O czym opowiada Inny/Obcy?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "O czym opowiada Inny/Obcy?"

Transkrypt

1 O czym opowiada Inny/Obcy? HANNA GOSK Obcy/Inny jest poniekąd i groźny, i twórczy (dlatego jednocześnie może budzić podziw i przerażenie). Według badaczy zagadnienia stosunek do obcych ma charakter doświadczenia numinotycznego. Numinosum to tajemnicza, budząca lęk, lecz i pociągająca siła. Według francuskiego socjologa, Pierre`a Bourdieu, tworzony przez ludzi «wspólny świat» polega w podwójnym tego słowa znaczeniu na wykluczeniach. Polega na wykluczeniach, ponieważ jego uspójniająca zasada może się ukonstytuować jedynie wobec tego, co pozostaje na zewnątrz. I polega na wykluczeniach, ponieważ to pozbawieniu mowy wykluczonych zawdzięcza swą wspólność 1. Wykluczeni to Inni/Obcy. Filozof, Emmanuel Lévinas, powiada zaś, że Inny to przyszłość, relacja z przyszłością to relacja z Innym, a więc to relacja nieunikniona. Ludzka podmiotowość bezustannie pozostaje w dialogu z Innym, który staje się warunkiem jej istnienia, ogranicza samowolę, skłania do podjęcia odpowiedzialności za współbycie 2. Elementy inności/obcości pojawiają się w biografii jednostki, gdy zaczynają ingerować w nią siły zewnętrzne. Tak wkracza do biografii żywioł Historii. Nawet ludzkie ciało strukturalny element ludzkiego bycia oddziela ja od innych bytów: ludzi i rzeczy; od wszelkiego my. A jednocześnie to ono jest źródłem doświadczenia i konfliktów z tym, co inne, z całością otaczającego świata. W grze, którą ja prowadzi między mojością a innością, brak panowania nad ciałem budzi poczucie jego obcości. Należy zdawać sobie sprawę, iż nie istnieje stereotyp Innego/Obcego bez stereotypowego wyobrażenia nas samych (autostereotypu). Stereotyp Obcego to w pewnym sensie odwrócona i skarykaturowana projekcja mnie samego, który w autostereotypie ulokowałem ważne dla siebie treści kulturowe. Tak więc w Innym/Obcym odbija się autoportret ja projektującego ów wizerunek. W tym sensie obraz Obcego jest kulturowo niesamodzielny. To ekran, na który rzutuje się negacje najbardziej cenionych cech własnych. Pożytki z Innego/Obcego Kiedy w świecie przedstawionym powieści pojawia się postać uwikłana w relację ja Inny/Obcy, zawsze stanowi ona znaczący ideologicznie składnik przekazu, pomaga ujawnić świadomość słabą, peryferyjną dla analizowanego układu, a dzięki temu wydobyć zeń utajone znaczenia. Bohater literacki o cechach Innego/Obcego, np. dziecko w świecie dorosłych, chory w świecie zdrowych, mieszczanin na wsi, wieśniak w mieście, Żyd w świecie nie-żydów, wędrowiec wśród osiadłych etc., dekonstruuje samą 1 M. Jacyno, Iluzje codzienności. O teorii socjologicznej Pierre`a Bourdieu, Warszawa 1997, s Por. M. Jędraszewski, Wobec Innego. Relacje międzypodmiotowe w filozofii Emanuela Lévinasa, Poznań Por. Z. Benedyktowicz, Portrety Obcego. Od stereotypu do symbolu, Kraków /

