczej dobre. Pamięć o pomordowanych rodakach jest jednak w środowisku Ormian polskich wciąŝ Ŝywa

8 Status etniczny W ksiąŝce pt. Kultury narodowe u korzeni A. Kłoskowska przedstawia kilka postaw, jakie przyjmują ludzie i grupy ludności w sytuacji pogranicza, czyli sąsiedztwa kultur narodowych. [ ] aktywna niechęć i nienawiść, [ ] wycofanie się i zamknięcie w sobie, [ ] otwartość i przełamywanie poczucia izolacji 11 W przypadku Ormian szczególnie trudno generalizować. Zorganizowana działalność, mająca na celu promocję ormiańskiej kultury, pokazanie jej odmienności na tle kultry dominującej, jest z pewnością przejawem postawy otwartości. Oczywiste jest jednak, Ŝe szczególnie wśród przedstawicieli nowej emigracji zdarzają się jednak zachowania, które moŝna uznać za znaki pozostałych postaw, wymienionych przez Kłoskowską. Myślę, Ŝe do mniejszości ormiańskiej doskonale pasuje określenie zbiorowości etnicznej o kulturze cząstkowej. Zbiorowość taka nie tworzy zwartej grupy terytorialnej, a tym, co wyróŝnia ją w dominującym społeczeństwie, jest kontrast wobec jej kultury. Kultura takich zbiorowości jest jednak niejednolita. Są one w części przystosowane, akulturowane lub nawet w części zasymilowane z kultura dominującego społeczeństwa państwowego 12, jak pisze Kłoskowska. Jak wspominałam, Ormianie, którzy przybywali do Polski od wieków, w duŝej części są zupełnie zasymilowani z narodem polskim. Niektóre osoby nie zdają sobie sprawy ze swego ormiańskiego pochodzenia. Ta część Ormian, która nie porzuca obyczajów, tradycji, religii swego narodu, musi oprzeć swoje poczucie odrębności etnicznej na świadomym, refleksyjnym uznawaniu elementów więzi ideowej. Świadomość owego kontrastu pogłębia samorefleksję etniczną, rodzi potrzebę nawiązania kontaktu z innymi członkami mniejszości, pielęgnowania wspomnianych wartości. W przypadku Ormian potrzebę tę zaspokajają w części instytucje, o których pisałam. Nie oznacza to z drugiej strony przyjęcia postawy zamknięcia. Jak wspominałam, potomkowie starej emigracji, którzy aktywnie włączają się w Ŝycie środowiska Ormian polskich, czują się Polakami. Ludzie ci zdają sobie sprawę z tego, Ŝe dwukulturowość jest wartością. Wielu z nich nie wyklucza moŝliwości podwójnych identyfikacji. Mówiąc o statusie etnicznym Ormian polskich wciąŝ napotykamy trudności, wynikające z istnienia dwóch, wyraźnie się od siebie róŝniących grup: osób mających ormiańskie korzenie, wychowanych w Polsce i przybyłych do kraju w ciągu ostatnich lat Ormian. Nie sposób opisać obu tych grup w ten sam sposób. Wydaje mi się, Ŝe skomplikowana sytuacja społeczna oraz problem identyfikacji narodowej w grupie nazywanej ogólnie Ormianami polskimi wymagają szczegółowego, systematycznego opisu. Warszawa, maj 2005 r. Bibliografia: 1. A. Danilewicz, Ormianie z prawego brzegu Czeremoszu, Kraków A. Kłoskowska, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa I. T. Miecik, Wszyscy nasi Ormianie [w:] Polityka 2004, nr Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce. Informator 2003 pod red. L. M. Nijakowskiego i S. Łodzinskiego, Warszawa Ormianie polscy. Odrębność i asymilacja. [komentarz do wystawy o tym samym tytule w Muzeum Narodowym w Krakowie], Kraków G. Pełczyński, Ormianie polscy w XX wieku, Warszawa G. Pełczyński, Status etniczny Ormian polskich w wieku XX, Warszawa J. Smirnow, Katedra Ormiańska we Lwowie, Lwów Studia z dziejów kontaktów polsko-ormiańskich pod red. M. Zakrzewskiej- Dubasowej, Lublin E. Tryjarski, Ormianie w Warszawie: materiały do dziejów, Kraków L. Wołosiuk, Ormianie polscy [w:] Tygodnik Powszechny 1997, nr A. Kłoskowska, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa 1996, s Ibidem, s

DKOS-510-1/05 2006 r

DKOS-510-1/05 2006 r Międzyszkolny punkt nauczania języka i kultury ormiańskiej został założony w 2003 roku. W 2004 roku placówka została przeniesiona do naszej szkoły SP 210, przy ul. Karmelickiej 13. Nauczanie odbywa się

Bardziej szczegółowo

Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim.

Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim. Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim. Program szkoły zakłada wychowanie i przygotowanie człowieka do rozumienia otaczającego go świata. Człowiek

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY "Krokus" w GM16

PROJEKT EDUKACYJNY Krokus w GM16 Projekt gimnazjalny Krokus ocalić od zapomnienia jest elementem międzynarodowego przedsięwzięcia Irlandzkiego Towarzystwa Edukacji o Holokauście i Muzeum śydowskiego Galicja w Krakowie, które przekazują

Bardziej szczegółowo

DOBRA PRAKTYKA. Pogłębianie wśród dzieci wiedzy o życiu, działalności i osobowości Ojca Świętego Jana Pawła II.

