od redakcji 3 PRODUKCJA eseje

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "od redakcji 3 PRODUKCJA eseje"

Transkrypt

1 1 PRODUKCJA eseje

2 rzut oka na kreacja sprzedaż nadzór metoda rzut+1 2 spis treści 2 produkcja wstęp 6 Niematerialna produkcja. Kilka uwag o postfordyzmie w architekturze 12 Architektura otwartego kodu 19 wygenerować rzeczywistość rozmowa z Aleksandrą Wasilkowską 26 akumulacja kapitału poprzez urbanizację jako narzędzie władzy anna biopolitycznej szylar 32 ARCHITEKTURA z linii produkcyjnej 39 gra z miastem rozmowa z Michałem Borowskim 46 Słoneczna kotlina i Wiosna zuzanna matylda penthousów cichowska gąsiorowska 52 marzenia na kredyt rozmowa z Małgorzatą Ostrowską 58 Kiedy idea się materializuje. rzecz karol o narodzinach budowli gniazdowski 62 pre-produkcja. kilka myśli o linii produkcyjnej przyszłych przemysław architektów sobiecki 70 Twarze Pałacu Saskiego krótkie podsumowanie dyskusji na temat zagospodarowania placu sebastian Piłsudskiego w Warszawie bałut 76 daleko od równowagi recenzja 77 mister warszawy recenzja 78 autorzy 80 podziękowania karolina matysiak łukasz stępnik jan bagiński zofia płoska monika sznel od redakcji Architektura interesuje nas z prostego powodu jesteśmy architektami. Na co dzień rysujemy rzuty, przekroje, elewacje i tworzymy ładne obrazki. Brakuje nam jednak refleksji na temat tego, czym staje się projekt po jego realizacji, kiedy płaski rysunek zamienia się w trójwymiarową przestrzeń, miejsce umożliwiające powstanie różnorodnych relacji i zdarzeń. Chcielibyśmy wymieniać się poglądami nie tylko z przedstawicielami własnego środowiska, ale także ze wszystkimi, których architektura obchodzi, czasem drażni, czasem uszczęśliwia. Mamy nadzieję, że dialog pozwoli nam funkcjonować nie tylko w zamkniętym kręgu architekt inwestor wykonawca, ale także umożliwi współdziałanie z ludźmi, dla których projektujemy. Dzięki temu, że jesteśmy młodzi, przysługują nam pewne prawa, przede wszystkim prawo do podejmowania ryzyka i eksperymentowania. Będziemy się starać, aby nasze pismo reprezentowało jak najbardziej zróżnicowane poglądy i podejścia do teorii architektury. Dlatego też autorami publikowanych tekstów mogą zostać wszyscy, niezależnie od profesji, poglądów i zainteresowań. Wierzymy, że u podstaw rzetelności i prostoty odkrywczych koncepcji leży właśnie taka polifoniczność. Spragnieni uwag, komentarzy, pochwał, skarg i zażaleń, oddajemy w Wasze ręce pierwszy numer RZUTu. W imieniu Redakcji Milena Trzcińska 3 PRODUKCJA eseje

3 rzut PRODUKCJA wstęp produkcja ~ Produkowanie architektury to proces odzwierciedlający głębię społeczno-politycznych relacji, które kształtują zarówno kulturę jak i środowisko fizyczne, w którym żyjemy. Nie musi być on związany z przemysłem budowlanym w filozofii Hegla pojęcie produkcji dotyczy jednoczesnego tworzenia historii, wiedzy i samoświadomości, co oznacza, że koncepcje i rozumienie przestrzeni to architektura w takim samym stopniu jak budynki. Niejednoznaczność tematu pierwszego numeru Kwartalnika rzut jest celowa i służy spojrzeniu na problemy związane z projektowaniem z wielu różnych perspektyw. Leopold Lambert pisał, że nowe pokolenie architektów jest produktem społeczeństwa, które definiuje się jako post -ideologiczne, ale z drugiej strony w pełni odzwierciedla ideologię opartą na biernej partycypacji. Chcąc odkryć przyczyny obecnego kryzysu wizjonerstwa musimy starać się zrozumieć system, w jakim funkcjonują współcześni producenci przestrzeni. Słowa wytrychy, takie jak neoliberalizm, pragmatyzm, czy rynek służą usprawiedliwieniu etosu architekta-profesjonalisty, od którego nie wymaga się krytyki status quo i uczestnictwa w jakimkolwiek intelektualnym dyskursie. O zmianach modeli pracy i ich wpływie na fizyczność miast piszą na łamach naszego kwartalnika historyczka sztuki Zofia Płoska i architekt Jan Bagiński. Być może otwarcie architektury (na inne dziedziny, wirtualność, czy możliwość udostępniania projektów) pozwoli jej lepiej odzwierciedlać złożoność współczesnej kultury i społeczeństwa. Przy analizie problematyki produkcji we współczesnym mieście, które według Krzysztofa Nawratka jest przecież ideą polityczną, ciężko jest pominąć kontekst władzy, analizowany z dwóch różnych perspektyw przez antropolożkę Monikę Sznel i socjolożkę Annę Szylar. Ekonomia i polityka często decydują o kształcie otaczającej nas przestrzeni w stopniu większym niż śmiałe architektoniczne wizje i plany zagospodarowania przygotowywane w urzędach miejskich. Przyzwyczailiśmy się do panujących zasad rynku i wydaje się, że harvey owski bunt to tylko naiwny sen małej grupy aktywistów. Problemy są jednak realne i nie można ich rozwiązać bez przejęcia odpowiedzialności przez wszystkie zainteresowane strony. Produkcja związana jest także ze sprzedażą, która wizualizuje się na naszych ulicach dzięki setkom plakatów reklamujących budynki. Do obrazów tworzonych przez przemysł budowlany nawiązuje w swojej pracy socjologiczno-architektoniczny duet Zuzanna Cichowska/Matylda Gąsiorowska. Często reagujemy śmiechem na agresywne kampanie marketingowe i kwieciste nazwy nowych osiedli mieszkaniowych, ale są one tematem wartym zastanowienia się nad tym, co o wizji społecznego szczęścia myślą ludzie, którzy formują nasze miasta. Zapewne nawet oni nie chcieliby zamieszkać w utopii reprezentowanej przez młode i piękne sylwetki postaci zapełniające wirtualny świat architektonicznych renderingów. Istnieją stricte środowiskowe problemy związane z tematem pierwszego numeru naszego kwartalnika. Idee formujące fizyczny obraz przestrzeni są zazwyczaj ciężkie do uchwycenia i opisania za pomocą jednej, spójnej teorii. Karol Gniazdowski pisze o narodzinach budynku, natomiast na temat edukacji architektonicznej wypowiada się Przemysław Sobiecki. Obaj są młodymi architektami, którzy starają się zrozumieć zarówno pragmatyczną, jak i czysto intelektualną stronę procesu projektowego, który tylko czasami osiąga poziom złożoności taki jak w przypadku Pałacu Saskiego opisywanego w części związanej z aktualnymi debatami przez autora dyplomu podejmującego tę tematykę, Sebastiana Bałuta. Proces jest dla produkcji słowem kluczowym, ponieważ jest zapisem celów, strategii i narzędzi, które formują ostateczny kształt fizycznego środowiska. Jako twórcy architektury w bardziej lub mniej świadomy sposób odzwierciedlamy procesy zachodzące w ekonomii, polityce, kulturze i społeczeństwie tworząc budynki będące ulokowanymi w czasie i przestrzeni produktami społecznymi. Czas, abyśmy odzyskali język, który nie tylko w teorii, ale i w praktyce pozwoli nam robić to lepiej ~ Milena Trzcińska, Łukasz Stępnik