2 swoją obecnością, nie tylko spostrzeżeniami, istniejący porządek (wiedział o tym już Jonathan Swift, umieszczając Guliwera jako Innego/Obcego w krainie liliputów, a potem olbrzymów). Ktoś taki uruchamia mechanizmy krytycyzmu wobec istniejącego układu, mobilizuje do szukania nowych rozwiązań, które w założeniu przedstawicieli wspólnoty postrzegającej go jako Innego/Obcego miałyby jego Inność/Obcość jakoś zniwelować lub doprowadzić do ustabilizowania porządku uznającego ją za element własnej Po pojawieniu się w świecie Obcego ów świat mobilizuje się, by dać mu odpór struktury. Obcy obnaża niespójność świata, w którym znalazł się jako Obcy, i to nie tylko aksjologiczną czy epistemologiczną, lecz nawet ontologiczną, wskazując, iż nie sprawdzają się w owym świecie kategorie ze sfery centralnych ludzkich doświadczeń, takie jak Bóg, człowiek, sumienie, egzystencja, podmiot. Wobec obcych sumienie milczy, nie przyznaje im prawa do naszej egzystencji ani statusu równoprawnego podmiotu, dziecka naszego Boga. Obcego nie da się poznać, zrozumieć, stosując nasze reguły poznawania, rozumienia, bowiem to one definiują go właśnie jako Innego/Obcego. Ale też dzięki Innemu/Obcemu można zamienić poznawanie i rozumienie na odczuwanie i przeżywanie otwierające na Inność, o tę Inność wzbogacające ja. Tak czy inaczej, po pojawieniu się w świecie Obcego ów świat mobilizuje się, by dać mu odpór i zaczyna dzięki temu ujawniać obowiązujące w nim samym (tj. świecie) porządki, które od tej chwili będą podlegać modyfikacji. Opowieść o Innym/Obcym to opowieść o zmianie, która nie ma jeszcze własnych wzorów opowiadalności. Opowieść Innego/ Obcego, jeśli dać mu głos, to opowieść o nas samych w sytuacji utraty przezroczystości gorsetów i uniformów, które niedostrzegalną (dla nas) materią szczelnie okrywały dotąd (tj. do chwili pojawienia się Obcego) naszą rzeczywistość, czyniąc ją oswojoną, zwyczajną, przewidywalną, a która właśnie odchodzi bezpowrotnie w przeszłość. I ty możesz zostać Innym/Obcym Interesujące studium na ten temat przynosi ostatnio opublikowana powieść Magdaleny Tulli Skaza. To szczególna odmiana rozważań o mechanizmach prowadzących do holokaustu, krańcowej odmianie zachowania wobec Innego, którego Obcym może uczynić wszystko uznane przez nas za skazę. Jeden z wątków tej wielowarstwowej metaopowieści o wykonywaniu ról społecznych w oswojonym świecie, który traci swojskość; o krojach konwencji i zasad, których zachowywanie zapewnia status porządnego obywatela, a gdy okazują się przyciasne, wprawia w popłoch i rodzi zamęt; a przede wszystkim o sposobach snucia relacji na ten temat (przy użyciu środków mniej lub bardziej ustabilizowanych w świecie literackości) dotyczy konstruowania matrycy historii o pojawieniu się w przestrzeni anonimowego placu w anonimowym mieście grupy anonimowych osób wyrzuconych przez jakieś anonimowe siły zewnętrzne z ich dotychczasowego, oswojonego świata i z tobołkami zawierającymi teraz cały dobytek, wyładowanymi z tramwaju (wehikułu Historii) w nowej przestrzeni, funkcjonującej według własnych, dobrze oswojonych zasad. Przesiedleńcy są w tej przestrzeni obcym ciałem i choć wyglądają podobnie do jej mieszkańców, muszą, widać, mieć jakąś skazę, skoro pozbawiono ich własnych jadalni, sypialni i łazienek. Stanowią teraz niepokojący problem do rozwiązania: w kwestii obcości miejscowym wystarczy jeden rzut oka, nawykłego do rozpoznawania wszelkich jej odcieni, od umysłu nie wymaga to żadnego wysiłku i trudno się przy tym pomylić pisze Tulli. Stroje przyjezdnych nie wtapiają się 4 M. Tulli, Skaza, Warszawa Wszystkie odwołania do tekstu według tej edycji lokalizuję w wywodzie, podając w nawiasie numer strony. 12 polonistyka

