Jakub Ruks KONCEPCJA UCZUĆ W DZIEŁACH FRANZA BRENTANA

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jakub Ruks KONCEPCJA UCZUĆ W DZIEŁACH FRANZA BRENTANA"

Transkrypt

1 Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Wydział Nauk Społecznych Instytut Filozofii Jakub Ruks KONCEPCJA UCZUĆ W DZIEŁACH FRANZA BRENTANA Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. UAM dr hab. Piotra Orlika Poznań 2014

2 Mojej Żonie

3 SPIS TREŚCI Wstęp...7 CZĘŚĆ PIERWSZA PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA BADAŃ UCZUĆ I ICH MIEJSCE WŚRÓD ZJAWISK PSYCHICZNYCH Rozdział pierwszy: Psychologia opisowa i genetyczna Przedmiot psychologii opisowej i genetycznej Metoda psychologii opisowej i genetycznej Prymat psychologii opisowej nad genetyczną o różnicy metodologicznej pomiędzy nimi Współpraca psychologii opisowej z genetyczną oraz jej znaczenie dla koncepcji uczuć Franza Brentana...88 Rozdział drugi: Intencjonalna charakterystyka życia psychicznego Intencjonalność jako powszechna własność zjawisk psychicznych trzy rodzaje zjawisk psychicznych Prymarna i wtórna intencjonalność Zmysłowe i intelektualne przedmioty intencjonalne

4 CZĘŚĆ DRUGA SŁUSZNE UCZUCIA MIŁOŚCI, NIENAWIŚCI I PREFERENCJI Rozdział pierwszy: Etyka jako wiedza praktyczna Praktyczny wymiar etyki Pięć zadań etyki Pięć zadań etyki a zagadnienie uczuć Rozdział drugi: Uczucia słusznej miłości i nienawiści Określenie słusznej miłości Struktura słusznej miłości Określenie słusznej nienawiści Struktura słusznej nienawiści Etyczne znaczenie uczuć słusznej miłości i nienawiści źródło poznania moralnego Rozdział trzeci: Uczucie słusznej preferencji Określenie słusznej preferencji Struktura słusznej preferencji Uczucie słusznego stawiania niżej Etyczne znaczenie uczucia słusznej preferencji Rozdział czwarty: Przedmioty słusznej miłości, nienawiści oraz preferencji

5 1. Tablica dóbr Hierarchiczna struktura dóbr CZĘŚĆ TRZECIA UCZUCIA ZMYSŁOWE I NAWYKOWE Rozdział pierwszy: Uczucie zmysłowe Określenie uczucia zmysłowego Struktura uczucia zmysłowego Efekt uboczny oraz intensywność uczuć zmysłowych Krytyka wybranych ujęć uczuć zmysłowych Rozdział drugi: Uczucie nawykowe Określenie uczucia nawykowego Zarys struktury uczucia nawykowego CZĘŚĆ CZWARTA UCZUCIA SŁUSZNEJ RADOŚCI I ESTETYCZNEJ WRAŻLIWOŚCI Rozdział pierwszy: Estetyka jako wiedza praktyczna Praktyczny wymiar estetyki Dwa zadania estetyki i ich związek z problematyką uczuć

6 Rozdział drugi: Uczucie słusznej radości Określenie słusznej radości Struktura słusznej radości Piękno związane z lepszymi przedstawieniami Piękno w wyższym sensie a uczucia niższego rodzaju Rozdział trzeci: Uczucie estetycznej wrażliwości Określenie estetycznej wrażliwości Rola estetycznej wrażliwości w procesie tworzenia dzieła sztuki Zakończenie Nota do wydań wybranych dzieł Franza Brentana Bibliografia

7 WSTĘP Franz Brentano urodzony 16 stycznia 1838 roku w Marienburgu nad Renem w Niemczech, zmarły 17 marca 1917 roku w Zurychu należy do myślicieli mało znanych, jednak jego wpływu na powstanie nowych nurtów filozofii współczesnej nie sposób przecenić. Idee autora Psychologii z empirycznego punktu widzenia 1 przyrównać można do ziaren zbóż, które rzucone w żyzną glebę obumierając wydają plon. Niejeden pomysł Brentana okazał się takim płodnym, choć zapomnianym zasiewem. Roman Ingarden wskazał na licznych uczniów Brentana, którzy stworzyli własne kierunki filozoficzne Kazimierz Twardowski (Szkoła Lwowsko-Warszawska), Edmund Husserl (fenomenologia), Alexius Meinong (ontologia przedmiotu) czy Christian Ehrenfels (psychologia postaci) 2. Tadeusz Kotarbiński uznał z kolei Brentana za twórcę współczesnego reizmu 3. Poglądy autora O źródle poznania moralnego 4 zainspirowały według Sergio Sáncheza-Migallona fenomenologiczne i aksjologiczne rozważania Maxa Schelera 5. Brentano początek swojej działalności filozoficznej związał z recepcją i twórczym przepracowaniem filozofii Arystotelesa (za pośrednictwem Adolfa 1 Franz Brentano, Psychologie vom empirischen Standpunkt, Duncker & Humblot, Leipzig 1874; tłumaczenie polskie F. Brentano, Psychologia z empirycznego punktu widzenia, tłum. W. Galewicz, PWN, Warszawa 1999 (oparte na wydaniu Oskara Krausa z 1924 i 1925 roku). 2 Roman Ingarden, Filozofia w rozumieniu Brentany, [w:] tegoż, Z badań nad filozofią współczesną, PWN, Warszawa 1963, s Alfred Kastil, Die Philosophie Franz Brentanos. Eine Einführung in seine Lehre, Leo Lehnen Verlag, München 1951, s. 24: Hingegen anerkennt der Führer der polnischen Reisten, Kotarbinski, Brentano ausdrücklich als den <<Urheber des Reismus>> in diesem Jahrhundert. 4 F. Brentano, Vom Ursprung sittlicher Erkenntnis, Duncker & Humblot, Leipzig 1889; tłumaczenie polskie F. Brentano, O źródle poznania moralnego, tłum. Cz. Porębski, PWN, Warszawa Sergio Sánchez-Migallon, Die zweideutige Stellungnahme Max Schelers gegenüber der Ethik Franz Brentanos, [w:] Brentano Studien. Werte, t. 11 (2004/2005), Joseph H. Röll Verlag, Dettelbach 2006, s