DOBRA PRAKTYKA. Pogłębianie wśród dzieci wiedzy o życiu, działalności i osobowości Ojca Świętego Jana Pawła II. DOBRA PRAKTYKA Nazwa szkoły: Imię i nazwisko dyrektora: Dobra praktyka(nazwa programu, działań): Ilość uczniów objętych programem/działaniami: Odpowiedzialni, organizatorzy i partnerzy: Okres czasowy realizacji:

Bardziej szczegółowo

śyję na tej Ziemi chcę wiedzieć!

śyję na tej Ziemi chcę wiedzieć! śyję na tej Ziemi chcę wiedzieć! Innowacja pedagogiczna realizowana w ramach: Wiedza o społeczeństwie Moduł: Wychowanie obywatelskie Treści wychowania patriotycznego Opracowanie mgr Danuta Kornaga Gimnazjum

Bardziej szczegółowo

Hasło Roku: Wielkopolska da się lubić

Hasło Roku: Wielkopolska da się lubić Zintegrowany plan godzin wychowawczych dla Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego im. Matki Jadwigi Borzęckiej Zgromadzenia Sióstr Zmartwychwstania Pańskiego Rok szkolny 2010/2011 Hasło Roku: Wielkopolska

Bardziej szczegółowo

Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska

Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska Terytorium współczesnej Ukrainy zamieszkały przez liczne grupy nieukraińców Radziecki spadek - to spadek niepodległej Ukrainy i niepodległej Polski Ludność polska

Bardziej szczegółowo

ORMIANIE POLSCY WCZORAJ i DZIŚ

ORMIANIE POLSCY WCZORAJ i DZIŚ ORMIANIE POLSCY WCZORAJ i DZIŚ to temat spotkania Komisji Historycznej TPW 15 stycznia 2016 Nasi Goście od lewej: Maciej Bohoziewicz, Krzysztof Jabłonka, Marta Axentowicz-Bohoziewicz Naszymi Gośćmi byli:

Bardziej szczegółowo

PROGRAM EDUKACJI PATRIOTYCZNEJ ZESPOŁU SZKÓŁ W NIEBOCKU NA ROK SZKOLNY 2014/2015

PROGRAM EDUKACJI PATRIOTYCZNEJ ZESPOŁU SZKÓŁ W NIEBOCKU NA ROK SZKOLNY 2014/2015 PROGRAM EDUKACJI PATRIOTYCZNEJ ZESPOŁU SZKÓŁ W NIEBOCKU NA ROK SZKOLNY 2014/2015 1 Kształcenie i wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości ojczyzny oraz poszanowania dla

Bardziej szczegółowo

Zjazd Szkół im. Jana Pawła II Archidiecezji Warmińskiej. 24 marca 2007 r.

Zjazd Szkół im. Jana Pawła II Archidiecezji Warmińskiej. 24 marca 2007 r. Zjazd Szkół im. Jana Pawła II Archidiecezji Warmińskiej 24 marca 2007 r. Ogólnopolska Rodzina Szkół im. Jana Pawła II Przewodnicząca Społecznej Rady Rodziny Szkół im. Jana Pawła II : Pani Halina Marciniak

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

--------------------------- -------------------------------- -----------------------------

--------------------------- -------------------------------- ----------------------------- 1dzień 01.06.09 --------------------------- -------------------------------- ----------------------------- Obiad 13 00 od 14 00-18 00 sala kominkowa Kolacja 19 00 - Poznajemy się!: oficjalne przywitanie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLNEGO KOŁA HISTORYCZNEGO W ZESPOLE SZKÓŁ TECHNICZNYCH W MIELCU

PROGRAM SZKOLNEGO KOŁA HISTORYCZNEGO W ZESPOLE SZKÓŁ TECHNICZNYCH W MIELCU PROGRAM SZKOLNEGO KOŁA HISTORYCZNEGO W ZESPOLE SZKÓŁ TECHNICZNYCH W MIELCU Autor: mgr Józef Czerwiec ZAŁOŻENIA PROGRAMU Historia est magistra vitae Cyceron Gdy w 55 roku p.n.e. Marcus Tullius Cicero wypowiadał

Bardziej szczegółowo

KSZTAŁTOWANIE ŚWIADOMOŚCI REGIONALNEJ U UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ

KSZTAŁTOWANIE ŚWIADOMOŚCI REGIONALNEJ U UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ Anna Nowak KSZTAŁTOWANIE ŚWIADOMOŚCI REGIONALNEJ U UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ referat Szkoła Podstawowa z Oddziałami Integracyjnymi nr 9 im. Bohaterów Westerplatte w Koninie Konin 2005 Edukacja regionalna

Bardziej szczegółowo

PROGRAM EDUKACJI PATRIOTYCZNEJ ZESPOŁU SZKÓŁ W NIEBOCKU

PROGRAM EDUKACJI PATRIOTYCZNEJ ZESPOŁU SZKÓŁ W NIEBOCKU PROGRAM EDUKACJI PATRIOTYCZNEJ ZESPOŁU SZKÓŁ W NIEBOCKU 2015-2018 1 Kształcenie i wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa

Bardziej szczegółowo

VI DIECEZJALNA PIELGRZYMKA ŻYWEGO RÓŻAŃCA

VI DIECEZJALNA PIELGRZYMKA ŻYWEGO RÓŻAŃCA ZELATOR wrzesień2015 3 VI DIECEZJALNA PIELGRZYMKA ŻYWEGO RÓŻAŃCA Sobota, 3 października, 2015 Niniejszy numer Zelatora ukazuje się głównie ze względu na VI Diecezjalną pielgrzymkę Żywego Różańca do Łagiewnik.