4 7 PRODUKCJA eseje r z u t +1 6 m e to da

5 Niematerialna produkcja. Kilka uwag o postfordyzmie w architekturze Teoretycy kultury z upodobaniem poszukują analogii między fenomenami kultury, takimi jak architektura, a szerokim polem społecznych przemian. I tak Jean Baudillard w konstrukcji Centre Pompidou upatruje odzwierciedlenia wewnętrznej sprzeczności kultury lat siedemdziesiątych 1, a Frederic Jameson śledzi jak logika późnego kapitalizmu znalazła swój wyraz w architekturze postmodernistycznej 2. Odchodząc od traktowania architektonicznej formy jako metafory, chciałoby się pokusić o socjologiczną analizę tego, jak konkretnie zmieniła się sama dziedzina architektury wskutek ostatniej wielkiej fali przemian, której efektem było wyłonienie się społeczeństwa ponowoczesnego, zwanego też przez socjologów postindustrialnym, informacyjnym, technologicznym czy społeczeństwem wiedzy 3. Przemiany te, 1 Neil Leach (ed.), Rethinking Architecture. A reader in cultural theory, Routledge, Londyn i Nowy Jork, 2009, s Tamże, s zofia płoska ~ zainicjowane kryzysem ekonomicznym i społecznym lat siedemdziesiątych, w znacznym stopniu ukształtowały strukturę dzisiejszych społeczeństw Zachodu. Jeśli architektoniczny modernizm był dzieckiem ery przemysłowej, z jej upodobaniem do prefabrykatów, domów -maszyn i inżynierii społecznej czym jest architektura ery postindustrialnej? W niniejszym eseju nie zamierzam poruszać problemu stylu i tego w jaki sposób architekci odpowiedzieli na kryzys modernizmu poszukiwaniem nowej formy. Postmodernizm, dekonstrukcja, high-tech czy projektowanie zrównoważone mają już swoje miejsce w dyskursie historii sztuki i tekstach pisanych przez samych architektów. Chciałabym przyjrzeć się temu jak nowy model pracy, określany mianem postfordyzmu, będący obecnie siłą napędową gospodarek państw rozwiniętych, wpłynął na to, co produkują dziś architekci. Dawniej ktoś, 3 Maria Hirszowicz, Stąd, ale dokąd? Społeczeństwo u progu nowej ery, Sic!, Warszawa, kto przedstawiał się jako architekt, w dalszej części rozmowy musiał niechybnie odpowiedzieć na pytanie: co teraz budujesz?. Architekt był jednym z ogniw procesu produkcji budynku, znajdującym się w uproszczeniu pomiędzy zleceniodawcą a inżynierem konstruktorem Jeśli architektoniczny modernizm był dzieckiem ery przemysłowej, z jej upodobaniem do prefabrykatów, domów-maszyn i inżynierii społecznej czym jest architektura ery postindustrialnej? i ekipą budowlaną. Dziś coraz częściej spotykamy architektów, którzy nie budują, a wciąż mogą pełnoprawnie tytułować się tym mianem. Co jest zatem przedmiotem ich pracy i jak wpływa to na nasze pojmowanie całej dziedziny? Henry Ford zrewolucjonizował proces produkcji, dzięki wynalazkowi taśmy produkcyjnej i skrajnej specjalizacji (każdy robotnik wykonywał tylko jedną czynność), dzięki czemu to właśnie wydajny przemysł stał się źródłem bogactwa Zachodniego Świata. Niesamowity rozwój technologiczny i cyfryzacja sprawiły, że w drugiej połowie ubiegłego stulecia coraz mniej pracy wykonywane było ręcznie, a przyzwyczajeni do powojennego dobrobytu ludzie zaczęli tracić pracę. Przemysł przeniósł się w inne, tańsze rejony globu, a gospodarka państw rozwiniętych oparta została na rozwoju wiedzy, informatyzacji i innowacyjnych technologiach. W szerokiej społecznej skali większość populacji znalazła zatrudnienie w sektorze usług, natomiast klasa specjalistów, odpowiedzialna za innowacje, zaczęła pracować w niespotykany dotąd sposób 4. Ów nowy pracownik to właśnie postfordysta. Zasadniczą charakterystyką postfordystycznego sposobu produkcji jest 4 Tamże. s niematerialność owoców pracy, której wartość symboliczna bierze górę nad wartością użytkową. Włoski filozof Paolo Virno widzi w postfordyście eksperymentalistę, elastycznego umysłowo i mobilnego fizycznie (oczywiście w skali globalnej), wirtuoza językowej komunikacji, wprawnego w prezentacji swoich idei, a także oportunistę i cynika, znającego zasady gry i potrafiącego łapać nadażające się okazje 5. Efektem jego pracy jest szeroko rozumiana innowacja czy to intelektualna, technologiczna, artystyczna czy marketingowa, miarą sukcesu zaś widoczność na konkurencyjnym rynku idei. Do grupy tej zaliczani są naukowcy, inżynierowie, ale też artystyści, dizajnerzy czy copywriterzy 6. Koncepcja ta krytykowana jest przez myślicieli lewicowych za jej służalczość wobec paradygmatu neoliberalnego w ekonomii, niemniej jednak odzwierciedla ona realne, choć niekoniecznie pozytywne zmiany jakie dokonały się na rynku pracy. Także architekci muszą dziś poszerzać swoje kompetencje, aby dostosować się do wymogów postfordystycznego sposobu działania. Czemu jednak mowa o niematerialności, skoro codziennie na świecie powstają tysiące nowych budynków? Zasadniczą charakterystyką postfordystycznego sposobu produkcji jest niematerialność owoców pracy, której wartość symboliczna bierze górę nad wartością użytkową W ujęciu socjologicznym architektura to nie tylko zrealizowane obiekty, ale sieć organizacji, szkół, czasopism, teorii, regulacji prawnych, rysunków i wreszcie pole stosunków społecznych, którego 5 Pascal Gielen, Murmuring of the artistic multitude. Global art, memory and Post-fordism, Valiz, Amsterdam, 2011, s Por. Richard Florida, Narodziny klasy kreatywnej, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa, 2010.

