Starzenie się limfocytów i jego wpływ na rozwój przewlekłej białaczki limfocytowej

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Starzenie się limfocytów i jego wpływ na rozwój przewlekłej białaczki limfocytowej"

Transkrypt

1 diagnostyka laboratoryjna Journal of Laboratory Diagnostics 2013 Volume 49 Number Praca poglądowa Review Article Starzenie się limfocytów i jego wpływ na rozwój przewlekłej białaczki limfocytowej Influence of lymphocytes senescence on the development of chronic lymphocytic leukemia Iwona Urbanowicz 1, Wiesława Nahaczewska 1, Jolanta Stacherzak-Pawlik 2, Mieczysław Woźniak 2 1 Zakład Hematologii Laboratoryjnej, Katedra Analityki Medycznej, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu; 2 Zakład Chemii Klinicznej, Katedra Analityki Medycznej, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Streszczenie Starzenie komórkowe (senescencja) jest fizjologicznym zjawiskiem związanym ze starzeniem się ludzkiego organizmu. Starzenie się limfocytów, komórek efektorowych układu odpornościowego określane jest mianem immunosenescencji. Wraz z wiekiem zmniejsza się liczba dziewiczych limfocytów T oraz limfocytów B, różnorodność występujących na nich receptorów, ich reaktywność, czego efektem jest słabsza odpowiedź immunologiczna i spadek miana produkowanych przeciwciał. Zmienia się również profil wydzielniczy limfocytów na korzyść cytokin, chemokin i proteaz o właściwościach prozapalnych. Z senescencją związane jest występowanie u osób starszych monoklonalnej limfocytozy B-komórkowej (MBL, monoclonal B-cell lymphocytosis). Komórki te posiadają fenotyp charakterystyczny dla limfocytów przewlekłej białaczki limfocytowej (CLL - chronic lymphocytic leukemia), wydaje się więc, że wystąpienie MBL zwiększa ryzyko zachorowania na ten typ białaczki. Zwiększone stężenie cytokin, zwłaszcza IL-6, IL-8 oraz TNF-α, skrócenie telomerów oraz zwiększona liczba komórek klonalnych u osób starszych związane są ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia CLL. Summary Senescence is a physiological phenomenon related to the aging of the human body. The aging of the lymphocytes, the effectors cells of the immune system, is called as immunosenescence. With age, the number of naive T lymphocytes and B lymphocytes is being reduced, as well as is decreases diversity of the receptors present on them and their reactivity, resulting in weakened immune system response and antibody production. The profile of secretory cells is also age-related, and it changes in favor of: cytokines, chemokines and proteases of inflammatory. Senescence is associated with the occurrence of monoclonal B-cell lymphocytosis (MBL) in the elderly. These cells have a phenotype characteristic of the cell chronic lymphocytic leukemia (CLL), and it seems, that the presence of MLB raises the risk of CLL occurrence. Increased concentration of cytokines, particularly IL-6, IL-8 and TNF-α, telomere shortening and the augmented number of the clonal cells is associated with CLL risk in the elderly. Słowa kluczowe: limfocyty T i B, przewlekła białaczka limfocytowa, starzenie komórkowe Key words: lymphocytes B and T, chronic lymphocytic leukemia, senescence Wstęp Jedną z najważniejszych pozytywnych tendencji, jakie można zaobserwować we współczesnym świecie jest znaczny wzrost średniej długości życia człowieka. Trend ten obserwowany jest w większości państw Zachodnich i przewiduje się, że będzie się nasilał z każdym pokoleniem. Znaczący postęp jaki dokonał się w medycynie przełożył się na lepszą jakość ochrony zdrowia. W efekcie, współcześnie mamy możliwości leczenia wielu schorzeń oraz wydłużania życia osób cierpiących z powodu chorób nieuleczalnych. Przy aktualnie mniejszej liczbie urodzeń w państwach rozwiniętych skutkuje to zmianami w strukturze społecznej. Państwa te, stają się społeczeństwami starzejącymi się lub wręcz starymi i stawiają przed współczesną medycyną duże wyzwania. Jedna z teorii starzenia się głosi, że wszystkie komórki ludzkiego organizmu są zaprogramowane na konkretną długość życia. Przełomowym momentem dla zwolenników tej teorii było odkrycie w 1961 roku tzw. liczby Hayflicka. Wyraża ona maksymalną liczbę podziałów komórkowych, jakie dana komórka może przejść zanim osiągnie ostatnie stadium różnicowania, po którym następuje już tylko stopniowa jej degradacja [1, 2]. 137

2 Starzenie się limfocytów i jego wpływ na rozwój przewlekłej białaczki limfocytowej Starzenie komórkowe (senescencja) jest fizjologicznym zjawiskiem związanym ze starzeniem się ludzkiego organizmu. Proces ten w różnym stopniu dotyczy wszystkich komórek, wpływając nie tylko na ich liczbę, ale także powodując zmiany w ich morfologii oraz efektywności pełnienia przypisanych im funkcji. Istnieją dwa główne mechanizmy starzenia się komórek: senescencja replikacyjna, zależna od skrócenia lub dysfunkcji telomerów, nazywana senescencją telomero-zależną oraz senescencja przedwczesna indukowana stresem (SISP Stress Induced Premature Senescence) nazywana senescencją telomero-niezależną [3, 4]. Utrata przez komórki w starzejącym się organizmie zdolności do podziałów związana jest z budową chromosomów, a konkretnie ze znajdującymi się na ich końcach telomerami. Głównym zadaniem telomerów jest ochrona informacji genetycznej niesionej przez końcowe fragmenty chromatyd. Wraz z kolejnymi podziałami komórkowymi telomery ulegają sukcesywnemu skracaniu, aby ostatecznie osiągnąć długość niewystarczającą do zaistnienia kolejnego podziału. W momencie, gdy komórka wchodzi w stadium starzenia się, nieprawidłowo krótkie telomery na końcach chromosomów są rozpoznawane jako dwuniciowe DNA, co uruchamia tzw. odpowiedź na uszkodzenie DNA (DDR DNA Demage Response). W efekcie, DDR powoduje aktywację punktów kontrolnych cyklu komórkowego. Podziały komórkowe zostają wstrzymane, a organizm uruchamia mechanizmy naprawcze. Komórka, która poddawana jest przedłużonej DDR, najczęściej ulega apoptozie lub dochodzi u niej do trwałego zatrzymania cyklu komórkowego, czyli senescencji replikacyjnej. Nie bez znaczenia jest w tym wypadku działanie telomerazy. Jest to enzym, którego funkcją jest odbudowywanie traconych w trakcie podziałów fragmentów telomerów. Im większa zawartość i aktywność telomerazy w danej komórce, tym więcej podziałów komórkowych jest ona w stanie przejść [5, 6]. Przykładem senescencji przedwczesnej indukowanej stresem jest senescencja indukowana onkogenami (OIS Oncogene Induced Senescence). Pierwsze informacje na temat starzenia komórkowego indukowanego onkogenami pojawiły się w 1997 roku. Czynnikami powodującymi wejście komórki na drogę OIS może być stres spowodowany oddziaływaniem onkogenów, a także mogące inicjować transformację nowotworową uszkodzenie DNA lub wszelkiego rodzaju zaburzenia w strukturze chromatyny. Reakcja na ten rodzaju stresu jest wzmacniana w przypadku nasilonej replikacji i wzmożonej syntezy DNA, co ma miejsce w narastającej tkance nowotworowej. Duże tempo procesów związanych z podziałami komórkowymi prowadzi do zaburzeń działania widełek replikacyjnych i jest dodatkowym czynnikiem stresogennym. Wystąpienie tego rodzaju bodźców aktywuje mechanizmy kontrolne cyklu komórkowego zależne od białek supresorowych, głównie p53 czy prb, z których każde niezależnie może powodować zatrzymanie cyklu komórkowego w fazie G1. W przypadku starzenia komórkowego indukowanego onkogenami, komórki przestają się dzielić stosunkowo szybko, już kilka dni po zadziałaniu odpowiedniego bodźca [7, 8]. Charakterystyczne dla komórek starzejących się, niezależnie od tego, czy doszło u nich do senescencji replikacyjnej czy indukowanej stresem są zmiany w profilu wydzielniczym. Szczególnie nasilona jest sekrecji cytokin prozapalnych m.in. interleukiny 6 i interleukiny 8 (IL-6, IL-8), czynników wzrostu - symulujących produkcję i uwalnianie PAI-1 (plasminogen activator inhibitor 1- inhibitor aktywatora plazminogenu), oraz chemokin i enzymów proteolitycznych o działaniu prozapalnym. Zjawisko to zostało określone jako tzw. związany ze starzeniem fenotyp wydzielniczy (SASP senscent-associated secretory phenotype) [ 6, 7]. Każdy z tych procesów stanowi barierę dla ewentualnego rozwoju nowotworu. Szczególnie istotne wydają się być mechanizmy związane z OIS, które zapobiegają przekształceniu się uszkodzonych przez onkogeny komórek w komórki potencjalnie neoplastyczne. Z drugiej jednak strony, wiele badań wskazuje na to, że w szczególnych okolicznościach senescencja może sprzyjać transformacji nowotworowej oraz wpływać na bardziej agresywny przebieg choroby. Poza niestabilnością DNA, taka komórka charakteryzuje się nieprawidłowym przebiegiem procesu mitozy, czego skutkiem mogą być różne aberracje chromosomowe. Komórki, w których telomery osiągnęły krytyczną długość, a które mimo to zachowały zdolność proliferacji najczęściej wykazują obecność mutacji genów odpowiedzialnych za ekspresję białek supresorowych cyklu komórkowego (p53, prb). Również substancje charakterystyczne dla SASP (m.in. IL-6, IL- 8) stymulują rozwój nowotworu nasilając proliferację, czego efektem jest szybki wzrost masy guza. Oprócz tego indukują mechanizmy odpowiedzialne za migrację i większą inwazyjność komórek nowotworowych, a także wspierają wytwarzanie naczyń krwionośnych odżywiających guz (ryc.1) [3, 7, 9]. Za pogarszający się wraz z wiekiem stan zdrowia odpowiadają przede wszystkim zmiany, którym podlega układ immunologiczny. Ogół procesów, w wyniku których, dochodzi zarówno do zaburzeń funkcji jak i zmian w strukturze układu Rycina 1. Indukcja fenotypu wydzielniczego związanego ze starzeniem oraz jego działanie pronowotworowe i antynowotworowe (źródło [6]). 138