Bardziej szczegółowo

Realizacja obowiązku szkolnego przez uczniów polskich poza granicami kraju

Realizacja obowiązku szkolnego przez uczniów polskich poza granicami kraju Raport z monitoringu w zakresie przyjmowania do szkół publicznych w województwie opolskim cudzoziemców oraz uczniów obywateli polskich powracających z zagranicy W związku z przeprowadzonym monitoringiem

Bardziej szczegółowo

PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE

PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE Co to jest patriotyzm? Zgodnie z definicją podaną w słowniku Władysława Kopalińskiego patriotyzm oznacza: miłość ojczyzny, własnego narodu, połączoną z gotowością do ofiar

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań o Janie Pawle II

Zestaw pytań o Janie Pawle II Zestaw pytań o Janie Pawle II 1. Jakie wydarzenie miało miejsce 18.02.1941r? 2. Dokąd Karol Wojtyła przeprowadził się wraz z ojcem w sierpniu 1938 r? 3. Jak miała na imię matka Ojca Św.? 4. Kiedy został

Bardziej szczegółowo

Regulamin Ogólnopolskiego Konkursu Tematycznego. w roku szkolnym 2012/2013

Regulamin Ogólnopolskiego Konkursu Tematycznego. w roku szkolnym 2012/2013 NP.5563.4.20.2012.AP Losy Bliskich i losy Dalekich Ŝycie Polaków w latach 1914 1989. Regulamin Ogólnopolskiego Konkursu Tematycznego Losy Bliskich i losy Dalekich Ŝycie Polaków w latach 1914 1989 w roku

Bardziej szczegółowo

Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie

Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie Dni Europejskie na Uniwersytecie Gdańskim, 6 maja 2014 r. Artur Jabłoński (Kaszëbskô Jednota) Europa nie jest homogeniczna. Oprócz państw narodowych,

Bardziej szczegółowo

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Karolina Hansen Marta Witkowska Warszawa, 2014 Polski Sondaż Uprzedzeń 2013 został sfinansowany

Bardziej szczegółowo

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA WYMIANA I SPOTKANIA MŁODZIEŻY GIMNAZJUM NR 2 W TARNOWIE Z MŁODZIEŻĄ I PARTNERAMI ZAGRANICZNYMI

WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA WYMIANA I SPOTKANIA MŁODZIEŻY GIMNAZJUM NR 2 W TARNOWIE Z MŁODZIEŻĄ I PARTNERAMI ZAGRANICZNYMI WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA WYMIANA I SPOTKANIA MŁODZIEŻY GIMNAZJUM NR 2 W TARNOWIE Z MŁODZIEŻĄ I PARTNERAMI ZAGRANICZNYMI Jak to się zaczęło.. W roku 2008 rozpoczęliśmy realizację projektu edukacyjnego,

Bardziej szczegółowo

Te obawy podziela wielu rodaków ze Lwowa. Dlatego już wcześniej w styczniu także informowali metropolitę o problemach z językiem liturgii.

Te obawy podziela wielu rodaków ze Lwowa. Dlatego już wcześniej w styczniu także informowali metropolitę o problemach z językiem liturgii. Wierni ze Lwowa protestują przeciw liturgii po ukraińsku. Jedynym łącznikiem z Polską pozostaje Kościół mówią i proszą metropolitę lwowskiego o interwencję. Z ogromnym niepokojem wierni Kościoła rzymskokatolickiego

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Kapitał Ludzki

Program Operacyjny Kapitał Ludzki Dobre praktyki działań edukacyjnych Program Operacyjny Kapitał Ludzki Kielce, 30 stycznia 2012 r. Ewa Kwiecień Szkoła Podstawowa w Brzechowie Gmina Daleszyce Dlaczego powstał projekt? Szkoła Podstawowa

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji patriotycznej. Zakres treści tematu : Kształtowanie postawy patriotycznej u młodzieży. Wyjaśnienie Kim jest patriota?

Scenariusz lekcji patriotycznej. Zakres treści tematu : Kształtowanie postawy patriotycznej u młodzieży. Wyjaśnienie Kim jest patriota? Scenariusz lekcji patriotycznej Szkoła: Gimnazjum Czas: 45 min. Temat: Co to znaczy być patriotą? Zakres treści tematu : Kształtowanie postawy patriotycznej u młodzieży. Wyjaśnienie Kim jest patriota?

Bardziej szczegółowo

Języki mniejszości narodowych i etnicznych oraz język regionalny a władze samorządowe

Języki mniejszości narodowych i etnicznych oraz język regionalny a władze samorządowe Języki mniejszości narodowych i etnicznych oraz język regionalny a władze samorządowe Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji 1 MNIEJSZOŚCI NARODOWE I ETNICZNE I ICH JĘZYKI A SAMORZĄDY JĘZYK REGIONALNY

Bardziej szczegółowo

Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym

Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym kształceniem za granicą Opis przypadku Wśród uczniów rozpoczynających

Bardziej szczegółowo

Program Szkolnego Klubu Europejskiego

Program Szkolnego Klubu Europejskiego Program Szkolnego Klubu Europejskiego Szkoła Podstawowa nr 51 w Częstochowie Spis treści Wstęp... s. 2 Cele... s. 3 Sposoby realizacji celów... s. 4 ZałoŜone osiągnięcia uczniów... s. 5 Zagadnienia...