8 Trendelenburga) 6 i obronił rozprawę doktorską w 1862 roku Von der mannigfachen Bedeutung des Seienden bei Aristoteles 7. Jego postawa ideowa zdecydowanie bliższa arystotelizmowi niż niemieckiemu idealizmowi i filozofii transcendentalnej znalazła swój wyraz także w tezach habilitacyjnych przedstawionych do dyskusji i obrony w 1866 roku oraz pracy habilitacyjnej poświęconej psychologii Arystotelesa Die Psychologie des Aristoteles, insbesondere seine Lehre vom Nous Poietikos (1867) 8. Wykłady z historii filozofii oraz dotąd nieopublikowane wykłady z metafizyki prowadzone przez Brentana w latach na Uniwersytecie Würzburskim przyciągnęły rzesze studentów 9. Oprócz studiów nad filozofią arystotelejską autor dzieła Arystoteles i jego światopogląd 10 przejawiał żywe zainteresowanie współczesnymi sobie nurtami filozofii pozytywistycznej i empiryzmem brytyjskim 11. W 1869 roku filozof opublikował historyczny tekst August Comte und die positive Philosophie 12. Korespondował z Johnem Stuartem Millem na temat swojej teorii sądu. W 1872 roku autor O źródle poznania moralnego odbył podróż do Anglii, aby zapoznać się tam z nową literaturą filozoficzną, odwiedzając m. in. Herberta Spencera 13. Badania z zakresu historii filozofii oraz zainteresowanie się filozofią pozytywistyczno-empirystyczną miały swój 6 A. Kastil, Die Philosophie Franz Brentanos. Eine Einführung in seine Lehre, dz. cyt., s F. Brentano, Von der mannigfachen Bedeutung des Seienden nach Aristoteles, Herder, Freiburg 1862; wydanie nowsze F. Brentano, Von der mannigfachen Bedeutung des Seienden nach Aristoteles, (Sämtliche veröffentlichte Schriften, t. IV) T. Binder, A. Chrudzimski (red.), Ontos Verlag, Frankfurt a. M F. Brentano, Die Psychologie des Aristoteles, insbesondere seine Lehre vom Nous Poietikos, Nebst einer Beilage über das Wirken des aristotelischen Gottes, Kirchheim, Meinz 1867; wydanie nowsze F. Brentano, Die Psychologie des Aristoteles, insbesondere seine Lehre vom Nous Poietikos, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt A. Kastil, Die Philosophie Franz Brentanos. Eine Einführung in seine Lehre, dz. cyt., s F. Brentano, Aristoteles und seine Weltanschauung, Quelle & Meyer, Leipzig 1911; tłumaczenie polskie F. Brentano, Arystoteles i jego światopogląd, tłum. S. Kamińska, Księgarnia Akademicka, Kraków R. Ingarden, Filozofia w rozumieniu Brentany, dz. cyt., s F. Brentano, August Comte und die positive Philosophie, Chilianeum. Blätter für katholische Philosophie, Kunst und Leben, Neue Folge 1869, 2: s ; wydanie nowsze w zbiorze prac F. Brentano, Die vier Phasen der Philosophie und ihr augenblicklicher Stand, O. Kraus (red.), Felix Meiner Verlag, Leipzig 1926, s A. Kastil, Die Philosophie Franz Brentanos. Eine Einführung in seine Lehre, dz. cyt., s

9 finał w największym, choć niedokończonym dziele Brentana Psychologia z empirycznego punktu widzenia (1874). W roku wydania Psychologii z empirycznego punktu widzenia wykładowca Uniwersytetu Würzburskiego przeniósł się, na zaproszenie profesora Hermanna Lotzego, na Uniwersytet Wiedeński 14. Popularność zdobył sobie od samego początku inauguracyjnym odczytem Über die Gründe der Entmutigung auf philosophischem Gebiete 15. Okres wiedeński w życiu filozofa który trwał do 1895 roku wypełniony był pracą dydaktyczną oraz twórczą. Filozof prowadził w latach wykłady z filozofii praktycznej, prawie w całości poświęcone etyce oraz w mniejszej części estetyce, którą również uważał za dziedzinę filozofii praktycznej. Estetyka stała się również tematem wykładu Ausgewählte Fragen aus Psychologie und Ästhetik 16 z lat 1885/1886. Autor Über die Gründe der Entmutigung auf philosophischem Gebiete wykładał ponadto w latach logikę, a w semestrach zimowych w okresie psychologię opisową (deskriptive Psychologie) 17. Brentano wielokrotnie przedstawiał swoje poglądy na spotkaniach naukowych. W 1889 roku w Wiedeńskim Towarzystwie Prawniczym Brentano wygłosił odczyt Von der natürlichen Sanktion für recht und sittlich, który po wprowadzeniu licznych przypisów, filozof opublikował pod bardziej znanym tytułem Vom Ursprung sittlicher Erkenntnis (O źródle poznania moralnego). W tym samym roku w Wiedeńskim Towarzystwie Filozoficznym filozof przedstawił referat o tematyce epistemologicznej 14 Tamże, s F. Brentano, Über die Gründe der Entmutigung auf philosophischem Gebiete, Braumüller, Wien 1874; wydanie nowsze w zbiorze prac F. Brentano, Über die Zukunft der Philosophie nebst den Vorträgen: Über die Gründe der Entmutigung auf philosophischem Gebiete / Über Schellings System / und den 25 Habilitationsthesen, O. Kraus (red.), Felix Meiner Verlag, Leipzig 1929, s F. Brentano, Grundzüge der Ästhetik, F. Mayer-Hillebrand (red.), Francke Verlag, Bern 1959, s Wykłady z filozofii praktycznej, estetyki i logiki, prowadzone przez filozofa na Uniwersytecie Wiedeńskim, zostały opublikowane pośmiertnie przez Franziske Mayer-Hillebrand. Wykłady z filozofii praktycznej ukazały się w 1952 roku pod tytułem Grundlegung und Aufbau der Ethik. Wykłady z estetyki oraz część wykładów z filozofii praktycznej (poświęconej zagadnieniom estetycznym) znalazły się obok innych rozpraw filozofa w dziele Grundzüge der Ästhetik (1959). Wykłady logiczne ukazały się w 1956 roku pod tytułem Die Lehre vom richtigen Urteil. Wykłady z psychologii opisowej zostały wydane przez Rodericka Chisholma oraz Wilhelma Baumgartnera w 1982 roku pod tytułem Deskriptive Psychologie. 9

10 Über den Begriff der Wahrheit 18. W Wiedeńskim Stowarzyszeniu Architektów i Inżynierów Brentano wygłosił prelekcję z dziedziny twórczości artystycznej Das Genie 19 (1892), a w Wiedeńskim Towarzystwie Przyjaciół Literatury odczyt o tematyce estetycznej Das Schlecht als Gegenstand dichterischer Darstellung 20 (1892). Brentano wypowiadał się także w sprawach optyki na łamach czasopisma Zeitschrift für Psychologie und Physiologie der Sinnesorgane, gdzie opublikował kilka artykułów na temat optycznych złudzeń i paradoksów: Über ein optisches Paradoxon 21 (1892), Über ein optisches Paradoxon. Zweiter Artikel 22 (1893) oraz Zur Lehre von den optischen Täuschungen 23 (1894). W Wiener Zeitung filozof umieścił recenzję na temat językoznawczy Miklosich über subjektlose Sätze (1883) 24. Część referatów autora Psychologii z empirycznego punktu widzenia wykraczała swoją tematyką daleko poza poszczególne dziedziny filozoficzne i naukowe, podejmując ogólną problematykę rozwoju filozofii. Warto zwrócić uwagę na prelekcje 18 F. Brentano, Wahrheit und Evidenz, O. Kraus (red.), Felix Meiner Verlag, Leipzig 1930, s. 3-29; polskie tłumaczenie referatu: F. Brentano, O pojęciu prawdy, tłum. J. Sidorek, Principia, 1997, t , s F. Brentano, Das Genie, Duncker & Humblot, Leipzig 1892; wydanie nowsze w zbiorze prac F. Brentano, Grundzüge der Ästhetik, dz. cyt., s F. Brentano, Das Schlecht als Gegenstand dichterischer Darstellung, Duncker & Humblot, Leipzig 1892; wydanie nowsze w zbiorze prac F. Brentano, Grundzüge der Ästhetik, dz. cyt., s F. Brentano, Über ein optisches Paradoxon, Zeitschrift für Psychologie und Physiologie der Sinnesorgane, 1892, t. III, s ; wydanie nowsze w zbiorze prac F. Brentano, Schriften zur Sinnespsychologie, (Sämtliche veröffentlichte Schriften, t. II), T. Binder, A. Chrudzimski (red.), Ontos Verlag, Frankfurt a. M. 2009, s F. Brentano, Über ein optisches Paradoxon. Zweiter Artikel, Zeitschrift für Psychologie und Physiologie der Sinnesorgane, 1893, t. V, s ; wydanie nowsze w zbiorze prac F. Brentano, Schriften zur Sinnespsychologie, dz. cyt., s F. Brentano, Zur Lehre von den optischen Täuschungen, Zeitschrift für Psychologie und Physiologie der Sinnesorgane, 1894, t. VI, s. 1-7; wydanie nowsze w zbiorze prac F. Brentano, Schriften zur Sinnespsychologie, dz. cyt., s F. Brentano, Miklosich über subjektlose Sätze. Rezension: F. Miklosich: Subjektlose Sätze, Wiener Zeitung, 1883, R. 13: 261; tłumaczenia polskie F. Brentano, Miklosich o zdaniach bezpodmiotowych, [w:] tegoż, O źródle poznania moralnego, tłum. Cz. Porębski, PWN, Warszawa 1989, s oraz F. Brentano, Miklosich o zdaniach bezpodmiotowych, [w:] tegoż, Psychologia z empirycznego punktu widzenia, dz. cyt., s

