EURO Czy mała firma na Pomorzu. pod redakcją Nelly Daszkiewicz i Julity E. Wasilczuk

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "EURO 2012. Czy mała firma na Pomorzu. pod redakcją Nelly Daszkiewicz i Julity E. Wasilczuk"

Transkrypt

1 EURO 2012 Czy mała firma na Pomorzu może zyskać? pod redakcją Nelly Daszkiewicz i Julity E. Wasilczuk Gdańsk 2010 I

2 Recenzja: dr hab. Ewa Grzegorzewska-Mischka, prof. nadzw. PG dr hab. Teresa Kamińska, prof. nadzw. UG Redaktorzy publikacji: dr hab. Nelly Daszkiewicz, prof. nadzw. PG, dr hab. Julita E. Wasilczuk, prof. nadzw. PG Redaktor prowadzący: Izabela Hallmann Projekt okładki: Rafał Nastały Opracowanie graficzne i skład: Iwona Łytkowska Copyright 2010 by Wydział Zarządzania i Ekonomii Politechniki Gdańskiej Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Wydziału Zarządzania i Ekonomii PG Opracowanie i druk: VM Media Sp. z o.o. VM Graoup sp.k. ul. Świętokrzyska 73, Gdańsk tel , faks: , Gdańsk 2010 ISBN Publikacja dystrybuowana bezpłatnie. Publikacja jest współfinansowana ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Unii Europejskiej. II

3 Spis treści Wprowadzenie Nelly Daszkiewicz, Julita E. Wasilczuk 1 Rozdział 1 5 Wpływ dużych wydarzeń sportowych na gospodarkę aspekty teoretyczne Julita E. Wasilczuk 1.1. Wstęp Definiowanie pojęć używanych do badania wpływu wydarzenia na gospodarkę Używana terminologia Płaszczyzny oddziaływania dużych imprez sportowych na gospodarkę Najważniejsze efekty długookresowe Jak mierzyć efekt długookresowy dużych wydarzeń sportowych Metoda benchmarkingu Metoda góra dół Metoda dół góra Modelowanie Jak uniknąć błędów w mierzeniu długookresowych efektów wydarzenia? Najczęściej popełniane błędy przy mierzeniu długookresowych efektów Wyłączenie miejscowej ludności Wyłączenie time-switchers i casuals Ostrożna interpretacja miar zatrudnienia Podsumowanie 22 Bibliografia 22 Rozdział 2 24 Wpływ dużych wydarzeń sportowych na gospodarkę przykłady ze świata Barbara Geniusz-Stepnowska 2.1. Wstęp Analiza wpływu wybranych wydarzeń sportowych Korea Japonia FIFA 2002 rok razem mimo konfliktów politycznych i odrębności kulturowych Igrzyska Olimpijskie w Los Angeles 1984 roku synonim sukcesu: fakt czy chwyt marketingowy? Igrzyska Olimpijskie w Barcelonie w 1992 roku nowy styl zarządzania Igrzyska Olimpijskie w Sydney w 2000 roku Fun and Games promocją biznesu i zdrowia Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej w Niemczech 2006 roku czas się zaprzyjaźnić Austria Szwajcaria UEFA EURO 2008 oczekuj emocji Utracone możliwości czy złe kalkulacje? Kto na pewno nie traci na organizacji dużych imprez sportowych? Czy duże wydarzenia sportowe wpływają na wzrost wynagrodzenia? Podsumowanie 39 Bibliografia 41 III

4 Rozdział 3 43 Badanie potencjału MSP w kontekście EURO 2012 Julita E. Wasilczuk 3.1. Wstęp Szanse dla MSP wynikające z wydarzenia sportowego poziom mezo Podstawy teoretyczne analizy poziomu mezo: konkurencyjność regionu Wydarzenie sportowe a konkurencyjność regionu Szanse wydarzenia sportowego dla MSP poziom przedsiębiorstw Proponowane postępowanie badawcze Badanie MSP problemy i dylematy Wprowadzenie Niejednoznaczne definiowanie pojęć związanych z MSP Dobór próby badawczej Wybór metodyki i narzędzia badawczego Wnioski 57 Bibliografia 57 Raporty 58 Rozdział 4 59 Potencjalne korzyści wynikające z organizacji EURO 2012 dla regionu Pomorskiego Nelly Daszkiewicz, Barbara Geniusz-Stepnowska 4.1. Wstęp EURO 2012 a czynniki wpływające na konkurencyjność regionu i firm sektora MSP Efekty organizacji EURO 2012 a czynniki wpływające na konkurencyjność regionu i firm sektora MSP Infrastruktura Stadion bezwarunkowe zobowiązanie wobec UEFA Infrastruktura drogowa Wizerunek Emocje Kultura Wiedza i sieci Czy MSP ma możliwość wykorzystania szansy jakie daje im organizacja EURO 2012? rekomendacje 75 Bibliografia 77 Rozdział 5 78 Potencjał regionu i przedsiębiorstw uwarunkowania wyjściowe MSP na Pomorzu Julita E. Wasilczuk 5.1. Konkurencyjność województwa Pomorskiego Konkurencyjność województwa na tle innych regionów w Polsce Potencjał przedsiębiorczy na Pomorzu miejsce regionu w kraju Podsumowanie Potencjał rozwojowy przedsiębiorstw analiza jakościowa sektora MSP na Pomorzu Potencjał rozwojowy firm źródła informacji Cel firmy Aktywność i możliwości rozwojowe firm Postrzeganie firmy i otoczenia Małe i średnie przedsiębiorstwa na Pomorzu wobec pogorszenia koniunktury Wnioski 93 Bibliografia 94 IV

5 Rozdział 6 96 Badanie MSP Nelly Daszkiewicz 6.1. Wstęp Wyniki badań Informacje ogólne MSP a organizacja EURO Czynniki wpływające na postrzeganie EURO 2012 przez przebadanych przedsiębiorców Podsumowanie Studia przypadków Biuro Podróży B.D Bogdan Donke analiza przypadku (opracowana na podstawie rozmowy z właścicielem, Bogdanem Donke) Wsparcie ze strony władz lokalnych Biuro Podróży Aktiv-Tours Reisen analiza przypadku (opracowana na podstawie rozmowy z właścicielem Michałem Jasiczkiem) Grand Tourist studium przypadku (opracowana na podstawie rozmowy z dyrektorem Krzysztofem Kosakowskim) 111 Bibliografia 112 Rozdział Działania MSP w zakresie ochrony środowiska naturalnego w kontekście organizacji EURO 2012 Maria Szpakowska, Wojciech Szpakowski 7.1. Wstęp Wpływ działań przedsiębiorstw na środowisko naturalne w świetle badań ankietowych Rodzaje działalności ankietowanych firm związanej z organizacją EURO Uwzględnianie problemów środowiska naturalnego w działaniach firm Dziedziny współpracy firm z sektorem publicznym przed EURO 2012 w zakresie ochrony środowiska naturalnego Wpływ prowadzonej działalności w firmie na środowisko naturalne Największe przeszkody dotyczące środowiska naturalnego mogące wystąpować w działalności firmy przed EURO Zasadnicze problemy związane z przygotowaniami do EURO 2012 dotyczące środowiska naturalnego, występujące w działalności firm Przestrzeganie zasad ochrony środowiska naturalnego w firmach Straty w firmie związane z nieprzewidzianymi zdarzeniami Podsumowanie Wnioski 136 Bibiografia 137 Zakończenie 138 Nelly Daszkiewicz, Julita E. Wasilczuk V

6

7 Wprowadzenie Nelly Daszkiewicz, Julita E. Wasilczuk Polska kilkakrotnie starała się o status gospodarza dużego wydarzenia sportowego. W przypadku kilku dyscyplin starania te zakończyły się sukcesem (koszykówka, siatkówka, piłka ręczna). Nie udało się jednak gościć mistrzostw świata w sportach zimowych. Dnia 18 kwietnia 2007 roku w Cardiff przyznano Polsce i Ukrainie Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej w 2012 roku. Fakt ten należy uznać za ogromny sukces, tym bardziej, iż piłka nożna jest powszechnie postrzegana jako bardzo ważna i prestiżowa dyscyplina sportu. Wiele doniesień medialnych, jakie ukazały się po ogłoszeniu decyzji FIFA, wskazywało przede wszystkim na korzyści płynące z organizacji mistrzostw. Rozpisywano się na temat wzrostu gospodarki, który ma nastąpić dzięki napływowi rzeszy turystów z zagranicy. Wskazywano na zwiększenie miejsc pracy w związku z koniecznością ich obsłużenia, a wcześniej wybudowania infrastruktury. Mówiono o bliżej nieokreślonych korzyściach dla lokalnego biznesu. Te przewidywania nie są bezpodstawne; duże wydarzenie sportowe (ang. hallmark events lub mega events) jest bowiem definiowane jako istotne jednokrotne lub powtarzające się wydarzenie o ograniczonym czasie trwania, podejmowane także w celu wzmocnienia promocji danego regionu/miasta poprzez podniesienie świadomości oraz przyciągnięcie nowych turystów, ale także i biznesu w krótkim lub długim czasie. Mimo że Olimpiady oraz Mistrzostwa Świata (lub Europy) w Piłce Nożnej należą do największych wydarzeń sportowych na świecie, to wymagają ogromnych nakładów finansowych i organizacyjnych. Ten drugi fakt został również odnotowany w Polsce, gdzie po fali optymizmu nastąpiła fala umiarkowanego pesymizmu odnosząca się przede wszystkim do możliwości Polski w udźwignięciu tego typu przedsięwzięcia. Konieczność poszukiwania odpowiedzi na pytania: czy zdążymy? jak przyspieszyć? co znowelizować?, nie pozostawiła miejsca na analizę: czy nam się to opłaca? Jakie rzeczywiste korzyści ekonomiczne, społeczne czy kulturowe przyniesie to wydarzenie? Zadziałał prosty mechanizm wyciągania wniosków: jeżeli inni ustawiają się w kolejce, to znaczy, że się opłaca. Pojawia się jednak pytanie, czy można zmierzyć efekty goszczenia dużej imprezy sportowej i w jaki sposób to zrobić? Analiza literatury przedmiotu pokazuje, że takie próby, choć nieczęsto, są podejmowane, po każdej dużej (mega) imprezie sportowej i kulturalnej. Prym w tych badaniach wiodą Amerykanie. 1