Bardziej szczegółowo

Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski

Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Spis treści Do Czytelnika Przedmowa Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Powstanie Polski i zmiany terytorialno-administracyjne

Bardziej szczegółowo

Dlaczego warto uczyć się języków obcych?

Dlaczego warto uczyć się języków obcych? Dlaczego warto uczyć się języków obcych? Świat, który nas otacza ciągle się zmienia i stawia coraz wyŝsze wymagania. Teraz nie wystarczają juŝ bardzo dobre oceny w szkole. Ludzie, którzy chcą coś osiągnąć,

Bardziej szczegółowo

Problemy emigracji dotyczące polskich obywateli. Paulina Brzezińska

Problemy emigracji dotyczące polskich obywateli. Paulina Brzezińska Problemy emigracji dotyczące polskich obywateli. Paulina Brzezińska Emigracja-wędrówka ludności mająca na celu zmianę miejsca pobytu. Przemieszczanie się ludności jest całkowicie naturalnym zjawiskiem

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE O WSPÓŁPRACY POMIĘDZY STOWARZYSZENIEM RODZIN OSADNIKÓW WOJSKOWYCH I CYWILNYCH KRESÓW WSCHODNICH A MINISTREM OBRONY NARODOWEJ

POROZUMIENIE O WSPÓŁPRACY POMIĘDZY STOWARZYSZENIEM RODZIN OSADNIKÓW WOJSKOWYCH I CYWILNYCH KRESÓW WSCHODNICH A MINISTREM OBRONY NARODOWEJ POROZUMIENIE O WSPÓŁPRACY POMIĘDZY STOWARZYSZENIEM RODZIN OSADNIKÓW WOJSKOWYCH I CYWILNYCH KRESÓW WSCHODNICH A MINISTREM OBRONY NARODOWEJ Zawarte w dniu 19 października 2000 r. 19 października 2000 roku

Bardziej szczegółowo

Parafia neounicka w Grabowcu 1935-1937 (praca w trakcie opracowywania)

Parafia neounicka w Grabowcu 1935-1937 (praca w trakcie opracowywania) Historia Grabowca: parafia neounicka w Grabowcu 1 Historia Grabowca Parafia neounicka w Grabowcu 1935-1937 (praca w trakcie opracowywania) Renata Kulik, Henryk Kulik 2 Historia Grabowca: parafia neounicka

Bardziej szczegółowo

Klasa I OCENA BARDZO DOBRA (5) UCZEŃ: - systematycznie i starannie prowadzi zeszyt ćwiczeń. - jest zawsze przygotowany do zajęć

Klasa I OCENA BARDZO DOBRA (5) UCZEŃ: - systematycznie i starannie prowadzi zeszyt ćwiczeń. - jest zawsze przygotowany do zajęć Klasa I OCENA CELUJĄCA (6) - systematycznie i bardzo starannie prowadzi zeszyt ćwiczeń - systematycznie odrabia zadania domowe - zawsze jest przygotowany do zajęć - okazuje szacunek Panu Bogu i ludziom

Bardziej szczegółowo

Zajęcia dla młodzieży i dorosłych w Eschborn i Chemnitz.

Zajęcia dla młodzieży i dorosłych w Eschborn i Chemnitz. Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Źródło: http://pamiec.pl/pa/edukacja/projekty-edukacyjne/ogolnopolskie/program-polonijny/11476,zajecia-dla-mlodziezy-i-doroslych -w-eschborn-i-chemnitz.html Wygenerowano:

Bardziej szczegółowo

HISTORYCZNE ROCZNICE ROKU 2014

HISTORYCZNE ROCZNICE ROKU 2014 ,,To, co przeżyło jedno pokolenie, drugie przerabia w sercu i w pamięci. HISTORYCZNE ROCZNICE ROKU 2014 Rok 2014 obfituje w ważne dla Polski rocznice historyczne- zarówno wydarzeń, które kształtowały dzieje

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWANIA PATRIOTYCZNEGO W ZSE W KIELCACH ROK SZKOLNY 2014 / 2015

PROGRAM WYCHOWANIA PATRIOTYCZNEGO W ZSE W KIELCACH ROK SZKOLNY 2014 / 2015 PROGRAM WYCHOWANIA PATRIOTYCZNEGO W ZSE W KIELCACH ROK SZKOLNY 2014 / 2015 Wstęp Wychowanie współczesnego ucznia w duchu patriotyzmu to cel niniejszego programu. Naszym priorytetem jest wychowanie uczniów

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Rehabilitacyjne Centrum Rozwoju Porozumiewania Ul. Kołłątaja 4 82-500 Kwidzyn Tel. (55) 279 30 22 e-mail: otir@post.

Stowarzyszenie Rehabilitacyjne Centrum Rozwoju Porozumiewania Ul. Kołłątaja 4 82-500 Kwidzyn Tel. (55) 279 30 22 e-mail: otir@post. Stowarzyszenie Rehabilitacyjne Centrum Rozwoju Porozumiewania Ul. Kołłątaja 4 82-500 Kwidzyn Tel. (55) 279 30 22 e-mail: otir@post.pl WSPIERANIE PRZESTRZEGANIA PRAW OBYWATELSKICH I INTEGRACJI SPOŁECZNEJ

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska. Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza.