11 Was für ein Philosoph manchmal Epoche macht 25 (odczyt z 1876 roku poświęcony omówieniu filozofii Plotyna), Über die Zukunft der Philosophie 26 (polemiczny odczyt z 1892 roku, będący reakcją na inauguracyjną przemowę ówczesnego rektora Uniwersytetu Wiedeńskiego, Adolfa Exnera, odmawiającego filozofii możliwości osiągnięcia sukcesów poznawczych podobnych do nauk przyrodniczych) oraz Die vier Phasen der Philosophie und ihr augenblicklicher Stand 27 (referat pożegnalny wygłoszony w Wiedeńskim Towarzystwie Przyjaciół Literatury na zakończenie pracy na Uniwersytecie Wiedeńskim z 1894 roku, w którym Brentano wskazuje na cztery stadia rozwoju filozofii w starożytności, średniowieczu i nowożytności). Praca dydaktyczna oraz twórcza z okresu wiedeńskiego która w większości koncentrowała się wokół niewielkich stronicowo odczytów i rozpraw może świadczyć o przyświecającym filozofowi zamiarze popularyzacji swoich poglądów oraz świadomego wpływania na młodych adeptów filozofii. Na przywiązanie Brentana do akademickiej młodzieży wskazuje m. in. dedykacja opublikowanego w 1895 roku referatu pożegnalnego Die vier Phasen der Philosophie und ihr augenblicklicher Stand: Der Akademischen Jugend von Österreich-Ungarn zum Ausdruck meiner Dankbarkeit für so viele Zeichen wärmster Teilnahme herzlich zugeeignet ( Dedykowane akademickiej młodzieży Austro-Węgier, aby wyrazić moją wdzięczność za tak wiele oznak najserdeczniejszego zaangażowania ) 28. Brentano wyjechał z Wiednia w 1895 roku rok po śmierci swojej żony Idy von Lieben aby osiąść na długie lata we Florencji. Gdy Włochy przystąpiły do I Wojny Światowej w 1915 roku, a w kraju rozpoczęła się propaganda wojenna, zdecydowany pacyfista, jakim był Brentano, przeniósł się do Zurychu, gdzie spędził swoje ostatnie 25 F. Brentano, Was für ein Philosoph manchmal Epoche macht, Hartleben, Wien / Pest / Leipzig 1876; wydanie nowsze w zbiorze prac F. Brentano, Die vier Phasen der Philosophie und ihr augenblicklicher Stand, dz. cyt., s F. Brentano, Über die Zukunft der Philosophie, A. Hölder, Wien 1893; wydanie nowsze w zbiorze prac F. Brentano, Über die Zukunft der Philosophie nebst den Vorträgen: Über die Gründe der Entmutigung auf philosophischem Gebiete / Über Schellings System / und den 25 Habilitationsthesen, dz. cyt., s F. Brentano, Die vier Phasen der Philosophie und ihr augenblicklicher Stand, Cotta Verlag, Stuttgart 1895; wydanie nowsze w zbiorze prac F. Brentano, Die vier Phasen der Philosophie und ihr augenblicklicher Stand, O. Kraus (red.), Felix Meiner Verlag, Leipzig 1926, s F. Brentano, Die vier Phasen der Philosophie und ihr augenblicklicher Stand, O. Kraus (red.), Felix Meiner Verlag, Leipzig 1926, s

12 dwa lata życia 29. W latach filozof wycofał się z dydaktyki na rzecz bardziej twórczego i samotnego filozofowania. Izolację Brentana od świata potęgowała choroba oczu, która spowodowała częściową ślepotę w roku 1902 (lub 1903) i całkowitą pod koniec życia. Ograniczenia fizyczne autor Das Genie przezwyciężał dzięki doskonałej pamięci, a kontakt ze światem naukowym zapewniała korespondencja prowadzona z dawnymi uczniami (m. in. Oskarem Krausem oraz Antony Marty) i innymi uczonymi (np. z Edmundem Husserlem). Pomoc w ostatnich latach pracy twórczej filozofa wniosła jego druga żona Emilie Ruepprecht, którą filozof poznał we Florencji, ponieważ w roli sekretarki spisywała dyktowane rozprawy niewidomego męża 30. Zagadnienia podjęte przez Brentana w okresie pobytu na Uniwersytecie Würzburskim oraz Wiedeńskim zajmowały go także po 1895 roku. Przedstawienie wszystkich prac filozofa z lat przekracza ramy niniejszego wstępu. Warto więc zwrócić uwagę na najważniejsze dokonania autora O źródle poznania moralnego z tych lat. Ze wspomnianego okresu pochodzą przede wszystkim cztery obszerne prace. Filozof opublikował z dziedziny psychologii zmysłów w 1907 roku Untersuchungen zur Sinnespsychologie 31 (złożonej w większości z wcześniej publikowanych artykułów, stanowiących pierwotnie odczyty wygłaszane na Międzynarodowym Kongresie Psychologicznym w 1896 i 1905 roku oraz w Wiedeńskim Towarzystwie Filozoficznym w 1893 roku) oraz w 1911 roku dwa dzieła poświęcone filozofii Arystotelesa: Arystoteles i jego światopogląd i Aristoteles Lehre vom Ursprung des menschlichen Geistes 32. Czwartym obszernym dziełem z tego okresu jest Von der Klassifikation der psychischen Phänomene 33 (1911), które zawiera pięć ostatnich 29 A. Kastil, Die Philosophie Franz Brentanos. Eine Einführung in seine Lehre, dz. cyt., s Tamże, s F. Brentano, Untersuchungen zur Sinnespsychologie, Duncker & Humblot, Leipzig 1907; wydanie nowsze w zbiorze prac F. Brentano, Schriften zur Sinnespsychologie, dz. cyt., s F. Brentano, Aristoteles Lehre vom Ursprung des menschlichen Geistes, Veit & Company, Leipzig 1911; wydanie nowsze F. Brentano, Aristoteles Lehre vom Ursprung des menschlichen Geistes, Felix Meiner Verlag, Hamburg F. Brentano, Von der Klassifikation der psychischen Phänomene, Duncker & Humblot, Leipzig 1911; wydanie nowsze F. Brentano, Psychologie vom empirischen Standpunkt. Von der Klassifikation der psychischen Phänomene, (Sämtliche veröffentlichte Schriften, t. I), T. Binder, A. Chrudzimski (red.), Ontos Verlag, Frankfurt a. M. 2008; tłumaczenie polskie F. Brentano, Psychologia z empirycznego punktu widzenia, dz. cyt. oraz F. Brentano, Uzupełniające uwagi [do wydania z 1911 r.] w celu objaśnienia i obrony przedstawionej teorii, jak również jej sprostowania i rozwinięcia, [w:] tenże, 12