3 immunologicznego wraz z wiekiem, został określony mianem immunostarzenia czyli immunosenescencji [10]. Zmiany ilościowe i jakościowe nie dotyczą komórek układu immunologicznego w jednakowym stopniu. Komórki biorące udział w utrzymywaniu odporności nieswoistej organizmu, a więc m.in. neutrofile, makrofagi i komórki NK (Natural Killer) nie wykazują istotnych zmian związanych z wiekiem. W przeciwieństwie do nich, komórki odpowiedzialne za odporność swoistą, limfocyty T i limfocyty B charakteryzują się istotnymi zmianami w ich liczbie, aktywności i funkcji [9, 11]. Starzenie się limfocytów T Limfocyty T pełnią zasadniczą rolę w swoistej komórkowej odpowiedzi immunologicznej. Z wiekiem słabnie zdolność organizmu do obrony przed infekcją co manifestuje się przede wszystkim we wzrastającej po 65 r.ż. zapadalności na choroby infekcyjne, zwłaszcza wirusowe. Aktualnie panuje pogląd, że limfocyty T są populacją komórek, których funkcja w procesie starzenia ulega upośledzeniu w największym stopniu, co jest związane z zanikiem grasicy [11, 12]. Zmiany ilościowe subpopulacji limfocytów T Proces limfopoezy przebiegający w grasicy zapewnia stałą pulę limfocytów T. Komórki opuszczające grasicę są komórkami dziewiczymi (naiwnymi) zasiedlającymi narządy obwodowe, które po antygenowym bodźcu stają się pulą komórek efektorowych i/lub pamięci. Grasica jest narządem limfatycznym pochodzenia nabłonkowego położonym w śródpiersiu W pierwszym roku życia osiąga swoją maksymalną wielkość, po czym rozpoczyna się jej powolny zanik (inwolucja), który trwa przez całą długość życia. Jednocześnie stopniowemu osłabieniu ulega czynność gruczołu, znacząco po 60 r.ż. Efektem inwolucji grasicy oraz zmian w jej mikrośrodowisku jest osłabienie limfopoezy komórek T. Jednym z ważniejszych czynników mających wpływ na to zjawisko jest spadek stężenia IL-7, która odpowiada za rozwój i dojrzewanie wczesnych prekursorów limfocytów T. Prowadzi to do zmniejszenia puli dziewiczych limfocytów we krwi obwodowej, oraz w tkankach limfatycznych. Podczas gdy u młodych osób ich liczba stale się odnawia, u osób starszych (po 65 r.ż.) zdolności regeneracyjne są znacznie obniżone. Populacja tych komórek na obwodzie spada o ponad 80%. W rezultacie u osób starszych obserwuje się trudności w zwalczaniu infekcji wywołanych przez patogeny, z którymi ich organizm ma kontakt po raz pierwszy [13, 14, 15]. Proces starzenia się obejmuje całą pulę limfocytów T, lecz jest różnie nasilony w poszczególnych jej populacjach. Pula dziewiczych limfocytów T zmniejsza się znacząco, a wchodzące w jej skład subpopulacje dziewiczych CD4+ i CD8+ podlegają zmianom o nieco różnej dynamice. Pula limfocytów CD4+ utrzymuje się na stabilnym poziomie stosunkowo długo, dopiero po 70 r.ż. ulega gwałtownemu zmniejszeniu, natomiast limfocyty CD8+ wydają się bardziej wrażliwe i zmiany w tej populacji rozpoczynają się wcześniej. Wiąże się to prawdopodobnie z ich większą podatnością na apoptozę indukowaną przez TNF-α (Tumor Necrosis Factor - czynnik martwicy nowotworu) lub przez ligand receptora Fas [15]. Wraz z wiekiem zmiany dotyczącą również efektorowych limfocytów T oraz komórek pamięci immunologicznej. Ich pula wzrasta, co jest efektem dążenia organizmu do utrzymania stałej liczby limfocytów T i skompensowania zmniejszającej się liczby komórek dziewiczych. Dodatkowo kumulacja komórek pamięci ma związek ze wzrastającą ilością antygenów, z jakimi dana osoba miała kontakt w ciągu swojego życia. W utrzymaniu odporności obserwuje się dominację komórek wysoce specyficznych względem konkretnego antygenu. Nasila się zjawisko oligoklonalnej ekspansji szczególnie wśród limfocytów T CD8+, związane z długotrwałymi, przewlekłymi infekcjami wirusowymi. W piśmiennictwie najbardziej udokumentowano ten fakt w stosunku do infekcji wirusem cytomegalii (CMV). Znacznie rzadziej stwierdza się obecność klonalnych komórek w populacji limfocytów CD4+. Występują one w głównej mierze u pacjentów cierpiących na schorzenia autoimmunologiczne, jednak nigdy ich pula nie osiąga liczby odpowiadającej klonalnym komórkom CD8+ [14, 15, 16]. Pomiędzy wyżej opisanymi subpopulacjami limfocytów T stwierdzana jest odmienna ekspresja cząsteczki CD28 - glikoproteiny pełniącej rolę m.in. kostymulatora aktywacji limfocytów T przez komórki prezentujące antygen oraz podtrzymującej proliferację aktywowanych limfocytów. Wraz z wiekiem, dość często występuje brak ekspresji CD28 na limfocytach CD8+, a komórki o fenotypie CD8+CD28- pełnią w organizmie funkcję regulatorową. W limfocytach CD4+ nie obserwuje się takiej tendencji [17, 18, 19, 20]. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne limfocytów T Różnorodność odpowiedzi immunologicznej gwarantują receptory TCR (T-Cell Receptor receptor komórek T), których zróżnicowanie oparte jest na prawidłowej rearanżacji genów dla ich łańcuchów: alfa, beta, delta i gamma. Z wiekiem stopniowo spada efektywność mechanizmów homeostatycznych odpowiedzialnych za prawidłowy przebieg rearanżacji, a także liczba nowo powstających limfocytów. Dodatkowo liczba limfocytów ulega zmniejszeniu w trakcie procesu selekcji, dzięki któremu z populacji usuwane są te, których receptory są nieprawidłowe oraz te, które rozpoznają antygeny własne. Zauważono także, że u osób starszych limfocyty T powstają przede wszystkim przez podział już istniejących komórek, mniejsze ich ilości napływają z grasicy. Skutkiem zmniejszonej różnorodności limfocytów T jest ograniczona zdolność do reagowania na nowe antygeny. Wszelkie stany patologiczne, w których dochodzi dodatkowo do uszkodzenia limfocytów T: zakażenie wirusem HIV, radioterapia, chemioterapia prowadzą do znacznie poważniejszych następstw u osób po 65 roku życia [17, 21, 22]. W przypadku wysoce zróżnicowanych limfocytów T aktywność telomerazy oraz podatność na stymulację miogenami - czynnikami indukującymi podziały mitotyczne takimi jak konkawalina A i fitohemaglutynina jest znacznie obniżona. Wpływa to negatywnie na ich zdolności proliferacyjne [5]. 139

4 Starzenie się limfocytów i jego wpływ na rozwój przewlekłej białaczki limfocytowej Również w przypadku innych stymulatorów podziałów, np. przeciwciał anty-cd3 oraz alloantygenów obserwuje się osłabioną reakcję limfocytów w stosunku do limfocytów osób młodych [23]. W efekcie do krwi obwodowej trafiają limfocyty, których reakcja na napotkany antygen jest nieprawidłowa, a powinowactwo obniżone. W ten sposób u osób starszych zwiększa się pula komórek autoreaktywnych, traktujących antygeny komórek własnego organizmu jako obce, a także limfocytów, które nie współpracują z odpowiednimi cząsteczkami MHC [2, 22]. Wraz z wiekiem zmniejsza się ekspresja białek, w tym cząsteczek pełniących funkcję kostymulatorów, dzięki którym interakcja pomiędzy limfocytami T a komórkami prezentującymi antygen jest wzmacniana. Ich brak prowadzi do osłabienia sygnałów pomiędzy komórkami, a efekt ten ulega dodatkowo nasileniu poprzez zwiększoną ekspresję receptorów supresorowych np. NKG2A [24, 25]. Zmniejsza się również wydzielanie cytokin, głównie przez limfocyty T pomocnicze typu pierwszego (Th1): IL-2, IL-3, TNF-β, IFN-γ, fizjologicznie stymulujących m.in. cytotoksyczność limfocytów. W szczególności obserwuje się obniżone stężenie IL-2, odpowiadającej za aktywność limfocytów T regulatorowych, ochronę przed autoimmunizacją oraz stymulację proliferacji limfocytów B oraz komórek NK. Natomiast stężenie cytokin: IL-4, IL-5, IL-10, IL-13 charakterystycznych dla profilu wydzielniczego limfocytów T pomocniczych typu drugiego (Th2) nie zmienia się lub nawet wzrasta. Dotyczy to przede wszystkim IL-4 oraz IL-10. Interleukina - 4 jest cytokiną o szerokim wachlarzu oddziaływań. Wpływa m.in. na limfocyty T powodując ich proliferację, stymuluje ich różnicowanie w kierunku Th2 oraz podobnie jak IL-2 wpływa pobudzająco na cytotoksyczność limfocytów. Interleukina -10 wykazuje działanie supresorowe, hamuje powstawanie komórek Th1 oraz wydzielanie produkowanych przez nie cytokin. Wpływa także na inne komórki immunokompetentne, czego efektem jest osłabienie komórkowej odpowiedzi immunologicznej oraz odpowiedzi zapalnej [26, 27]. W efekcie zmniejszonego wydzielania cytokin typu Th1 oraz zwiększonego wydzielania cytokin związanych z typem Th2, układ immunologiczny uruchamia mechanizmy kompensacyjne, które ujawniają się w postaci zwiększonych stężeń innych mediatorów: IL-1, IL-6 oraz TNF-α. Są to cytokiny indukujące m.in. reakcję zapalną. Z ich obecnością związane jest opisywane u osób starszych zjawisko zwane Inflamm- Aging, charakteryzujące się występowaniem ogólnoustrojowego przewlekłego zapalenia o małym natężeniu, obserwowane zwłaszcza u osób cierpiących na osteoporozę, chorobę niedokrwienną serca, choroby neurodegeneracyjne (choroba Alzheimera) oraz cukrzycę typu 2. Ponadto, występująca często u osób starszych otyłość indukuje łagodny, przewlekły stan zapalny. Same adipocyty wydzielają wiele bioaktywnych związków, w tym: białko C-reaktywne (CRP, C-reactive protein) cytokiny prozapalne, takie jak: IL-6, IL-1, IL-2, TNF-α, INF-γ (interferon gamma), leptynę oraz adiponektynę, co potwierdza czynny udział tkanki tłuszczowej w rozwoju odpowiedzi zapalnej [28]. Szczególną rolę odgrywa IL-6, która wpływa na zwiększoną produkcję białek ostrej fazy w wątrobie i której podwyższone stężenie wiąże się ze zwiększoną wśród osób starszych śmiertelnością. Dodatkowo stymuluje ona rozwój niektórych nowotworów wywodzących się z układu chłonnego m.in. szpiczaka mnogiego [2, 29]. Starzenie się limfocytów B Limfocyty B mają kluczowe znaczenie w odporności nabytej, a także częściowo w odporności wrodzonej. Mogą pełnić rolę komórek prezentujących antygen limfocytom T, jednak ich najważniejszą funkcją jest produkcja przeciwciał przeciwko obcym antygenom [30]. U osób starszych poziom wytwarzanych przeciwciał jest w większości przypadków niewystarczający, co potwierdzają badania nad skutecznością szczepionek w tej grupie wiekowej. Wskazuje to na pojawiające się wraz z wiekiem zmiany w populacji limfocytów B [1, 22, 31]. Zmiany ilościowe subpopulacji limfocytów B Zmniejszenie wraz z wiekiem całkowitej puli limfocytów B opuszczających szpik kostny, sprawia, że liczba dojrzałych komórek we krwi obwodowej oraz tkankach limfatycznych u osób starszych spada. Według większości autorów spowodowane jest to mniejszą liczbą wczesnych prekursorów komórek B w szpiku wynikającą prawdopodobnie z jakości krwiotwórczych komórek macierzystych, w których na poziomie molekularnym obserwowane są zaburzenia dotyczące ekspresji genów charakterystycznych dla linii mieloidalnej i limfoidalnej. Stwierdzono, że niejako z wiekiem promowana jest linia mieloidalna [32, 33]. W efekcie w naturalny sposób zmniejsza się liczba prekursorów całej populacji limfocytów. Ponadto, komórki podścieliska szpiku kostnego są stopniowo zastępowane przez komórki tłuszczowe, tracą zdolność do produkcji czynników wzrostu oraz interleukin stymulujących różnicowanie i dojrzewanie poszczególnych linii komórkowych, co w znaczący sposób zmniejsza wydolność tego narządu. Dodatkowo w szpiku pojawia się zwiększona liczba makrofagów, które wydzielając cytokiny o właściwościach prozapalnych, negatywnie wpływają na komórki progenitorowe [1, 22, 33]. Zmiany ilościowe nie dotyczą poszczególnych prekursorów limfocytów B w jednakowym stopniu. Co interesujące, wraz ze stosunkowo niewielkim zmniejszeniem puli pro-b występuje znaczny spadek liczby komórek w następnym stadium, pre-b. Jest to spowodowane najprawdopodobniej blokiem dojrzewania komórek pomiędzy etapem pro-b i pre-b. Przyczyną są zaburzenia ekspresji genów RAG 1 oraz RAG 2 (Recombination Activation Gene - gen aktywujący rekombinację1 i 2) odpowiedzialnych za syntezę białek niezbędnych dla procesu rekombinacji genów części zmiennej łańcucha ciężkiego VDJ. W związku z tym liczba komórek B, które wchodzą w kolejne etapy dojrzewania jest znacznie ograniczona [2, 32]. 140