8 Euro 2012 czy mała firma na Pomorzu może zyskać? Badanie wpływu dużych wydarzeń sportowych i kulturalnych jest bardzo trudnym przedsięwzięciem. Najważniejszym powodem jest fakt, że takich wydarzeń na świecie nie ma wiele. Do mega wydarzeń sportowych zalicza się Olimpiady oraz Puchar Świata w Piłce Nożnej (World Cup FIFA). Ponieważ rozgrywają się one co cztery lata, materiał badawczy, jakiego dostarczają, jest bardzo ograniczony. Ponadto, należy rozpoznać te efekty, które rzeczywiście są konsekwencją danej imprezy i oddzielić od tych, które i tak by się pojawiły niezależnie od faktu jej przeprowadzenia. To jednak można zrobić jedynie ex post, co w wielu wypadkach nie pozwala już na podjęcie jakichkolwiek kroków zmierzających do wzmocnienia/wsparcia pozytywnych efektów, jakie mogą się w związku z imprezą pojawić. Dodatkowym utrudnieniem w badaniach ekonomicznego wpływu wydarzenia sportowego jest określenie okresu, w jakim wpływ ten powinien być badany. Działanie efektu mnożnika może bowiem trwać długo po zakończeniu turnieju. Zarówno wyniki badań dotyczących krótkiego okresu, jak i nielicznych dotyczących okresu długiego nie potwierdzają powszechnie panującej opinii o pozytywnym wpływie dużych wydarzeń sportowych na gospodarkę regionu, w którym się odbywają. Nie oznacza to jednak braku takiego wpływu w przypadku FIFA EURO Porównywanie bowiem krajów z na przykład świetnie rozwiniętą infrastrukturą transportową (Niemcy i USA, gdzie większość badań była przeprowadzana) nie uprawnia do wyciągania wniosków dotyczących Polski. Przykłady pozytywnego wpływu dużych imprez sportowych na gospodarkę można mnożyć. Z drugiej jednak strony w literaturze można znaleźć szereg doniesień, z których wynika, że ostateczny efekt zorganizowania takiego wydarzenia nie musi być jednoznaczny: na przykład Coates i Humphreys 1 dowodzą, że zaprzestanie organizacji dużych wydarzeń sportowych w niektórych miastach nie miało wpływu na ich gospodarkę w przyszłych okresach. W ciągu ostatnich 20 lat wypracowano szereg metod wspierających badania wpływu dużych wydarzeń sportowych na gospodarki. Można zaobserwować dwa nurty w tych badaniach. Pierwszy nurt odnosi się do analiz na poziomie makro, przeprowadzonych z wykorzystaniem modeli ekonometrycznych (np.: EIM, SEIM, NEIM, IMPLAN opisanych w dalszej części książki). Drugi nurt ogranicza się do badania wpływu wydarzenia na turystykę. Niezależnie od nurtu badawczego relację pomiędzy wydarzeniem a gospodarką należy rozpatrywać w trzech okresach. Efekty przed imprezą są związane przede wszystkim z przygotowaniami prowadzonymi najczęściej zgodnie z wymaganiami określonymi przez instytucję przyznającą daną imprezę (w przypadku EURO 2012 jest nią UEFA). Na tym etapie 1 Coates D., Humphreys B. The economic consequences of Professional Sports Strikes and Lockouts. Southern Economic Journal 2001; 67 (3):

9 Wstęp powstają nowe obiekty sportowe, co przyczynia się do ożywienia koniunktury w budownictwie. Pojawia się też zapotrzebowanie na infrastrukturę komunikacyjną i związaną z obsługą turystów. Oznacza to konieczność jej rozbudowania bądź też stworzenia od podstaw. W trakcie trwania imprezy wydatki inwestycyjne ustępują pola wzrostowi wydatków konsumpcyjnych. Wzrasta popyt na usługi turystyczne, a wraz z napływem turystów i kibiców korzysta handel. Zwiększony popyt na korzystanie z obiektów gastronomicznych występuje we wszystkich segmentach rynku poza restauracjami, barami i stołówkami pojawiają się objazdowe punkty gastronomiczne specjalizujące się w obsłudze imprez masowych. Również stacjonarne obiekty gastronomiczne wydłużają godziny pracy. Podobnie kluby nocne i dyskoteki. Znacząco wzrasta również popyt na przewozy. Efekty po imprezie sportowej to efekty długookresowe, które pojawiają się w kolejnych latach po organizacji zawodów. Region jest postrzegany jako bardziej atrakcyjny przez inwestorów, co prowadzi do dalszego wzrostu inwestycji i przyczynia się do podtrzymania dobrej koniunktury gospodarczej z lat wcześniejszych. Pozostają obiekty infrastrukturalne, drogowe, kolejowe, lotnicze. Poprawia się dostępność komunikacyjna, co wpływa pozytywnie na rozwój regionu, podnosząc jego konkurencyjność. Analizując wpływ dużych imprez sportowych na gospodarkę, niewiele uwagi poświęcono dotychczas firmom sektora MSP. W niniejszej monografii podjęto próbę wypełnienia tej luki. Książka składa się z siedmiu rozdziałów. W rozdziale 1 zostały przedstawione teoretyczne aspekty wpływu dużych wydarzeń sportowych na gospodarkę. Oddziaływanie tego typu imprez zostało opisane w różnych jego płaszczyznach przedstawiono zarówno ich pozytywny, jak i negatywny wpływ. Zaprezentowane też zostały metody pomiaru długookresowego wpływu dużych imprez sportowych na gospodarkę, a także najczęściej popełniane błędy przy dokonywaniu takiego pomiaru. Rozdział 2 przedstawia analizy dotyczące wpływu organizowanych imprez sportowych na gospodarki krajów gospodarzy. Przeprowadzona analiza obejmuje mistrzostwa Korea Japonia FIFA 2002 roku, Igrzyska Olimpijskie w Los Angeles w 1984 roku, Igrzyska Olimpijskie w Barcelonie w 1992 roku, Igrzyska Olimpijskie w Sydney w 2000 roku, Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej w Niemczech 2006 roku oraz Austria Szwajcaria UEFA EURO Rozdział 3 jest propozycją badania potencjału MSP w kontekście EURO 2012, ex ante. EURO 2012 wpłynie na pewno na gospodarkę Pomorza, podnosząc w długim okresie konkurencyjność regionu, a tym samym i sektora MSP. Ze względu na to, że region oraz aktywność sektora MSP w nim funkcjonującego są ze sobą nierozerwalnie związane, stąd też badając szanse i zagrożenia tego ostatniego w kontekście EURO 2012, zastosowano dwupoziomowe podejście badawcze obej- 3

10 Euro 2012 czy mała firma na Pomorzu może zyskać? mujące analizę poziomu mezo oraz poziomu mikro, czyli samych przedsiębiorstw. Ponadto wyjaśniono problemy występujące przy badaniach firm należących do sektora MSP. W kolejnym, 4 rozdziale, opisano potencjalne korzyści wynikające z organizacji EURO 2012 dla regionu pomorskiego. Szczególną uwagę poświęcono też czynnikom wpływającym na konkurencyjność regionu i firm sektora MSP. Do analizy wykorzystano zmodyfikowany model H. Preussa 2, opracowany do przeprowadzenia analizy potencjalnych zmian, jakie mogą wystąpić w związku z organizacją dużego wydarzenia sportowego. Model ten wyróżnia 6 czynników bezpośrednio związanych z organizacją imprez sportowych, do których należą: infrastruktura, wiedza, wizerunek, emocje, sieci, kultura. Rozdział 5 traktuje o potencjale regionu i firm sektora MSP na Pomorzu. Przedstawiono w nim konkurencyjność województwa pomorskiego na tle innych regionów w Polsce, potencjał przedsiębiorczy na Pomorzu oraz potencjał rozwojowy MSP. Analiza ta została oparta na danych wtórnych: badaniach Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości, ale także na wynikach badań własnych przeprowadzonych w ramach Pomorskiego Obserwatorium Gospodarczego edycji I, II i III 3. Została przeprowadzona na podstawie głównego celu firmy, możliwości firm, postrzegania otoczenia i barier rozwoju wskazywanych przez firmy. W kolejnym, 6 rozdziale, przeanalizowano świadomość przedsiębiorców dotyczącą szans i zagrożeń, jakie niesie ze sobą organizacja EURO Przebadano w tym celu 300 przedsiębiorstw z trzech branż: hotelarskiej, gastronomicznej oraz transportowej. Ponadto przeprowadzono trzy wywiady pogłębione wśród firm branży turystycznej. Przeprowadzone badania miały dać odpowiedź na pytania: Jakie nadzieje wiążą przedsiębiorcy z EURO 2012? Czy i jakiego wsparcia oczekują przedsiębiorcy w związku z EURO 2012? Czy przedsiębiorcy przygotowują się do EURO 2012 oraz jakie problemy widzą przedsiębiorcy w związku z organizacją EURO 2012? Ostatni, 7 rozdział, dotyczy działań MSP w zakresie ochrony środowiska naturalnego w kontekście organizacji EURO Jest to temat często wymuszany przez uregulowania prawne, ale niezwykle istotny. Przeprowadzone badania własne wskazują, jak niska jest świadomość tych zagadnień wśród przedsiębiorców Pomorza. 2 Preuss H. The Conceptualisation and Measurement of Mega Sport Event Legacies, Projekt Pomorskie Obserwatorium Gospodarcze III jest współfinansowany przez Europejski Fundusz Społeczny. 4