13 rozdziałów drugiej księgi Psychologii z empirycznego punktu widzenia z 1874 roku, opatrzonych przypisami, a także liczne uzupełnienia (o charakterze rozszerzającym oraz korygującym wcześniejsze ustalenia). Filozof kontynuuje także rozważania etyczne i estetyczne podjęte w pracach O źródle poznania moralnego oraz na wykładach z filozofii praktycznej i estetyki 34. Szczególnie znaczące są listy O apriorycznym charakterze zasad etycznych 35 (1904) oraz O decyzjach w dziedzinie emocji i sformułowaniu najwyższego prawa moralnego 36 (1908), a także tekst dyktowany Miłowanie i nienawidzenie 37 (1907). Warto wskazać także na dwie rozprawy z dziedziny estetyki z 1906 roku Vom Begriff des Schönen 38 oraz Vom Schönen 39. Epistolografia oraz szereg rozpraw z lat o tematyce ontologicznej, epistemologicznej oraz psychologicznej w większości zostały opublikowane dopiero po śmierci filozofa. Rozważania z dziedziny psychologii opisowej z tego okresu stanowią treść pracy, wydanej przez Oskara Krausa w 1928 roku, Vom sinnlichen und noetischen Psychologia z empirycznego punktu widzenia, dz. cyt., s (złożoną historię wydania Psychologii ukazuje nota do wydań wybranych dział Franza Brentana, umieszczona na końcu niniejszej pracy). 34 Brak wyraźnego przełomu w poglądach etycznych i estetycznych skłonił wydawców spuścizny autora Über die Zukunft der Philosophie do opublikowania jego listów oraz rozpraw powstałych po 1895 razem z tekstami pochodzącymi z okresu wiedeńskiego. Oskar Kraus wydał rozważania etyczne zawarte w większości niepublikowanych rozprawach i listach Brentana w 1924 roku jako dodatek do O źródle poznania moralnego, a w następnym wydaniu O źródle poznania moralnego (1934) opublikował po raz pierwszy tekst dyktowany Brentana Lieben und Hassen (Miłowanie i nienawidzenie) z 1907 roku. Podobnie Franziska Mayer-Hillebrand połączyła w jeden zbiór prac Grundzüge der Ästhetik (1959) teksty z różnych okresów twórczości filozofa. Obok wykładów z estetyki o których pisałem we wcześniejszych partiach wstępu znalazły się w Grundzüge der Ästhetik rozważania estetyczne filozofa powstałe po 1895 roku. 35 F. Brentano, Anhang I VIII, [w:] tegoż, Vom Ursprung sittlicher Erkenntnis, O. Kraus (red.), Felix Meiner Verlag, Leipzig 1921; tłumaczenie polskie F. Brentano, Uzupełnienia, [w:] tegoż, O źródle poznania moralnego, dz. cyt., s F. Brentano, Anhang I VIII, [w:] tegoż, Vom Ursprung sittlicher Erkenntnis, dz. cyt.; tłumaczenie polskie F. Brentano, Uzupełnienia, [w:] tegoż, O źródle poznania moralnego, dz. cyt., s F. Brentano, Anhang I IX, [w:] tenże, Vom Ursprung sittlicher Erkenntnis, O. Kraus (red.), Felix Meiner Verlag, Leipzig 1934; tłumaczenie polskie F. Brentano, Uzupełnienia, [w:] tegoż, O źródle poznania moralnego, dz. cyt., s F. Brentano, Grundzüge der Ästhetik, dz. cyt., s Tamże, s

14 Bewusstsein (t. III: Psychologie) 40, a ich mała część znalazła się w wydanej przez Rodericka Chisholma i Wilhelma Baumgartnera w 1982 roku książce Deskriptive Psychologie 41. Rozprawy i listy napisane lub podyktowane po 1895 roku, dotyczące problematyki czasu, przestrzeni i kontinuum zostały opublikowane przez Stephana Körnera i Rodericka Chisholma w 1976 roku w pracy Philosophische Untersuchungen zu Raum, Zeit und Kontinuum 42. Rozważania Brentana na temat kategorii, substancji i akcydensów wydał Alfred Kastil w 1933 roku pod tytułem Kategorienlehre 43. Teksty podejmujące problemy związane z bytem realnym i nierealnym znalazły się w kilku zbiorach. Jedną część wspomnianych rozważań wydał Oskar Kraus w 1925 roku wraz z dziełem Psychologie vom empirischen Standpunkt II (Von der Klassifikation der psychischen Phänomene) 44, a w 1930 roku pod tytułem Wahrheit und Evidenz. Pozostałą część rozpraw i listów zajmujących się problematyką bytu realnego i nierealnego opublikowała Franziska Mayer-Hillebrand w 1966 roku w Die Abkehr vom Nichtrealen 45. Rozważania autora Vom Schönen po 1895 roku, dotyczące epistemologii 40 F. Brentano, Vom sinnlichen und noetischen Bewusstsein (Psychologie vom empirischen Standpunkt III), O. Kraus (red.), Felix Meiner Verlag, Leipzig 1928; wydanie nowsze F. Brentano, Vom sinnlichen und noetischen Bewusstsein (t. III: Psychologie), wstęp Franziska Mayer-Hillebrand, Oskar Kraus (red.), Felix Meiner Verlag, Hamburg 1974 (niezmieniony przedruk z 1968); fragment Vom sinnlichen und noetischen Bewusstsein w polskim tłumaczeniu F. Brentano, O świadomości zmysłowej i noetycznej, [w:] Próby gramatyki filozoficznej: antologia / Franz Brentano, Gottlob Frege, Christian Thiel, tłum. i oprac. K. Rotter, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1997, s F. Brentano, Deskriptive Psychologie, R. M. Chisholm, W. Baumgartner (red.), Felix Meiner Verlag, Hamburg F. Brentano, Philosophische Untersuchungen zu Raum, Zeit und Kontinuum, S. Körner, R. M. Chisholm (red.), Felix Meiner Verlag, Hamburg F. Brentano, Kategorienlehre, A. Kastil (red.), Felix Meiner Verlag, Leipzig 1933; wydanie nowsze F. Brentano, Kategorienlehre, A. Kastil (red.), Felix Meiner Verlag, Hamburg 1974 (niezmieniony przedruk pierwszego wydania z 1933 roku). 44 F. Brentano, Abhandlungen aus dem Nachlasse, [w:] tegoż, Psychologie vom empirischen Standpunkt II. Von der Klassifikation der psychischen Phänomene, O. Kraus (red.), Felix Meiner Verlag, Leipzig 1925, s ; tłumaczenie polskie F. Brentano, Nowe rozprawy z pism pozostawionych, [w:] tegoż, Psychologia z empirycznego punktu widzenia, tłum. W. Galewicz, PWN, Warszawa 1999, s F. Brentano, Die Abkehr vom Nichtrealen, F. Mayer-Hillebrand (red.), Francke Verlag, Bern / München