3 miękko w tło, przeciwnie, uderzająco i wyraziście ciemne, odcinają się od niego drażniącym oko ostrym konturem, i od razu widać, że nie należą do tej historii. Obcość, zasklepiona w sobie, z niczego się nie potrafi wytłumaczyć, choć wniosła w pejzaż plamę tak niepokojącą, że aż zakrawa to na rozmyślną prowokację. Obcość jest obca i właśnie to stanowi o jej istocie (s. 66). Obcy zostaną zamknięci w piwnicy, w której samorzutnie powstała gwardia samozwańczego generała zamknie otwory wentylacyjne lub jak ujmuje to inny wariant zakończenia tej opowieści wydostaną się z piwnicy tajemnym przejściem, by wyjechać taksówkami do wyśnionej Ameryki. Wykluczenie Każde nie- ja może okazać się jednostką ze skazą, jeśli nieoczekiwanie znajdzie się w nie-swojej przestrzeni, a więc nie ujętej przez opowieść uznawaną (ontologicznie, epistemologicznie, aksjologicznie) za jej własną, zdaje się sugerować pisarka. I co wtedy? Jeśli nie rozpłynie się na czas, kładąc kres spowodowanemu przez siebie nagłemu załamaniu porządku obowiązującego w nie-swojej przestrzeni i wcześniejszy stan rzeczy nie zostanie szczęśliwie przywrócony, wspólnota zamieszkująca ową przestrzeń natychmiast zdefiniuje własne granice, które będą jednocześnie granicami obcości Innego. Pamiętamy wymowę teorii Bourdieu: nasz wspólnotowy świat powstaje na fundamencie wykluczeń, ponieważ jego uspójniająca zasada może się ukonstytuować jedynie wobec tego, co pozostaje na zewnątrz. I polega na wykluczeniach, ponieważ to pozbawieniu mowy wykluczonych zawdzięcza swą wspólność. Obcy nie mają głosu Matryca historyjki skonstruowanej przez Tulli przewiduje możliwość oddania głosu każdemu opowiadaczowi wywodzącemu się z anonimowego miasta, w którym codzienny bieg zdarzeń zakłóciło pojawienie się przesiedleńców z innej przestrzeni (z innej opowieści). Narrator/ka zabiera głos z pozycji notariusza i jego służącej, i studenta zaprawiającego się do roli komendanta samozwańczej gwardii, i policjanta, i kelnera, ale długo nie czyni tego z pozycji kogoś z nowoprzybyłych, bowiem Obcy nie mają głosu w naszej opowieści. Gdyby go otrzymali, nie byłaby to już nasza opowieść, lecz opowieść o sile stanowienia nowego kształtu rzeczywistości. Najlepiej, żeby przyjezdni odeszli, pozwalając kontynuować rozpoczętą opowieść, do której nie pasują. Ale wydaje się raczej, że z ich powodu wszystkie miejscowe sprawy będą musiały przybrać nowy obrót (s. 68). Wspólnota mobilizuje się, by rozwiązać problem Obcych. Owo działanie zmienia ją samą. Wszystko zaczyna się toczyć nowym trybem, nie ujętym w żadne dotąd znane (przewidywalne) reguły. Student może zostać komendantem gwardii, a potem równie dobrze przestać nim być, ustępując przywódczego miejsca kelnerowi. Zamęt, brak oswojonych zasad, będzie istniał, póki nie zneutralizuje się Obcych. Wtedy powróci złudna wiara, iż nic się nie zmieniło. W powieści Tulli Obcych zamyka się w piwnicy, ciemnym miejscu dla wykluczonych ze wspólnoty. Jej narrator/ka powiada: Jeśli jestem którymś z ( ) lokatorów [kamienic anonimowego miasta, naszej przestrzeni] patrzących zza firanki, myśl o uchodźcach zamkniętych w schronie nie odbiera mi spokoju. Sądzę raczej, że na jego ciężkich drzwiach wszystko się tu kończy. A przestrzeń, której można się domyślać za nimi, w ogóle nie należy do tej historyjki. Tyle wiem, że problem przestał istnieć, obce ciało usunięto. Stan pierwotny, trwający szczęśliwie, zanim się pojawili uchodźcy, został przywrócony (s. 153). Tymczasem jednak raz wysadzona ze swego toru historyjka wskoczyła w jakieś inne koleiny ( ) koleiny świata, zawsze gotowe nadać bieg temu, co toczy się bez celu i kierunku (s. 161). Magdalena Tulli każe w końcu narratorowi/ce swojej powieści otwarcie wziąć na siebie kłopotliwy ciężar przynależności (s. 161) 6/