11 Rozdział 1 Coraz więcej władz publicznych domaga się badań ex post, coraz częściej prognozy dotyczące wpływu wydarzeń sportowych na gospodarkę czynione ex ante są dyskredytowane. S. Szymański The Economic Impact of the World Cup Wpływ dużych wydarzeń sportowych na gospodarkę aspekty teoretyczne Julita E. Wasilczuk 1.1. Wstęp W czasie wyboru krajów goszczących duże wydarzenia sportowe pojawia się zazwyczaj wiele spekulacji na temat wpływu rozgrywek na gospodarkę. Określenie spekulacje jest jak najbardziej uprawnione, ponieważ dopiero od niedawna mierzy się rzeczywisty wpływ dużych wydarzeń sportowych na aktywność gospodarczą. Dla tak dużego wydarzenia sportowego, jakim jest letnia olimpiada, ma to miejsce dopiero od igrzysk w Los Angeles w 1984 roku 1. Najczęściej są przytaczane przykłady sukcesu gospodarek, które takie mega zawody sportowe gościły, rzadziej komentuje się przykłady porażek. Jak jednak wcześniej podkreślono, badania nad wypływem dużych wydarzeń sportowych są prowadzone od niedawna. Ponadto materiał badawczy nie jest powszechny, ponieważ takie wydarzenia nie odbywają się masowo. Dlatego literatura światowa jest niezwykle uboga w doniesienia na ten temat; najwięcej publikacji porusza zagadnienia związane z Igrzyskami Olimpijskimi w Sydney, a także mniej ważnymi wydarzeniami sportowymi odbywającymi się w Stanach Zjednoczonych. Koncentrują się one głównie na turystycznych aspektach wpływu na wydarzenia. Nie wypracowano metody, która pozwalałaby z dużym prawdopodobieństwem zmierzyć krótkookresowy, ale przede wszystkim długookresowy wpływ, jaki takie wydarzenie wywiera na gospodarkę. Z powodu braku wypracowanej metody należy upatrywać przyczyny braku odpowiedzi na podstawowe pytania dotyczące tego zagadnienia. 1 Kasimati E. Economic Aspets and the Summer Olympics: a Review of Related Research. International Journal of Toursim Research 2003; 5:

12 Euro 2012 czy mała firma na Pomorzu może zyskać? Brak ten jest tym bardziej dotkliwy, że z roku na rok organizacja dużych wydarzeń sportowych pochłania coraz większe środki (szacowany koszt inwestycji EURO 2012 w Polsce to 27 mld euro). W momencie wyboru danego kraju na gospodarza igrzysk nikt jednak nie akcentuje kosztów, a przede wszystkim korzyści, jakie one przyniosą. Czy jednak przedstawiane korzyści są oparte na jakiś naukowych przesłankach? To pytanie powinno być rozwinięte o kolejne: czy jest możliwe obliczenie korzyści, w jak długim okresie należałoby je określać, oraz jaki powinien być obszar ich poszukiwań? W tym rozdziale zostaną przedstawione teoretyczne podstawy określania wpływu dużych imprez sportowych na gospodarkę oraz metody najczęściej w tym celu wykorzystywane Definiowanie pojęć używanych do badania wpływu wydarzenia na gospodarkę Używana terminologia W przypadku prowadzenia rozważań naukowych niemal pierwszym dylematem, jaki należy rozwiązać, jest odpowiednie zdefiniowanie i nazwanie opisywanych zjawisk. Zarówno w większości przypadków, jak i w obszarze badania wpływu wydarzeń sportowych na gospodarkę nie jest to sprawa prosta, bowiem literatura tematu dostarcza wielu propozycji. I chociaż zdaje się, iż wszyscy intuicyjnie rozumiemy idee opisywanego zjawiska, to jednak używamy różnego aparatu pojęciowego. W przypadku dużych imprez sportowych podstawowym problemem jest odróżnienie dwóch podstawowych rodzajów oddziaływań z nimi związanych: 1) wpływu tego wydarzenia na obecną sytuację gospodarczą i zachowania podmiotów w gospodarce funkcjonujących oraz 2) wpływu na przyszłą sytuację gospodarczą. W języku polskim w obu przypadkach używa się pojęcia wpływ lub efekt (ang. impact, effect). Oba te określenia zostały skrytykowane przez Preussa 2 jako odnoszące się tylko do krótkiego okresu, obejmującego bezpośredni związek pomiędzy wydarzeniem a sytuacją ekonomiczną. Stąd też dla odróżnienia okresu, w którym dany efekt się analizuje, w języku polskim dodaje się przymiotnik krótkookresowy lub długookresowy. Podobny zabieg jest stosowany w języku angielskim, chociaż rozwiązania mogą być także inne. Na przykład grupa badawcza Minnesota IMPLAN dzieli wpływ na: jednorazowy (ang. one time) oraz operacyjny (ang. on-going) 3. Natomiast Crompton 4 wyróżnił wpływ pierwotny i wtórny, zaliczając do tego drugiego efekt pośredni (wynikający z obiegu dodatkowego pieniądza, który pojawił się w związku z imprezą) oraz efekt indukcji (wynikający z dodatkowych wydatków konsump- 2 Preuss H. FIFA World Cup 2006 and its legacy on tourism. W: Conrady R., Buck M. (red.). Trends and issues in global tourism Springer, Berlin Impacts of Construction vs. Operations, www. Implan com., data dostępu Crompton J. Economic impact analysis of sports facilities and events: eleven sources of misapplication. Journal of Sport Management 1995; 9 (1):

13 Wpływ dużych wydarzeń sportowych na gospodarkę aspekty teoretyczne cyjnych, jakie pojawią się w gospodarce w związku ze wzrostem dochodów lokalnych obywateli). Z kolei w swoim przeglądzie badań na temat ekonomicznych aspektów olimpiad letnich Kasimati 5 używa pojęcia efekt bezpośredni (ang. direct effect) oraz pośredni (ang. indirect effect), pomijając proponowany przez Cromptona efekt indukcji. Wymieniony powyżej Preuss zaproponował na określenie wpływu długookresowego stosowanie pojęcia legacy (ang.), w języku polskim oznaczające: spadek, spuściznę, dziedzictwo. Stanowi ono substytut wymienionego powyżej pojęcia wpływ operacyjny. Nie jest to jednak najlepsze określenie, bowiem oznacza przekazanie (pozostawienie) na własność czyjejś własności. W rzeczywistości do takiego przekazania nie dochodzi, a jeżeli nawet, to ma ono charakter raczej symboliczny: przekazanie możliwości do zorganizowania olimpiady, mistrzostw itp. Określenie to ponadto nie wskazuje na ciągłość procesu, jakim jest tworzenie wartości dodanej, czy też działanie efektu mnożnikowego w związku ze zorganizowaniem wydarzenia sportowego. Niemniej jednak w literaturze przedmiotu w języku angielskim to pojęcie jest powszechnie używane. Podsumowując tę dyskusję, należy jednak podkreślić, że sztywne stosowanie jednego pojęcia na określenie wszystkich skutków/efektów/wpływu/spuścizny itp. na gospodarkę jest także dużym uproszczeniem, bowiem analizując poszczególne aspekty tego wpływu, należałoby zapewne, zgodnie z zasadami języka polskiego, stosować różne pojęcia. Mogłoby to jednak doprowadzić do zmniejszenia jasności wywodu. Autorka proponuje na użytek niniejszej publikacji stosowanie mało wygodnych określeń wpływ krótkookresowy oraz efekt dla okresu długiego Płaszczyzny oddziaływania dużych imprez sportowych na gospodarkę Badając oddziaływanie dużych imprez sportowych na gospodarkę, należy wziąć pod uwagę różne jego płaszczyzny, przede wszystkim: czas/okres oddziaływania, obszar oddziaływania, charakter oddziaływania, zasięg geograficzny oddziaływania, jawność oddziaływania, przewidywalność oddziaływania. Okres krótki, okres długi. Pierwsza płaszczyzna oddziaływania w postaci krótkiego i długiego okresu została omówiona powyżej w kontekście używanej terminologii. W zasadzie nie ma wątpliwości co do okresu krótkiego obejmuje on bezpośrednie wydatki związane z organizacją imprezy, z wyłączeniem wydatków inwestycyjnych, które mają charakter efektu długookresowego. Do bezpośrednich wydatków należą wydatki gości, oficjalnych delegacji, organizatorów, obsługi tech- 5 Kasimati E. Economic Aspects and the Summer Olympics: a Review of Related Research. International Journal of Tourim Research 2003; 5:

14 Euro 2012 czy mała firma na Pomorzu może zyskać? nicznej i medialnej, sportowców i osób z nimi związanych. Suma tych wydatków stanowi korzyści dla regionu. W związku z wieloma nieporozumieniami dotyczącymi używania pojęcia efektu długookresowego w odniesieniu do wydarzeń sportowych, Preuss zaproponował własną definicję tego pojęcia: niezależnie od czasu, w którym powstaje, efektem długookresowym jest zarówno zaplanowana, niezaplanowana, pozytywna, jak i negatywna, widoczna/namacalna (ang. tangible), jak i niewidoczna/nienamacalna (ang. intangible) struktura stworzona dla i przez wydarzenie sportowe, która pozostaje dłużej niż samo to wydarzenie 6. Jak wyjaśniono wcześniej, niektóre elementy efektów długookresowych pojawiają się jeszcze przed samym wydarzeniem: na przykład infrastruktura drogowa czy też obiekty sportowe. Tym samym można zaobserwować, że w rzeczywistości wpływ krótkookresowy jest w dużym stopniu marginalny. Rozpatrując bowiem zwiększony ruch turystyczny w okresie samego wydarzenia, można dopatrzyć się efektu długookresowego w postaci dodatkowego zysku przedsiębiorstw, przeznaczanego na przykład na potrzeby rozwojowe firmy w długim okresie. Obszar oddziaływania. W tym przypadku obszar nie oznacza zasięgu geograficznego, lecz obszar życia społeczności lokalnej poddany efektom długookresowym. Do najczęściej wymienianych obszarów należą 7 : sport, ekonomia, infrastruktura (miejska i sportowa), informacja i edukacja, dotyczące odniesień symbolicznych i historycznych, dotyczące życia publicznego, polityki i kultury. Charakter efektów. W każdym z wymienionych powyżej obszarów występujące efekty mogą mieć zarówno pozytywny, jak i negatywny charakter. Przykłady pierwszych są często przywoływane w okresie rywalizacji miast/regionów o sprawowanie funkcji gospodarza wydarzenia. Efekty o charakterze negatywnym są rzadziej omawiane, nie można ich jednak pomijać. Efekty te zostaną dokładnie opisane w dalszej części rozdziału. Zasięg geograficzny oddziaływania. Zdecydowanie łatwiej jest określić efekty długookresowe dla mniejszego obszaru, bowiem ich udział w ogólnej aktywności gospodarczej jest niewątpliwie największy. W literaturze światowej, analizującej wpływ dużych wydarzeń sportowych, zasięg geograficzny badań jest raczej ograniczony do regionu, którego dotyczy. W przypadku wyjątkowo dużych imprez sportowych (olimpiada, mistrzostwa świata), które odbywają się w krajach o mniej rozwiniętych gospodarkach, szacunków dokonuje się na poziomie całego kraju, wskazu- 6 Preuss H., op.cit. 7 Cashmann R. The bitter-seet awakening. The legacy of the Sydney 2000 Olimpic Games. Sydney Walla Walla Press Preuss H., op.cit. 8