15 i metodologii, zebrał Alfred Kastil w dziele Versuch über die Erkenntnis 46, wydanym w 1925 roku. Warto zwrócić uwagę, iż zainteresowanie pierwszych wydawców Oskara Krausa, Franziski Mayer-Hillebrand oraz Alfreda Kastila opublikowaniem całej spuścizny Brentana wypływało z ich przekonań filozoficznych. Choć ich zasługi dla udostępnienia czytelnikom filozofii autora Psychologii z empirycznego punktu widzenia są niewątpliwe, wydana przez nich spuścizna nie spełnia kryteriów współczesnej krytyki naukowej. Brak pełnego wydania krytycznego dzieł Brentana stanowi poważny problem dla tłumaczy i komentatorów jego filozofii, z którym borykał się również autor niniejszej pracy 47. Na przykład komentatorzy poglądów etycznych Brentana, zainteresowani prześledzeniem rozwoju jego koncepcji etycznej, do pewnego stopnia rezygnują z korzystania z publikacji głównego dzieła etycznego Grundlegung und Aufbau der Ethik, a w zamian opierają swoje rozważania na oryginalnych manuskryptach wykładów z filozofii praktycznej F. Brentano, Versuch über die Erkenntnis, A. Kastil (red.), Felix Meiner Verlag, Leipzig Na uwagę zasługuje seria wydawnicza Franz Brentano. Sämtliche veröffentlichte Schriften, rozpoczęta w 2008 roku w wydawnictwie Ontos Verlag. Celem tej serii wydawniczej jest udostępnienie czytelnikowi zgodnie ze współczesnymi standardami edytorskimi dzieł Brentana, których od lat nikt ponownie nie publikował. Edycja ta nie jest jednak pełnym wydaniem krytycznym dzieł Brentana, ponieważ zrezygnowano w niej z ujęcia niezwykle obszernej spuścizny filozofii autora Das Genie. Do tej pory ukazały się w wydawnictwie Ontos Verlag cztery tomy ze wspomnianej serii: Psychologie vom empirischen Standpunkt. Von der Klassifikation der psychischen Phänomene, Schriften zur Sinnespsychologie, Schriften zur Ethik und Ästhetik oraz Von der mannigfachen Bedeutung des Seienden nach Aristoteles. Dzieła Brentana wydane pośmiertnie są więc nadal trudno dostępne. Oprócz dzieł przetłumaczonych do tej pory na język polski (Psychologia z empirycznego punktu widzenia, O źródle poznania moralnego, Arystoteles i jego światopogląd oraz kilka innych rozpraw) większość dzieł Brentana znajduje się w bibliotekach poza Polską (najwięcej w Niemczech). Sprowadzenie ich stanowiło dla autora niniejszej pracy niemały trud, w którym nieocenioną pomocą okazała się Wypożyczalnia Międzybiblioteczna Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. 48 Linda L. McAlister, The development of Franz Brentano s ethics, Rodopi, Amsterdam 1982, s. 2 oraz Daniel Kubát, Bedeutung und Wandel der ethischen Grundbegriffe, München 1955, s. 2-3: <<Grundlegung und Aufbau der Ethik>> enthält die Vorlesungen über die praktische Philosophie [ ]. Mit der Redaktion hat A. Kastil begonnen. Nach seinem Tode (1951) wurde das Kolleg von Mayer- Hillebrand sorgfältig durchgesehen und in die Buchform gebracht. Das hatte zu Folge, daß in die ursprüngliche Form und in den ursprünglichen Gehalt der Vorlesungen einige Elemente hineingekommen 15

16 Rozwijane przez Brentana w ciągu długiego życia koncepcje filozoficzne nie stanowią prostej kontynuacji. Najbardziej znaczące zmiany w jego filozofii dotyczyły poglądów ontologicznych. Arkadiusz Chrudzimski w książce Die Ontologie Franz Brentanos wskazuje na trzy okresy ontologicznych rozważań autora Vom Lieben und Hassen: (1) wczesny ( ), (2) środkowy ( ) oraz (3) późny reistyczny ( ) 49. Wczesna ontologia Brentana jest konceptualistyczna i dotyczy realnych rzeczy świata zewnętrznego. Filozof abstrahuje w niej od tzw. pomyślanych przedmiotów. Okres środkowy którego początkiem jest publikacja w 1874 roku Psychologii z empirycznego punktu widzenia charakteryzuje się powiązaniem problemów ontologicznych z teorią intencjonalności. Filozof podejmuje pytania z zakresu ontologii przedmiotów immanentnych, nieistniejących (realnie), czasowo zmodyfikowanych oraz stanów rzeczy 50. W tym okresie zostaje przez filozofa sformułowana jego najbardziej wpływowa ontologia relacji intencjonalnej, rozwijana później przez Antona Marty ego, Kazimierza Twardowskiego, Alexiusa Meinonga oraz Edmunda Husserla 51. Okres późnej ontologii Brentana stanowi rezultat przemyśleń nad ontologią z okresu środkowego. Filozof rewiduje wcześniejszą koncepcję przedmiotu immanentnego i za pomocą redukcji pojęciowej stara się przełożyć wcześniejsze ustalenia na język ontologii reistycznej. Uznaje on od tej pory, iż podmiot może sobie przedstawić jedynie realną rzecz 52. Autentyczne myślenie zawsze nakierowane jest na przedmiot realny. Wypowiedzi będące wyrażeniem myślenia o przedmiotach nierealnych powinny być zdaniem dawnego wykładowcy z Würzburga i Wiednia przełożone na zdania wyrażające myślenie o przedmiotach realnych. Wspomniane powyżej zaangażowanie pierwszych wydawców spuścizny Brentana Oskara Krausa, Franziski Mayer-Hillebrand oraz Alfreda Kastila było związane z ich przeświadczeniem, iż należy zapoznać środowisko filozoficzne ze sind, die für eine Textkritik <<fremde Meinungen>> sein könnten, jedoch den Sinn der Brentanoschen Ethik nur klären. In der vorliegenden Arbeit soll diese systematische Sichtung der ethischen Grundbegriffe aus dem erweitertem Material geschehen. 49 Arkadiusz Chrudzimski, Die Ontologie Franz Brentanos, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht / Boston / London 2004, s Tamże, s Tamże, s Tamże, s

17 zmianą poglądów ontologicznych charyzmatycznego nauczyciela z Wiednia 53. Odczuwali oni tym bardziej taką potrzebę ze względu na wycofanie się samego Brentana z aktywnego życia zawodowego. W czasie, w którym dokonało się w jego filozofii wyraźne skrystalizowanie reizmu jako jedynie poprawnej ontologii, autor Gegen entia rationis, sogenannte irreale oder ideale Gegenstände 54 wyraźnie ograniczył swój udział w życiu publicznym. Z przedstawionego powyżej zarysu działalności filozoficznej autora O źródle poznania moralnego wyłania się obraz wszechstronnego zainteresowania Brentana wieloma dziedzinami filozofii. Rozległy obszar badań charyzmatycznego wykładowcy objął również swym zasięgiem problematykę uczuć, która zostanie przedstawiona w pracy niniejszej. Pierwsze systematyczne rozważania filozofa na temat uczuć znaleźć można w Psychologii z empirycznego punktu widzenia (1874). Dzieło to stanowi najważniejsze źródło wiedzy o poglądach filozofa dotyczących uczuć. Zawarta w Psychologii z empirycznego punktu widzenia ogólna perspektywa ujęcia uczuć oraz 53 Na taką motywację pierwszych wydawców dzieł Brentana wskazują ich deklaracje a także obszerne wprowadzenia oraz przypisy do publikowanych tekstów filozofa. Te komentarze i uzupełnienia miały często pełnić szczególną rolę ostrzeżenia czytelnika przed rozumieniem rozważań Brentana w duchu odbiegającym od późnej realistycznej ontologii. Alfred Kastil przykładowo umieścił świadomie przypisy do Versuch über die Erkenntnis w celu obrony przed możliwymi nieporozumieniami (A. Kastil, Vorwort des Herausgebers, [w:] F. Brentano, Versuch über die Erkenntnis, A. Kastil (red.), Felix Meiner Verlag, Leipzig 1925, s. IV). Franziska Mayer-Hillebrand opisuje w przedmowie do wydania Die Abkehr vom Nichtrealen koncepcję przedmiotu immanentnego Brentana jako ważną i inspirującą dla wielu teorię, która doprowadziła jednak do licznych nieporozumień (F. Mayer-Hillebrand, Vorwort der Herausgeberin, [w:] F. Brentano, Die Abkehr vom Nichtrealen, F. Mayer-Hillebrand (red.), Francke Verlag, Bern / München 1966, s. VIII). Oskar Kraus przez długie lata prowadził korespondencję z Brentano, w której dawny uczeń filozofa występował w roli oponenta w stosunku do jego późnej ontologii, aby z zagorzałego przeciwnika Brentanowskiego realizmu stać się w 1916 roku jego obrońcą (por. tamże, s. VI). Wydana przez Oskara Krausa w 1925 roku Psychologia z empirycznego punktu widzenia została przez ucznia Brentana uzupełniona przypisami, z większości których polski tłumacz tego dzieła opierający się na wydaniu Krausa był zmuszony zrezygnować. Zdaniem Włodzimierza Galewicza bowiem przypisy te nie spełniają, ze względu na swój apologetyczny charakter, norm współczesnej pracy edytorskiej (W. Galewicz, Wstęp. Brentana anatomia życia psychicznego, [w:] F. Brentano, Psychologia z empirycznego punktu widzenia, tłum. W. Galewicz, PWN, Warszawa 1999, s. LXIV LXV). 54 F. Brentano, Gegen entia rationis, sogenannte irreale oder ideale Gegenstände, O. Kraus (red.), Philosophische Hefte, 1929, 2, nr 4, s