5 Komórki, które przeszły wszystkie etapy dojrzewania w szpiku, opuszczają go jako dziewicze limfocyty B. Opisywane są jako IgG - IgA - IgD + CD27 -, a obecność receptorów immunoglobulinowych klasy IgD odróżnia je od komórek pamięci. Pula tych komórek u osób starszych jest znacznie zmniejszona, co jest naturalną konsekwencją mniejszej liczby prekursorów w szpiku. Z uwagi jednak na fakt, że wraz z wiekiem zmniejszeniu ulega całkowita populacja limfocytów B, w efekcie procentowy udział dziewiczych limfocytów B nie zmienia się [32]. Podobna sytuacja dotyczy limfocytów B pamięci immunologicznej. Populacja tych komórek w zauważalny sposób maleje wraz z wiekiem. Znamienne jest to, że subpopulacje komórek stanowiących limfocyty B pamięci w ludzkim organizmie podlegają zmianom o różnym nasileniu. Aktualnie większość badaczy wyróżnia trzy główne subpopulacje limfocytów B pamięci, które różnią się klasą wydzielanych przeciwciał. Pierwsza populacja to tzw. IgM memory B cells, które określa fenotyp IgG - IgA - IgD - CD27 +. Posiadają one charakterystyczny dla komórek pamięci marker CD27, nie posiadają natomiast receptorów immunoglobulinowych klasy IgG ani IgA, co oznacza, że nie przeszły procesu przełączenia klas produkowanych immunoglobulin. Zachowują natomiast charakterystyczne dla dziewiczych limfocytów B receptory klasy IgM. Pula tych komórek u osób starszych jest znacznie mniejsza, niż obecna u osób młodych. Efektem zmniejszenia ich liczby jest obniżona produkcja przeciwciał po szczepieniu m.in. przeciwko bakteriom Streptococcus pneumoniae, które mają swój udział w etiologii zapalenia płuc. Drugą populację stanowią komórki zwane switch memory B cells o fenotypie opisywanym jako IgG + /IgA + IgD - CD27. Są to limfocyty B pamięci, które przeszły mutację genów immunoglobulinowych, w wyniku której posiadają receptory klasy IgG lub IgA. Obserwuje się zauważalny spadek liczebności tej polpulacji limfocytów B wraz z wiekiem. Jako trzecią wyróżnia się subpopulację tzw. late memory/exhausted memory B cells. Stanowią ją komórki, które ulegają wraz z wiekiem sukcesywnej kumulacji oraz charakteryzują się wygaszoną ekspresją cząsteczki CD27. Komórki te opisywane są ogólnie jako IgD - CD27 -. Brak markera CD27 i brak ekspresji receptorów klasy IgD, sprawia, że nazywane są także komórkami podwójnie negatywnymi DN (DN- Double-Negative). Zarówno u osób młodych jak i starszych, w tej populacji limfocyty produkujące IgG stanowią 60%, produkujące IgA ok. 20%, a poniżej 10% te, które wytwarzają IgM [32, 34, 35, 36]. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne limfocytów B U osób młodych, w ośrodkach rozmnażania w narządach limfatycznych zachodzi selekcja, w wyniku której do puli efektorowych limfocytów B trafiają tylko komórki o odpowiednio wysokim powinowactwie do antygenu. Ma tam również miejsce przełączanie klas immunoglobulin, co zapewnia odpowiednią różnorodność receptorów BCR (B- Cell Receptor receptor komórek B). Proces ten inicjowany jest przez połączenie cząsteczki CD40 obecnej na powierzchni limfocyta B ze specyficznym dla niej ligandem cząsteczką CD154 na powierzchni pomocniczego limfocyta T. Dalsze etapy wymagają obecności i odpowiedniej aktywności AID (activation-induced cytidine deaminase- indukowanej przez aktywację deaminazy cytydynowej). W przypadku osób starszych transkrypcja AID jest obniżona. Wiąże się to zmniejszoną ekspresją czynnika transkrypcyjnego E47, który reguluje transkrypcję genu Aicda kodującego AID. W efekcie przełączanie klas przeciwciał wraz z wiekiem jest coraz bardziej nieefektywne. W puli limfocytów B zwiększa się udział komórek oligoklonalnych, nieróżniących się w sposób wystarczający budową produkowanych receptorów immunoglobulinowych [1, 32, 33, 36]. Wzrasta stężenie IgG oraz IgA. U podłoża tego zjawiska leży obniżone powinowactwo produkowanych przeciwciał do antygenu, co ma związek z nieprawidłowym przebiegiem procesu selekcji w ośrodkach rozmnażania w narządach limfatycznych. W związku z tym organizm kompensuje zmniejszone powinowactwo immunoglobulin zwiększeniem ich stężeń. W przypadku pozostałych klas tj. IgM, IgE oraz IgD obserwuje się spadek ich stężeń w surowicy, co ma związek ze zmianami w poszczególnych populacjach limfocytów B odpowiedzialnych za ich wytwarzanie [1, 37, 38]. Podczas gdy w organizmie wzrasta produkcja przeciwciał o zmniejszonym powinowactwie do obcych antygenów zwiększa się również stężenie przeciwciał reagujących na antygeny własne. Jest to spowodowane zwiększającą się wraz z wiekiem liczbą limfocytów B CD5+ (pełniących kluczową rolę w produkcji autoprzeciwciał) oraz nieprawidłowościami w przebiegu procesu selekcji. Podejrzewa się również, że zwiększona populacja komórek podwójnie negatywnych (DN) może mieć bezpośredni wpływ na produkcję autoprzeciwciał lub cytokin, które regulują mechanizmy chroniące przed procesami autoimmunologicznymi. W efekcie skłonność do rozwoju chorób z autoagresji u osób starszych znacznie wzrasta [1, 32, 39]. Wraz z wiekiem potencjał proliferacyjny limfocytów B maleje. Mechanizm, tego zjawiska ma związek ze skróceniem telomerów oraz obniżeniem aktywności telomerazy [33, 40]. Spośród wszystkich limfocytów B pochodzących od osób starszych najkrótsze telomery posiadają komórki pamięci immunologicznej, a zwłaszcza subpopulacja komórek podwójnie negatywnych (DN). O tym, że osiągnęły one krańcowe stadium senescencji świadczy również zmniejszona ekspresja cząsteczki Bcl-2, kostymulatorów: CD40 i CD80 oraz HLA-DR. Obniżona ekspresja Bcl-2 sprawia, że limfocyty IgD - CD27 - łatwiej ulegają apoptozie natomiast zmniejszona ekspresja HLA-DR oraz CD80 przyczynia się do osłabienia sygnalizacji pomiędzy komórkami podczas prezentacji antygenu. Jednocześnie obniżona ekspresja CD40 w komórkach DN pogłębia defekt aktywacji procesu przełączania klas przeciwciał [41]. Natomiast, badania całkowitej puli dojrzałych limfocytów B wskazują na prawidłowy poziom ekspresji CD40 u osób starszych. Podobnie badania prowadzone na limfocytach pochodzących od myszy wykazu- 141