15 Wpływ dużych wydarzeń sportowych na gospodarkę aspekty teoretyczne jąc na zmiany na przykład Produktu Krajowego Brutto. Niezależnie od tego, jaki obszar geograficzny się bada, pojawia się pytanie, jak rozległe jest oddziaływanie danego wydarzenia. Niestety, odpowiedzi na nie jeszcze nie udzielono. Jawność/mierzalność efektów. Niektóre z efektów mają charakter widoczny, a tym samym mierzalny (np. infrastruktury, wzrost dochodów), podczas gdy inne są trudno obserwowalne i nie zawsze odnotowywane jako efekty danego wydarzenia (np. wzrost prestiżu regionu, wzmocnienie więzi międzyludzkich wśród mieszkańców regionu). W przypadku tych drugich, trudno obserwowalnych, badacze ograniczają się jedynie do szacowania ich rzeczywistego wpływu na sytuację ekonomiczną 8. Zarówno mierzalne, jak i niemierzalne efekty długookresowe mogą występować w każdym z wyżej wymienionych obszarów oddziaływania. Przewidywalność oddziaływania. Wiele z efektów długookresowych można przewidzieć i zaplanować. Dotyczy to całej infrastruktury, która powstaje na użytek wydarzenia sportowego. Istnieją jednak takie obszary, których zaplanować nie można. Wynika to z kilku faktów: 1) zmienności sytuacji gospodarczej, która może spowodować, że przewidywania czynione przed wydarzeniem sportowym się nie sprawdzają (np. przewidywany wzrost aktywności gospodarczej w regionie wywołany imprezą); 2) nieprzewidzialnych wydarzeń, takich jak niepokoje społeczne, niesprzyjające warunki atmosferyczne 9 (może to spowodować negatywny odbiór imprezy przez uczestników i nie przyczynić się do wzrostu atrakcyjności turystycznej regionu w przyszłości); 3) nieumiejętnego zarządzania samą imprezą lub też infrastrukturą, która po tej imprezie pozostanie Najważniejsze efekty długookresowe Kostka efektu długookresowego Analizę efektów długookresowych ogranicza się zazwyczaj do grupy pozytywnych i negatywnych z uwzględnieniem ich namacalności oraz przewidywalności. Właśnie takie efekty przedstawił Preuss w swojej kostce efektu długookresowego ukazującej holistyczne podejście do analizy tychże. Przy czym autorka proponuje wpisanie w każdy z powstałych kwadratów obszary oddziaływania (ryc. 1.1). Jak zaznacza autor, opinia publiczna jest zazwyczaj informowana o jednym wycinku tej kostki: efektach pozytywnych, planowanych i namacalnych. Jeżeli pojawiają się nieśmiałe doniesienia na temat ewentualnych efektów negatywnych, ich autorzy są zazwyczaj oskarżani o uprzedzenia i złą wolę. Jest to z jednej strony zrozumiałe, bowiem na etapie badania wykonalności takiego przedsięwzięcia główny nacisk kładzie się na mierzalne i zaplanowane efekty. Trzeba wyobraźni i odwa- 8 Matheson V. Mega-Events: The effect of the world s biggest sporting events on local, regional and national economies. College of the Holy Cross. Department of Economics. Faculty Research Series 2006, Paper no Przykładem takiej sytuacji są niedawno zakończone Zimowe Igrzyska Olimpijskie w Vancouver. 9

16 Euro 2012 czy mała firma na Pomorzu może zyskać? Rycina 1.1. Zmodyfikowana kostka efektu długookresowego (na podstawie: Preuss H., 2009) gi, by wskazać na te nieplanowane, a tym bardziej negatywne. Niestety, nawet na etapie badań naukowych wątek negatywnego wpływu oraz kosztów był i często jest do tej pory pomijany, co spotyka się z krytyką osób zajmujących się tą tematyką Efekty pozytywne Efektami pozytywnymi są niewątpliwie powstająca infrastruktura: sportowa, transportowa i turystyczna, a także zaistnienie regionu/miasta w świadomości globalnego turysty. W przypadku regionów słabo rozwiniętych wzrost nakładów inwestycyjnych na infrastrukturę przyczynia się w długim okresie do polepszenia jakości życia oraz jakości świadczenia usług turystycznych. Dla regionów już rozwiniętych nie ma to jednak takiego znaczenia, zazwyczaj nie odczuwa się tam braków w infrastrukturze, szczególnie tej transportowej (patrz Niemcy czy też Austria). Niemniej jednak można liczyć na przeprowadzenie drobnych korekt w istniejących już połączeniach bądź też zmodernizowanie istniejącej infrastruktury. Natomiast w regionach słabo rozwiniętych inwestycje infrastrukturalne, zarówno drogowe, sportowe, jak i te związane z obsługą turystów, pociągają za sobą dodatkowe prace związane z przystosowaniem miasta do przyjęcia zwiększonej liczby turystów. Nawet te elementy urbanistyczne miasta, które bezpośrednio nie będą służyły do obsługi turystów/sportowców/działaczy, są odnawiane i renowowane. To wszystko przyczynia się do wzrostu funkcjonalności regionu i polepsza dobrobyt publiczny Getz D. Event Studies: Theory, research and policy for planned events. Elsevier s. 319, 2007; Szymanski S. Playbooks and Checkbooks: An Introduction to the Economics of Modern Sports. Princeton University Press, New Jersey Przykładem takiego działania jest akcja: Toaleta 2012, mająca na celu polepszenie warunków sanitarno-higienicznych w toaletach w Polsce. 10

17 Wpływ dużych wydarzeń sportowych na gospodarkę aspekty teoretyczne Realizowane inwestycje przyczyniają się także do wzrostu liczby miejsc pracy, zwiększając jednocześnie możliwości lokalnych przedsiębiorstw. Zorganizowanie tak dużej imprezy sportowej wymusza kooperację wewnątrz regionu zarówno na poziomie decyzyjnym, jak i wykonawczym. Zauważa się także kooperację pomiędzy regionami, która polega między innymi na poszukiwaniu rozwiązań dotyczących organizacji imprez sprawdzonych w tamtych regionach. Ten swoisty benchmarking owocuje przenoszeniem wiedzy i wykorzystywaniem najlepszych wzorców, przy jednoczesnym omijaniu problemów już zdiagnozowanych. Efekty pozytywne, nienamacalne wiążą się głównie z dwoma aspektami: 1) promocją regionu/miasta, która następnie przekłada się na wzrost ruchu turystycznego; 2) wzrostem poczucia wartości lokalnych społeczności. Zaistnienie w świadomości kibiców bezpośrednio uczestniczących w rozgrywkach oraz tych przed telewizorami wpływa pozytywnie na lokalną dumę, podnosząc morale, co jednocześnie stymuluje nowe pomysły zmierzające do wykorzystania potencjału miasta/regionu Efekty negatywne Preuss 12 zaproponował podział efektów negatywnych na redystrybucję i efekty wypychania. Przy czym redystrybucja w jego rozumieniu to także efekt wypychania, tyle tylko że o charakterze pieniężnym. Preuss w tym podziale pominął jednak jeszcze jeden przejaw negatywnych efektów, jakim są koszty zewnętrzne. Wypychanie (redystrybucja wg Preussa) wiąże się z sytuacją, gdy środki publiczne są przede wszystkim przeznaczane na infrastrukturę związaną z wydarzeniem sportowym (np. stadion, hala sportowa), przez co na dalszy plan schodzi finansowanie bieżących potrzeb lokalnej społeczności 13. Kolejnym przykładem jest zaniechanie finansowania inwestycji mogących w równym stopniu, co wydarzenie sportowe, przyczynić się do podniesienia atrakcyjności turystycznej. Niewątpliwie opisane przykłady efektów negatywnych wpływają na gospodarkę miasta/ /regionu w długim okresie. Niematerialny efekt wypychania dotyczy ograniczonych możliwości przestrzennych miasta/regionu. Zorganizowanie w tym samym czasie imprez kulturalnych czy sportowych może spowodować duże perturbacje, głównie komunikacyjne. W związku z tym wszystkie imprezy cykliczne, odbywające się w tym terminie, muszą zostać przesunięte przez organizatorów na inny termin, a żadne nowe nie powinny być na ten okres planowane. Ten rodzaj efektu wypychania ma charakter krótkookresowy i dotyczy przede wszystkim okresu, w którym są organizowane imprezy. 12 Preuss H., op.cit. 13 Miasto Gdańsk cały czas poszukuje możliwości sfinansowania budowy stadionu. Niezależnie od rozwiązania, koszty jego budowy będą spłacane przez kilkanaście lat. 11