18 liczne szczegółowe próby opisania zjawisk uczuciowych będą towarzyszyć Brentanie do końca jego twórczości filozoficznej. Określona w Psychologii z empirycznego punktu widzenia perspektywa ujęcia uczuć dotyczy ich intencjonalnego charakteru. Brentano uważa, iż uczucia są zjawiskami psychicznymi, czyli posiadają cechę charakterystyczną dla wszystkich zjawisk psychicznych intencjonalność. Kryterium oddzielenia zjawisk psychicznych od fizycznych stanowi intencjonalność 55. Odniesienie intencjonalne jest stosunkiem pomiędzy podmiotem czynności psychicznej a przedmiotem. Gdy podmiot intencjonalnie odnosi się do czegoś, to jest on świadomy pewnego przedmiotu. Relacja intencjonalna zachodzi więc zawsze, gdy jest mowa o podmiocie czynnym psychicznie, choć intencjonalność nie jest stosunkiem jednorodnym. Są trzy rodzaje intencjonalnego odniesienia. Podmiot może uświadamiać sobie przedmiot przez samo tylko jego przedstawienie. Wówczas przedmiot inny człowiek, widziana barwa lub dowolny wyobrażony obiekt ukazuje się w świadomości podmiotu przedstawiającego. Drugim sposobem odniesienia intencjonalnego jest sądzenie, które może mieć postać sądów twierdzących lub przeczących. W sądzie podmiot odnosi się do przedmiotu stwierdzając jego istnienie lub jakiejś jego cechy albo odmawiając mu istnienia lub posiadania domniemywanej własności. Trzecim rodzajem intencjonalności jest kochanie lub nienawidzenie przez podmiot przedmiotu. Stosunek kochania i nienawidzenia jest specyficzny dla uczuć oraz aktów woli. Jest on podobny do sądzenia, które zawsze przybiera postać twierdzącą albo przeczącą, ponieważ podmiot przeżywający uczucia lub pragnący czegoś, może odnieść się do przedmiotu na dwa przeciwstawne sposoby kochając, czyli akceptując przedmiot jako dobry (wartość 55 F. Brentano, Psychologia z empirycznego punktu widzenia, dz. cyt., s : Każdy fenomen psychiczny charakteryzuje się tym, co średniowieczni scholastycy nazywali intencjonalną (lub też mentalną) inegzystencją pewnego przedmiotu, a co my jakkolwiek nie całkiem jednoznacznie nazwalibyśmy odniesieniem do pewnej treści, skierowaniem na pewien obiekt (przez który nie należy tu rozumieć czegoś realnego) lub immanentną przedmiotowością. Każde [zjawisko psychiczne] zawiera coś jako obiekt, chociaż nie każde w ten sam sposób. W przedstawieniu coś jest przedstawiane, w sądzie uznawane lub odrzucane, w miłości kochane, w nienawiści nienawidzone, w pożądaniu pożądane itd. Ta intencjonalna inegzystencja jest właściwa wyłącznie fenomenom psychicznym. Żaden fenomen fizyczny nie wykazuje czegoś podobnego. A zatem fenomeny psychiczne możemy zdefiniować jako fenomeny, które intencjonalnie zawierają w sobie pewien przedmiot. 18

19 pozytywna) albo nienawidząc, czyli odrzucając przedmiot jako zły (wartość negatywna). Ujęcie uczuć jako zjawisk psychicznych charakteryzujących się wraz z aktami woli specyficznym rodzajem relacji intencjonalnej, pozwala Brentanie prowadzić systematyczne badania nad uczuciami. Filozof wskazuje obok intencjonalności na liczne inne cechy pozwalające odróżnić zjawisko psychiczne w tym także zjawisko uczuciowe od fizycznego. O ile zjawiska fizyczne i przedmioty zewnętrzne dane są w spostrzeżeniu zewnętrznym, o tyle zjawisko psychiczne jest spostrzegane wewnętrznie. Opisywane przez Brentana spostrzeżenie wewnętrzne (m. in. pozbawione ukrytych wnioskowań) nie jest jednak zawodną, często opartą na pamięci i domniemywaniu obserwacją własnych czynności psychicznych, lecz niezawodną procedurą poznawczą, której jeśli nie przeszkodzą żadne własne ukryte wnioskowania czy brak odpowiedniej koncentracji przysługuje niezawodna i bezpośrednia oczywistość. Przedmioty spostrzeżenia wewnętrznego, czyli zjawiska psychiczne są dokładnie takie, jakimi ukazują się w spostrzeżeniu wewnętrznym. Ściślej mówiąc nie są one zjawiskami rozumianymi tradycyjnie jako przejaw czegoś nieznanego i zewnętrznego, lecz istniejącymi realnie bytami. Zjawisko fizyczne na przykład barwa, dźwięk lub ciepło istnieje tylko fenomenalnie, to znaczy jako przedmiot mojej czynności psychicznej. Uczucie na przykład radości jest dane w oczywistym spostrzeżeniu wewnętrznym i przysługuje mu istnienie rzeczywiste 56. Warto zauważyć, iż uczucia różnią się od zjawisk fizycznych również poprzez ufundowanie na przedstawieniach jako zjawiskach psychicznych. Oparcie uczuć na przedstawieniach nie budzi zasadniczo wątpliwości ze strony psychologów współczesnych filozofowi. Jednak teza, iż uczucia zmysłowe tak, jak pozostałe zjawiska psychiczne opierają się na przedstawieniach, wzbudza wiele kontrowersji. W Psychologii z empirycznego punktu widzenia wiele miejsca zostało poświęcone wykazaniu, iż uczucie zmysłowe jest również oparte na przedstawieniu 57. Gdy podmiot 56 Tamże, s. 131: Powiedzieliśmy, że fenomeny psychiczne są jedynymi, przy których możliwe jest spostrzeżenie we właściwym sensie. Równie dobrze możemy powiedzieć, że są to jedyne fenomeny, którym poza istnieniem intencjonalnym przysługuje także istnienie rzeczywiste. Poznanie, radość, pożądanie istnieją rzeczywiście; barwa, dźwięk, ciepło tylko fenomenalnie i intencjonalnie. 57 Tamże, s : Niemniej jednak może się zdarzyć, że przy niektórych rodzajach zmysłowych uczuć przyjemności i przykrości ktoś rzeczywiście będzie zdania, iż nawet w naszym sensie nie mają one 19