6 Starzenie się limfocytów i jego wpływ na rozwój przewlekłej białaczki limfocytowej ją, że komórki od osobników wiekowych posiadają zbliżony poziom ekspresji markerów wczesnej aktywacji po stymulacji in vitro przeciwciałami monoklonalnymi anty-cd40 oraz LPS (lipopolisacharydem). Stwierdzono jednak, że w wraz z wiekiem aktywowane limfocyty B proliferują ze znacznie mniejszą intensywnością, co łącznie ze zmniejszoną liczbą i wielkością centrów rozmnażania ma swoje odzwierciedlenie w słabszej odpowiedzi immunologicznej [42]. Zmianom podlega również profil wydzielniczy limfocytów B, związany ze zmianami ilościowymi pomiędzy pulą komórek naiwnych i komórek pamięci immunologicznej. Kumulacja komórek pamięci powoduje podwyższenie stężenia cytokin o działaniu prozapalnym, zwłaszcza IL-6. Badania limfocytów B pochodzących od osób młodych i osób starszych wskazują na zwiększone wraz z wiekiem wydzielanie tej cytokiny przez komórki pamięci po stymulacji in vitro, czego nie stwierdza się w przypadku limfocytów dziewiczych. W przypadku obu subpopulacji limfocytów stwierdza się natomiast podwyższone wydzielanie IL-10, cytokiny o działaniu przeciwzapalnym [32, 43]. Obserwowane wraz z wiekiem zmiany ilościowe, morfologiczne i funkcjonalne limfocytów mogą predysponować osoby starsze do rozwoju nowotworów bezpośrednio wywodzących się z układu chłonnego, takich jak: przewlekła białaczka limfocytowa CLL (Chronic Lymphocytic Leukemia), szpiczak plazmocytowy, nieziarnicze chłoniaki złośliwe. Spośród wymienionych schorzeń najczęściej diagnozowana jest przewlekła białaczka limfocytowa [44]. Wpływ starzenia się limfocytów na rozwój CLL Przewlekła białaczka limfocytowa (CLL) należy do nowotworów limfoproliferacyjnych, których istotą jest klonalna ekspansja zmienionych nowotworowo dojrzałych limfocytów wraz z ich akumulacją we krwi obwodowej, węzłach chłonnych, śledzionie, wątrobie oraz naciekanie szpiku kostnego. Wg klasyfikacji WHO należy do nieziarniczych chłoniaków złośliwych B-komórkowych. Jest najczęściej występującą białaczką w Europie Zachodniej. Rozpoznanie CLL opiera się stwierdzeniu utrzymującej się powyżej trzech miesięcy klonalnej limfocytozy krwi obwodowej powyżej 5x10 9 /l (5G/l), której nie da się wyjaśnić innymi stanami chorobowymi. Klonalność limfocytozy należy potwierdzić za pomocą cytometrii przepływowej poprzez wykazanie obecności na powierzchni komórek białaczkowych antygenów CD19, CD20, CD5, CD23 i łańcuchów lekkich λ lub κ [45]. Przebieg kliniczny CLL jest bardzo różnorodny. U części chorych przebiega ona powoli i przez wiele lat nie wymaga leczenia. W takich przypadkach strategia czekaj i obserwuj wydaje się uzasadniona. U innych pacjentów problemem klinicznym są powikłania choroby podstawowej, w tym cytopenie autoimmunologiczne, hipogammaglobulinemia i zwiększona skłonność do zakażeń oraz rzadko hipersplenizm [46]. Przewlekła białaczka limfocytowa jest nowotworem limfoproliferacyjnym, w którym ze szczególną wnikliwością przebadano występowanie jednej z głównych cech senescencji, a mianowicie dysfunkcję telomerów. Pomimo, iż grupa chorych, u których występuje CLL jest dosyć heterogenna pod względem nasilenia objawów, zaobserwowano, że telomery obecne w limfocytach nowotworowych wszystkich pacjentów są zdecydowanie krótsze, niż te w komórkach prawidłowych. Jest to związane z charakterystyczną dla tego schorzenia obniżoną zawartością telomerazy co powoduje znaczne ograniczenie odbudowy telomerów po podziale komórkowym. Wraz z rozwojem choroby telomery sukcesywnie tracą swoją długość, aż stają się zupełnie dysfunkcjonalne, a komórki tracą zdolność do podziału. Ulegają one następnie fuzji, która może prowadzić do delecji jednego, bądź nawet obu telomerów. W efekcie zmniejsza się stabilność genetyczna końców chromosomów, a nowotwór staje się bardziej podatny na wystąpienie kolejnych mutacji, a więc nabiera większej złośliwości. Częstość fuzji telomerów wzrasta w miarę rozwoju choroby i jest większa w jej bardziej agresywnych postaciach. Jednocześnie, u pacjentów w różnych stadiach zaawansowania klinicznego stwierdzono wyraźną korelację pomiędzy długością telomerów a markerami prognostycznymi. Skrócenie telomerów często współwystępuje z ekspresją cząsteczki CD38, ekspresją cytoplazmatycznej kinazy ZAP-70, obniżoną częstością mutacji genów łańcuchów ciężkich immunoglobulin oraz podwyższonym poziomem β2-mikroglobuliny, które są związane z gorszym rokowaniem. Wyniki badań potwierdzają, że senescencja replikacyjna sprzyja rozwojowi przewlekłej białaczki limfocytowej i zwiększa agresywność tego nowotworu [47, 48, 49]. Poza skróceniem i dysfunkcją telomerów, przejawem immunosenescencji limfocytów jest klonalna ekspansja limfocytów B we krwi obwodowej. Wraz z wiekiem sukcesywnie zwiększa się m.in. odsetek monoklonalnych komórek o fenotypie CD5+CD19+ lub CD5+CD23+, który jest charakterystyczny dla limfocytów przewlekłej białaczki limfocytowej. Liczba tych komórek wzrasta także wraz z wiekiem w przypadku zdrowych osób, u których nie stwierdza się żadnych objawów klinicznych. Zjawisko to zostało określone jako monoklonalna limfocytoza B-komórkowa (MBL monoclonal B-cell lymphocytosis), którą rozpoznaje się przy obecności we krwi obwodowej komórek klonalnych w liczbie <5G/l. MBL praktycznie nie występuje u osób poniżej 40 r.ż., wg badań Scarfo i wsp. dotkniętych nią jest natomiast 75% osób powyżej 90 r.ż. w populacji hiszpańskiej [50]. Oprócz niezaprzeczalnego wpływu starzenia się na występowanie MBL zauważono także, że populacja tych komórek jest zwiększona zwłaszcza u członków rodziny osób chorujących na CLL. Zwiększona ekspansja tych komórek może predysponować do rozwoju białaczki [50, 51, 52]. Zaobserwowano również większą klonalną ekspansję limfocytów u mężczyzn niż u kobiet, a dysproporcja ta nasilała się wraz z wiekiem. Sugeruje to, że płeć męska może być niekorzystnym czynnikiem ryzyka [52]. Z danych epidemiologicznych wynika, iż CLL występuje częściej u płci męskiej, co byłoby zgodne z sugestią, iż MBL pojawiająca się wraz z wiekiem i częściej u mężczyzn 142

7 mogłaby predysponować do rozwoju CLL [53]. Niestety do tej pory, nie udało się przeprowadzić wiarygodnych badań na wystarczająco dużą skalę, które mogłyby dać odpowiedź na pytanie, jakie jest ryzyko zachorowania na CLL u osób ze stwierdzoną MBL. Badania na niewielkiej grupie chorych hospitalizowanych w Wielkiej Brytanii wskazują, że u ok. 5% populacji dotkniętej MBL rozwinie się CLL. Nie jest to jednak wynik miarodajny z uwagi na małą liczebność grupy. Warte rozważenia wydaje się również pytanie, czy CLL zawsze poprzedzona jest MBL, czy też może rozwinąć się de novo? Landgren i wsp. w swoich badaniach wykazali, że spośród 45 chorych na CLL, 44 wykazywało MBL a zwiększony odsetek klonalnych limfocytów B został stwierdzony na 6 miesięcy do nawet 6 lat przed zdiagnozowaniem CLL [51]. Bardziej agresywny przebieg CLL oraz niekorzystna prognoza związana jest również z fenotypem wydzielniczym związanym ze starzeniem się komórek (SASP). Prozapalne cytokiny, a w głównej mierze IL-6, IL-8 oraz TNF-α wpływają na zwiększoną złośliwość nowotworu, nie tylko poprzez stymulację migracji komórek nowotworowych ale także poprzez hamowanie apoptozy. Bezpośredni związek z obecnością SASP ma także zmieniająca się wraz z wiekiem proporcja pomiędzy subpopulacjami limfocytów T pomocniczych. U osób starszych zdecydowanie większy jest udział komórek Th2 niż Th1. Wiąże się to również z dominacją cytokin wydzielanych przez limfocyty Th2, spośród których, wysokie stężenie IL-6 związane jest rozwojem nowotworów układu chłonnego oraz ze złym rokowaniem [54, 55]. Kolejnym czynnikiem wykazującym wpływ na przebieg i rokowanie CLL jest kumulacja klonalnych limfocytów T pamięci immunologicznej, zwłaszcza CD8+. Może być ona związana z występującą z wiekiem przetrwałą stymulacją antygenową spowodowaną infekcjami wirusowymi. Częsta jest również klonalna ekspansja limfocytów T pamięci skierowanych przeciwko antygenom komórek nowotworowych. Powinna ona mieć wpływ ograniczający rozwój nowotworu, niestety tak się nie dzieje. Jest to efektem prawdopodobnie zakłóconego przepływu sygnałów pomiędzy limfocytami T i komórkami białaczkowymi oraz zdolnością nieprawidłowych komórek do modulowania ekspresji genów limfocytów T. Powstaje swego rodzaju tolerancja immunologiczna na antygeny nowotworowe, której może towarzyszyć intensywna proliferacja komórek pamięci. Prowadzi to do zmienionych proporcji pomiędzy limfocytami CD4+ i CD8+. Tego rodzaju zmiany supopulacyjne doprowadzają do kumulacji komórek na etapie senescencji niezależnie od wieku pacjenta. Korelują one ze skróceniem długości telomerów i cięższym przebiegiem choroby, a co za tym idzie są negatywnym czynnikiem prognostycznym, zwłaszcza dla pacjentów we wczesnej fazie białaczki [56]. Podsumowanie Proces starzenia się limfocytów, komórek efektorowych układu odpornościowego określany jest mianem immunostarzenia (immunosenescencji). Wpływ tego procesu na rozwój schorzeń układu limfoproliferacyjnego nie jest jeszcze poznany, choć badania nad jego rolą w etiologii przewlekłej białaczki limfocytowej przyniosły pierwsze rezultaty. W badaniach nad procesem starzenia się limfocytów w CLL wykazano, że komórki nowotworowe wykazują cechy senescencji takie jak: skrócone telomery oraz obniżoną zawartość telomerazy. U pacjentów cierpiących na CLL obserwuje się także znaczącą kumulację limfocytów pamięci immunologicznej oraz nasiloną, związaną z wiekiem syntezę cytokin prozapalnych IL-6, IL-8 oraz TNF-α. Sugeruje się, że wystąpienie MBL zwiększa ryzyko zachorowania na ten typ białaczki. U osób, których komórki prezentują nasilone cechy związane z immunosenescencją, choroba najczęściej przyjmuje postać bardziej agresywną, co wymaga wcześniejszego wdrożenia terapii. Potrzebne są niewątpliwie dalsze badania. Można przypuszczać, że poznanie wpływu procesu starzenia się limfocytów na rozwój schorzeń układu chłonnego i nie tylko tego układu, będzie kolejnym, nowym i obiecującym kierunkiem badań, które pozwolą nam poznać istotę starzenia i zapobiegać związanym z nim schorzeniom. Piśmiennictwo: 1. Ademokun A, Wu Y-Ch, Dunn-Walters D. The ageing B cell population: Composition and function. Biogerontology 2010; 11: Wardzyńska A, Kowalski ML. Starzenie się układu odpornościowego a alergia u osób w podeszłym wieku. Alergia Astma Immunologia 2009; 14: Sikora E, Arendt T, Bennett M, et al. Impact of cellular senescence signature on ageing research. Ageing Res Rev 2011; 10: Kuilman T, Michaloglou C, Mooi WJ. The essence of senescence. Genes Dev 2010; 24: Armanios M, Alder JK, Parry EM, et al. Short Telomeres are Sufficient Cause the Degenerative Defects Associated with Aging. Am J Hum Genet 2009; 85: Fumagalli M, D Adda di Fagagna F. SASPense and DDRama in cancer and ageing. Nat Cell Biol 2009; 11: Gorgoulis VG, Halazonetis TD. Oncogene-induced senescence: the bright and the dark side of the response. Curr Opin Cell Biol 2010; 22: Kong Y, Cui H, Ramkumar C, et al. Regulation of senescence in cancer and aging. J Aging Res 2011; Hornsby PJ. Cellular aging and cancer. Crit Rev Oncol Hematol 2011; 79: Aw D, Silva AB, Palmer DB. Immunosenescence: emerging challenges for an ageing population. Immunology 2007; 120: Stankiewicz W, Stasiak-Barmuta A. Starzenie się układu odpornościowego. Pol Merkur Lekarski 2011; 30: Maue AC, Yager EJ, Swain SL, et al. T cell immunosenescence: lessons learned from mouse models of aging. Trends Immunol 2009; 30: Hakim FT, Gress RE. Immunosenescence: deficits in adaptive immunity in the elderly. Tissue Antigens 2007; 70: Aspinall R, Pitts D, Lapenna A, et al. Immunity in the Elderly: the role of thymus. J Comp Pathol 2010; 142: Arnold CR, Wolf J, Brunner S, et al. Gain and loss of T cell subsets in old age age-related reshaping of the T cell repertoire. J Clin Immunol 2011; 31: Gress RE, Deeks SG. Reduced thymus activity and infection prematurely age the immune system. J Clin Invest 2009; 119:

8 Starzenie się limfocytów i jego wpływ na rozwój przewlekłej białaczki limfocytowej 17. Naylor K, Li G, Vallejo AN, et al. The influence of age on T cell generation and TCR diversity. J Immunol 2005; 174: Maue AC, Haynes L. CD4+ T Cells and immunosenescence a mini-review. Gerontology 2009; 55: Czesnkiewicz-Guzik M, Lee W, Cui D, et al. T cell subset-specific susceptibility to aging. Clin Immunol 2008; 127: Korecka A, Duszota A, Korczak-Kowalsa G. Rola cząsteczki CD28 w tolerancji immunologicznej. Postepy Hig Med Dosw 2007; 61: Cicin-Sain L, Messaoudi I, Park B, et al. Dramatic increase in naıve T cell turnover is linked to loss of naıve T cells from old primates. Proc Natl Acad Sci USA 2007; 104: Woodland DL, Blackman MA. Immunity and age: living in the past? Trends Immunol 2006; 27: Aw D, Silva AB, Palmer DB. Is thymocyte development functional in the aged? Aging 2009; 1: Alonso-Arias R, Moro-Garcia MA, Lopez-Vazquez A, et al. NK- G2D expression in CD4+ T lymphocytes as a marker of senescence in the aged immune system. Age 2011; 33: Nikolich-Zugich J. Ageing and life-long maintance o T-cell subsets in the face of latent persistent infections. Nat Rev Immunol 2008; 3: McCullough KC, Summerfield A. Basic concepts of immune response and defense development. ILAR J 2005; 46: Jałocha-Kaczka A, Żebrowska A, Waszczykowska E. Rola limfocytów T regulatorowych w patogenezie wybranych chorób pęcherzowych. Przegl Dermatol 2011; 98: Marti A, Marcos A, Martnez JA. Obesity and immune function relationships. Obes Rev 2001; 2: Fulop T, Larbi A, Douziech N, et al. Cytokine receptor signaling and aging. Mech Ageing Dev 2006; 127: Kontny E, Maśliński W. Limfocyty B funkcje fizjologiczne i udział w patogenezie reumatoidalnego zapalenia stawów. Reumatologia 2006; 3: Gibson KL, Wu YC, Barnett Y, et al. B-cell diversity decreases in old age and is correlated with poor health status. Aging Cell 2009; 8: Bulati M, Buffa S, Candore G, et al. B cells immunosenescence: a focus on IgG+IgD-CD27-(DN) B cells in aged humans. Agein Res Rev 2011; 10: Mehr R, Melamed D. Reversing B-cell aging. Aging 2011; 4: Frasca D, Blomberg BB. Aging affects human B cell responses. J Clin Immunol 2011; 31: Frasca D, Diaz A, Romero M, et al. Age effects on B cells and humoral immunity in humans. Ageing Res Rev 2011; 10: Buffa S, Bulati M, Pellicano M, et al. B cell immunosenescence: different features of naïve and memory B cells in elderly. Biogerontology 2011; 12: Frasca D, Riley RL, Blomberg BB. Humoral immune response and B-cell functions including immunoglobulin class switch are downregulated in aged mice and humans. Samin Immunol 2005; 17: Frasca D, Landin AM, Riley RL, et al. Mechanisms for decreased function of B cells in aged mice and humans. J Immunol 2008; 180: Listi F, Candore G, Modica MA, et al. A study of serum immunoglobuin levels in elderly persons that provides new insights into B Cell immunosenescence. Ann N Y Acad Sci 2006; 1089: Lobetti-Bodoni C, Bernocco E, Genuardi E, et al. Telomeres and telomerase in normal and malignant B-cells. Hematol Oncol 2010; 29: Colonna-Romano G, Bulati M, Aquino A, et al. A double-negative (IgD-CD27-) B cell population is increased in the peripheral blood of elderly people. Mech Ageing Dev 2009; 130: Blaeser A, McGlauchlen K, Vogel AS. Aged B lymphocytes retain their ability to express surface markers but are dysfunctional in their proliferative capability during early activation events. Immun Ageing 2008; 5: Bancos S, Phipps RP. Memory B cells from older people express normal levels of cyclooxygensase-2 and produce higher levels of IL-6 and IL-10 upon in vitro activation. Cell Immunol 2010; 266: Kędziora-Kornatowska K. Trudności diagnostyczne i odmienności w przebiegu schorzeń hematologicznych w podeszłym wieku. Przew Lek 2007; 3: Hallek M, Cheson BD, Catovsky D, et al. Guidelines for the diagnosis and treatment of chronic lymphocytic leukemia: a report from the International Workshop of Chronic Lymphocytic Leukemia updating the National Cancer Institute-Working Group1996 guidelines. Blood 2008; 111: Warzocha K. Indywidualne strategie terapeutyczne w przewlekłej białaczce limfocytowej. Hematologia 2010; 4: Lin TT, Letsolo BT, Jones RE, et al. Telomere dysfunction and fusion during progression of chronic lymphocytic leukemia: evidence for a telomere crisis. Blood 2010; 116: Poncet D, Belleville A, t kint de Roodenbeke C, et al. Changes in the expression in the telomere maintenance genes suggest global telomere dysfunction in B-chronic lymphocytic leukemia. Blood 2008; 111: Lewandowski K, Matuszak M. Czynniki prognostyczne w przewlekłej białaczce limfatycznej B-komórkowej. Współcz Onkol 2003; 7: Scarfo L, Dagklis A, Scielzo C, et al. CLL-like monoclonal B-cell lymphocytosis: are we all bound to have it? Semin Cancer Biol 2010; 20: Landgren O, Albitar M, Ma W, et al. B-Cell clones as early markers for chronic lymphocytic leukemia. N Engl J Med 2009; 360: Ghia P, Prato G, Scielzo C, et al. Monoclonal CD5+ and CD5- B-lymphocyte expansions are frequent in the peripheral blood of the elderly. Blood 2004; 103: Jemal A, Siegel R, Xu J, et al. Cancer statistics Cancer J Clin 2010; 60: Yoon J, Lafarge S, Dawe D, et al. Association of Interleukin-6 and Interleukin-8 with poor prognosis in elderly chronic lymphocytic leukemia patients. Leuk Lymphoma 2012; 53: Yun AJ, Lee PY. The link between T helper balance and lymphoproliferative disease. Med Hypotheses 2005; 65: Nunes C, Wong R, Mason M. Expansion of a CD8+PD-1+ replicative senescence phenotype in early stage CLL patients is associated with inverted CD4:CD8 ratios and disease progression. Clin Cancer Res 2012; 18: Adres do korespondencji: dr n. med. Iwona Urbanowicz Zakład Hematologii Laboratoryjnej, Katedra Analityki Medycznej Wrocław, ul. Pasteura 2 tel , faks adres Zaakceptowano do publikacji:

PODSTAWY IMMUNOLOGII Komórki i cząsteczki biorące udział w odporności nabytej (cz.i): wprowadzenie (komórki, receptory, rozwój odporności nabytej)

PODSTAWY IMMUNOLOGII Komórki i cząsteczki biorące udział w odporności nabytej (cz.i): wprowadzenie (komórki, receptory, rozwój odporności nabytej) PODSTAWY IMMUNOLOGII Komórki i cząsteczki biorące udział w odporności nabytej (cz.i): wprowadzenie (komórki, receptory, rozwój odporności nabytej) Nadzieja Drela ndrela@biol.uw.edu.pl Konspekt do wykładu

Bardziej szczegółowo

Tolerancja immunologiczna

Tolerancja immunologiczna Tolerancja immunologiczna autotolerancja, tolerancja na alloantygeny i alergeny dr Katarzyna Bocian Zakład Immunologii kbocian@biol.uw.edu.pl Funkcje układu odpornościowego obrona bakterie alergie wirusy

Bardziej szczegółowo

starszych na półkuli zachodniej. Typową cechą choroby jest heterogenny przebieg

starszych na półkuli zachodniej. Typową cechą choroby jest heterogenny przebieg STRESZCZENIE Przewlekła białaczka limfocytowa (PBL) jest najczęstszą białaczką ludzi starszych na półkuli zachodniej. Typową cechą choroby jest heterogenny przebieg kliniczny, zróżnicowane rokowanie. Etiologia

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY IMMUNOLOGII Komórki i cząsteczki biorące udział w odporności nabytej (cz. III): Aktywacja i funkcje efektorowe limfocytów B

PODSTAWY IMMUNOLOGII Komórki i cząsteczki biorące udział w odporności nabytej (cz. III): Aktywacja i funkcje efektorowe limfocytów B PODSTAWY IMMUNOLOGII Komórki i cząsteczki biorące udział w odporności nabytej (cz. III): Aktywacja i funkcje efektorowe limfocytów B Nadzieja Drela ndrela@biol.uw.edu.pl Konspekt wykładu Rozpoznanie antygenu

Bardziej szczegółowo

Leki immunomodulujące-przełom w leczeniu nowotworów hematologicznych

Leki immunomodulujące-przełom w leczeniu nowotworów hematologicznych Leki immunomodulujące-przełom w leczeniu nowotworów hematologicznych Jadwiga Dwilewicz-Trojaczek Katedra i Klinika Hematologii, Onkologii i Chorób Wewnętrznych Warszawski Uniwersytet Medyczny Warszawa

Bardziej szczegółowo

Immunologia komórkowa

Immunologia komórkowa Immunologia komórkowa ocena immunofenotypu komórek Mariusz Kaczmarek Immunofenotyp Definicja I Charakterystyczny zbiór antygenów stanowiących elementy różnych struktur komórki, związany z jej różnicowaniem,

Bardziej szczegółowo

Mam Haka na Raka. Chłoniak

Mam Haka na Raka. Chłoniak Mam Haka na Raka Chłoniak Nowotwór Pojęciem nowotwór określa się niekontrolowany rozrost nieprawidłowych komórek w organizmie człowieka. Nieprawidłowość komórek oznacza, że różnią się one od komórek otaczających

Bardziej szczegółowo

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Karolina Klara Radomska Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Streszczenie Wstęp Ostre białaczki szpikowe (Acute Myeloid Leukemia, AML) to grupa nowotworów mieloidalnych,

Bardziej szczegółowo

Czy immunoterapia nowotworów ma racjonalne podłoże? Maciej Siedlar

Czy immunoterapia nowotworów ma racjonalne podłoże? Maciej Siedlar Czy immunoterapia nowotworów ma racjonalne podłoże? Maciej Siedlar Zakład Immunologii Klinicznej Katedra Immunologii Klinicznej i Transplantologii Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum, oraz Uniwersytecki

Bardziej szczegółowo

Personalizacja leczenia w hematoonkologii dziecięcej

Personalizacja leczenia w hematoonkologii dziecięcej MedTrends 2016 Europejskie Forum Nowoczesnej Ochrony Zdrowia Zabrze, 18-19 marca 2016 r. Personalizacja leczenia w hematoonkologii dziecięcej Prof. dr hab. n. med. Tomasz Szczepański Katedra i Klinika

Bardziej szczegółowo

Wyklady IIIL 2016/ :00-16:30 środa Wprowadzenie do immunologii Prof. dr hab. med. ML Kowalski

Wyklady IIIL 2016/ :00-16:30 środa Wprowadzenie do immunologii Prof. dr hab. med. ML Kowalski III rok Wydział Lekarski Immunologia ogólna z podstawami immunologii klinicznej i alergologii rok akademicki 2016/17 PROGRAM WYKŁADÓW Nr data godzina dzień tygodnia Wyklady IIIL 2016/2017 tytuł Wykladowca

Bardziej szczegółowo

Część praktyczna: Metody pozyskiwania komórek do badań laboratoryjnych cz. I

Część praktyczna: Metody pozyskiwania komórek do badań laboratoryjnych cz. I Ćwiczenie 1 Część teoretyczna: Budowa i funkcje układu odpornościowego 1. Układ odpornościowy - główne funkcje, typy odpowiedzi immunologicznej, etapy odpowiedzi odpornościowej. 2. Komórki układu immunologicznego.