4 do Innych/Obcych, stąd jej relacja (jako głos Innego/Obcego) staje się na jednym z poziomów znaczeń prezentacją wizerunku owej anonimowej wspólnoty pozbywającej się przesiedleńców, jej stanowiąco-wykluczjących granic, jej skazy. Cały utwór wykracza swoimi sensami poza tę problematykę, dotykając zarówno wymiaru metafizyki: im głębsza rozpacz i zwątpienie (wykluczonych, cierpiących), tym mocniejsza wiara, że jakaś potężna i bezstronna instancja na końcu wszystko rozsądzi, zważy krzywdy, wynagrodzi cierpienia. A jeśli to z jakichś powodów niemożliwe? (s. 164), jak i zagadnień opowiadalności nieopowiada(l)nego. Nieopowiadalnego, bo trudnego do nazwania ze względu na brak wzorów narracyjnych, których dla takiej materii nie przewidziała jeszcze doświadczona nią (doznająca jej) wspólnota komunikacyjna. Nieopowiadanego (czy nieczęsto opowiadanego), ponieważ kulisy warsztatu opowiadacza, maszynownia sceny, na której rozwija się akcja opowieści, to problematyka metaliteracka, która również musi wypracować swoją rekwizytornię sposobów i właściwie nic nie stoi na przeszkodzie, by także ona (owa rekwizytornia, maszynownia literackiej opowieści) stała się pożywką narracji kolejnego piętra. Przykładowe kostiumy literackie Innego/Obcego W prozie polskiej minionego wieku i obecnie Inni/Obcy, a może lepiej to, co Inne/Obce, odegrało i odgrywa rozmaite ważne role. Chore, niesprawne ciało bohatera Piotrusia Leo Lipskiego, choroba samotnika z Wieży Gustawa Herlinga-Grudzińskiego to elementy inności/obcości redefiniujące cały ogląd świata postaci tych utworów. Dziecięcy narratorzy opowieści o świecie urządzonym przez dorosłych, którzy zostali wprowadzeni do prozy Bogdana Wojdowskiego (Chleb rzucony umarłym), Henryka Grynberga (Żydowska wojna, Zwycięstwo), Jerzego Kosińskiego (Malowany ptak), Izabeli Filipiak (Absolutna amnezja), ze szczególną wyrazistością pokazują absurdy i okrucieństwa tego świata, bowiem nie poznali jeszcze oswajających rzeczywistość porządków symboliczno-kulturowych, które pomagają rozumieć i tłumaczyć sobie okoliczności, ale działają też wykluczająco, zagłuszając sensy nie dostrzegane czy odrzucane przez daną wspólnotę komunikacyjną. Uwzględniając dziecięcą wrażliwość, dociera się do palimpsestowych, zatartych przez bieg historii sensów rzeczywistości w prozie Stefana Chwina (Krótka historia pewnego żartu, Hanemann) i Pawła Huelle (Weiser Dawidek, Opowiadania na czas przeprowadzki). Inność/Obcość Gonzala w Trans-Atlantyku Witolda Gombrowicza obnaża kształt oficjalnej polskiej narodowo-obyczajowej konwencji, w której tkwi Tomasz i urzędnicy polskiego poselstwa, a która zaczyna doskwierać Witoldowi. Obcość powieszonego wróbla, drażniąca w swojskiej przestrzeni przydrożnych krzaków, każe głównemu bohaterowi Kosmosu tegoż autora doszukiwać się długiej serii podobnych znaków (Innego/ Obcego), które skutecznie podważą fundamenty całej rzeczywistości, na co dzień przyjmowanej jako bezpieczna i oczywista. To tylko garść literackich przykładów. Dzięki interwencyjnemu, charakterowi elementów Inności/Obcości każde ja jakoś utwierdza swoją identyczność, ale też odnajduje coś z własnej tożsamości w tym, co Inne/ Obce. Pozostaje z nim w bezustannym dialogu/relacji nawet wtedy, gdy nie dostrzega, że każdy Obcy jest Innym, lecz nie każdy Inny to Obcy i na wszelki wypadek obu próbuje pozbawić głosu. Hanna Gosk prof. w Zakładzie Literatury Polskiej XX w. na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się współczesną prozą i krytyką literacką. Ostatnio opublikowała książki: Bohater swoich czasów. Postać literacka w powojennej prozie polskiej o tematyce współczesnej, (2002) oraz Zamiast końca historii. Rozumienie oraz prezentacja procesu historycznego w polskiej prozie XX i XXI wieku podejmującej tematy współczesne, (2005). 14 polonistyka