6 aktorzy decydują o tym co stosowne, warte wybudowania czy godne uznania we współczesnej architekturze 7. Podobnie jak w świecie sztuki pole to ma swoją strukturę 8, w której na wierzchołku znajdują się wyznaczający trendy starchitekci o międzynarodowej renomie, niżej plasują się ważne osobistości w skali krajowej, wreszcie rzesza absolwentów architektury realizujących mniejsze projekty, stających do konkursów lub spełniających się w innej sferze tej rozległej dziedziny. W artykule tym chciałabym prześledzić zjawiska we współczesnej architekturze, które dotyczą każdej z wymienionych wyżej grup i świadczą o poszerzaniu pola projektowania o produkty niematerialne, jak i uwikłaniu architektów w postfordystyczny modus operandi. starchitekci Wydaje się, że tymi którzy najlepiej zrozumieli specyfikę postfordyzmu i poruszają się w jego świecie ze swobodą, są właśnie starchitekci. Wszędzie o nich głośno, a reakcje na ich twórczość wahają się od ekstatycznych okrzyków podziwu po skrajną krytykę neoimperializmu i zaangażowania w legitymizację władzy w krajach o systemach dalekich od demokracji. Starchitektura w pigułce zaaplikowana została na Saadiyat Island w Abu Dhabi, gdzie obok siebie powstają właśnie muzea projektu Franka Gherego, Zahy Hadid, Normana Fostera, Jeana Nouvela i Tadao Ando. Nieopodal swój wieżowiec stawia Daniel Libeskind, a dubaiskie city powstaje pod czujnym okiem architekta -intelektualisty Rema Koolhaasa. Sami architekci chętnie określają prowadzoną przez siebie i szejków rozbudowę arabskich metropolii awangardą postępu dwudziestego pierwszego wieku 9. 7 Tahl Kaminer, Architecture, Crisis and Resuscitation. The reproduction of post-fordism in late Twentieth Century Architecture, Routledge, Londyn i Nowy Jork, 2011, s Por. Pierre Bourdieu, Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, Scholar, Warszawa, Ahmed Kanna, Arang Keshavarzian, The UAE s Space Race: Sheikhs and Starchitects Envision Co łączy wymienione wyżej projekty? Według Umberto Eco, każdy budynek pełni dwie funkcje użytkową i znaczeniową, przy czym ta druga bywa zwykle podprządkowana pierwszej. W swoim eseju na temat semiotyki architektury ekspozycyjnej zwraca uwagę, że w tego typu realizacjach to opakowanie jest często ważniejsze od zawartości, a wartość symboliczna staje się raison d etre danego obiektu 10. Patrząc na projekty starchitektów w Abu Dhabi, trudno nie zauważyć tu analogii. Na długo zanim wylano pierwsze fundamenty, funkcjonowały one w formie efektownych wizualizacji, bo to właśnie stworzenie ikony, symbolu modernizacji i światowych aspiracji szejków jest w istocie głównym celem tych projektów. Konkretna przestrzeń architektoniczna ustępuje miejsca walorom obrazowym, gotowym do powielania w masowych mediach, co sprawia, że najważniejszym kryterium oceny staje się spektakularność zewnętrznej formy. Jak stwierdza europejski architekt, pracujący od lat w Zjednoczonych Emiratach Arabskich: te miejsca przeznaczone są do szybkiej konsumpcji. ( ) Jakość przestrzeni, ciągłość, troska o ludzi podporządkowane są obrazowi, ikonie i wartości konsumpcyjnej 11. Architekt jest więc nie tyle budowniczym, co twórcą symboli mistrzem wizualnej komunikacji. Nie należy mieć też złudzeń, że o wyborze architekta w powyższych przypadkach decydowała jedynie zapadająca w pamięć forma. Starchitekci, jak sama nazwa wskazuje, to dziś prawdziwi celebryci ich nazwiska, twarze, styl, znane są we wszystkich częściach globu, a każdy z nich od lat buduje nie tylko obiekty, ale też swój własny wizerunek. Kluczowa w tym przypadku jest umiejętność generowania aury wokół swojej twórczości i atrakcyjnego komunikowania swoich the Future, w: Middle East Report, No. 248, Fall, 2008, s Umberto Eco, How an Exposition Exposes Itself, w: Rethinking dzieło cyt., s Ahmed Kanna, Arang Keshavarzian, The UAE s dzieło cyt, s. 36. idei. Dobrym przykładem takich działań jest Konkretna przestrzeń architektoniczna film stworzony przez studio Tronic na zamówienie Daniela Libeskin- obrazowym, gotowym do ustępuje miejsca walorom da, w którym jawi się on powielania w masowych jako uduchowiony demiurg, prezentujący swój mediach, co sprawia, że projekt dla Abu Dhabi najważniejszym kryterium jako wysmakowane artystycznie i zakorzenione oceny staje się spektakularność w historii miejsca dzieło 12. Architekt o ugruntowanym wizerunku zewnętrznej formy wszechstronnego intelektualisty Peter Zumthor, doczekał się nawet filmowego portretu autorstwa Wima Wendersa, który zasilił falę fetyszystycznego wręcz entuzjazmu jaki go otacza. Dzisiejsi twórcy sprzedają zatem nie tylko obiekt, ale też cały symboliczny arsenał, konstytuujący jego wartość dodaną swój brand, swój styl, swoją aurę geniusza. Warto w tym miejscu przypomnieć, że gdy ogłoszono wyniki konkursu na budynek Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, projekt Christiana Kereza był krytykowany nie tyle za dysfunkcjonalność, ile za to, że nie stanie się ikoną miasta reprodukowanym na pocztówkach nowym Bilbao Daniel Libeskind, Abu Dhabi, com/ , dostęp: Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie dla Kereza, Obieg, , wydarzenie/2130, dostęp: wirtualna architektura Przywilejem starchitektów jest to, że nawet jeśli startują w konkursach, zazwyczaj je wygrywają. Co z tymi, którzy nie wyrobili sobie jeszcze marki? Charakterystyczna dla współczesnych konkursów architektonicznych jest ogromna skala konkurencji. W szrankach o realizację kopuły florenckiego Duomo Brunelleschi miał do pokonania tylko jednego rywala, podczas gdy dziś w przypadku zamówień publicznych swoje propozycje nadsyłają często setki architektów. Konkursy to prawdziwy postfordystyczny festiwal bitwa na obrazy i opowieści, w której wygrywa ten, kto najlepiej sprzeda swoją innowację. Jeśli popuścić wodze fantazji, wyobrazić można sobie wirtualne miasto cmentarzysko budynków niezrealizowanych, gdzie prędzej czy później trafiałaby większość obiektów kreślonych obecnie w biurach architektonicznych. Warto pamiętać, że to właśnie tym para się dziś znakomita rzesza architektów tworzeniem wizualizacji niespełnionych marzeń. Z drugiej strony, niesamowite możliwości komputerowego renderingu zainspirowały wielu architektów do tworzenia projektów bardziej konceptualnych, będących raczej wizją przyszłości niż rozwiązaniem gotowym do wdrożenia. Ten nurt, zwany kiedyś papierową architekturą, ma swoje źródła w twórczości wizjonerów takich jak Étienne-Louis Boullée, Antonio Sant Elia, grupy Archigram czy japońskich Metabolistów. Jednym z wielu działających na tym polu projektantów jest beligjski architekt Vincent Callebaut, twórca konceptu samowystarczalego wieżowca-farmy Dragonfly. Ta 132-kondygnacyjna budowla o formie inspirowanej kształtem skrzydła ważki, miałaby być wertykalną hodowlą zwierząt i roślin, wykorzystującą energię słoneczną, wiatr i wodę dla podtrzymania ich życia 14. Ten projekt to raczej głos w dyskusji nad zrównoważonym rozwojem i współczesnymi problemami z wyżywieniem ludzkości niematerialny produkt zapładniający wyobraźnię. Pozostaje wspomnieć o architekturze nie będącej wizualizacją, ale alternatywną przestrzenią, zdolną do generowania 14 Karen Cilento, Dragonfly Vertical Farm concept by Vincent Callebaut, ArchDaily, , dragonfly-vertical-farm-concept-by-vincent-callebaut/, dostęp:

7 doświadczeń analogicznych do przestrzeni fizycznej 15. Pionierem owej wirtualnej architektury i twórcą określającego ją terminu transarchitektura jest Marcos Novak, profesor architektury i media studies na Uniwersytecie Kalifornijskim, który już w latach 90. wraz ze studentami tworzył algorytmy komputerowe, przy pomocy których trójwymiarowe struktury budynków współkształtowane były w procesie komunikacji z wirtualnymi wspólnotami 16. Dziś narzędzia architektury wykorzystywane są nie tylko do tworzenia alternatywnych światów, ale także jako metoda dystrybucji informacji w sieci. Przykładem może być interaktywna platforma, stworzona przez biuro architektoniczne Asympotote dla nowojorskiej giełdy, gdzie na wirtualnym, trójwymiarowym parkiecie obserwować można zmiany kursów akcji, indeksy giełdowe, wykresy czy najnowsze informacje ze świata finansów oraz dokonywać transakcji 17. Rosnąca popularność takich rozwiązań sprawia, że określenie przestrzeń wirtualna przestaje być metaforą. artysta i badacz Dla historyka architektury Manfredo Tafuri architektura od zawsze była polem walki pomiędzy pierwiastkiem artystycznym, a ograniczeniami technologii i funkcji 18. Wielu młodych twórców odrzuca dziś ten kierat i zgłębia problematykę przestrzeni, jej społecznych kontekstów i politycznych uwikłań poprzez działania z pogranicza sztuki współczesnej. Bardziej swobodne i podatne na eksperyment środki wyrazu pozwalają na odkrywanie aspektów i kontekstów architektury marginalnych lub nieobecnych 15 Krzysztof Kalitko, Architektura między materialnością i wirtualnością, Wyd. UAM, Poznań, 2005, s Tamże, s D Trading Floor, New York Stock Exchange, dostęp: Manfredo Tafuri, Theories and History of Architecture, Granada, London, Nowy Jork, w dyskursie tej dziedziny. Przykładów nie trzeba szukać daleko. W Polsce pracownię architektoniczną, poświęconą w całości tego typu projektom, prowadzi Aleksandra Wasilkowska. Instalacja Emergency Exit, jaką stworzyła wraz z Agnieszką Kurant dla Pawilonu Polskiego na 12. Biennale Architektury w Wenecji, w sposób angażujący bezpośrednio widzów eksplorowała temat stref niepewności, nieciągłości, ryzyka, ale i wolności w poddanych dyktaturze porządku wielkomiejskich przestrzeniach 19. Natomiast w instalacji Wehikuł Czasu, zainstalowanej w holu Dworca Centralnego w Warszawie, badała subiektywne odczuwanie czasu i przestrzeni oraz ich wzajemną relację 20. Na ostatnim weneckim Biennale Polskę reprezentowała z kolei artystka Katarzyna Krakowiak, która w pustej przestrzeni pawilonu przygotowała dźwiękową instalację, emitującą odgłosy zebrane w jego otoczeniu. Jury doceniło ją za to, że przypomina odbiorcy o wadze dźwięku i słuchania architektury w doświadczaniu tego, co wspólne 21. Po raz kolejny to właśnie język sztuki pozwolił dostrzec nie sam budynek zwyczajowo usytuowany w centrum rozważań o architekturze ale to, co w jego doświadczeniu trudno uchwytne czy wręcz pomijane. Świat sztuki z jego pędem ku artystycznej nowości był dla postfordyzmu inspiracją. Dziś zgodnie z logiką gospodarki opartej na innowacji, także i on ulega wtórnej postfordyzacji, czego najlepszym wyrazem jest ogromna liczba programów artist in residence, mających na celu stymulację twórców 22. Co ciekawe, coraz 19 Emergency Exit, dostęp: Wehikuł Czasu, com/78-wehiku%c5%82czasu.html, dostęp: Pawilon Polski otrzymał specjalne wyróżnienie, dostęp: Por. Pascal Gielen, Paul de Bruyne, Being an artist in Post-fordist Times, NAi, Rotterdam, Tworzenie symboli, autokreacja, projekty w przestrzeni wirtualnej oraz działania artystyczne i badawcze, współtworzą dziś na równi z budynkami szeroko pojętą dziedzinę architektury. Być może to właśnie jej niesamowita intelektualizacja i otwarcie na wpływy innych dyscyplin jest tym co odróżnia ją od architektury minionych epok częściej zapraszają one do współpracy także architektów. Instytucje takie jak wiedeński mak (Center for Art and Architecture) organizują międzynarodowe konkursy na najciekawszy projekt artystyczny lub badawczy, a wyłonieni w ten sposób twórcy otrzymują grant, pozwalający w zaciszu studia produkować. Co? Nowatorskie pomysły. Zarysowane powyżej zjawiska we współczesnej architekturze niewiele mają wspólnego z konstrukcją żelbetową, stropodachem czy zbrojonym szkłem. Tworzenie symboli, autokreacja, projekty w przestrzeni wirtualnej oraz działania artystyczne i badawcze, współtworzą dziś na równi z budynkami szeroko pojętą dziedzinę architektury. Być może to właśnie jej niesamowita intelektualizacja i otwarcie na wpływy innych dyscyplin jest tym co odróżnia ją od architektury minionych epok. Od Albertiego po Zumthora, wielu architektów sięgało po pióro by nadać swojej twórczości głębszy sens. Dziś na spotkaniach, w czasopismach i na uniwersytetach, oferujących całe programy studiów poświęcone interdyscyplinarnym badaniom nad architekturą 23, toczy się ożywiona dyskusja wokół problemów przestrzeni 23 By wymienić tylko: The Berlage Center for Advanced Studies in Architecture and Urban Design TU Delft; Art, Culture and Technology (ACT), MIT Architecture Department; History and Critical Thinking, Architectural Assosciation, London. miejskiej, projektowania i społecznego oddziaływania coraz gęstszej zabudowy naszego globu. Refleksja tworzenie tekstów, wykuwanie idei i wprowadzanie ich w obieg leży w samym sercu postfordystycznej pracy i to właśnie ona stanowi ważną część architektonicznej produkcji naszych czasów

8 rzut+1 14 ARCHITEKTURA O T W A R T E G O KODU jan bagiński ~ W dzisiejszym społeczeństwie kreatywnych indywidualistów, swobodnie korzystających z praktycznie nieograniczonych zasobów informacji, zawód architekta znalazł się w nieznanej dotąd, niepewnej sytuacji. Wiedza ekspercka rozwijana w ramach coraz węższych specjalizacji przestaje być wyznacznikiem dla podejmowanych działań. Pomimo hermetycznego, zaawansowanego rozwoju wąskich dziedzin wiedzy, efekty pracy i narzędzia eksperckie są coraz bardziej dostępne dla laików 1. Przekonanie o liniowym charakterze rozwoju wiedzy i jej bezwzględnej wartości przestaje być powszechne. W tej sytuacji usilne oczekiwania by architekci dostarczali oryginalnych i zachwycających propozycji projektowych z trudem można pogodzić z regułami funkcjonowania ponowoczesnego społeczeństwa bezwzględną ekonomią i współczesnym rytmem. Oryginalność wymaga dużych nakładów czasu i wybitnych umiejętności. Ponadto współcześni projektanci muszą się zmierzyć z widmem replik wybitnych wzorów wypracowanych przez ich poprzedników. architektura powielania wzorców Gdy spojrzymy wstecz okaże się, że na polu architektury kopiowanie wzorców było zawsze powszechnie przyjętą praktyką nie tylko usprawiedliwioną, ale i pożądaną. Zauważalną zmianą jest jednak obecnie ogrom ilości wzorców i ich dynamiczne, wzajemne przeplatanie się. Opracowania historycznej architektury w Polsce 2 podają przykłady ukształtowanych wzorców i typów zabudowy funkcjonujących w obrębie wsi i miasteczek. Możemy prześledzić ich występowanie w określonych miejscach i czasie oraz dociekać genezy i zakresu oddziaływania pomiędzy rożnymi typami zabudowy. Znane są archiwalne wzorniki architektu- 1 A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość, Warszawa 2001, Wydaw. Naukowe PWN, rozdz W. Krassowski, Problemy architektury polskiej, schematy planów budynków mieszkalnych, Warszawa 2007, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, rozdz. 3. ry wernakularnej w Polsce jak np. Odbudowa polskiej wsi. Projekty chat i zagród włościańskich z 1915 r. Po zniszczeniach Wielkiej Wojny Komitet Obywatelski Odbudowy Wsi i Miast w Krakowie wydał zbiór projektów doceniany dzisiaj jako zapis udoskonalanych w tym czasie typowych, tradycyjnych rozwiązań w budownictwie wiejskim. Modernistyczne dążenie do nowoczesnych rozwiązań również zaowocowało prezentacjami i publikacjami wzorcowych projektów opracowanych przez wiodących projektantów. Można przywołać znane przykłady zagraniczne, ale nie mniej ciekawa jest inicjatywa Banku Gospodarstwa Krajowego, który w 1935 r. zorganizował w Warszawie wystawę modernistycznych domów mieszkalnych. Zaprezentowano zrealizowane projekty wybrane z Katalogu typowych domów dla drobnego usilne oczekiwania by architekci dostarczali oryginalnych i zachwycających propozycji projektowych z trudem można pogodzić z regułami funkcjonowania ponowoczesnego społeczeństwa - bezwzględną ekonomią i współczesnym rytmem budownictwa mieszkaniowego, wydanego po wcześniejszym konkursie architektonicznym. Wystawa i katalog były elementami realizowania ówczesnej polityki państwa w sferze poprawy jakości budownictwa mieszkalnego 3. Wraz z rozwojem nauk społecznych traktowanie wzorców w architekturze zyskało bardziej złożony wymiar, daleko wykraczający poza dotychczasowe podporządkowanie formy i technologi, nadrzędnej funkcji budynku. Przedstawiona w latach 3 A. Hanaka, Wystawa budowlano-mieszkaniowa Banku Gospodarstwa Krajowego na Kole w Warszawie w 1935 roku ku poprawie budownictwa mieszkaniowego. fot.1. Barbara i Stanisaław Brukalscy, Dom jednorodzinny Typ 21d projekt z Katalogu typowych domów dla drobnego budownictwa mieszkaniowego, 1933 r. siedemdziesiątych XX w. koncepcja języka wzorców 4 Christophera Alexandra wprowadza w obszar praktyki projektowej analityczne operowanie treściami kulturowo-społecznymi. Autor przedstawia opis zjawisk przestrzennych w różnej skali. Ich kontekst, forma i funkcja, budują egzystencjalne sekwencje w sposób analogiczny do struktury języka. Język wzorców tworzy elastyczną strukturę rozwiązań projektowych, która wciąż jest inspirującym narzędziem dla architektów. moda dominująca nad architekturą W 1995 r. wydawnictwo Murator i Fundacja Dom Dostępny po raz pierwszy zorganizowały konkurs architektoniczny na projekt domu jednorodzinnego 5. W ówczesnej niesatysfakcjonującej rzeczywistości był wyrazem tęsknoty za zachodnim pluralizmem i jednocześnie próbą wypromowania nowych wzorów domów jednorodzinnych w warunkach systemu kapitalistycznego. Konkurs wprowadził nowy standard postrzegania projektu jako produktu mającego spełniać ekonomiczne i funkcjonalne wymagania inwestora. Jednocześnie usankcjonował postrzeganie popularnej architektury w kategoriach konkursu piękności. 4 C. Alexander, Język wzorców. Miasta, budynki, konstrukcja, Gdańsk 2008, Gdańskie Wydaw. Psychologiczne, s