SCENARIUSZ LEKCJI. Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska. Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza. SCENARIUSZ LEKCJI Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza. Cele lekcji: Na lekcji uczniowie: poznają przyczyny i skutki

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1

Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1 Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1 Relacje między nauczycielami i rodzicami mogą być czynnikiem pośrednio wspierającym jakość nauczania uczniów, na co zwracają uwagę zarówno

Bardziej szczegółowo

Kim jestem? Skąd pochodzę? lekcja powtórzeniowa

Kim jestem? Skąd pochodzę? lekcja powtórzeniowa Kim jestem? Skąd pochodzę? lekcja powtórzeniowa Powtórzenie działu Świat wokół mnie Cele lekcji Wymagania ogólne I. Chronologia historyczna. Uczeń posługuje się podstawowym określeniem czasu historycznego:

Bardziej szczegółowo

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy:

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy: Ogólnopolska studencko-doktorancko-ekspercka Konferencja Naukowa W poszukiwaniu tożsamości. Synkretyzm Nowego Świata 24 25 maja 2014 Kraków, Collegium Broscianum UJ, Ul. Grodzka 52, p.ii Z przyjemnością

Bardziej szczegółowo

Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu

Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu - Działania Pełnomocnika Wojewody Mazowieckiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych. Warszawa, dnia 11 czerwca 2013 r. Przestawione dane dotyczą społeczności

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr V/17/06 Rady Miejskiej w Kudowie Zdroju z dnia 28 grudnia 2006 roku

Uchwała nr V/17/06 Rady Miejskiej w Kudowie Zdroju z dnia 28 grudnia 2006 roku Uchwała nr V/17/06 Rady Miejskiej w Kudowie Zdroju z dnia 28 grudnia 2006 roku w sprawie : przyjęcia Programu współpracy Miasta Kudowa Zdrój z podmiotami prowadzącymi działalność poŝytku publicznego na

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY. Program składa się z kilku części

PROGRAM WYCHOWAWCZY. Program składa się z kilku części PROGRAM WYCHOWAWCZY Celem programu wychowawczego jest wychowanie światłego człowieka, o otwartym umyśle, ale świadomego swoich korzeni i odczuwającego ścisły związek między przeszłością, teraźniejszością

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

Temat: Sakrament chrztu świętego

Temat: Sakrament chrztu świętego Temat: Sakrament chrztu świętego UWAGA! Do spotkania należy przygotować obrzędy chrztu świętego (powinny być dostępne w zakrystii) oraz w miarę możliwości drugą część spotkania przeprowadzić w kościele

Bardziej szczegółowo

Roczny plan pracy z wiedzy o społeczeństwie dla I klasy gimnazjum zintegrowany z serią Dziś i jutro część 1 - wymagania na poszczególne oceny

Roczny plan pracy z wiedzy o społeczeństwie dla I klasy gimnazjum zintegrowany z serią Dziś i jutro część 1 - wymagania na poszczególne oceny Roczny plan pracy z wiedzy o społeczeństwie dla I klasy gimnazjum zintegrowany z serią Dziś i jutro część 1 - wymagania na poszczególne oceny Temat lekcji Zagadnienia Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ŚWIETLICY SZKOLNEJ W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 7 W OLSZTYNIE im. Leona Kruczkowskiego

REGULAMIN ŚWIETLICY SZKOLNEJ W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 7 W OLSZTYNIE im. Leona Kruczkowskiego REGULAMIN ŚWIETLICY SZKOLNEJ W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 7 W OLSZTYNIE im. Leona Kruczkowskiego Celem głównym świetlicy szkolnej jest zapewnienie dzieciom zorganizowanej opieki, odpowiednich warunków do odpoczynku

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ- GIMNAZJUM IM. JANA PAWŁA II W KORZENNEJ SZKOŁA PODSTAWOWA IM. JANA PAWŁA II W KORZENNEJ

ZESPÓŁ SZKÓŁ- GIMNAZJUM IM. JANA PAWŁA II W KORZENNEJ SZKOŁA PODSTAWOWA IM. JANA PAWŁA II W KORZENNEJ ZESPÓŁ SZKÓŁ- GIMNAZJUM IM. JANA PAWŁA II W KORZENNEJ SZKOŁA PODSTAWOWA IM. JANA PAWŁA II W KORZENNEJ PROJEKT WOLONTARYJNY POMOC ZA JEDEN UŚMIECH Realizowany od 10 stycznia do 30 kwietnia w roku szkolnym

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLNEGO WOLONTARIATU

PROGRAM SZKOLNEGO WOLONTARIATU PROGRAM SZKOLNEGO WOLONTARIATU Chcemy Pomagać Ważny jest rodzaj pomocy, którą się oferuje, ale jeszcze ważniejsze od tego jest serce, z jakim tej pomocy się udziela Jan Paweł II 1 Okres nauki w szkole

Bardziej szczegółowo

Temat: Różnorodność Modlitw Eucharystycznych w Mszale Rzymskim

Temat: Różnorodność Modlitw Eucharystycznych w Mszale Rzymskim Temat: Różnorodność Modlitw Eucharystycznych w Mszale Rzymskim Cel spotkania: Uświadomić uczestnikom spotkania, co to jest Modlitwa Eucharystyczna, jakie są Modlitwy Eucharystyczne w Mszale, ile ich jest

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

Motto: Nie chciejcie ojczyzny, która was nic nie kosztuje.