ANALITYCZNE KATEGORIE OBCOŚCI

ANALITYCZNE KATEGORIE OBCOŚCI Sławomir Grabias Rekomendacja tekstu: dr Dariusz Wadowski Instytut Socjologii KUL ANALITYCZNE KATEGORIE OBCOŚCI Społeczna natura obcości To, co obce i to, co swojskie powołuje do życia nasze i wasze -

Bardziej szczegółowo

Zrozumieć kulturę. System filozoficzny Floriana Znanieckiego

Zrozumieć kulturę. System filozoficzny Floriana Znanieckiego Uniwersytet Zielonogórski Wydział Humanistyczny Instytut Filozofii Marcin Sieńko Zrozumieć kulturę. System filozoficzny Floriana Znanieckiego praca doktorska napisana pod kierunkiem Jana Kurowickiego Zielona

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie. Teoretyczny projekt demokracji liberalnej Ernesta Laclau

Wprowadzenie. Teoretyczny projekt demokracji liberalnej Ernesta Laclau Analiza i Egzystencja 23 (2013) ISSN 1734-9923 ARTYKUŁY Teresa Żółkowska * Inny (Wykluczony): dyskurs, puste znaczące, emancypacja Słowa kluczowe: dyskurs, puste znaczące, emancypacja, Inny (Wykluczony)

Bardziej szczegółowo

Celem mojej pielgrzymki jest zawsze inny pielgrzym. Podróż w prozie Olgi Tokarczuk

Celem mojej pielgrzymki jest zawsze inny pielgrzym. Podróż w prozie Olgi Tokarczuk Sławomir Iwasiów Celem mojej pielgrzymki jest zawsze inny pielgrzym. Podróż w prozie Olgi Tokarczuk Od początku kariery pisarskiej twórczość Olgi Tokarczuk była, by tak rzec, przeciwko realizmowi właściwie

Bardziej szczegółowo

Hanna Mamzer Instytut Socjologii UAM W: H. Mamzer 2008 (red). Czy kres wielokulturowości? Poznań. Wydawnictwo Humaniora

Hanna Mamzer Instytut Socjologii UAM W: H. Mamzer 2008 (red). Czy kres wielokulturowości? Poznań. Wydawnictwo Humaniora Hanna Mamzer Instytut Socjologii UAM W: H. Mamzer 2008 (red). Czy kres wielokulturowości? Poznań. Wydawnictwo Humaniora Inny uprzedmiotowiony? Jak mówić o wielokulturowości. Propozycje promowania wielokulturowości

Bardziej szczegółowo

LOGOS WYŁANIAJĄCY SIĘ Z ROZMOWY. INNY A PRAWDA W DIALOGU W FILOZOFII HANSA-GEORGA GADAMERA

LOGOS WYŁANIAJĄCY SIĘ Z ROZMOWY. INNY A PRAWDA W DIALOGU W FILOZOFII HANSA-GEORGA GADAMERA Estetyka i Krytyka 25 (2/2012) A R T Y K U ŁY PAWEŁ SZNAJDER LOGOS WYŁANIAJĄCY SIĘ Z ROZMOWY. INNY A PRAWDA W DIALOGU W FILOZOFII HANSA-GEORGA GADAMERA Artykuł podejmuje problem relacji między filozofią

Bardziej szczegółowo

Terapia małżeńska jako jeden ze sposobów radzenia sobie. w sytuacji kryzysu małżeńskiego.