20 odnosi się za pomocą uczucia do przedmiotu, to jednocześnie przedstawia sobie przedmiot. Jeśli przedmiot zaś nie jest przedstawiony, to nie może zdaniem Brentana pojawić się zjawisko uczuciowe. Inną cechą pozwalającą odróżnić zjawisko psychiczne na przykład uczucie od zjawisk fizycznych jest brak przestrzennej lokalizacji zjawisk psychicznych 58. Nieprzestrzenny charakter uczuć również tych zmysłowych jest często niedostrzegany przez psychologów i w mniemaniu potocznym. Określenie przestrzennego położenia uczuć zmysłowych wynika według charyzmatycznego wykładowcy z błędnego utożsamiania uczuć z jakościami zmysłowymi, do których podmiot odczuwający zmysłowo się odnosi. Związek uczucia zmysłowego z przedstawieniem oraz przedmiotem zmysłów stanowi ważny szczegółowy wątek rozważań podejmowanych w Psychologii z empirycznego punktu widzenia. Uczucia różnią się nie tylko od zjawisk fizycznych, lecz także od innych rodzajów zjawisk psychicznych. Dla problematyki uczuć równie ważne jak to pierwsze odróżnienie jest rozpoznanie i określenie przez filozofa specyfiki uczuć. Uczucie nie jest rodzajem przedstawienia czy sądem, lecz posiada autonomiczne miejsce wśród całego życia psychicznego. Intencjonalność w postaci kochania i nienawidzenia służy za najważniejsze kryterium odróżniające uczucia od przedstawień oraz sądów. Z drugiej jednak strony okazuje się, iż kochanie i nienawidzenie przedmiotów jako dobrych lub złych charakteryzuje nie tylko uczucia, lecz również akty woli 59. Wspólny dla uczuć i woli rodzaj intencjonalności sprawia, iż Brentano włącza w jedną klasę zjawisk psychicznych uczucia i akty woli. za podstawę żadnego przedstawienia. [ ] Niemniej także tutaj uczucie opiera się niewątpliwie na pewnym przedstawieniu. 58 Tamże, s. 122: W pełni jednolite określenie, charakteryzujące wszystkie fenomeny psychiczne w odróżnieniu od fizycznych, starano się podać przez zaprzeczenie. Wszystkie fenomeny fizyczne jak się powiada wykazują rozciągłość i lokalizację: czy będą to zjawiska [z dziedziny] wzroku lub innego zmysłu, czy też twory fantazji, przedstawiającej nam podobne obiekty. Przeciwną naturę mają zaś fenomeny psychiczne; myślenie, chcenie, itd. jawią się nam jako nierozciągłe i pozbawione pozycji przestrzennej i dalej, s. 124 (przypis): Twierdzenie, że także fenomeny psychiczne jawią się jako rozciągłe, wyraźnie opiera się na pomieszaniu fenomenów fizycznych i psychicznych, podobnym do tego, o którym przekonaliśmy się wyżej, pokazując, że przedstawienie jest konieczną podstawą także uczuć zmysłowych. 59 Tamże, s. 345: Jeżeli podstawowa klasa, w której mieszczą się fenomeny uczucia, jest ta sama, co w przypadku woli, to zgodnie z przyjmowaną przez nas zasadą podziału sposób odniesienia jednej i drugiej 20

21 Brentano proponuje kilka terminów wyrażających klasę obejmującą uczucia i wolę. Jednym z nich jest nazwa przeżycie emocjonalne (Gemütsbewegung), co też może być tłumaczone na język polski jako emocja. Filozof podkreśla jednak, iż nie chodzi w emocji jedynie o afekt, czyli uczucie połączone z fizycznym wzburzeniem, lecz także o subtelne zjawiska postanowienia oraz zamiaru 60. Innymi podobnymi terminami którymi Brentano posługuje się na przestrzeni całej swojej twórczości filozoficznej jest aktywność emocjonalna (Gemütstätigkeit), fenomen emocjonalny (Gemütsphänomen), emocja (Emotion, termin będący kalką językową z języka angielskiego) oraz wiele innych nazw poprzedzonych przymiotnikiem emocjonalny jak np. stosunek emocjonalny (emotionelle Beziehung). Innym terminem określającym klasę uczuć i wolę jest zainteresowanie (Interesse), które obejmuje nie tylko zjawiska uczuciowe i wolitywne związane z żądzą wiedzy, lecz także wszelką przyjemność, przykrość, nadzieję, życzenie czy decyzję 61. Trzecim rodzajem terminów świadomości musi być istotnie pokrewny. Co jednak mamy podać jako wspólny charakter ich skierowania na przedmioty? Także odpowiedź na to jeżeli nasz pogląd jest słuszny musi nam podsunąć doświadczenie wewnętrzne. I podsuwa ją nam rzeczywiście, dostarczając tym samym jeszcze bardziej bezpośredniego dowodu jedności najwyższej klasy. Tak, jak ogólna natura sądu polega na tym, że jest [w nim] przyjmowany albo odrzucany pewien fakt, tak też ogólny charakter obecnie rozpatrywanej przez nas dziedziny polega, zgodnie ze świadectwem doświadczenia wewnętrznego, na pewnym przyjmowaniu albo odrzucaniu, nie w takim samym, lecz w analogicznym sensie. Tak jak treścią sądu jakaś rzecz może stać się o tyle, o ile jest godna przyjęcia jako prawdziwa albo godna odrzucenia jako fałszywa, tak też treścią fenomenu tej trzeciej klasy może ona stać się o tyle, o ile jest dla nas (w najszerszym sensie tego słowa) przyjemna lub odpowiednia (genehm) jako dobra albo nieprzyjemna lub nieodpowiednia (ungenehm) jako zła. Tak samo zatem jak w pierwszym wypadku chodzi o prawdę i fałsz, tak w tym o pozytywną i negatywną wartość pewnego przedmiotu i dalej, s. 348: I właśnie to charakterystyczne odniesienie do przedmiotu jest tym, co spostrzeżenie wewnętrzne ukazuje nam, jak twierdzę, w równie bezpośredni i oczywisty sposób przy pożądaniu i chceniu jak przy wszystkim, co nazywamy uczuciem i przeżyciem emocjonalnym. 60 Tamże, s. 292: Dla trzeciej głównej klasy, której fenomeny określiliśmy jako przeżycia emocjonalne, fenomeny zainteresowania lub fenomeny miłości, najbardziej brakuje w pełni stosownego prostego wyrazu. Ta klasa ma u nas obejmować wszystkie zjawiska psychiczne, które nie zawierają się w dwóch pierwszych klasach. Przez <<emocje>> (Gemütsbewegungen) rozumie się jednak zazwyczaj jedynie afekty, które wiążą się z zauważalnym fizycznym wzburzeniem. Każdy nazwie przeżyciem emocjonalnym gniew, strach, gwałtowne pożądanie; natomiast w tym ogólnym sensie, w którym my używamy tego wyrażenia, ma ono stosować się w równej mierze także do każdego pragnienia, każdego postanowienia, każdego zamiaru. 61 Tamże, s

22 określających klasę wszystkich zjawisk uczuciowych i wolitywnych jest kochanie i nienawidzenie (Lieben und Hassen), które Brentano niekiedy skraca do wyrażenia miłość (Liebe) 62. Warto podkreślić, iż użycie terminu niemieckiego Gefühl na oznaczenie uczucia nie stanowi dla Brentana kwestii spornej. Wielokrotnie posługuje się nim w swoich dziełach. W przeciwieństwie do szerszych znaczeń powyższych wyrażeń przeżycie emocjonalne, zainteresowanie oraz kochanie i nienawidzenie nie dotyczy ono aktów wolitywnych. Ujęcie uczuć i woli jako jednego rodzaju zjawisk psychicznych przysparza Brentanie wielu trudności, rozwiązaniu których filozof poświęca wiele miejsca w Psychologii z empirycznego punktu widzenia. Argumentem przemawiającym za połączeniem uczuć i woli w jedną klasę zjawisk psychicznych jest przede wszystkim ten sam sposób odniesienia intencjonalnego. Jego dokładną charakterystyką Brentano zajmuje się w celu wykazania jedności klasy obejmującej zjawiska uczuciowe i wolitywne. Podmiot odczuwający lub pragnący czegoś odnosi się do przedmiotu jako pewnego dobra lub zła, wartości pozytywnej lub negatywnej. Takiego wartościującego odniesienia brakuje przy przedstawieniach i sądach. Dodatkowymi argumentami świadczącymi o przynależności uczuć i woli do jednej klasy zjawisk psychicznych są jednakowe przeciwieństwa (np. wśród uczuć radość i smutek, wśród aktów woli chcenie i niechcenie), wspólne prawa powstawania i następstwa tych zjawisk oraz ten sam rodzaj intensywności 63. Warto zwrócić uwagę na pojęcie intensywności, której 62 Tamże, s Tamże, s : Przede wszystkim łatwo się przekonać, że w obrębie całej dziedziny uczucia i woli nigdzie nie występuje różność przeciwieństw, z których jedna para byłaby tak radykalnie innego rodzaju niż druga, jak przeciwieństwo miłości i nienawiści w porównaniu z przeciwieństwem uznawania i przeczenia. Także gdy radość i smutek porównamy z chceniem i niechceniem, stwierdzimy, że w obu wypadkach spotykamy się zasadniczo z tym samym przeciwieństwem czegoś miłego i niemiłego, upodobania i odrazy. [ ] To samo dotyczy intensywności. Całą tę klasę wyraźnie cechuje szczególny rodzaj intensywności i dalej, s : Przejdźmy teraz do ostatniego punktu porównania; do praw następstwa zjawisk. [ ] Spytajmy więc, jak jest z tymi prawami. Czy ograniczają się one może wyłącznie do klasy woli? Czy też przynajmniej pewna ich część rządzi równocześnie uczuciami i czynnościami woli, podczas gdy inne, odznaczające się nowym i swoistym charakterem, obowiązują tylko dla fenomenów woli? Otóż nie jest słuszne ani jedno, ani drugie; sprawa wygląda raczej w ten sposób, że tak jak w jednym wypadku mamy do czynienia z aktami woli, tak w drugim z aktami radości i smutku, rodzącymi się jedne z drugich. 22