Motto: Nie chciejcie ojczyzny, która was nic nie kosztuje. Motto: Nie chciejcie ojczyzny, która was nic nie kosztuje. Potrzeba nieustannej odnowy umysłów i serc, aby przepełniała je miłość i sprawiedliwość, uczciwość i ofiarność, szacunek dla innych i troska o

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej

Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej Wymagania podstawowe: Ocena celująca: Uczeń posiada wiedzę wykraczającą poza program religii własnego poziomu edukacji. Zna obowiązujące modlitwy i mały

Bardziej szczegółowo

Radom, 18 października 2012 roku. L. dz. 1040/12 DEKRET. o możliwości uzyskania łaski odpustu zupełnego w Roku Wiary. w Diecezji Radomskiej

Radom, 18 października 2012 roku. L. dz. 1040/12 DEKRET. o możliwości uzyskania łaski odpustu zupełnego w Roku Wiary. w Diecezji Radomskiej Bp Henryk Tomasik: Dekret o możliwości uzyskania łaski odpustu zupełnego w Roku Wiary w Diecezji Ra Radom, 18 października 2012 roku L. dz. 1040/12 DEKRET o możliwości uzyskania łaski odpustu zupełnego

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum nr 1 Ul: Armii Krajowej 2 26-200 Końskie PRZYKŁAD DOBREJ PRAKTYKI do opublikowania na stronie internetowej Kuratorium Oświaty w Kielcach

Gimnazjum nr 1 Ul: Armii Krajowej 2 26-200 Końskie PRZYKŁAD DOBREJ PRAKTYKI do opublikowania na stronie internetowej Kuratorium Oświaty w Kielcach Gimnazjum nr 1 Ul: Armii Krajowej 2 26-200 Końskie PRZYKŁAD DOBREJ PRAKTYKI do opublikowania na stronie internetowej Kuratorium Oświaty w Kielcach Nazwa szkoły/placówki, w której realizowane jest działanie

Bardziej szczegółowo

Kto Ty jesteś Polak mały jaki znak Twój Orzeł Biały...

Kto Ty jesteś Polak mały jaki znak Twój Orzeł Biały... PROJEKT EDUKACYJNY MALI PATRIOCI KOCHAMY NASZĄ OJCZYZNĘ Kto Ty jesteś Polak mały jaki znak Twój Orzeł Biały... autorzy projektu: mgr Paula Mazur mgr Izabela Błaszczyńska Wprowadzenie Wychowanie patriotyczne

Bardziej szczegółowo

Fundacja Ochrony Dziedzictwa śydowskiego i Pracownia Literatury Polsko-śydowskiej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II.

Fundacja Ochrony Dziedzictwa śydowskiego i Pracownia Literatury Polsko-śydowskiej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Fundacja Ochrony Dziedzictwa śydowskiego i Pracownia Literatury Polsko-śydowskiej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II zapraszają na MIĘDZYNARODOWĄ KONFERENCJĘ NAUKOWĄ HISTORIA I KULTURA

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASIŁKU RODZINNEGO ORAZ DODATKÓW DO ZASIŁKU RODZINNEGO

WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASIŁKU RODZINNEGO ORAZ DODATKÓW DO ZASIŁKU RODZINNEGO Nazwa podmiotu realizującego świadczenia rodzinne : Adres: WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASIŁKU RODZINNEGO ORAZ DODATKÓW DO ZASIŁKU RODZINNEGO Część I. 1. Dane osoby ubiegającej się Imię i nazwisko 1.Dane

Bardziej szczegółowo

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas HISTORIA USTROJU POLSKI Autor: Marian Kallas Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Powstanie Polski i zmiany terytorialno-administracyjne

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... Rady m.st. Warszawy z dnia... 2014 r. w sprawie utworzenia Warszawskiej Rady Seniorów

UCHWAŁA NR... Rady m.st. Warszawy z dnia... 2014 r. w sprawie utworzenia Warszawskiej Rady Seniorów UCHWAŁA NR... Rady m.st. Warszawy z dnia... 2014 r. PROJEKT 4.0 w sprawie utworzenia Warszawskiej Rady Seniorów Na podstawie art. 5c. ust. 1-5 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U.

Bardziej szczegółowo

Praktyczne problemy w zakresie edukacji dzieci cudzoziemców

Praktyczne problemy w zakresie edukacji dzieci cudzoziemców Al. 3 Maja 12, lok. 510 00-391 Warszawa tel./fax.: (+48 22) 621 51 65 interwencja@interwencjaprawna.pl www.interwencjaprawna.pl dr Witold Klaus Praktyczne problemy w zakresie edukacji dzieci cudzoziemców

Bardziej szczegółowo

Wiek rozpoczynania edukacji obowiązkowej w Europie Opracował Zespół Polskiego Biura Eurydice

Wiek rozpoczynania edukacji obowiązkowej w Europie Opracował Zespół Polskiego Biura Eurydice Polskie Biuro Eurydice Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji ul. Mokotowska 43 Warszawa Warszawa, 6 lipca 2011 roku Wiek rozpoczynania edukacji obowiązkowej w Europie Opracował Zespół Polskiego Biura Eurydice

Bardziej szczegółowo

Sokrates Starynkiewicz. w Warszawie. Pełniący Obowiązki..." Sokrates Starynkiewicz w Warszawie wystawa ***