18 Euro 2012 czy mała firma na Pomorzu może zyskać? Ujmując problem wypierania w czysto ekonomiczny sposób, zorganizowanie EURO 2012 kosztuje nas, być może, niezorganizowanie kilku lokalnych imprez. Ponadto co ważniejsze, nieprzeznaczenie środków budżetowych na pilniejsze potrzeby bytowe i rozwojowe regionu. Niewątpliwie efekt wypierania w sensie materialnym odnosi się do okresu długiego. Koszty zewnętrzne zorganizowania dużej imprezy sportowej, to wpływ negatywny, jaki to wydarzenie ma na społeczność lokalną, której nie wszyscy członkowie godzą się z jego organizacją. Brak zgody może być spowodowany obawą przed niekontrolowanym napływem turystów i wszystkimi negatywnymi tego implikacjami. Należą do nich utrudnienia komunikacyjne w trakcie imprezy (a także przed nią, związane m.in. z tworzeniem infrastruktury), problemy z parkowaniem, wzrost drobnej przestępczości, wzrost cen na podstawowe produkty spożywcze. Ten rodzaj negatywnego oddziaływania odnosi się tylko do okresu krótkiego. Tabela 1.1 ukazuje efekty zarówno pozytywne, jak i negatywne z podziałem na mierzalne i niemierzalne. Tabela 1.1. Pozytywne i negatywne efekty wymieniane w literaturze z podziałem na mierzalne i niemierzalne Efekty pozytywne Efekty negatywne Mierzalne Planowanie przestrzenne Zadłużenie związane z budową/poprawą Infrastruktura sportowa infrastruktury Odnowienie urbanistyczne Wzrost cen związanych z nieruchomościami Wzrost turystyki Niesprawiedliwe przesunięcia redystrybucji Polepszenie dobrobytu publicznego w społeczności lokalnej Dodatkowe miejsca pracy Wzrost możliwości dla lokalnego biznesu Lepsza kooperacja wewnątrz regionu Know-how Niemierzalne Duma lokalna Przeludnienie i utrudnienia komunikacyjne Kulturalne odnowienie Hałas i zanieczyszczenia Wzrost zainteresowania inwestorów Drobne przestępstwa i zniszczenia mienia Wzrost optymizmu Utrata stałych turystów, którym mogą Podniesienie atrakcyjności dla kapitału nie odpowiadać zmiany korporacyjnego Eksodus stałych mieszkańców Możliwość wypromowania miasta Negatywne wspomnienia kibiców, Nowe pomysły np. na skutek wybryków chuligańskich Możliwości edukacyjne miejscowej ludności Zdobycie międzynarodowej reputacji Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Preuss H. The Conceptualisation and Measurement of Mega Sport Event Legacies. Journal of Sport and Tourism 2007, t. 12, nr 3 4: Getz D. Event Studies: Theory, research and policy for planned events. Elsevier 2007: 319, Matheson, op.cit. 12

19 Wpływ dużych wydarzeń sportowych na gospodarkę aspekty teoretyczne 1.3. Jak mierzyć efekt długookresowy dużych wydarzeń sportowych Problemy z określeniem rzeczywistego wpływu dużych imprez sportowych na gospodarkę i lokalną społeczność wynikają z braku miar, które mogłyby być powszechnie stosowane. Opracowanie takich miar nie jest jednak proste, bowiem duże imprezy sportowe odbywają się często w cyklu 4-letnim (olimpiady, mistrzostwa świata czy też Europy w piłce nożnej), co zawęża możliwości badawcze. Problemem jest również fakt, że ich organizacji podejmują się różne kraje, o różnym poziomie rozwoju gospodarczego i różnym potencjale gospodarek. Ponadto konieczność określenia oddziaływania wydarzenia na gospodarkę w długim okresie rodzi pytanie, jak długi to ma być okres, i kolejne, na ile są to jeszcze skutki/efekty wydarzenia sportowego, a na ile następstwa innych wydarzeń w gospodarce. Do najczęściej wykorzystywanych metod przy określaniu efektu długookresowego dużych imprez należą: benchmarking: opierający się na poprzednich wydarzeniach sportowych, podejście: góra dół : od analizy zmiany zagregowanych wielkości do określenia wpływu wydarzenia, podejście: dół góra, modelowanie: w tym zarówno modele I-O, jak i odmiany podstawowego modelu EIM Metoda benchmarkingu Metoda benchmarkingu wydaje się najprostszą metodą do określenia wpływu wydarzeń na gospodarkę kraju, szczególnie w przypadku wydarzeń o takim samym charakterze. Z drugiej jednak strony, rzadko takie same duże wydarzenia sportowe, typu olimpiada, mistrzostwa świata czy też kontynentu, odbywają się w tych samych miastach. A nawet, jeśli taki przypadek nastąpi, to i tak upływ czasu powoduje zarówno zmiany po stronie samego wydarzenia, jak i miasta. Metodę benchmarkingu można rozważać dla trzech wariantów: to samo wydarzenie + to samo miasto/region; to samo wydarzenie + inne miasto/region; to samo miasto/region + inne wydarzenie. Wariant czwarty: inne miasto/region + inne wydarzenie może zostać wykluczone jako mało wiarygodne. Przykładem powtórzonych lokalizacji dużych wydarzeń sportowych są igrzyska olimpijskie w: Paryżu (1900/1924), St. Moritzu (1928/1948), Londynie (1908/ /1948/2012), Los Angeles (1932/1984), Lake Placid (1932/1980) czy też FIFA World Cup w latach 1974 i 2006 w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Trudno jednak wyobrazić sobie zastosowanie benchmarkingu w wymienionych powyżej przypadkach z powodu dużych zmian dotyczących charakteru wydarzeń sportowych zachodzących na przestrzeni tych lat. Wydarzenia sportowe stają się coraz częściej wydarzeniami wychodzącymi poza ich sportowy wymiar (pojawiają się arty- 13

20 Euro 2012 czy mała firma na Pomorzu może zyskać? ści uświetniający występy sportowców). Rośnie liczba widzów, co jest wynikiem łatwości w przemieszczaniu się, ale także konsekwencją rosnącej reklamy, zwiększającej zainteresowanie takim wydarzeniem. Wzrost zainteresowania jest kreowany przez rosnący udział mediów, dla których musi być wydzielona dodatkowa przestrzeń, zarówno w obiektach sportowych, jak i wokół nich (większa liczba i większe urządzenia przekaźnikowe itp.). Zmieniają się także potrzeby związane z zapewnieniem bezpieczeństwa organizacji. Ponadto powtórne goszczenie danego wydarzenia może wymagać jedynie drobnych zmian dotyczących na przykład infrastruktury, co osłabia ekonomiczne oddziaływanie imprezy na gospodarkę. Wymienione powyżej czynniki powodują utrudnienia w zastosowaniu wariantu: to samo wydarzenie + to samo miasto/region. Wariant to samo miasto/region + inne wydarzenie pozwala na porównanie wielu aspektów związanych z planowaną imprezą, jak na przykład: infrastruktura transportowa, społeczne nastawienie ludności, baza noclegowa i gastronomiczna itp. Porównując szacunkowo potencjalną liczbę przyjeżdżających, można zatem ustalić ewentualny wpływ/efekt długookresowy nowego wydarzenia. Takie porównania są jednak możliwe jedynie dla elementów wspólnych obu wydarzeń, natomiast nie można ich zastosować do specyficznego oddziaływania związanego konkretnie z danym rodzajem wydarzenia (np. inne potrzeby infrastrukturalne w zakresie stadionów, inne grupy społeczne zainteresowane danym wydarzeniem). W doniesieniach prasowych pojawia się często wariant: inne miasto/region + to samo wydarzenie. Szum medialny spowodowany wyborem Polski na gospodarza Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej w 2012 roku opierał się przede wszystkim na takich porównaniach, przywoływano, ile zarobiły miasta/kraje goszczące poprzednie mistrzostwa. Tego typu porównania są jednak metodologicznie niepoprawne, ponieważ wiadomo, że każde miasto/kraj startowało z innego poziomu wyjściowego dotyczącego chociażby infrastruktury transportowej. Dlatego też wybór poprzednich gospodarzy Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej: Austrii i Szwajcarii do porównań nie jest dla Polski najszczęśliwszy. Kraje o wyższym poziomie rozwoju gospodarczego mniej korzystają na organizacji dużych imprez sportowych. Wynika to między innymi z braku konieczności tworzenia nowej infrastruktury sportowej czy też transportowej. Z drugiej jednak strony przydatność tego wariantu benchmarkingu zależy od celu, w jakim jest przeprowadzana analiza. Jeżeli poszukiwany jest punkt odniesienia dla określenia przyszłych korzyści, to należy bardzo ostrożnie wybierać miasto/kraj referencyjny. Natomiast jeżeli poszukuje się miasta/kraju referencyjnego w celu przeniesienia wzorców związanych z różnymi aspektami organizacji imprezy (np. zabezpieczenie, zarządzanie, organizacja transportu itp.), wybór miasta/kraju ma mniejsze znaczenie. Powyższe spostrzeżenia na temat benchmarkingu pozwalają stwierdzić, że metoda ta nie jest precyzyjna w określaniu wpływ/efektu długookresowego mega wydarzenia ex ante. 14

1. Doświadczenia międzynarodowe. 2. Ramy czasowe analizy i scenariusze symulacyjne

1. Doświadczenia międzynarodowe. 2. Ramy czasowe analizy i scenariusze symulacyjne Wpływ organizacji Mistrzostw Europy w piłce nożnej UEFA EURO 2012 TM na polską gospodarkę podsumowanie aktualizacji wyników badań zleconych przez spółkę celową Ministra Sportu i Turystyki, PL.2012 Sp.

Bardziej szczegółowo

Przygotowania do UEFA EURO 2012. 18 stycznia 2012 r.

Przygotowania do UEFA EURO 2012. 18 stycznia 2012 r. Przygotowania do UEFA EURO 2012 18 stycznia 2012 r. 8 CZERWCA 2012 r. GODZ. 18:00 MECZ OTWARCIA UEFA EURO 2012 TM STADION NARODOWY W WARSZAWIE do meczu otwarcia Polska- Grecja pozostało 142 dni MISTRZOSTWA

Bardziej szczegółowo

Polski rynek hotelowy w 2013 r. ciężka konkurencja na rynku

Polski rynek hotelowy w 2013 r. ciężka konkurencja na rynku Polski rynek hotelowy w 2013 r. ciężka konkurencja na rynku Rok 2012 rynek w rozkwicie Liczba hoteli w Polsce szybko rośnie z każdym rokiem. Według danych GUS w 2012 r. było w Polsce 2014 hoteli, wobec

Bardziej szczegółowo

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Komisja Europejska - Komunikat prasowy Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Bruksela, 04 listopad 2014 Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Wydanie publikacji częściowo sfinansowane przez Politechnikę Gdańską Wydział Zarządzania i Ekonomii.