23 koncepcję Brentano będzie opracowywał niemalże do końca swojej twórczości filozoficznej, ostatecznie przyjmując, iż intensywne we właściwym sensie są spośród zjawisk psychicznych tylko doznania zmysłowe i czynności psychiczne bezpośrednio połączone z nimi np. uczucia zmysłowe. W Psychologii z empirycznego punktu widzenia intensywność uczuć i woli ma polegać zdaniem Brentana na różnicy stopni miłości i nienawiści (od umiaru do gwałtowności). Intensywność uczuć i woli jest odmienna od intensywności sądów, oznaczających stopień przekonania (od prawdopodobieństwa do pewności). Odróżnienie uczuć jako zjawisk psychicznych od fizycznych oraz ich umiejscowienie wśród innych zjawisk psychicznych należy do ważnych osiągnięć rozważań zawartych w Psychologii z empirycznego punktu widzenia. Znaczenie dzieła z 1874 roku dla problematyki uczuć polega również na przyjęciu przez Brentana ogólnych założeń badania uczuć. Uczucia mogą być poznawane w ramach naukowej filozofii, opartej na psychologii, posługującej się różnymi metodami poznawczymi przede wszystkim specyficznym rodzajem doświadczenia (spostrzeżeniem wewnętrznym). Brentano wyznacza program badania uczuć z jednej strony niezależny od słabo rozwiniętej w jego czasach fizjologii. Z drugiej strony poznanie uczuć może być tak przynajmniej utrzymuje Brentano wolne od bardzo ogólnych i powodujących spory wśród filozofów założeń metafizycznych o istnieniu duszy. Problematyka zawarta w Psychologii z empirycznego punktu widzenia znajduje swoją kontynuację w wydanym przez filozofa w 1911 roku zbiorze uzupełnień do tego dzieła. Oprócz zmiany poglądów ontologicznych, polegających na tym, iż podmiot psychiczny może odnieść się tylko do obiektu realnego, Brentano podkreśla zasadniczą słuszność swych rozważań z 1874 roku 64. Potwierdza on raz jeszcze niemożliwość ujęcia w jedną klasę sądów i emocji, a także wykazuje niemożliwość rozłączenia w różne klasy uczuć i woli. Filozof krytycznie ustosunkowuje się w związku z koncepcją uczuć do własnych szczegółowych twierdzeń dotyczących relacji pomiędzy 64 Tamże, s. 259 (Słowo wstępne do wydania z 1911 r.): Od czasu ukazania się mojej książki [Psychologii z empirycznego punktu widzenia dopisek J.R.] upłynęło ponad trzydzieści lat. Moje nowe badania w zasadzie utrzymały w mocy głoszone przeze mnie wówczas poglądy, lecz w tym czy innym ważnym punkcie skłoniły mnie do ich rozwinięcia czy też do korygującej je, przynajmniej moim zdaniem, modyfikacji i dalej, s. 260: Jedną z najważniejszych innowacji jest ta, że obecnie nie jestem już zdania, aby odniesienie psychiczne kiedykolwiek mogło mieć za przedmiot co innego niż pewien obiekt realny. 23

24 uczuciem zmysłowym a doznaniem zmysłowym (widzeniem, słyszeniem i pozostałymi czynnościami zmysłów) 65. Korektą zostaje objęta także wcześniejsza koncepcja intensywności uczuć 66. Zmiana poglądów Brentana dokonała się w ramach prowadzonych przez niego badań nad psychologią zmysłów. O zmianie tej będę pisał jeszcze w dalszych partiach niniejszego wstępu. Publikacja Psychologii z empirycznego punktu widzenia zapoczątkowuje nowy okres w życiu filozofa, który w tym samym roku zaczyna prowadzić wykłady z logiki na Uniwersytecie Wiedeńskim (wydane pośmiertnie pod tytułem Die Lehre vom richtigen Urteil). Brentano wspomina w nich marginalnie o uzyskanych przez siebie wynikach badań dotyczących uczuć, ponieważ głównym przedmiotem wykładów są zagadnienia logiczne oraz epistemologiczne, związane z analizą przedstawień oraz przede wszystkim z teorią sądu. Tam, gdzie chce na przykład wyjaśnić treść sądu, przywołuje analogiczną strukturę aktywności emocjonalnej: tak, jak treścią sądu jest bycie czegoś lub niebycie, tak treścią miłości i nienawiści jest dobro lub zło 67. Podobne 65 Tamże, s : Poza tym bardzo rozpowszechniony jest pogląd, że każdej czynności psychicznej przysługuje również tzw. <<zabarwienie uczuciowe>>, co by znaczyło, że każda tego rodzaju czynność, podobnie jak jest przedmiotem zawartego w niej przedstawienia i oczywistego sądu afirmującego, tak też stanowi przedmiot zawierającego się w niej odniesienia emocjonalnego. W mojej Psychologii sam przychylałem się do tego stanowiska. Później jednak odstąpiłem od niego i obecnie sądzę, że nawet wśród wrażeń zmysłowych jest wiele takich, którym brak owego odniesienia emocjonalnego, a więc jakiejkolwiek zawartej w nich samych przyjemności lub przykrości. Więcej, obszerne klasy wrażeń wzrokowych i słuchowych uważam za całkowicie pozbawione charakteru afektu; co nie wyklucza, że częstokroć towarzyszą im regularnie łączące się z nimi bardzo silne afekty przyjemności i przykrości. W tej sprawie odsyłam do moich Untersuchungen zur Sinnespsychologie. 66 Tamże, s. 410: Kiedy w mojej Psychologii próbowałem wykazać, że przy przedstawieniu i sądzeniu chodzi o dwie różne podstawowe klasy [sposobów] psychicznego odnoszenia się do przedmiotu, powoływałem się na nieporównywalność stopni intensywności tych dwóch sposobów odnoszenia się, idąc przy tym za tradycyjnym poglądem, zgodnie z którym stopnie przeświadczenia dałoby się ująć jako różnice intensywności. Jak jednak obecnie widzę, jest to pogląd mylny. Odsyłam w związku z tym do moich Untersuchungen zur Sinnespsychologie. Tam też pokazałem, że w podobny sposób również stopnie preferowania i stopnie stanowczości chcenia nie są niczym analogicznym do stopni intensywności wrażenia i że w ogóle pogląd, według którego odniesienie psychiczne [w org. jede psychische Beziehung dopisek J.R] wykazuje pewną intensywność we właściwym sensie, należy odrzucić, gdyż spotyka się także przedstawienia (jak np. ogólne przedstawienie liczby <<trzy>>) pozbawione intensywności. 67 F. Brentano, Die Lehre vom richtigen Urteil, F. Mayer-Hillebrand (red.), Francke Verlag, Bern 1956, s. 58: Und wollte man analog wie beim Urteil von einem Inhalt der Gemütstätigkeit sprechen, so würde 24