Sokrates Starynkiewicz. w Warszawie. Pełniący Obowiązki... Sokrates Starynkiewicz w Warszawie wystawa *** Sokrates Starynkiewicz w Warszawie 18 lutego 2011 r. Komisja Historyczna TPW spotkała się na wystawie w bibliotece przy Koszykowej pt. Pełniący Obowiązki zorganizowanej w 190. rocznicę urodzin Prezydenta

Bardziej szczegółowo

śeromskiego w Brzegu

śeromskiego w Brzegu NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Opolu Opole, dnia 29 marca 2010 r. LOP-410-17-08/2009 P/09/074 Pani Dorota Majewska Dyrektor Publicznej Szkoły Podstawowej Nr 1 im. Stefana śeromskiego w Brzegu Wystąpienie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13 Spis treści Do Czytelnika.............................................. 11 Przedmowa................................................ 13 Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA Z RELIGII. 1. Świadkowie Chrystusa

WYMAGANIA Z RELIGII. 1. Świadkowie Chrystusa WYMAGANIA Z RELIGII 1. Świadkowie Chrystusa często nie przynosi go na lekcje. definiuje, czym jest lęk; określa sposoby odnoszenia się do Boga na wzór Jezusa. potrafi podać z nauczyciela zasady życia wspólnoty

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WIEDZA O PRAWACH PACJENTA BS/70/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2001

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WIEDZA O PRAWACH PACJENTA BS/70/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2001 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Dlaczego warto inwestować w naukę języków obcych?

Dlaczego warto inwestować w naukę języków obcych? Informacja Zawodowa Dlaczego warto inwestować w naukę języków obcych? (wykaz szkół językowych w subregionie sądeckim) Znajomość języka obcego, przynajmniej na poziomie komunikatywnym, to obecnie podstawa

Bardziej szczegółowo

Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska

Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska Sytuacja polityczna Po zwycięstwie Ligi Katolickiej w bitwie pod Białą Górą niedaleko Pragi w 1620 roku rządy zostały przejęte przez Ferdynanda II. (1620-1637).

Bardziej szczegółowo

STATUT STOWARZYSZENIA RODZIN KRESOWYCH

STATUT STOWARZYSZENIA RODZIN KRESOWYCH Załącznik nr 1 do uchwały nr 2/2012 statut Stowarzyszenia Rodzin Kresowych w treści przyjętej w dniu 23 stycznia 2012 STATUT STOWARZYSZENIA RODZIN KRESOWYCH 1 ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

Zapraszamy do Szkoły Modlitwy Jana Pawła II środa, 21 września :33

Zapraszamy do Szkoły Modlitwy Jana Pawła II środa, 21 września :33 Jan Paweł II nadal wskazuje nam kierunek duchowego wzrastania. Musimy z wielką troską starać się o wypłynięcie na głębię. Służy temu m.in. Szkoła Modlitwy Jana Pawła II, która powstała przy Centrum Nie

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 http://www.cbos.pl sekretariat@cbos.pl SEKRETARIAT 629-35 - 69, 628-37

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 3. Rozdział III. Ziemie polskie w drugiej połowie XIX wieku. 1. Wśród poniższych zdań zaznacz zdanie fałszywe.

Sprawdzian nr 3. Rozdział III. Ziemie polskie w drugiej połowie XIX wieku. 1. Wśród poniższych zdań zaznacz zdanie fałszywe. Rozdział III. Ziemie polskie w drugiej połowie XIX wieku GRUPA A 1. Wśród poniższych zdań zaznacz zdanie fałszywe. Po upadku powstania styczniowego rząd rosyjski nadał Polakom autonomię. Celem działań

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 3 im. Armii Krajowej w Pcimiu

Szkoła Podstawowa nr 3 im. Armii Krajowej w Pcimiu Szkoła Podstawowa nr 3 im. Armii Krajowej w Pcimiu Cele działania: kultywowanie pamięci o żołnierzach Armii Krajowej walczących o wolność na terenie miejscowości Pcim i powiatu myślenickiego, rozwijanie

Bardziej szczegółowo

Działalność KN HaZet na rzecz projektu Uniwersytet Gdański uczelnią przyjazną dla Sprawiedliwego Handlu

Działalność KN HaZet na rzecz projektu Uniwersytet Gdański uczelnią przyjazną dla Sprawiedliwego Handlu Działalność KN HaZet na rzecz projektu Uniwersytet Gdański uczelnią przyjazną dla Sprawiedliwego Handlu Sporządziła: Żaneta Kaczorowska V rok Handel Zagraniczny Sopot, 11.05.2011r. 5 V 2010 Dnia 5 maja

Bardziej szczegółowo

To przedsięwięcie edukacyjne skierowane jest równieŝ do uczniów gimnazjum, którym pozwoli na rozwijanie swoich zainteresowań związanych z

To przedsięwięcie edukacyjne skierowane jest równieŝ do uczniów gimnazjum, którym pozwoli na rozwijanie swoich zainteresowań związanych z Wodzisław Śl. 14.02.2013r. Powiatowy Konkurs Historyczny dla uczniów gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych powiatu wodzisławskiego 70 rocznica powstania w getcie warszawskim 1943-2013. Polska pomoc śydom

Bardziej szczegółowo

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

Temat: Motywy kresowe w naszej miejscowości

Temat: Motywy kresowe w naszej miejscowości Konspekt lekcji (4) Temat: Motywy kresowe w naszej miejscowości Propozycja innych tematów: Skąd pochodzimy? Skąd nasz ród? Zamierzone osiągnięcia: Przygotowanie przed lekcją uczeń: zna pochodzenie swoich