Wydanie publikacji częściowo sfinansowane przez Politechnikę Gdańską Wydział Zarządzania i Ekonomii. Recenzent naukowy: dr hab. Teresa Kamińska, prof. nadzw. UG Autorstwo rozdziałów: dr hab. Julita E. Wasilczuk, prof. nadzw. PG Rozdziały: 1, 3, 5 dr inż. Krystian Zawadzki Rozdziały: 2, 4 Autorzy są pracownikami

Bardziej szczegółowo

Cloud Computing wpływ na konkurencyjność przedsiębiorstw i gospodarkę Polski Bohdan Wyżnikiewicz

Cloud Computing wpływ na konkurencyjność przedsiębiorstw i gospodarkę Polski Bohdan Wyżnikiewicz Cloud Computing wpływ na konkurencyjność przedsiębiorstw i gospodarkę Polski Bohdan Wyżnikiewicz Warszawa, 17 grudnia 2012 r. Co to jest cloud computing? Cloud computing jest modelem umożliwiającym wygodny

Bardziej szczegółowo

WALDEMAR W. BUDNER Organizacja wielkich imprez sportowych jako wyraz wzrostu konkurencyjności miasta

WALDEMAR W. BUDNER Organizacja wielkich imprez sportowych jako wyraz wzrostu konkurencyjności miasta WALDEMAR W. BUDNER Organizacja wielkich imprez sportowych jako wyraz wzrostu konkurencyjności miasta Streszczenie Celem opracowania jest określenie efektów związanych z przygotowaniem i organizacją wielkiej

Bardziej szczegółowo

Mieczysław Prystupa. WYCENA NIERUCHOMOŚCI I PRZEDSIĘBIORSTW w podejściu kosztowym

Mieczysław Prystupa. WYCENA NIERUCHOMOŚCI I PRZEDSIĘBIORSTW w podejściu kosztowym Mieczysław Prystupa WYCENA NIERUCHOMOŚCI I PRZEDSIĘBIORSTW w podejściu kosztowym Warszawa 2012 Recenzenci prof. zw. dr hab. Stanisław Kasiewicz prof. nadzw. dr hab. Elżbieta Mączyńska Korekta Paulina Chmielak

Bardziej szczegółowo

Seminarium informacyjno naukowe

Seminarium informacyjno naukowe Seminarium informacyjno naukowe Budownictwo na Lubelszczyźnie w statystyce perspektywy dla nauki Przemiany budownictwa ostatniej dekady w woj. lubelskim na tle kraju w świetle badań statystycznych Zofia

Bardziej szczegółowo

Spis treści WSTĘP... 13

Spis treści WSTĘP... 13 WSTĘP... 13 Rozdział I MODEL ZRÓWNOWAŻONEGO BIZNESU PRZEDSIĘBIORSTWA A KREACJA WARTOŚCI... 15 (Adam Jabłoński) Wstęp... 15 1. Konkurencyjność przedsiębiorstwa a model zrównoważonego biznesu... 16 2. Ciągłość

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl t en m l ragek.p f wy kart o rm.bez a D ww w Recenzenci Prof. zw. dr hab. Ewa Kucharska-Stasiak Prof. zw. dr hab. Halina Henzel Opracowanie graficzne i typograficzne Jacek Tarasiewicz Redaktor Jadwiga

Bardziej szczegółowo

Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP

Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP Prof. Anna Zielińska-Głębocka Uniwersytet Gdański Rada Polityki Pieniężnej 1.Dynamika wzrostu gospodarczego spowolnienie

Bardziej szczegółowo

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Terytorium i mieszkańcy Jeżeli rozwój lokalny dotyczy zarówno jednostek, jak

Bardziej szczegółowo

Ocena adekwatności alokowanych środków finansowych w ramach POPT 2014-2020

Ocena adekwatności alokowanych środków finansowych w ramach POPT 2014-2020 Ocena adekwatności alokowanych środków finansowych w ramach POPT 2014-2020 Zgodnie z przekazanymi informacjami, wysokość środków finansowych przeznaczonych na realizację POPT wyniesie 700,1 mln EUR wkładu

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Informacja o badaniu Pomimo trudnej sytuacji na rynku pracy, zarówno polskie jak i międzynarodowe przedsiębiorstwa coraz częściej dostrzegają

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wprowadzenie. Rozdział 1. Badania w public relations

Spis treści: Wprowadzenie. Rozdział 1. Badania w public relations Badania w public relations. Wprowadzenie. Anna Miotk Książka to pierwsza na polskim rynku pozycja, która w sposób przekrojowy, a przy tym przystępny, prezentuje najważniejsze zagadnienia związane z prowadzeniem

Bardziej szczegółowo

Raport - badanie koniunktury województwa wg metodyki ZZK I kwartał 2013

Raport - badanie koniunktury województwa wg metodyki ZZK I kwartał 2013 Raport - badanie koniunktury województwa wg metodyki ZZK I kwartał 2013 Pomiar koniunktury wg metodyki ZZK Ogólny pomiar koniunktury w województwie zachodniopomorskim (ZZK Syntetyczny, ZZK Usługi, ZZK

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej

Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej Czesław Witkowski Magdalena Kachniewska Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej Warszawa 2005 Czesław Witkowski: wstęp, rozdział I pkt. 5, rozdział II, rozdział III, rozdział IV, rozdział

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE SZKOLENIE ROZWIĄZANIA W ZAKRESIE ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO PRZEDSIĘBIORSTW BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W WPROWADZENIE W dobie silnej konkurencji oraz wzrastającej świadomości

Bardziej szczegółowo

Wzrost adaptacyjności mikro, małych i średnich przedsiębiorstw poprzez zarządzanie strategiczne

Wzrost adaptacyjności mikro, małych i średnich przedsiębiorstw poprzez zarządzanie strategiczne POLSKI ZWIĄZEK PRYWATNYCH PRACODAWCÓW TURYSTYKI LEWIATAN I INSTYTUT TURYSTYKI W KRAKOWIE SP. Z O. O. ZAPRASZAJĄ PRZEDSIĘBIORCÓW I ICH PRACOWNIKÓW DO UDZIAŁU W PROJEKCIE Wzrost adaptacyjności mikro, małych

Bardziej szczegółowo

Projektant biznes planu

Projektant biznes planu Projektant biznes planu Projektant biznes planu Jeżeli planujesz rozpoczęcie nowej działalności lub realizację inwestycji to Projektant biznes planu jest narzędziem stworzonym specjalnie dla Ciebie. Naszym

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów.

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. Elżbieta Adamowicz Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. W badaniach koniunktury przedmiotem analizy są zmiany

Bardziej szczegółowo

Stan i warunki rozwoju lokalnej gospodarki w Wyszkowie w 2012 roku

Stan i warunki rozwoju lokalnej gospodarki w Wyszkowie w 2012 roku Stan i warunki rozwoju lokalnej gospodarki w Wyszkowie w 2012 roku Raport podstawowe informacje Podstawą do niniejszej prezentacji jest Raport przygotowany przez Instytut EUROTEST z Gdańska, Badanie ankietowe

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

L. Widziak. Wroclaw University of Economics. Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa

L. Widziak. Wroclaw University of Economics. Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa L. Widziak Wroclaw University of Economics Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży magazynowanie i działalność usługowa wspomagająca transport JEL Classification: A10

Bardziej szczegółowo

Opis: Z recenzji Prof. Wojciecha Bieńkowskiego

Opis: Z recenzji Prof. Wojciecha Bieńkowskiego Tytuł: Konkurencyjność przedsiębiorstw podsektora usług biznesowych w Polsce. Perspektywa mikro-, mezo- i makroekonomiczna Autorzy: Magdalena Majchrzak Wydawnictwo: CeDeWu.pl Rok wydania: 2012 Opis: Praca

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Raport na temat działalności Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Kierunki eksportu i importu oraz zachowania MSP w Europie Lipiec 2015 European SME Export

Bardziej szczegółowo

PBS DGA Spółka z o.o.

PBS DGA Spółka z o.o. Raport powstał w ramach projektu Małopolskie Obserwatorium Gospodarki. Publikację przygotował: PBS DGA Spółka z o.o. Małopolskie Obserwatorium Gospodarki Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Departament

Bardziej szczegółowo

MIEJSCOWY PLAN ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZEN- NEGO A SKUTKI EKONOMICZNE JEGO UCHWALENIA

MIEJSCOWY PLAN ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZEN- NEGO A SKUTKI EKONOMICZNE JEGO UCHWALENIA ELŻ BIETA CZEKIEL-Ś WITALSKA MIEJSCOWY PLAN ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZEN- NEGO A SKUTKI EKONOMICZNE JEGO UCHWALENIA Prognoza skutków finansowych, która musi być sporządzana od lipca 2003 r., w związku z

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Projektowana ustawa jest aktem normatywnym, który ma stworzyć warunki umożliwiające organizację finałowego turnieju Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej UEFA Euro 2012 (UEFA Euro 2012).

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

NIERUCHOMOŚCI INWESTYCYJNE. efektywne inwestowanie na rynku nieruchomości komercyjnych

NIERUCHOMOŚCI INWESTYCYJNE. efektywne inwestowanie na rynku nieruchomości komercyjnych NIERUCHOMOŚCI INWESTYCYJNE efektywne inwestowanie na rynku nieruchomości komercyjnych Rynek nieruchomości komercyjnych w Polsce ma przed sobą olbrzymie perspektywy. Silna pozycja polskiej gospodarki, najmniejsze

Bardziej szczegółowo

Ostrożny optymizm w branży ociepleń

Ostrożny optymizm w branży ociepleń 15 grudnia 2014 Informacja prasowa Ostrożny optymizm w branży ociepleń Wyniki VII fali badania TNS Polska nt. rynku ETICS w Polsce Wśród producentów systemów ociepleń obserwuje się polepszenie nastrojów

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia Przedmiot: Ekonomia Rok: II Semestr: III Rodzaj zajęć Wykład 30 Ćwiczenia - Laboratorium - Projekt - punktów ECTS: 3 Cel przedmiotu C1 Zaznajomienie

Bardziej szczegółowo

Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla ZKL

Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla ZKL Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla ZKL dr Łukasz Sienkiewicz Instytut Kapitału Ludzkiego Seminarium naukowe Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla zarządzania organizacją Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Monitor Rynku Pracy. Raport z 18. edycji badania 27 stycznia 2015 r.