Bardziej szczegółowo

Układ immunologiczny osób starszych

Układ immunologiczny osób starszych Układ immunologiczny osób starszych dr n. med. Adriana Roży Prof. dr hab. n. med. Joanna Chorostowska- Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie Kierownik:

Bardziej szczegółowo

Leczenie biologiczne co to znaczy?

Leczenie biologiczne co to znaczy? Leczenie biologiczne co to znaczy? lek med. Anna Bochenek Centrum Badawcze Współczesnej Terapii C B W T 26 Październik 2006 W oparciu o materiały źródłowe edukacyjnego Grantu, prezentowanego na DDW 2006

Bardziej szczegółowo

Nowotwory układu chłonnego

Nowotwory układu chłonnego Nowotwory układu chłonnego Redakcja: Krzysztof Warzocha, Monika Prochorec-Sobieszek, Ewa Lech-Marańda Zespół autorski: Sebastian Giebel, Krzysztof Jamroziak, Przemysław Juszczyński, Ewa Kalinka-Warzocha,

Bardziej szczegółowo

Immunostarzenie wpływ procesu starzenia na komponenty układu immunologicznego Immunoaging impact of aging on the components of the immune system

Immunostarzenie wpływ procesu starzenia na komponenty układu immunologicznego Immunoaging impact of aging on the components of the immune system GERONTOLOGIA POLSKA 2013, 4, 143-147 ARTYKUŁ POGLĄDOWY/REVIEW PAPER Immunostarzenie wpływ procesu starzenia na komponenty układu immunologicznego Immunoaging impact of aging on the components of the immune

Bardziej szczegółowo

Wirus zapalenia wątroby typu B

Wirus zapalenia wątroby typu B Wirus zapalenia wątroby typu B Kliniczne następstwa zakażenia odsetek procentowy wyzdrowienie przewlekłe zakażenie Noworodki: 10% 90% Dzieci 1 5 lat: 70% 30% Dzieci starsze oraz 90% 5% - 10% Dorośli Choroby

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA.

UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA. UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA Małgorzata Biskup Czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego u chorych na reumatoidalne zapalenie

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska Hematoonkologia w liczbach Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory hematologiczne wg Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (rew 10) C81 -Chłoniak Hodkina C82-C85+C96

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka zakażeń EBV

Diagnostyka zakażeń EBV Diagnostyka zakażeń EBV Jakie wyróżniamy główne konsekwencje kliniczne zakażenia EBV: 1) Mononukleoza zakaźna 2) Chłoniak Burkitta 3) Potransplantacyjny zespół limfoproliferacyjny Jakie są charakterystyczne

Bardziej szczegółowo

Tolerancja transplantacyjna. Grażyna Korczak-Kowalska Zakład Immunologii Klinicznej Instytut Transplantologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Tolerancja transplantacyjna. Grażyna Korczak-Kowalska Zakład Immunologii Klinicznej Instytut Transplantologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny Tolerancja transplantacyjna Grażyna Korczak-Kowalska Zakład Immunologii Klinicznej Instytut Transplantologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny Darrell J., et al., Transfusion. 2001, 41 : 419-430. Darrell

Bardziej szczegółowo

Informacja prasowa. Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego

Informacja prasowa. Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego Informacja prasowa Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego Warszawa, 28 października Chorzy na szpiczaka mnogiego w Polsce oraz ich bliscy mają możliwość uczestniczenia

Bardziej szczegółowo

Zespoły mielodysplastyczne

Zespoły mielodysplastyczne Zespoły mielodysplastyczne J A D W I G A D W I L E W I C Z - T R O J A C Z E K K L I N I K A H E M ATO LO G I I, O N KO LO G I I I C H O R Ó B W E W N Ę T R Z N YC H WA R S Z AW S K I U N I W E R S Y T

Bardziej szczegółowo

Odrębności diagnostyki i leczenia raka piersi u młodych kobiet

Odrębności diagnostyki i leczenia raka piersi u młodych kobiet Odrębności diagnostyki i leczenia raka piersi u młodych kobiet Barbara Radecka Opolskie Centrum Onkologii Amadeo Modigliani (1884-1920) 1 Młode chore Kto to taki??? Daniel Gerhartz (1965-) 2 3 Grupy wiekowe

Bardziej szczegółowo

Immunologiczna teoria starzenia

Immunologiczna teoria starzenia Immunologiczna teoria starzenia STRESZCZENIE Starzenie organizmu może być spowodowane zmniejszającą się zdolnością układu odpornościowego do reagowania na antygeny obce i własne. Skutkiem najczęściej obserwowanym

Bardziej szczegółowo

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia.

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia. Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć I Choroby układowe tkanki łącznej 1. Toczeń rumieniowaty układowy 2. Reumatoidalne zapalenie stawów 3. Twardzina układowa 4. Zapalenie wielomięśniowe/zapalenie

Bardziej szczegółowo

Białka układu immunologicznego. Układ immunologiczny

Białka układu immunologicznego. Układ immunologiczny Białka układu immunologicznego Układ immunologiczny 1 Białka nadrodziny immunoglobulin Białka MHC 2 Białka MHC typu I Łańcuch ciężki (alfa) 45 kda Łańcuch lekki (beta 2 ) 12 kda Występują na powierzchni

Bardziej szczegółowo

POSTĘPY W LECZENIU PBL

POSTĘPY W LECZENIU PBL POSTĘPY W LECZENIU PBL Klinika Chorób Wewnętrznych i Hematologii Wojskowy Instytut Medyczny Prof. dr hab. med. Piotr Rzepecki Terapia przełomowa Pojęcie terapii przełomowych w hematoonkologii zostało wprowadzone

Bardziej szczegółowo

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Połączenia komórek

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 12 do zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4,

Bardziej szczegółowo

Poradnia Immunologiczna

Poradnia Immunologiczna Poradnia Immunologiczna Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Uprzejmie informujemy, że w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii

Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii experience makes the difference Magdalena Władysiuk, lek. med., MBA Cel terapii w onkologii/hematologii Kontrola rozwoju choroby Kontrola objawów

Bardziej szczegółowo

Limfocyty T regulatorowe w immunopatologii i immunoterapii chorób alergicznych

Limfocyty T regulatorowe w immunopatologii i immunoterapii chorób alergicznych Limfocyty T regulatorowe w immunopatologii i immunoterapii chorób alergicznych Dr hab. n. med. Aleksandra Szczawińska- Popłonyk Klinika Pneumonologii, Alergologii Dziecięcej i Immunologii Klinicznej UM

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego załącznik nr 16 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO ICD-10 G.35 - stwardnienie rozsiane Dziedzina medycyny: neurologia I.

Bardziej szczegółowo

PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa. wprowadzenie

PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa. wprowadzenie PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa wprowadzenie CZĘŚĆ PIERWSZA: Czym jest prokalcytonina? PCT w diagnostyce i monitowaniu sepsy PCT w diagnostyce zapalenia dolnych dróg oddechowych Interpretacje

Bardziej szczegółowo

Spis tre 1. Podstawy immunologii 11 2. Mechanizmy immunopatologiczne 61

Spis tre 1. Podstawy immunologii 11 2. Mechanizmy immunopatologiczne 61 Spis treści Przedmowa do wydania polskiego 6 Przedmowa do wydania pierwszego oryginalnego 6 Przedmowa do wydania drugiego oryginalnego 7 Przedmowa do wydania drugiego oryginalnego zmienionego i uaktualnionego

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 11 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4, D80.5,

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PACJENTA I JEGO RODZINY MAJĄCA NA CELU PODNIESIENIE ŚWIADOMOŚCI NA TEMAT CUKRZYCY, DOSTARCZENIE JAK NAJWIĘKSZEJ WIEDZY NA JEJ TEMAT.

EDUKACJA PACJENTA I JEGO RODZINY MAJĄCA NA CELU PODNIESIENIE ŚWIADOMOŚCI NA TEMAT CUKRZYCY, DOSTARCZENIE JAK NAJWIĘKSZEJ WIEDZY NA JEJ TEMAT. EDUKACJA PACJENTA I JEGO RODZINY MAJĄCA NA CELU PODNIESIENIE ŚWIADOMOŚCI NA TEMAT CUKRZYCY, DOSTARCZENIE JAK NAJWIĘKSZEJ WIEDZY NA JEJ TEMAT. Prowadząca edukację: piel. Anna Otremba CELE: -Kształtowanie

Bardziej szczegółowo

Przedmiot: IMMUNOLOGIA Z IMMUNOPATOLOGIĄ Rok III Semestr V Wykłady 45 godzin Ćwiczenia 45 godzin Forma zaliczenia: Egzamin praktyczny i teoretyczny

Przedmiot: IMMUNOLOGIA Z IMMUNOPATOLOGIĄ Rok III Semestr V Wykłady 45 godzin Ćwiczenia 45 godzin Forma zaliczenia: Egzamin praktyczny i teoretyczny Rok akademicki 2016/2017 Studia magisterskie Kierunek: Analityka medyczna Przedmiot: IMMUNOLOGIA Z IMMUNOPATOLOGIĄ Rok III Semestr V Wykłady 45 godzin Ćwiczenia 45 godzin Forma zaliczenia: Egzamin praktyczny

Bardziej szczegółowo

Odpowiedź układu immunologicznego na zakażenie wirusami brodawczaka ludzkiego wpływ na kancerogenezę i wyniki leczenia przeciwnowotworowego

Odpowiedź układu immunologicznego na zakażenie wirusami brodawczaka ludzkiego wpływ na kancerogenezę i wyniki leczenia przeciwnowotworowego Odpowiedź układu immunologicznego na zakażenie wirusami brodawczaka ludzkiego wpływ na kancerogenezę i wyniki leczenia przeciwnowotworowego Beata Biesaga Zakład Radiobiologii Klinicznej, Centrum Onkologii

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki:2017/2018

Rok akademicki:2017/2018 Rok akademicki:2017/2018 Studia magisterskie Kierunek: Analityka medyczna Przedmiot: IMMUNOLOGIA Z IMMUNOPATOLOGIĄ Rok III Semestr V Wykłady 45 godzin Ćwiczenia 30 godzin Seminaria 15 godzin Forma zaliczenia:

Bardziej szczegółowo

IMMUNOHISTOCHEMICZNA OCENA MERKERÓW PROLIFERACJI KOMÓRKOWEJ W RAKU JELITA GRUBEGO

IMMUNOHISTOCHEMICZNA OCENA MERKERÓW PROLIFERACJI KOMÓRKOWEJ W RAKU JELITA GRUBEGO IMMUNOHISTOCHEMICZNA OCENA MERKERÓW PROLIFERACJI KOMÓRKOWEJ W RAKU JELITA GRUBEGO EWA STĘPIEŃ ZAKŁAD PATOMORFOLOGII OGÓLNEJ AKADEMII MEDYCZNEJ W BIAŁYMSTOKU KIEROWNIK I OPIEKUN PRACY: Dr KATARZYNA GUZIŃSKA-USTYMOWICZ

Bardziej szczegółowo

CHŁONIAKI ZŁOŚLIWE U DZIECI

CHŁONIAKI ZŁOŚLIWE U DZIECI Prof. dr hab.med. Jacek Wachowiak CHŁONIAKI ZŁOŚLIWE PODZIAŁ CHŁONIAKI ZŁOŚLIWE 1. CHŁONIAKI NIEZIARNICZE 2. CHOROBA HODGKINA (ZIARNICA ZŁOŚLIWA) EPIDEMIOLOGIA - OK. 10% NOWOTWORÓW Klinika Onkologii, Hematologii

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Szacuje się, że wysokie ciśnienie krwi jest przyczyną

Bardziej szczegółowo

CHOROBY AUTOIMMUNIZACYJNE

CHOROBY AUTOIMMUNIZACYJNE CHOROBY AUTOIMMUNIZACYJNE Autoimmunizacja Odpowiedź immunologiczna skierowana przeciwko własnym antygenom Choroba autoimmunizacyjna Zaburzenie funkcji fizjologicznych organizmu jako konsekwencja autoimmunizacji

Bardziej szczegółowo

Rola witaminy D w praktyce lekarza rehabilitacji medycznej. dr n. med. Anna Pacholec prof. dr hab. n. med. Krystyna Księżopolska-Orłowska

Rola witaminy D w praktyce lekarza rehabilitacji medycznej. dr n. med. Anna Pacholec prof. dr hab. n. med. Krystyna Księżopolska-Orłowska Rola witaminy D w praktyce lekarza rehabilitacji medycznej dr n. med. Anna Pacholec prof. dr hab. n. med. Krystyna Księżopolska-Orłowska Rehabilitacja medyczna Rehabilitacja medyczna to dziedzina medycyny

Bardziej szczegółowo

1. Co to jest chłoniak 2. Chłoniaki są łagodne i złośliwe 3. Gdzie najczęściej się umiejscawiają 4. Objawy 5. Przyczyny powstawania 6.

1. Co to jest chłoniak 2. Chłoniaki są łagodne i złośliwe 3. Gdzie najczęściej się umiejscawiają 4. Objawy 5. Przyczyny powstawania 6. 1. Co to jest chłoniak 2. Chłoniaki są łagodne i złośliwe 3. Gdzie najczęściej się umiejscawiają 4. Objawy 5. Przyczyny powstawania 6. Zachorowania na chłoniaka 7. Rozpoznanie i diagnostyka 8. Warto wiedzieć

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

Maciej Korpysz. Zakład Diagnostyki Biochemicznej UM Lublin Dział Diagnostyki Laboratoryjnej Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny Nr 1 w Lublinie

Maciej Korpysz. Zakład Diagnostyki Biochemicznej UM Lublin Dział Diagnostyki Laboratoryjnej Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny Nr 1 w Lublinie Nowe możliwości oceny białka monoklonalnego za pomocą oznaczeń par ciężki-lekki łańcuch immunoglobulin (test Hevylite) u chorych z dyskrazjami plazmocytowymi. Maciej Korpysz Zakład Diagnostyki Biochemicznej

Bardziej szczegółowo

NARAŻENIE ZAWODOWE NA HBV I HCV JAKO CZYNNIK RYZYKA RAKA WĄTROBOWO - KOMÓRKOWEGO

NARAŻENIE ZAWODOWE NA HBV I HCV JAKO CZYNNIK RYZYKA RAKA WĄTROBOWO - KOMÓRKOWEGO INSTYTUT MEDYCYNY PRACY im. prof. J. Nofera w ŁODZI Zakład Środowiskowych Zagrożeń Zdrowia NARAŻENIE ZAWODOWE NA HBV I HCV JAKO CZYNNIK RYZYKA RAKA WĄTROBOWO - KOMÓRKOWEGO Irena Szadkowska-Stańczyk Stańczyk

Bardziej szczegółowo

Ocena. rozprawy doktorskiej mgr Moniki Grygorowicz pt. Wpływ lenalidomidu na interakcje

Ocena. rozprawy doktorskiej mgr Moniki Grygorowicz pt. Wpływ lenalidomidu na interakcje Prof. dr hab. n. med. Jacek Roliński KATEDRA I ZAKŁAD IMMUNOLOGII KLINICZNEJ UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE ul. Chodźki 4a Tel. (0-81) 448 64 20 20-093 Lublin fax (0-81) 448 64 21 e-mail: jacek.rolinski@gmail.com

Bardziej szczegółowo

SZCZEPIENIA OCHRONNE U DOROSŁYCH lek. Kamil Chudziński Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii CSK MSW w Warszawie 10.11.2015 Szczepionki Zabite lub żywe, ale odzjadliwione drobnoustroje/toksyny +

Bardziej szczegółowo

Aktywność fosfatazy alkalicznej w neutrofilach u pacjentów z przewlekłą białaczką szpikową

Aktywność fosfatazy alkalicznej w neutrofilach u pacjentów z przewlekłą białaczką szpikową Aktywność fosfatazy alkalicznej w neutrofilach u pacjentów z przewlekłą białaczką szpikową Radosław Charkiewicz praca magisterska Zakład Diagnostyki Hematologicznej Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Przewlekła

Bardziej szczegółowo

Wykazano wzrost ekspresji czynnika martwicy guza α w eksplanta ch naczyniówki i nabłonka barwnikowego siatkówki myszy poddanych fotokoagulacji w

Wykazano wzrost ekspresji czynnika martwicy guza α w eksplanta ch naczyniówki i nabłonka barwnikowego siatkówki myszy poddanych fotokoagulacji w Monika Jasielska Katedra i Klinika Okulistyki Uniwersytetu Medycznego w Lublinie Kontakt mail: monikaleszczukwp.pl Tytuł pracy doktorskiej: Rola receptora czynnika martwicy guza α Rp75 (TNFRp75) w powstawaniu

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą 14 listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą Cukrzyca jest chorobą, która staje się obecnie jednym z najważniejszych problemów dotyczących zdrowia publicznego. Jest to przewlekły i postępujący proces

Bardziej szczegółowo

Szpiczak plazmocytowy. Grzegorz Helbig Klinika Hematologii i Transplantacji Szpiku Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Szpiczak plazmocytowy. Grzegorz Helbig Klinika Hematologii i Transplantacji Szpiku Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach Szpiczak plazmocytowy Grzegorz Helbig Klinika Hematologii i Transplantacji Szpiku Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach MM - epidemiologia 90% przypadków rozpoznaje się powyżej 50 r.ż., Mediana wieku

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka hematologiczna

Diagnostyka hematologiczna Diagnostyka hematologiczna 1. Metryczka Nazwa Wydziału: Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej Program kształcenia (kierunek studiów, poziom i profil kształcenia, forma studiów, np.

Bardziej szczegółowo

Dr hab.n.med. Małgorzata Krawczyk-Kuliś Katowice, 29.09.2015. Recenzja. rozprawy doktorskiej Lekarza Pawła Jarosza

Dr hab.n.med. Małgorzata Krawczyk-Kuliś Katowice, 29.09.2015. Recenzja. rozprawy doktorskiej Lekarza Pawła Jarosza Dr hab.n.med. Małgorzata Krawczyk-Kuliś Katowice, 29.09.2015 Katedra i Klinika Hematologii i Transplantacji Szpiku Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach ul. Dąbrowskiego 25 40-032 Katowice Recenzja

Bardziej szczegółowo

dr hab. prof. AWF Agnieszka Zembroń-Łacny DOPING GENOWY 3 CIEMNA STRONA TERAPII GENOWEJ

dr hab. prof. AWF Agnieszka Zembroń-Łacny DOPING GENOWY 3 CIEMNA STRONA TERAPII GENOWEJ dr hab. prof. AWF Agnieszka Zembroń-Łacny DOPING GENOWY 3 CIEMNA STRONA TERAPII GENOWEJ KOMÓRKI SATELITARNE (ang. stem cells) potencjał regeneracyjny mięśni HIPERTROFIA MIĘŚNI University College London,

Bardziej szczegółowo

SZCZEPIENIA OCHRONNE

SZCZEPIENIA OCHRONNE Powiatowa Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w m. st. Warszawie ul. Kochanowskiego 21, Oddział Promocji Zdrowia, ul. Cyrulików 35; tel. 22/311-80-07 08; e-mail: oswiatazdrowotna@pssewawa.pl SZCZEPIENIA

Bardziej szczegółowo

Epidemia niewydolności serca Czy jesteśmy skazani na porażkę?

Epidemia niewydolności serca Czy jesteśmy skazani na porażkę? Epidemia niewydolności serca Czy jesteśmy skazani na porażkę? Piotr Ponikowski Klinika Chorób Serca Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Ośrodek Chorób Serca Szpitala Wojskowego we Wrocławiu Niewydolność

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz BRCA1 zależny rak piersi i jajnika odmienności diagnostyczne i kliniczne (BRCA1 dependent breast and ovarian cancer clinical and diagnostic diversities) Paweł Blecharz Dr hab. n. med. Paweł Blecharz Dr

Bardziej szczegółowo

1. Układ odpornościowy. Odporność humoralna

1. Układ odpornościowy. Odporność humoralna Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć Seminaria 1. Układ odpornościowy. Odporność humoralna Ludzki układ odpornościowy Składowe i mechanizmy odporności wrodzonej Składowe i mechanizmy odpowiedzi

Bardziej szczegółowo

Lista wniosków w konkursach obsługiwanych przez system OSF

Lista wniosków w konkursach obsługiwanych przez system OSF Lista wniosków w konkursach obsługiwanych przez system OSF Wartości filtrów: Konkurs 39; Decyzja zakwalifikowany; L.P.: 1 Numer wniosku: N N405 133139 Połączenia gadolinowych kompleksów pochodnych mebrofeniny

Bardziej szczegółowo

Leczenie immunosupresyjne po przeszczepieniu narządu unaczynionego

Leczenie immunosupresyjne po przeszczepieniu narządu unaczynionego Leczenie immunosupresyjne po przeszczepieniu narządu unaczynionego Cel leczenia Brak odrzucania czynnego przeszczepionego narządu Klasyfikacja odrzucania przeszczepionego narządu Leki immunosupresyjne

Bardziej szczegółowo

Streszczenie wykładu: WPŁYW FLORY BAKTERYJNEJ JELITA NA ROZWÓJ ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ

Streszczenie wykładu: WPŁYW FLORY BAKTERYJNEJ JELITA NA ROZWÓJ ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ Prof. dr hab. Leszek Ignatowicz Streszczenie wykładu: WPŁYW FLORY BAKTERYJNEJ JELITA NA ROZWÓJ ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ Ludzkie ciało zasiedlane jest bilionami symbiotycznych mikroorganizmów w tym bakterii,

Bardziej szczegółowo

Maria Korzonek Wydział Nauk o Zdrowiu Pomorski Uniwersytet Medyczny Szczecin ZESPÓŁ SŁABOŚCI I JEGO WPŁYW NA ROKOWANIE CHOREGO

Maria Korzonek Wydział Nauk o Zdrowiu Pomorski Uniwersytet Medyczny Szczecin ZESPÓŁ SŁABOŚCI I JEGO WPŁYW NA ROKOWANIE CHOREGO Maria Korzonek Wydział Nauk o Zdrowiu Pomorski Uniwersytet Medyczny Szczecin ZESPÓŁ SŁABOŚCI I JEGO WPŁYW NA ROKOWANIE CHOREGO Zespół słabości: definicja Charakteryzuje się spadkiem odporności na ostry

Bardziej szczegółowo

LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB

LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB REUMATYCZNYCH U PACJENTÓW 65+ Włodzimierz Samborski Katedra Reumatologii i Rehabilitacji Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB REUMATYCZNYCH

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia emocjonalne, behawioralne, poznawcze oraz jakość życia u dzieci i młodzieży z wrodzonym zakażeniem HIV STRESZCZENIE

Zaburzenia emocjonalne, behawioralne, poznawcze oraz jakość życia u dzieci i młodzieży z wrodzonym zakażeniem HIV STRESZCZENIE Autor: Tytuł: Promotor: lek. Anna Zielińska Zaburzenia emocjonalne, behawioralne, poznawcze oraz jakość życia u dzieci i młodzieży z wrodzonym zakażeniem HIV dr hab. Anita Bryńska STRESZCZENIE WSTĘP: W

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Pulmonologia 2015, PAP, Warszawa, 26 maja 2015 1 Epidemiologia raka płuca w Polsce Pierwszy nowotwór w Polsce pod względem umieralności. Tendencja

Bardziej szczegółowo

Nowe możliwości leczenia ostrej białaczki limfoblastycznej

Nowe możliwości leczenia ostrej białaczki limfoblastycznej Nowe możliwości leczenia ostrej białaczki limfoblastycznej Dr hab. med. Grzegorz W. Basak Katedra i Klinika Hematologii, Onkologii i Chorób Wewnętrznych Warszawski Uniwersytet Medyczny Warszawa, 17.12.15

Bardziej szczegółowo

Piotr Potemski. Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Szpital im. M. Kopernika w Łodzi

Piotr Potemski. Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Szpital im. M. Kopernika w Łodzi Piotr Potemski Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Szpital im. M. Kopernika w Łodzi VI Letnia Akademia Onkologiczna dla Dziennikarzy, Warszawa, 10-12.08.2016 1 Obserwowane są samoistne regresje zmian przerzutowych

Bardziej szczegółowo

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH ZAŁĄCZNIK NR 1 MINISTERSTWO ZDROWIA Nazwa programu: NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH Nazwa zadania: PROGRAM WYKRYWANIA I ROZPOZNAWANIA CHŁONIAKÓW ZŁOŚLIWYCH W POLSCE. Program realizowany

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. wskazuje lokalizacje przebiegu procesów komórkowych

WIEDZA. wskazuje lokalizacje przebiegu procesów komórkowych Załącznik nr 7 do zarządzenia nr 12 Rektora UJ z 15 lutego 2012 r. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Medycyna Molekularna w Praktyce Klinicznej Typ studiów:

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego

Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego Aleksandra Sałagacka Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego Pracownia Biologii Molekularnej i Farmakogenomiki

Bardziej szczegółowo

Ostre infekcje u osób z cukrzycą

Ostre infekcje u osób z cukrzycą Ostre infekcje u osób z cukrzycą Sezon przeziębień w pełni. Wokół mamy mnóstwo zakatarzonych i kaszlących osób. Chorować nikt nie lubi, jednak ludzie przewlekle chorzy, jak diabetycy, są szczególnie podatni

Bardziej szczegółowo

Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych?

Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych? Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych? prof. dr hab. med.. Piotr Fiedor Warszawski Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid

Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid http://www.maggiedeblock.be/2005/11/18/resolutie-inzake-de-klinischebiologie/ Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid Obecna Minister Zdrowia Maggy de Block wraz z Yolande Avontroodt, i Hilde Dierickx

Bardziej szczegółowo

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH Załącznik nr 1 OPIS PROGRAMU Nazwa programu: NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH Nazwa zadania: PROGRAM WYKRYWANIA I ROZPOZNAWANIA CHŁONIAKÓW ZŁOŚLIWYCH W POLSCE. Program realizowany na podstawie

Bardziej szczegółowo

mechanizmach latencji i onkogenezy BLV. Wykazano, że zakażenie BLV powoduje wzrost aktywności telomerazy i skracanie sekwencji telomerowych we

mechanizmach latencji i onkogenezy BLV. Wykazano, że zakażenie BLV powoduje wzrost aktywności telomerazy i skracanie sekwencji telomerowych we STRESZCZENIE Celem pracy była ocena sekrecji cytokin oraz aktywności telomerazy i długości telomerów w populacjach komórek dendrytycznych (DCs) generowanych z krwi i tkanek limfatycznych zwierząt zakażonych

Bardziej szczegółowo

Maria Szczotka ROZPRAWA HABILITACYJNA

Maria Szczotka ROZPRAWA HABILITACYJNA Maria Szczotka ZASTOSOWANIE CYTOMETRII PRZEPŁYWOWEJ DO OCENY EKSPRESJI BIAŁKA gp51 WIRUSA ENZOOTYCZNEJ BIAŁACZKI BYDŁA (BLV) W LIMFOCYTACH ZAKAŻONYCH ZWIERZĄT ROZPRAWA HABILITACYJNA RECENZENCI: prof. dr

Bardziej szczegółowo

Model Marczuka przebiegu infekcji.

Model Marczuka przebiegu infekcji. Model Marczuka przebiegu infekcji. Karolina Szymaniuk 27 maja 2013 Karolina Szymaniuk () Model Marczuka przebiegu infekcji. 27 maja 2013 1 / 17 Substrat Związek chemiczny, który ulega przemianie w wyniku

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA PRZECIW GRYPIE

PROFILAKTYKA PRZECIW GRYPIE PROFILAKTYKA PRZECIW GRYPIE Koordynator profilaktyki : mgr piel. Anna Karczewska CELE: zwiększanie świadomości pacjenta na temat szczepionek przeciwko grypie zapobieganie zachorowań na grypę zapobieganie

Bardziej szczegółowo

// // Zastosowanie pól magnetycznych w medycynie. Wydanie drugie. Autor: Aleksander Sieroń.

// // Zastosowanie pól magnetycznych w medycynie. Wydanie drugie. Autor: Aleksander Sieroń. // // Zastosowanie pól magnetycznych w medycynie. Wydanie drugie. Autor: Aleksander Sieroń. Prof. Aleksander Sieroń jest specjalistą z zakresu chorób wewnętrznych, kardiologii i medycyny fizykalnej. Kieruje

Bardziej szczegółowo

NA ZAKAŻENIE HBV i HCV

NA ZAKAŻENIE HBV i HCV NA ZAKAŻENIE HBV i HCV Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Gdańsku 18.04.2016r. Aneta Bardoń-Błaszkowska HBV - Hepatitis B Virus Simplified diagram of the structure of hepatitis B virus, Autor

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N

LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N Załącznik nr 42 do zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu: LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N 25.8 Inne zaburzenia

Bardziej szczegółowo

AIDS AIDS jest nabytym zespołem upośledzenia odporności, którego skrót (AIDS) wywodzi się od pierwszych liter nazwy angielskiej: (A)cquired (I)mmune

AIDS AIDS jest nabytym zespołem upośledzenia odporności, którego skrót (AIDS) wywodzi się od pierwszych liter nazwy angielskiej: (A)cquired (I)mmune AIDS AIDS jest nabytym zespołem upośledzenia odporności, którego skrót (AIDS) wywodzi się od pierwszych liter nazwy angielskiej: (A)cquired (I)mmune (D)eficiency (S)yndrome. Przyczyny zakażenia AIDS Czynnikiem

Bardziej szczegółowo

Cytokiny jako nośniki informacji

Cytokiny jako nośniki informacji Wykład 2 15.10.2014 Cytokiny jako nośniki informacji Termin cytokiny (z greckiego: cyto = komórka i kinos = ruch) określa dużą grupę związków o różnym pochodzeniu i budowie, będących peptydami, białkami

Bardziej szczegółowo

HIV A UKŁAD ODPORNOŚCIOWY CZ. I

HIV A UKŁAD ODPORNOŚCIOWY CZ. I HIV A UKŁAD ODPORNOŚCIOWY CZ. I Wirus HIV wywołuje AIDS. Tragiczne skutki tej nieuleczalnej jeszcze choroby, nazywanej dżumą dwudziestego wieku, budzą grozę, ale jednocześnie zainteresowanie ze strony

Bardziej szczegółowo

PROFIALKTYKA GRYPY W GMINIE CZAPLINEK W LATACH

PROFIALKTYKA GRYPY W GMINIE CZAPLINEK W LATACH PROFIALKTYKA GRYPY W GMINIE CZAPLINEK W LATACH 2010-2016 CO WARTO WIEDZIEĆ O GRYPIE Każdego roku na całym świecie zaraża się 5-10% populacji osób dorosłych i 20-30%dzieci Wirusy grypy ludzkiej łatwiej

Bardziej szczegółowo

Anna Durka. Opiekun pracy: Dr n. med. Waldemar Machała

Anna Durka. Opiekun pracy: Dr n. med. Waldemar Machała Anna Durka Zastosowanie aktywowanego białka C (Xigris) u pacjentów leczonych z powodu ciężkiej sepsy w II Zakladzie Anestezjologii i Intensywnej Terapii USK nr 2 im. WAM w Łodzi. Opiekun pracy: Dr n. med.

Bardziej szczegółowo

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ AZOOSPERMIA badanie wykrywa delecje w regionie długiego ramienia chromosomu Y w fragmencie zwanym AZF, będące często przyczyną azoospermii lub oligospermii o podłożu

Bardziej szczegółowo

Skale i wskaźniki jakości leczenia w OIT

Skale i wskaźniki jakości leczenia w OIT Skale i wskaźniki jakości leczenia w OIT Katarzyna Rutkowska Szpital Kliniczny Nr 1 w Zabrzu Wyniki leczenia (clinical outcome) śmiertelność (survival) sprawność funkcjonowania (functional outcome) jakość

Bardziej szczegółowo

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci.

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. dr n. med. Agnieszka Ołdakowska Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego Warszawski Uniwersytet Medyczny Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie

Bardziej szczegółowo

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych Warszawa, 15.06.2015 Rekomendacje Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych (PZEdsPSO) dotyczące realizacji szczepień obowiązkowych, skoniugowaną szczepionką przeciwko pneumokokom;

Bardziej szczegółowo