Terapia małżeńska jako jeden ze sposobów radzenia sobie. w sytuacji kryzysu małżeńskiego. Artykuł publikowany w: Kosek-Nita B., Raś D.: Resocjalizacja, diagnoza, wychowanie. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 1999; s. 76-96. Małgorzata Wolska Terapia małżeńska jako jeden ze sposobów

Bardziej szczegółowo

Swój czy obcy? Polak wobec Kościoła

Swój czy obcy? Polak wobec Kościoła / Cena 8 zł (w tym 5% VAT) Nr indeksu 219436 Swój czy obcy? Polak wobec Kościoła ISSN 1895-3972 Spotkanie z ks. Jackiem Prusakiem 4 (19) 2010 Zanikanie Zastanawiałeś się kiedyś, Czytelniku, dlaczego nie

Bardziej szczegółowo

Alina Kalinowska. Pozwólmy dzieciom działać. mity i fakty o rozwijaniu myślenia matematycznego

Alina Kalinowska. Pozwólmy dzieciom działać. mity i fakty o rozwijaniu myślenia matematycznego Alina Kalinowska Pozwólmy dzieciom działać mity i fakty o rozwijaniu myślenia matematycznego Warszawa 2010 Publikacja współfinansowana przez UE w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Publikacja jest

Bardziej szczegółowo

Multimedia jako jeden z wariantów kulturowej gry w historię. Metodologiczne problemy przedstawiania przeszłości w epoce ekranów.

Multimedia jako jeden z wariantów kulturowej gry w historię. Metodologiczne problemy przedstawiania przeszłości w epoce ekranów. Piotr Witek Uniwersytet im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Multimedia jako jeden z wariantów kulturowej gry w historię. Metodologiczne problemy przedstawiania przeszłości w epoce ekranów. Multimedia

Bardziej szczegółowo

Powab i moc wyjaśniająca kognitywistyki

Powab i moc wyjaśniająca kognitywistyki NAUKA 3/2004 101-120 ANDRZEJ KLAWITER 1 Powab i moc wyjaśniająca kognitywistyki Niniejszy tekst nie aspiruje do systematycznej prezentacji kognitywistyki. Jego celem jest ukazanie powabu i mocy wyjaśniającej,

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Łęcki. Inny zapis. Sekretny dziennik pisarza jako przedmiot badań socjologicznych Na przykładzie Dzienników Stefana Kisielewskiego

Krzysztof Łęcki. Inny zapis. Sekretny dziennik pisarza jako przedmiot badań socjologicznych Na przykładzie Dzienników Stefana Kisielewskiego Inny zapis NR 2907 Krzysztof Łęcki Inny zapis Sekretny dziennik pisarza jako przedmiot badań socjologicznych Na przykładzie Dzienników Stefana Kisielewskiego Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice

Bardziej szczegółowo

Piotr Frączak, Maria Rogaczewska, Kuba Wygnański. Głos w dyskusji na temat wizji rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w Polsce

Piotr Frączak, Maria Rogaczewska, Kuba Wygnański. Głos w dyskusji na temat wizji rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w Polsce Piotr Frączak, Maria Rogaczewska, Kuba Wygnański Głos w dyskusji na temat wizji rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w Polsce Luty 2005 1 SPIS TREŚCI DOKUMENTU Stan społeczeństwa obywatelskiego. Próba

Bardziej szczegółowo

CZAS JAKO TAJEMNICA W PERSPEKTYWIE TEOLOGICZNEJ

CZAS JAKO TAJEMNICA W PERSPEKTYWIE TEOLOGICZNEJ PERSPEC IVA Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne Rok IX 2010 Nr 2 (17) ANDRZEJ SOBIERAJ CZAS JAKO TAJEMNICA W PERSPEKTYWIE TEOLOGICZNEJ Nie ma już chyba takiego miejsca w przestrzeni szeroko rozumianej

Bardziej szczegółowo

Dariusz Kosiński. Polski teatr przemiany

Dariusz Kosiński. Polski teatr przemiany Dariusz Kosiński Polski teatr przemiany Ścieżka teatru i kultury seria pod redakcją Moniki Blige i Grzegorza Ziółkowskiego Dariusz Kosiński Polski teatr przemiany Wrocław 2007 Na okładce: Adam Bunsch (1896