9 rzut+1 16 fot.2. Foster + Partners, Swiss Re Headquarters, Londyn, 2004 r., foto: fot.3. Ateliers Jean Nouvel, Toree Agbar, Barcelona, 2005 r., foto: fot.4. Eric Cesal i Kate Evarts z zespołem, Collège Cœur Immaculé de Marie realizowany projekt odbudowy szkoły na Haiti, opublikowany na Haiti, 2012 r. fot.5. Architecture 00:/, Protoyp WikiHouse, Londyn, 2011 r. fot.6. Ronen Kadushin, Italic Shelf projekt mebla dostępny na licencji Creative Commons, 2008 r. W polskich warunkach było to jednak nieśmiałe doganianie wielkiego świata. Moda samowolnie kształtująca język form, starchitects, wow factor, to słowa kluczowe dla zrozumienia komercyjnego wymiaru architektury, którą opanowały globalne trendy. Nieograniczony dostęp do wspólnych źródeł informacji i inspiracji i współdzielenie bodźców prowadzi do podobnych rezultatów. Niemożliwe staje się ustalenie oryginalnego oryginału i nieoryginalnej kopii najważniejsze by projekty zachowały walory przystępności. Można przywołać szereg realizacji budzących kontrowersje, bliźniacze pary projektów 6 takie jak Maxxi Museum / Liverpool Museum, Toree Agbar / Swiss Re Headquarters, roc Mondriaan laak II / mit Simmons Hall. Branżowe, międzynarodowe magazyny prezentujące ilustracje projektów i realizacji starchitektów, wprowadziły zjawisko koniunktury na powielanie podobnych formalnie rozwiązań i rozbudziły oczekiwania wobec projektantów. Koniecznością stała się pogoń za trendami i generowanie budynków obdarzonych tzw. wow factor 7. 5 Informacje prasowe wydaw. Murator Nowy Dom Dostępny 10 lat programu. 6 maj wow-factor zbiór właściwości, które sprawiają, że obiekt jest imponujący i zaskakujący dla odbiorcy. Obowiązujący stosunek do własności intelektualnej rozmija się z oczekiwaniami i rzeczywistością projektową. Tak jak i w innych dziedzinach filmie, muzyce, literaturze obecnie funkcjonujące analogowe rozwiązania prawne odsłaniają swoje słabości w świecie globalnej informacji. W niektórych przypadkach skutkuje to rozstrzygnięciami na sali sądowej 8, Czy należy zrewidować założenia prawa autorskiego? Zastąpić dogmat oryginalności postulatem otwartości i współdzielenia? jednak w powszechnej praktyce utrzymywanie tradycyjnych reguł w nowych warunkach jest niemożliwe. Czy taka sytuacja jest ograniczająca dla twórców? Czy należy zrewidować założenia prawa autorskiego? Zastąpić dogmat oryginalności postulatem otwartości i współdzielenia? współdzielenie wiedzy Nowa informacyjna rzeczywistość stara się wykształcić strategie współdzielenia wiedzy i wzorców w projektowaniu. Open source architecture jest szeroką ideą 8 F. A. Bernstein, Hi, Gorgeous. Haven t I Seen You Somewhere?, NYTimes.com. zaprezentowaną w formie manifestu 9 w magazynie Domus i równolegle na Wikipedia.org. Artykuł powstał jako efekt współpracy architektów i krytyków architektury, którzy opublikowali stworzone i opracowane przez siebie hasło encyklopedyczne Opensource Architecture 10. Publikacja ma charakter manifestu, jest więc faktycznie opisem założeń dla przyszłych zjawisk. Spotkała się w związku z tym z krytyką użytkowników Wikipedii. W zaktualizowanej wersji jest wciąż dostępna on-line i otwarta do dalszej edycji. Architektura open-source jest sposobem opisu nowych procedur projektowania, budowania i zarządzania obiektami w przestrzeni budynkami i infrastrukturą. Bazując na różnorodnych odniesieniach takich jak kultura open-source, progresywna teoria architektury, science-fiction, teoria języka i inne, opisuje zintegrowane podejście do projektowania architektonicznego, współdzielenia narzędzi projektowych i metody transparentnego zarządzania budynkami w cyklu ich eksploatacji oraz w procesie rozwoju miast.(...) 11 9 Open Source Architecture, praca zbiorowa pod red. C. Ratti, Domus, czerwiec 2011, nr maj Open Source, dzieło cyt., tłum. własne. Jedną z pierwszych sytuacji połączenia idei z zakresu tworzenia oprogramowania open source i projektowania architektonicznego, poprzedzających przytoczoną publikację, jest fundacja Architecture for Humanity 12 organizacja charytatywna, która prowadzi działania bazujące na otwartym udostępnianiu projektów architektonicznych i ich realizacji. Głównym obszarem jej działalności są kraje rozwijające się i miejsca klęsk żywiołowych. Można przyjąć, że działalność AfH ma charakter jednokierunkowego, darmowego i w pełni otwartego transferu technologii i wiedzy architektonicznej do beneficjentów. Jednocześnie służy jako platforma wymiany wiedzy i doświadczenia w różnych sytuacjach kryzysowych. Rozwiązania projektowe pozyskiwane są w drodze konkursów, których uczestnicy ograniczają swoje prawa autorskie i zezwalają na swobodne czerpanie z efektów swojej pracy. Organizacja otrzymała w 2006 r. prestiżową nagrodę podsumowującą serie konferencji ted 13. Jedną z prób zastosowania nowych metod i narzędzi w zakresie projektowania i produkcji architektury jest przed- 12 maj maj 2013.