Bardziej szczegółowo

dobre praktyki w Szkole Podstawowej nr 37 im. Kazimierza Górskiego w Białymstoku

dobre praktyki w Szkole Podstawowej nr 37 im. Kazimierza Górskiego w Białymstoku Przyjmowanie dzieci cudzoziemskich jest stosunkowo nowym zadaniem dla szkół w Polsce. Niewiele szkół w naszym kraju ma doświadczenie w tym zakresie, a konkretne rozwiązania, zwłaszcza w wymiarze systemowym,

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

Sobota wczoraj i dziś. Wyjątkowa uroczystość

Sobota wczoraj i dziś. Wyjątkowa uroczystość Sobota wczoraj i dziś. Wyjątkowa uroczystość Napisano dnia: 2016-10-30 11:00:46 W piątek, 28 października 2016 roku w świetlicy wiejskiej w Sobocie koło Lwówka Śląskiego odbyła się wyjątkowa uroczystość,

Bardziej szczegółowo

Dyrektor szkoły, a naciski zewnętrzne

Dyrektor szkoły, a naciski zewnętrzne 2.2.2. Dyrektor szkoły, a naciski zewnętrzne Niezwykle trudno mówić jest o wpływie dyrektora szkoły na funkcjonowanie i rozwój placówki bez zwrócenia uwagi na czynniki zewnętrzne. Uzależnienie od szefa

Bardziej szczegółowo

Cele nauczania w ramach przedmiotu - religia.

Cele nauczania w ramach przedmiotu - religia. Cele nauczania w ramach przedmiotu - religia. Katecheza jest wychowaniem w wierze dzieci i młodzieży. Obejmuje przede wszystkim wyjaśnianie nauki chrześcijańskiej, podawanej w sposób systematyczny i całościowy

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z religii Kl. I celujący bardzo dobry dobry

Kryteria ocen z religii Kl. I celujący bardzo dobry dobry Uczeń zna chrześcijańskie pozdrowienia: Niech będzie pochwalony..., Szczęść Boże. Uczeń chętnie posługuje się chrześcijańskimi pozdrowieniami. Uczeń potrafi odpowiednio zachowywać się w Uczeń potrafi przeżegnać

Bardziej szczegółowo

W uroczystości uczestniczyli, oprócz związkowców z oddziału Kraśnik, wiceprzewodniczący Regionu Środkowo-Wschodniego NSZZ Solidarność Marek Wątorski

W uroczystości uczestniczyli, oprócz związkowców z oddziału Kraśnik, wiceprzewodniczący Regionu Środkowo-Wschodniego NSZZ Solidarność Marek Wątorski G łos związkowca Numer 31/2016 26.10.2016 e-tygodnik Regionu Środkowo-Wschodniego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Sztandar Oddziału Kraśnik poświęcony! Związkowcy z NSZZ Solidarność Oddziału

Bardziej szczegółowo

KLASA IV OCENA CELUJĄCA (6)

KLASA IV OCENA CELUJĄCA (6) KLASA IV OCENA CELUJĄCA (6) - jest aktywny na zajęciach, zawsze przygotowany - wzorowo prowadzi zeszyt - zawsze odrabia zadania domowe - potrafi scharakteryzować poszczególne okresy roku liturgicznego

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ PROJEKTU EDUKACYJNEGO DZIEŃ ZAKOCHANYCH W GIMNAZJUM NR 9 W GDAŃSKU

SCENARIUSZ PROJEKTU EDUKACYJNEGO DZIEŃ ZAKOCHANYCH W GIMNAZJUM NR 9 W GDAŃSKU SCENARIUSZ PROJEKTU EDUKACYJNEGO DZIEŃ ZAKOCHANYCH W GIMNAZJUM NR 9 W GDAŃSKU Organizatorzy: Agnieszka Małecka, Marta Wieluńska i Beata Leniak Uczestnicy: Uczniowie, Dyrekcja, Nauczyciele Miejsce realizacji:

Bardziej szczegółowo

Ten kto włada jęzkiem, włada nie tylko słowami. Modersmålscentrum i Lund Centrum Języków Ojczystych w Lund

Ten kto włada jęzkiem, włada nie tylko słowami. Modersmålscentrum i Lund Centrum Języków Ojczystych w Lund Ten kto włada jęzkiem, włada nie tylko słowami Modersmålscentrum i Lund Centrum Języków Ojczystych w Lund Język ojczysty edukacja i integracja Dla wielu młodych ludzi mieszkających w gminie Lund język

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Małopolsceszanse

Wolontariat w Małopolsceszanse Wolontariat w Małopolsceszanse i wyzwania Wolontariat w Polsce...od czynu społecznego do.. Ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności poŝytku publicznego i o wolontariacie I mamy jeszcze Wolontariat

Bardziej szczegółowo

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola sporządzony w ramach projektu Od diagnozy do strategii model planowania rozwoju usług publicznych dofinansowanego ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

GRA MIEJSKA ŚLADAMi LubLinA

GRA MIEJSKA ŚLADAMi LubLinA GRA MIEJSKA ŚLADAMi LubLinA Lublin Lublin od wieków stanowił polska bramę na wschód i przez cały okres swego istnienia wielokrotnie wpisywał się w polskie kroniki. Początki osadnictwa na wzgórzach, które

Bardziej szczegółowo