Bardziej szczegółowo

Biuletyn maturalny. Katarzyna Bocheńska. Centralna Komisja Egzaminacyjna. publikacja współfinansowana przez Europejski Fundusz Społeczny

Biuletyn maturalny. Katarzyna Bocheńska. Centralna Komisja Egzaminacyjna. publikacja współfinansowana przez Europejski Fundusz Społeczny Biuletyn maturalny Katarzyna Bocheńska Centralna Komisja Egzaminacyjna publikacja współfinansowana przez Europejski Fundusz Społeczny Autor biuletynu: Katarzyna Bocheńska Autor opracowania graficznego:

Bardziej szczegółowo

CZAS w życiu Polaków

CZAS w życiu Polaków Elżbieta Tarkowska CZAS w życiu Polaków WYNIKI BADAŃ, HIPOTEZY, IMPRESJE W arszawa 1992 Polska Akademia Nauk Instytut Filozofii i Socjologii Spis treści Słowo w stępu... 1 Część I. PYTANIA I PROBLEMY

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK ZOSTAĆ BOGATYM. Wallace Wattles

NAUKA JAK ZOSTAĆ BOGATYM. Wallace Wattles NAUKA JAK ZOSTAĆ BOGATYM Wallace Wattles Niniejsza książka jest darmowa (wygasły na nią prawa autorskie) i powinna dotrzeć do jak największej ilości osób. Jeśli znasz kogoś, kogo mogłaby zainteresować

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK ZOSTAĆ BOGATYM. Wallace Wattles

NAUKA JAK ZOSTAĆ BOGATYM. Wallace Wattles NAUKA JAK ZOSTAĆ BOGATYM Wallace Wattles Niniejsza książka jest darmowa (wygasły na nią prawa autorskie) i powinna dotrzeć do jak największej ilości osób. Jeśli znasz kogoś, kogo mogłaby zainteresować

Bardziej szczegółowo

PODRĘCZNIK ŚWIAT DOBREJ PRZYSZŁOŚCI

PODRĘCZNIK ŚWIAT DOBREJ PRZYSZŁOŚCI Załącznik nr 1 PODRĘCZNIK ŚWIAT DOBREJ PRZYSZŁOŚCI INNOWACYJNA METODA I NARZĘDZIA PRACY WYCHOWAWCZEJ PROWADZENIE ROZMÓW Spis treści WPROWADZENIE DO COACHINGU... 3 Geneza powstania metody... 3 Cele coachingu...

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ USTNA EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO OD ROKU SZKOLNEGO 2014/2015 ZBIÓR PRZYKŁADOWYCH ZADAŃ

CZĘŚĆ USTNA EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO OD ROKU SZKOLNEGO 2014/2015 ZBIÓR PRZYKŁADOWYCH ZADAŃ CZĘŚĆ USTNA EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO OD ROKU SZKOLNEGO 2014/2015 ZBIÓR PRZYKŁADOWYCH ZADAŃ Centralna Komisja Egzaminacyjna Warszawa 2014 2 Opracowanie zadań i dodatkowego materiału dla nauczycieli:

Bardziej szczegółowo

Spotkanie z Innym - jako wyzwanie XXI wieku - wykład Ryszarda Kapuścińskiego*

Spotkanie z Innym - jako wyzwanie XXI wieku - wykład Ryszarda Kapuścińskiego* Spotkanie z Innym - jako wyzwanie XXI wieku - wykład Ryszarda Kapuścińskiego* Doświadczenie przebywania latami wśród dalekich Innych uczy mnie, że tylko życzliwość dla drugiej istoty może poruszyć w niej

Bardziej szczegółowo

Zrób to sam. Jak zostać badaczem społeczności lokalnej? Poradnik dla domów kultury

Zrób to sam. Jak zostać badaczem społeczności lokalnej? Poradnik dla domów kultury Zrób to sam Jak zostać badaczem społeczności lokalnej? Poradnik dla domów kultury Zrób to sam Zrób to sam Jak zostać badaczem społeczności lokalnej? Poradnik dla domów kultury Spis treści: Wstęp 7 1. Od

Bardziej szczegółowo

Barbara Przybylska Związek Biur Porad Obywatelskich. Alina Wasilewska, Fundacja Batorego, program Obywatele dla Demokracji.