10 rzut+1 18 fot.7. UNStudio, Schemat organizacji Knowledge Platforms Sustainability, Organisation, Materials, Parametrics, 2013 r., UNStudio sięwzięcie WikiHouse 14 opracowany system pozwalający na zaprojektowanie i zrealizowanie własnego domu. Propozycja Architecture 00:/ jest kompletnym środowiskiem, na które składają się udostępnione do pobrania online: narzędzie oparte na aplikacji SketchUp, służące do projektowania struktury przestrzennej domu, oraz baza wykonanych projektów. Konstrukcję domów stanowią żebra wykonane z 18.mm sklejki wycinanej laserowo. Idea przedsięwzięcia opiera się na wykorzystaniu coraz bardziej popularnych warsztatów Fab Lab (wyposażonych w nowoczesne, zautomatyzowane urządzenia do zindywidualizowanej produkcji) oraz na popularności ruchu Do-It-Yourself. Takie działania przeżywają renesans wśród projektantów form użytkowych i wielu nieusatysfakcjonowanych masową produkcją konsumentów. Jedną z platform, z dostępnymi do użytku i dalszej modyfikacji projektami form przemysłowych, jest np. serwis internetowy instructables.com. Cykliczna konferencja Open Design Shared Creativity 15 w Barcelonie może 14 B. Galilee, WikiHouse Open-source housing, Domus, czerwiec 2012, nr. 959 i wikihouse.cc/, maj Materiały konferencyjne Open Design Shared Creativity, Barcelona 2012 posłużyć za krótki przegląd działalności na polu designu i projektowania mody w duchu open source. Profesjonalni projektanci definiując swoja praktykę zawodową, uzupełniają ją o darmowe udostępnienie online instrukcji/projektów, które konsument/producent może we własnym zakresie zrealizować, a w niektórych przypadkach poddać indywidualnej modyfikacji. Takie traktowanie własnego dorobku twórczego stwarza pytanie o model biznesowy pracy tych projektantów. Okazuje się, że funkcjonuje to w sposób skalkulowany, a globalne rozpowszechnianie projektów idzie w parze z lokalną produkcją i dystrybucją. Projektanci stymulujący obieg swoich projektów wciąż mogą produkować i sprzedawać indywidualne egzemplarze lub pośredniczyć w obiegu produktów wytworzonych wg własnego projektu. Dla projektantów istotne jest również to, że rozproszenie produkcji pozwala ominąć problem niskiej jakości i opłacalności wytwarzania krótkich serii projektu w ramach rynku zdominowanego przez korporacje. Powszechny dostęp do projektu rekompensuje mniejsze możliwości marketingowe indywidualnych projektantów. Opisywane tendencje powoli wkraczają w rzeczywistość dużych międzynarodowych pracowni architektonicznych. Holenderska pracownia UNStudio zapowiedziała na czerwiec 2013 r. zmianę dotychczasowej formuły funkcjonowania 16. Korzystając z wypracowanych w branży technologicznej modeli organizacyjnych, praca architektów ma zostać zorganizowana wokół tzw. Knowledge Platforms (Sustainability, Organisation, Materials, Parametrics) pozwalających łączyć praktykę zawodową i jednocześnie prowadzić badania nad przedmiotem pracy. Platformy 16 Materiały konferencyjne Open Design Shared Creativity, Barcelona 2012 (http://fad.cat/congres/old/2012/en/, maj 2013) : R. Kadushin Open Design: Products in a networked culture, (http:// maj 2013) oraz Z. Romano OpenWear.org: from open source branding to collaborative clothing, (http://www. openwear.org/, maj 2013) służące prezentacji pracy biura (m.in. rysunki techniczne) i wiedzy dotyczącej rozwiązań wykorzystywanych w praktyce zawodowej, będą umożliwiały efektywniejszą komunikację wewnątrz pracowni i otwartą wymianę informacji z zewnętrznymi specjalistami i osobami niezwiązanymi bezpośrednio z UNStudio, w tym z innymi architektami. Otwarty przepływ informacji i wiedzy o rozwiązaniach stosowanych w architekturze ma wpłynąć na podniesienie jakości projektów, realizacji i użytkowania budynków. demokratyzacja procesu projektowego Współdzielenie wiedzy, wzorców, przyjętych rozwiązań, wymaga dążenia do efektywnego i transparentnego zarządzania tymi zasobami w procesie projektowania architektonicznego. Założenia oraz analityczne metody służące efektywnemu zarządzaniu zdemokratyzowanym procesem projektowym zostały przedstawione w publikacji opracowanej przez katedrę Computer Aided Design and Planning na tu Delft 17 : ~ Proces projektowy powinien być otwarty i transparentny. ~ Uczestnikami procesu powinni być wszyscy zainteresowani władza lokalna, inwestor, użytkownicy, projektanci, inni specjaliści, itd. ~ Wszyscy uczestnicy powinni mieć równy wpływ na powstający projekt. Racje i interesy każdej strony powinny w czytelny sposób znaleźć swoje odzwierciedlenie w projekcie, a podstawowe założenia każdego uczestnika powinny być zrealizowane. Zakładając, że proces projektowy polega na dążeniu do optymalizacji rozwiązań, nie można założyć konkretnego spodziewanego rezultatu. Efektem projektu może być zbiór kilku możliwych do realizacji propozycji 18. Przyjęta metoda fot.8. MVRDV, Instalacja towarzysząca projektowi Vertical Village, Taiwan, 2011 r., MVRDV 17 maj R. Binnekamp, L.A. Van Gunsteren, P.P. Van Loon, Open Design, a stakeholder-oriented appro- polega na zbudowaniu matematycznego modelu obrazującego wyjściowe decyzje i preferencje uczestników procesu projektowego. Uczestnicy definiują istotne ich zdaniem wartości optymalne i brzegowe. Analiza preferencji użytkowników pozwala określić, czy są one możliwe do zrealizowania w procesie optymalizacji (programowanie liniowe) zostają określone wartości najbardziej satysfakcjonujące (np. powierzchnia, koszt). W sprzężeniu z modelem matematycznym konieczne jest geometryczne przedstawienie projektowanych rozwiązań, które pozwoli na sprawdzenie przyjętych parametrów w kategoriach przestrzennych. W procesie projektowym możliwym elementem jest negocjowanie warunków brzegowych i decyzji podjętych przez uczestników. Zaletą opisanej metodologii jest jej przejrzystość i ograniczenie możliwości zewnętrznej manipulacji rezultatami. Wykorzystanie indywidualnie zbudowanych narzędzi matematycznych jest również elementem projektu The Vertical Village 19, będącego efektem stałej współpracy holenderskiej pracowni mvrdv i instytutu działającego w ramach tu Delft The Why Factory. Matematyczne narzędzia, inne niż opisane w opracowaniu R. Binnekamp, posłużyły do wygenerowania schematu struktury przestrzennej ach in architecture, urban planning, and project management. Research in Design Series. Vol. 1., Amsterdam 2006, IOS Press, rozdz Tamże, rozdz. 2 i 3