Monitor Rynku Pracy. Raport z 18. edycji badania 27 stycznia 2015 r. Monitor Rynku Pracy Raport z 18. edycji badania 27 stycznia 2015 r. Struktura raportu: Metodologia i opis próby badania Wyniki badania: rotacje na rynku pracy obawa o utratę pracy i przekonanie o możliwości

Bardziej szczegółowo

Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie.

Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie. Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie. Potrzeby rozwojowe światowego przemysłu powodują, że globalny popyt na roboty przemysłowe odznacza się tendencją wzrostową. W związku z tym, dynamiczny

Bardziej szczegółowo

Rola sektora kreatywnego w rozwoju miast i regionów

Rola sektora kreatywnego w rozwoju miast i regionów Rola sektora kreatywnego w rozwoju miast i regionów Przemysły kreatywne stają cię coraz ważniejsze dla kształtowania rozwoju gospodarczego regionów i miast. Trudności definicyjne Działalność, która wywodzi

Bardziej szczegółowo

człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych

człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych OCENA EX-ANTE INSTRUMENTÓW FINANSOWYCH W ZAKRESIE WSPARCIA PODMIOTÓW

Bardziej szczegółowo

Znaczenie walorów turystycznych w regionie. produktu turystycznego

Znaczenie walorów turystycznych w regionie. produktu turystycznego Znaczenie walorów turystycznych w regionie Europy środkowozachodniej w tworzeniu produktu turystycznego Spis treści Wstęp... 2 Uwarunkowania rozmieszczenia usług turystycznych w Europie... 2 Obszary chronione

Bardziej szczegółowo

Struktura terminowa rynku obligacji

Struktura terminowa rynku obligacji Krzywa dochodowości pomaga w inwestowaniu w obligacje Struktura terminowa rynku obligacji Wskazuje, które obligacje są atrakcyjne a których unikać Obrazuje aktualną sytuację na rynku długu i zmiany w czasie

Bardziej szczegółowo

METODOLOGIA OCENY ZADAŃ INWESTYCYJNYCH GMINY RAKONIEWICE NA LATA 2016 2021

METODOLOGIA OCENY ZADAŃ INWESTYCYJNYCH GMINY RAKONIEWICE NA LATA 2016 2021 METODOLOGIA OCENY ZADAŃ INWESTYCYJNYCH GMINY RAKONIEWICE NA LATA 2016 2021 Prace nad Strategią jak i przyjęta w tworzeniu Strategii partycypacja społeczna zapewnią pozyskanie szeregu wniosków inwestycyjnych

Bardziej szczegółowo

Prospects in Dolnośląskie. Dariusz Ostrowski

Prospects in Dolnośląskie. Dariusz Ostrowski Wrocław, 13 maja 2010 Prospects in Dolnośląskie Inwestycje infrastrukturalne aglomeracji jako impuls do dalszego rozwoju gospodarczego nowe kierunki na regionalnym rynku Dariusz Ostrowski Czy inwestycje

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Festiwal Promocji Gospodarczej Warmii i Mazur. Działdowo, 27-28 listopada 2014

Festiwal Promocji Gospodarczej Warmii i Mazur. Działdowo, 27-28 listopada 2014 Festiwal Promocji Gospodarczej Warmii i Mazur Działdowo, 27-28 listopada 2014 Współpraca z przedsiębiorcami i z instytucjami otoczenia biznesu w zakresie promocji gospodarczej gmin z województwa warmińsko-mazurskiego

Bardziej szczegółowo

Badania podstawą działań PARP na rzecz przedsiębiorców

Badania podstawą działań PARP na rzecz przedsiębiorców 2011 Anna Tarnawa Kierownik Sekcji Badań i Analiz Departament Rozwoju Przedsiębiorczości i Innowacyjności Badania podstawą działań PARP na rzecz przedsiębiorców Warszawa, 22 listopada 2011 r. Działalność

Bardziej szczegółowo

Wykład Zarządzanie projektami Zajęcia 7 Zarządzanie ryzykiem. dr Stanisław Gasik s.gasik@vistula.edu.pl

Wykład Zarządzanie projektami Zajęcia 7 Zarządzanie ryzykiem. dr Stanisław Gasik s.gasik@vistula.edu.pl 04--7 Wykład Zarządzanie projektami Zajęcia 7 Zarządzanie ryzykiem dr Stanisław Gasik s.gasik@vistula.edu.pl www.sybena.pl/uv/04-wyklad-eko-zp-9-pl/wyklad7.pdf Budowa autostrady Możliwe sytuacje Projekt

Bardziej szczegółowo

Raport BIG - specjalny dodatek. Kobiecy punkt widzenia

Raport BIG - specjalny dodatek. Kobiecy punkt widzenia Raport BIG - specjalny dodatek Kobiecy punkt widzenia Wstęp Szanowni Państwo, Przedstawiamy specjalny dodatek do. edycji Raportu BIG o nastrojach wśród polskich przedsiębiorców, jest on poświęcony opiniom

Bardziej szczegółowo

CEL GŁÓWNY BADANIA CELE SZCZEGÓŁOWE BADANIA

CEL GŁÓWNY BADANIA CELE SZCZEGÓŁOWE BADANIA Załącznik nr 1 do SIWZ SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Analiza efektywności inicjatywy JEREMIE na terenie województwa wielkopolskiego wraz z oceną jej oddziaływania na sytuację gospodarczą regionu,

Bardziej szczegółowo

AGER2015. DEFINING THE ENTREPRENEURIAL SPIRIT Polska

AGER2015. DEFINING THE ENTREPRENEURIAL SPIRIT Polska AGER2015 DEFINING THE ENTREPRENEURIAL SPIRIT Polska PROJEKT SONDAŻU Edycja 6 edycja Partner Katedra Strategii i Organizacji Zarządzania, Uniwersytet Techniczny w Monachium, Niemcy. Okres prowadzenia badań

Bardziej szczegółowo

Lokalny Program Rewitalizacji Miasta Wolbrom na lata 2008-2020

Lokalny Program Rewitalizacji Miasta Wolbrom na lata 2008-2020 Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007-2013 (MRPO) zakłada, że Lokalne Programy Rewitalizacji (LPR) powinny dotyczyć wyselekcjonowanych obszarów miejskich, za wyjątkiem miast o liczbie mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Lepsze nastroje w firmach, ale skłonność do inwestycji niewielka

Lepsze nastroje w firmach, ale skłonność do inwestycji niewielka Badanie Keralla Research II kw. 2015 Nastroje i koniunktura w przedsiębiorstwach - Informacja prasowa Lepsze nastroje w firmach, ale skłonność do inwestycji niewielka W tym kwartale poprawiły się nastroje

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna

lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna PORTFEL NALEŻNOŚCI POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW dr Piotr Białowolski lipiec

Bardziej szczegółowo

Analiza rynku łodzi jachtów w Portugalii. 2014-01-31 00:16:52

Analiza rynku łodzi jachtów w Portugalii. 2014-01-31 00:16:52 Analiza rynku łodzi jachtów w Portugalii. 2014-01-31 00:16:52 2 Zamieszczamy podsumowanie analizy rynkowej wraz z aneksem statystycznym, przygotowanej dla Centrów Obsługi Eksportera i Inwestora (COIE),

Bardziej szczegółowo

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics M. Dąbrowska K. Grabowska Wroclaw University of Economics Zarządzanie wartością przedsiębiorstwa na przykładzie przedsiębiorstw z branży produkującej napoje JEL Classification: A 10 Słowa kluczowe: Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Zarządzanie Zestaw pytań do egzaminu

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki. Tomasz Poskrobko

Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki. Tomasz Poskrobko Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki Tomasz Poskrobko Produkt krajowy brutto (PKB) wartość rynkową wszystkich finalnych dóbr i usług produkowanych w kraju w danym okresie PKB od strony popytowej

Bardziej szczegółowo

Wpływ turystyki na gospodarkę Gdańska. uzupełnienie raportu: TURYSTYKA GDAŃSKA Raport z badania przeprowadzonego w III kwartale 2015 r.

Wpływ turystyki na gospodarkę Gdańska. uzupełnienie raportu: TURYSTYKA GDAŃSKA Raport z badania przeprowadzonego w III kwartale 2015 r. Wpływ turystyki na gospodarkę Gdańska uzupełnienie raportu: TURYSTYKA GDAŃSKA Raport z badania przeprowadzonego w III kwartale 2015 r. GRUDZIEŃ 2015 1 SPIS TREŚCI WSTĘP... 3 1. IDENTYFIKACJA BENEFICJENTÓW

Bardziej szczegółowo

Wieczór powitalny - Powitalny Koktajl

Wieczór powitalny - Powitalny Koktajl Polish Investforum 2010, Gdaosk, 3 6.11.2010 AGENDA FORUM - DZIEO 1 Przyjazd Gości / Zakwaterowanie w hotelach Wieczór powitalny - Powitalny Koktajl AGENDA FORUM - 04.11.2010 Keynote speech/prezentacje

Bardziej szczegółowo

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę 8 maja 2014 Łukasz Zalicki 85+ 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialnośd biznesu w projektach ekoinnowacyjnych. Maciej Bieokiewicz

Społeczna odpowiedzialnośd biznesu w projektach ekoinnowacyjnych. Maciej Bieokiewicz 2011 Społeczna odpowiedzialnośd biznesu w projektach ekoinnowacyjnych Maciej Bieokiewicz Koncepcja Społecznej Odpowiedzialności Biznesu Społeczna Odpowiedzialnośd Biznesu (z ang. Corporate Social Responsibility,

Bardziej szczegółowo

Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie?

Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie? Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie? Danuta Palonek dpalonek@gddkia.gov.pl Czym jest analiza

Bardziej szczegółowo

Raport upadłości polskich firm D&B Poland / II kwartał 2011 roku

Raport upadłości polskich firm D&B Poland / II kwartał 2011 roku Raport upadłości polskich firm D&B Poland / II kwartał roku W pierwszych sześciu miesiącach roku sądy gospodarcze ogłosiły upadłość 307 polskich przedsiębiorstw. Tym samym blisko 12 tys. Polaków straciło

Bardziej szczegółowo

Etapy przygotowań do przeprowadzenia badań marketingowych. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu

Etapy przygotowań do przeprowadzenia badań marketingowych. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu 1 Etapy przygotowań do przeprowadzenia badań marketingowych 2 Badania marketingowe a funkcje marketingu Analiza otoczenia Analiza klientów Planowanie produktów i usług Planowanie dystrybucji Planowanie

Bardziej szczegółowo

Podstawy przedsiębiorczości

Podstawy przedsiębiorczości Podstawy przedsiębiorczości Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej dr Joanna Kuczewska Polskie Stowarzyszenie Badań Wspólnoty Europejskiej Uniwersytet Gdański

Bardziej szczegółowo

UEFA EURO 2012 200 dni do startu

UEFA EURO 2012 200 dni do startu UEFA EURO 2012 200 dni do startu Warszawa, 25.11.2011 r. Tytuł Tytuł prezentacji Marcin Herra Prezes Zarządu Miejscowość, Miejscowość, DD DD DD MM MM RRRR RRRR UEFA EURO 2012 skala imprezy 155 mln osób

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

liwości finansowania branży y IT z funduszy UE

liwości finansowania branży y IT z funduszy UE Możliwo liwości finansowania branży y IT z funduszy UE CO TO JEST DOTACJA? Dotacja jest bezzwrotną pomocą finansową W wielu przypadkach jest to refundacja kosztów, które przedsiębiorca poniósł. Dlatego

Bardziej szczegółowo

EASY BUSINESS SYMULACJA PROWADZENIA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ WARSZTAT OPARTY O SYMULACJĘ BIZNESU EASY BUSINESS

EASY BUSINESS SYMULACJA PROWADZENIA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ WARSZTAT OPARTY O SYMULACJĘ BIZNESU EASY BUSINESS EASY BUSINESS SYMULACJA PROWADZENIA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ WARSZTAT OPARTY O SYMULACJĘ BIZNESU EASY BUSINESS Na bazie symulacji EASY BUSINESS może być prowadzone szkolenie lub cykl szkoleń z tematyki

Bardziej szczegółowo

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE.

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE. Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE Marcin Kautsch Opracowanie dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego Kraków,

Bardziej szczegółowo

Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży budowa obiektów inżynierii lądowej i wodnej Working paper

Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży budowa obiektów inżynierii lądowej i wodnej Working paper Sebastian Lewera Wroclaw University of Economics Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży budowa obiektów inżynierii lądowej i wodnej Working paper Słowa kluczowe: Planowanie

Bardziej szczegółowo

Metodologia badania. Cele szczegółowe ewaluacji zakładają uzyskanie pogłębionych odpowiedzi na wskazane poniżej pytania ewaluacyjne:

Metodologia badania. Cele szczegółowe ewaluacji zakładają uzyskanie pogłębionych odpowiedzi na wskazane poniżej pytania ewaluacyjne: Ewaluacja ex post projektu systemowego PARP pt. Utworzenie i dokapitalizowanie Funduszu Pożyczkowego Wspierania Innowacji w ramach Pilotażu w III osi priorytetowej PO IG Metodologia badania Cel i przedmiot

Bardziej szczegółowo

Sterowanie przemysłem spotkań w Krakowie:

Sterowanie przemysłem spotkań w Krakowie: Sterowanie przemysłem spotkań w Krakowie: ocena i monitorowanie wpływu ekonomicznego przemysłu spotkań na gospodarkę Krakowa przy wykorzystaniu dobrych praktyk ze Szwajcarii. PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ

Bardziej szczegółowo

ZASOBY ROZWOJOWE POLSKI POŁUDNIOWEJ METROPOLIE I KAPITAŁ LUDZKI

ZASOBY ROZWOJOWE POLSKI POŁUDNIOWEJ METROPOLIE I KAPITAŁ LUDZKI ZASOBY ROZWOJOWE POLSKI POŁUDNIOWEJ METROPOLIE I KAPITAŁ LUDZKI 2012-04-24 Jacek Woźniak Pełnomocnik Zarządu WM ds. planowania strategicznego WYZWANIA ORAZ SILNE STRONY MIAST KRAKÓW KATOWICE Źródło: Raport

Bardziej szczegółowo

Polska liderem inwestycji zagranicznych 2015-06-02 17:05:06

Polska liderem inwestycji zagranicznych 2015-06-02 17:05:06 Polska liderem inwestycji zagranicznych 2015-06-02 17:05:06 2 Polska w 2014 r. była, po raz kolejny, liderem wśród państw Europy Środkowo-Wschodniej pod względem pozyskania inwestycji zagranicznych - wynika

Bardziej szczegółowo

MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH

MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH PRAKTYCZNE WYKORZYSTANIE MODELU LBG W FUNDACJACH KORPORACYJNYCH Warszawa, 11 września 2014r. Małgorzata Greszta, SGS Polska NASZA EKSPERCKA WIEDZA W ZAKRESIE

Bardziej szczegółowo

Firmy bardziej aktywne na rynku pracy. Raport Pracuj.pl Rynek Pracy Specjalistów w II kwartale 2014

Firmy bardziej aktywne na rynku pracy. Raport Pracuj.pl Rynek Pracy Specjalistów w II kwartale 2014 Warszawa, 8 lipca 2014 r. Firmy bardziej aktywne na rynku pracy Raport Pracuj.pl Rynek Pracy Specjalistów w II kwartale 2014 Jak wynika z kwartalnego raportu Pracuj.pl, sytuacja na rynku pracy w II kwartale

Bardziej szczegółowo

Sytuacja społecznogospodarcza

Sytuacja społecznogospodarcza Sytuacja społecznogospodarcza w regionie Włodzimierz Szordykowski Dyrektor Departamentu Rozwoju Gospodarczego Gdańsk, dnia 30 listopada 2011 roku Sytuacja gospodarcza na świecie Narastający dług publiczny

Bardziej szczegółowo

Biuro Urbanistyczne arch. Maria Czerniak

Biuro Urbanistyczne arch. Maria Czerniak Wójt Gminy Gronowo Elbląskie STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY CZEMU SŁUŻY STUDIUM? jest wyrazem poglądów ipostanowień związanych z rozwojem gminy, w tym poglądów władz

Bardziej szczegółowo

Pan Bartłomiej Sienkiewicz Minister Spraw Wewnętrznych

Pan Bartłomiej Sienkiewicz Minister Spraw Wewnętrznych RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-716813-XVIII/12/GK 00-090 Warszawa Teł. centr. 22 551 77 00 Ai. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Bartłomiej Sienkiewicz Minister Spraw Wewnętrznych

Bardziej szczegółowo

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ZAŁĄCZNIK NR 2 MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Studia podyplomowe ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING Przedmioty OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Absolwent studiów podyplomowych - ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING:

Bardziej szczegółowo

Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski

Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski Lubelska Konferencja Spółek Komunalnych, 22.10.2014 Od 20 lat Polska skutecznie goni bogaty Zachód 70.0 PKB

Bardziej szczegółowo

Mikro, małe i średnie firmy prognoza 2014-2015

Mikro, małe i średnie firmy prognoza 2014-2015 Badanie Konfederacji Lewiatan Kondycja sektora MMŚP 2014 Mikro, małe i średnie firmy prognoza 2014- Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek Konfederacja Lewiatan Warszawa, 21 sierpnia 2014 Dane wykorzystane

Bardziej szczegółowo

XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 1

XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 1 -1/1- XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 1 UWAGA! Przed przystąpieniem do pracy przeczytaj wszystkie zadania. LOKALIZACJA KOMPLEKSU SPORTOWEGO Jedno z dużych polskich miast

Bardziej szczegółowo

11294/09 TRANS 257 AVIATION 96 MAR 96 ENV 457 ENER 234 IND 76

11294/09 TRANS 257 AVIATION 96 MAR 96 ENV 457 ENER 234 IND 76 RADA UNII EUROPEJSKIEJ Bruksela, 5 października 2009 r. (06.10) (OR. en) 14075/09 TRANS 373 MAR 136 AVIATION 156 ENV 634 ENER 320 IND 121 NOTA Od: Do: Nr wniosku Kom.: Dotyczy: Sekretariat Generalny Rady

Bardziej szczegółowo

Eventy w oczach przedsiębiorców

Eventy w oczach przedsiębiorców Eventy w oczach przedsiębiorców Justyna Piesiewicz 11 marca, 2009 All rights reserved Accreo Taxand 1 Czy eventy są ważne; Skuteczna komunikacja w event marketingu; Podsumowanie; Q&A. Agenda All rights

Bardziej szczegółowo

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA 1 1. WPROWADZENIE Każdy, kto zarządza organizacją, doskonale wie, jak wiele czynników zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych wpływa na funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW Szanowni Państwo Urząd Gminy rozpoczął prace nad przygotowaniem Strategii Rozwoju. istotnym elementem, niezbędnym dla stworzenia strategii jest poznanie opinii

Bardziej szczegółowo

WARTOŚĆ SPONSORINGU SPORTOWEGO W 2012 ROKU - STABILIZACJA

WARTOŚĆ SPONSORINGU SPORTOWEGO W 2012 ROKU - STABILIZACJA MILIARDY NEWSLETTER - PODSUMOWANIE 2012 WARTOŚĆ SPONSORINGU SPORTOWEGO W 2012 ROKU - STABILIZACJA WARTOŚĆ EKSPOZYCJI SPONSORÓW W TELEWIZJI: 2,5 MLD ZŁ NAJWIĘKSZE WARTOŚCI: PIŁKA NOŻNA, SIATKÓWKA, SKOKI

Bardziej szczegółowo