Barbara Przybylska Związek Biur Porad Obywatelskich. Alina Wasilewska, Fundacja Batorego, program Obywatele dla Demokracji. Zapis sesji "Rola poradnictwa prawnego i obywatelskiego w rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w Polsce". VII Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych, Warszawa, 15 września 2014 r Dzień dobry Państwu,

Bardziej szczegółowo

System Uniwersalnego Klucza (The Master Key System)

System Uniwersalnego Klucza (The Master Key System) System Uniwersalnego Klucza (The Master Key System) Charles Haanel, tłumaczenie: Wojciech Luciejewski System Uniwersalnego Klucza był fenomenem swego czasu, wznosząc autora Charlesa F. Haanela tak do wielkiej

Bardziej szczegółowo

IDENTYFIKACJA WSPÓŁCZESNYCH ZAGROŻEŃ I WYZWAŃ DLA BEZPIECZEŃSTWA ROZWOJU CYWILIZACYJNEGO W XXI WIEKU

IDENTYFIKACJA WSPÓŁCZESNYCH ZAGROŻEŃ I WYZWAŃ DLA BEZPIECZEŃSTWA ROZWOJU CYWILIZACYJNEGO W XXI WIEKU IDENTYFIKACJA WSPÓŁCZESNYCH ZAGROŻEŃ I WYZWAŃ DLA BEZPIECZEŃSTWA ROZWOJU CYWILIZACYJNEGO W XXI WIEKU Bezpieczeństwo narodowe jako dorobek społeczeństw demokratycznych stanowi środek zapewniający korzystanie

Bardziej szczegółowo

Warto zapytać o kulturę OBCY INNY SWÓJ

Warto zapytać o kulturę OBCY INNY SWÓJ Warto zapytać o kulturę OBCY INNY SWÓJ 3 Warto zapytać o kulturę 3 OBCY INNY SWÓJ Redakcja Krzysztof Czyżewski Białystok Sejny 2008 Inni oczekują naszej uwagi, nie zaś naszych uwag Małgorzata Zuber NA

Bardziej szczegółowo

ROZWÓJ JAK WSPÓŁPRACOWAĆ Z ŁASKĄ?

ROZWÓJ JAK WSPÓŁPRACOWAĆ Z ŁASKĄ? ROZWÓJ JAK WSPÓŁPRACOWAĆ Z ŁASKĄ? Monika i Marcin Gajdowie ROZWÓJ Jak współpracować z łaską? Na okładce: Motyw z posadzki katedry pw. Najświętszej Marii Panny w Chartres (Francja) labirynt symbolizujący

Bardziej szczegółowo

Krajobraz Polski dobrem publicznym potrzeba zmian w zarzàdzaniu krajobrazem

Krajobraz Polski dobrem publicznym potrzeba zmian w zarzàdzaniu krajobrazem KANCELARIA PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ BIULETYN FORUM DEBATY PUBLICZNEJ SAMORZĄD TERYTORIALNY DLA POLSKI Krajobraz Polski dobrem publicznym potrzeba zmian w zarzàdzaniu krajobrazem NUMER 34 CZERWIEC

Bardziej szczegółowo

Anna Głąb. Moralność jako uwaga. logos_i_ethos_2013_2_(35), s. 81 108. Słownik etyczny Iris Murdoch 1

Anna Głąb. Moralność jako uwaga. logos_i_ethos_2013_2_(35), s. 81 108. Słownik etyczny Iris Murdoch 1 logos_i_ethos_2013_2_(35), s. 81 108 Anna Głąb Moralność jako uwaga Słownik etyczny Iris Murdoch 1 Iris Murdoch (1919 1999), słuchaczka wykładów Ludwiga Wittgensteina, wykładowczyni filozofii w Oxfordzie,

Bardziej szczegółowo