11 w studialnym projekcie architektonicznym zabudowy mieszkaniowej, w wysoko zurbanizowanych miastach azjatyckich. Opracowane w środowisku programu Grasshopper skrypty zawierają paletę rozwiązań przygotowanych przez architekta. Skrypt HouseMaker pozwala wygenerować projekt domu z przypisanymi do niego charakterystycznymi wartościami powierzchnią, fasadą, rzutem. Skrypt VillageMaker tworzy strukturę wertykalnej wioski. Uwzględnia ograniczenia wynikające z obszaru działki i wzajemne relacje jednostek takie jak nasłonecznienie i zacienianie, przesłanianie widoków, ilość wolnej przestrzeni między domami i dostęp do nich z poziomu ulicy. Skrypty zostały przystosowane do obsługi przez klientów/przyszłych mieszkańców decyzje oddano w ręce najbardziej zainteresowanych. Projekt powstał w kontekście boomu budowlanego w Azji i miał stanowić propozycję alternatywnego rozwiązania dla rozrastających się dużych założeń bloków mieszkalnych. Metoda, jaką posłużyli się architekci i położenie nacisku na indywidualnie definiowane konfiguracje w ramach wspólnej struktury, ma jednak charakter dość uniwersalny. Łatwo można sobie wyobrazić, że realizacja zbliżonych idei mogłaby podnieść jakość realizowanych zespołów chociażby w polskich miastach tworząc środowisko mieszkaniowe bardziej zróżnicowane, elastyczne, z silniejszą lokalną tożsamością i zdefiniowaną społecznością sąsiedzką. podsumowanie Czy architekt powinien ograniczyć swój wpływ na projekt i skupić swoje działania na moderowaniu zdemokratyzowanego procesu projektowania budynku? Tworzyć informacyjne ramy projektowe dla powstawania unikalnych konfiguracji na bazie decyzji klienta/użytkownika? Wydaje się to uzasadnione. Powinien zadbać by projekt, którego jest współuczestnikiem nie zdewaluował się zbyt szybko. Powinien przewidzieć możliwość wprowadzania zmian dostosowania do mody, nowych potrzeb funkcjonalnych, zmiennych warunków ekonomicznych. Projektowanie na bazie dostępnych rozwiązań (recykling projektu/budynku) pozwoliłoby na oszczędność zasobów, czasu i przestrzeni. Traktowanie rozwiązań projektowych jako kodu informacji w obiegu ich udostępnienia i transformacji, stworzy nową paletę elastycznych narzędzi dla architekta. Kreowanie środowiska pracy, mieszkania i rekreacji jest procesem szerszym i wykraczającym poza projektowanie architektoniczne. Nie ogranicza się on do zagadnienia projektowania miejsca. Umyka analitycznym, na stałe określonym formułom. Jest istotnym elementem życia indywidualnych ludzi w globalnym i skomplikowanym środowisku, jednym z najważniejszych elementów definiujących jednostkę i wybór jej stylu życia. Niesie wiele znaczeń, które dla użytkownika stanowią element wpływający na zdefiniowanie własnej tożsamości, a dla grupy odbiorców buduje poczucie wspólnoty. W warunkach płynnej rzeczywistości stanowi chwilową namiastkę tradycyjnych, stałych wartości. Jednocześnie, w nieunikniony sposób, znaczenie wykreowanego miejsca zmienia się w czasie stanowi element w cyklu konsumpcji. Wykorzystanie nowych narzędzi informacyjnych musi iść w parze z wrażliwością i wyobraźnią. Wiedza ekspercka umieszczona w środowisku wielopoziomowego obiegu informacji stanowi element kodu służącego projektowaniu zaspokajaniu marzeń klienta współtwórcy. Choćby poprzez powielanie stylu życia, banalne spełnianie oczekiwań w sposób najbardziej oczywisty i bezpośredni. Konsekwentne odrzucenie dążenia do formalnej oryginalności i niezważanie na autorski wymiar projektu pozwala odpowiedzieć na taka potrzebę Artykuł jest fragmentem pracy dyplomowej Budynek mieszkaniowy otwartego kodu pod kierunkiem arch. G. Stiasnego, wapw wygenerować rzeczywistość ~ rozmowa z Aleksandrą Wasilkowską architektką, autorką Polskiego Pawilonu na Biennale w Wenecji w 2010 roku ~ Ile projektów zrealizowałaś do tej pory? A jakie się liczą? Jedyny obiekt, który zrealizowałam od zera i wciąż stoi, to dom, który cały czas jest w budowie. Zrealizowałam też przebudowę wnętrz Zachęty. Reszta to projekty efemeryczne, instalacje, książki, filmy, rzeźby, scenografie. Dużo też piszę. Dużo projektów leży w szufladzie. Choć nie jestem artystką, zrobiłam więcej wystaw, niż projektów do pozwolenia na budowę. Sztuka daje mi możliwość testowania pomysłów, które być może wykorzystam w przyszłości w architekturze. ~ To filozofia działania czy przymus rynku? Większość młodych biur architektonicznych, nie dostając szansy na zdobycie doświadczenia w tworzeniu architektury, skupia się na autopromocji i produkcji kuszących obrazów. To fakt, że młodym bardzo trudno zdobyć zamówienie. Konkursy zazwyczaj stawiają warunki, których wielu młodych architektów nie jest w stanie spełnić. Warunek realizacji o wielkości 3000 m 2 to jest często bariera nie do przekroczenia dla architekta około trzydziestki. W ten sposób wielu młodych zostaje wykluczonych z tak zwanego rynku. W Polsce funkcjonuje przeświadczenie, że najpierw trzeba iść do dużego biura, czeladniczyć przez dziesięć lat, zdobyć uprawnienia i dopiero później założyć własną pracownię. Ja zrobiłam inaczej uprawnienia zdobyłam we Francji, tam wystarczy rozmawiali: Aleksander Kozielski Łukasz Stępnik półroczny staż, dyplom i zapisanie się do stowarzyszenia. W pierwszej pracy, którą miałam w Paryżu, Francois Roche enfant terrible francuskiej architektury powiedział mi: słuchaj, ty się nie nadajesz do pracy w dużej komercyjnej pracowni, jesteś zbyt uparta, musisz albo zostać z nami, albo założyć własną pracownię. Wtedy interesowało mnie tylko robienie ciekawych rzeczy, nie miałam ambicji zakładania pracowni, czy budowania dużej architektury. W pracowni Roche a poznałam ciekawych artystów i naukowców. Jako 24-latka tuż po studiach samodzielnie prowadziłam poważny projekt mostu pieszego w Cieszynie, jeździłam na spotkania z konstruktorami do Londynu i na spotkania z burmistrzem i radnymi Cieszyna. Most nie powstał, bo Roche pokłócił się z burmistrzem, ale w żadnym komercyjnym biurze nie miałabym szansy tak ciekawie wejść w praktykę. Z powodów rodzinnych nie mogłam jednak zostać w Paryżu, choć doświadczenie w tamtej pracowni ugruntowało moje intuicje i potrzebę ryzyka. Wróciłam do Polski, przez rok pracowałam w dużej pracowni, ale to nie była moja bajka. Nie interesowała mnie tak zwana profesjonalizacja w zawodzie, tylko eksperyment, kwestie społeczne, architektura bez architekta. Być może nigdy nie zbuduję dużego budynku i w ogóle nie mam z tym problemu. Mogę robić małe rzeczy, albo budować stragany i to mi wystarcza. Nie mam ambicji żeby zostawić po sobie trwały ślad, wszystko, co robię może się ulotnić. Teraz 21 PRODUKCJA metoda

12 pracuję nad scenografią do opery, która będzie latać, przygotowuję kolejną książkę i grę komputerową, pracujemy też z moimi współpracownikami nad kilkoma wystawami i konkursami. Nie ma co się oszukiwać, nie jestem poważnym architektem. ~ Działanie na granicy architektury oraz sztuki jest w tym kontekście szansą na uniezależnienie się od dyktatu rynku? Nie do końca sama wybrałam taką drogę. To rynek mnie nie wybrał. Język architektoniczny, którym się posługuję jest dla rynku niezrozumiały, w związku z tym pracuję głównie dla instytucji kultury. Rynek lubi bezpieczeństwo i profesjonalizm. Czy poważny inwestor zamówi coś u architekta, który projektuje skały, ruiny, bagna albo budki lęgowe dla jeżyków? Raczej nie, ale też świetnie to rozumiem. Nie twierdzę jednak, że celowo chcę być poza systemem i krytykować go z zewnątrz. Chcę wchodzić w system, tylko świadomie i krytycznie. Trzeba wejść do systemu, żeby móc zmieniać go od środka. I sztuka to umożliwia. ~ Czy aktywność w SARP-ie też jest takim wejściem do systemu? Tak, to jest taka właśnie praktyka w działaniu. Zostałam wiceprezeską oddziału warszawskiego, zajmuję się twórczością, czyli wystawami, wykładami, produkcją wiedzy. Zorganizowaliśmy już pierwszy cykl debat import/export we współpracy z Muzeum Sztuki Nowoczesnej odwołujący się do tematu przyszłorocznego Biennale Architektury w Wenecji Absorbing Modernity. Od początku zależało mi, żeby do debaty zaprosić młodych architektów, którzy w wielu przypadkach robili tu swój pierwszy wykład. Później walczyłam o parytet i o to, żeby na każdym spotkaniu była architektka. Nawiasem mówiąc dziewczyny takie jak na przykład Natalia Romik, Ewa Rudnicka, czy Zuza Ufnalska miały najciekawsze wystąpienia. Świetny wykład zrobił tez Bartek Nawrocki odnosząc się do Sennetta i jego książki The Craftsman. Sennett opisuje w niej rzemiosło jako strategię oporu wobec neoliberalnej ideologii. To były bardzo ciekawe rozmowy i zaczyn do jakiejś zmiany języka w przyszłości. To są dla mnie priorytety na najbliższe dwa lata działania w SARPie. Dopuścić młodych do głosu, ośmielić kobiety i ożywić debatę na temat etyki i zaangażowania architektów w sprawy społeczne i związane z szeroko pojętą kulturą. Architekt powinien tworzyć kulturę, żywo w niej uczestniczyć, a nie redukować się do roli budowlanego eksperta klikającego w kadzie, który nie wychyla nosa poza własną dziedzinę, bo to obniża jego tak zwany profesjonalizm. Rem Koolhaas choć mam wątpliwości co do jego wyborów etycznych jest dziś jednym z nielicznych architektów i intelektualistów zarazem, który zarówno pisze i buduje. ~ Obserwując wielu architektów można dojść do wniosku, że z egzaltowania rynku uczynili oni swoje credo. Kapitalizm stał się architektoniczną ideologią, a może nawet religią. Czy ideologia jest nam w ogóle potrzebna? Ideologia raczej nie. Może tylko do takich celów, do jakich użył ideologii Slavoj Žižek. Na youtubie jest jego świetny wykład o toaletach i ideologii On toilets and ideology. Žižek analizuje w nim relację pomiędzy architekturą toalet a zestawem narodowych zasad i fizjologii. To bardzo śmieszne, że nawet robiąc kupę możemy stać się ofiarą ideologii. A tak na poważnie, potrzebna jest nam nie ideologia, a ideowość, etyka, entuzjazm i zaangażowanie. Ideologia ma społeczną funkcję usypiacza, bo wyraża interesy określonej grupy społecznej. Wolę słowo ideowość. ~ W świecie architektury podział na teoretyków niezwiązanych z produkcją i praktyków, którzy z niechęcią odnoszą się do jakiegokolwiek abstrakcyjnego dyskursu, jest bardzo wyraźny. Trzeba na nowo połączyć refleksję z praktyką. Wiele zależy od uczelni, czy zachowane są proporcje pomiędzy naukami humanistycznymi i technicznymi. Politechnika i nauki ścisłe nie powinny tracić z horyzontu celu techniki. Celem przyszłych architektów powinno być coś więcej, niż praca na rzecz korporacji. Ale teoria to nie tylko narzędzie krytyki. Czytanie i pisanie łączy architekturę z innymi dziedzinami. Ja prawie w ogóle nie czytam o architekturze. Nie czytam magazynów, ani blogów o dizajnie. Dużo bardziej inspirujące są dla mnie inne dziedziny sztuki czy blogi poświęcone nauce. Bardzo lubię czytać Bruce a Sterlinga, czy oglądać prace Pierra Huygha. Lubię też współpracę i ten rodzaj wartości dodanej, która wytwarza się w spotkaniu tematyki dotąd nieznanej. Przy jednym z projektów współpracowałam z grupą młodych, ale już docenionych robotyków z Politechniki Białostockiej. Do tego samego projektu zaprosiłam tancerkę Kaję Kołodziejczyk, która do mojej przestrzeni przygotowała performens polegający na przełożeniu koncepcji ruchu architektury na ruch ciała. To było w ramach projektu Regress/Progress w Centrum Sztuki Współczesnej i mojego projektu Nie-pokój. Doceniam sytuacje, w których mogę zderzyć się z logiką lub wrażliwością innych twórców, albo skonfrontować język techniczny z ciałem. Interesują mnie takie momenty, w których przekraczamy standardową logikę, gdzie emocje zostaną zbudowane przez technologię, albo architektura nie służy ludziom tylko zwierzętom. Łączenie inności, tworzenie hybryd bardzo mnie pociąga. Powstają dzięki temu całkowicie nowe relacje. Nie trzeba jechać do Bartlett czy płacić za studia na iaac żeby robić rzeczy progresywne. W Polsce mamy świetnych młodych naukowców i artystów, z którymi możemy współpracować, uczyć się od nich robotyki, programowania, robienia odlewów z silikonu, myślenia o nowych terytoriach. ~ Ale do komunikowania się z innymi dziedzinami potrzebujemy własnego języka. O architekturze rozmawiają już chyba wszyscy, tylko nie architekci. Być może nie potrafimy dyskutować o architekturze na pewnym poziomie abstrakcji? To prawda. Choć myślę, że dyskusja o architekturze może być ciekawa tylko w odniesieniu do kontekstu społecznego i politycznego. Dyskusja o architekturze samej w sobie mnie nie interesuje. Historia architektury staje się ciekawa tylko tam gdzie wkracza do niej jakiś intruz. Myślę więc, że poznając nowy, obcy język, poszerzamy znajomość własnego. ~ Czy bez kontaktu z elementem obcym skazujemy się na elitarność? Wręcz na izolację. Architekci są dziś postrzegani jako nudziarze na pasku korporacji. Nie jesteśmy postrzegani jako elita ani intelektualna, ani finansowa, ani obywatelska. Ostatnio przeczytałam świetny ironiczny tekst o architektach, którzy są nudni, choć zawsze mają jakieś odjechane okulary. Podniecają się kadem i nowymi skrótami na klawiaturze, prześcigając się przy tym w deklaracjach, kto mniej spał, tak jakby brak snu miałby być miernikiem jakości projektów. Jeżdżą na obciachowe wycieczki sponsorowane i biorą prowizje od dostawców materiałów. To bardzo smutne, że tak się nas postrzega. Jesteśmy sfrustrowani i roszczeniowi. Chcemy być elitą, tylko nie wiadomo na jakiej podstawie. ~ Elita charakteryzuje się określonym etosem. W Manifeście Nooawangardy jest zdanie, które definiuje sztukę jako laboratorium rzeczywistości. Czy architektura też jest takim laboratorium miejscem, w którym testuje się określone koncepcje? Ostatnio czytałam świetny Zaczyn o Zofii i Oskarze Hansenach Filipa Springera. Książka zaczyna się od opisu koszmaru, jakim dla mieszkańców jest Przyczółek Grochowski. Ktoś mówi, że nie można tam nawet godnie umrzeć, bo nie da się wynieść trumny z mieszkania, drzwi są zbyt wąskie i nieboszczyka trzeba wynosić na plecach. To osiedle to największy eksperyment Hansena i jego największa porażka. To jest dowód na to, że nie można eksperymentować na życiu ośmiu tysięcy ludzi. Architektura powinna być przede wszystkim odpowiedzialna, a nie awangardowa. Trzeba myśleć o ludziach, którzy będą w niej żyć przez lata. Ważne jest, żeby wciąż poszukiwać i nadążać za zmiennymi potrzebami człowieka, ale tu

13 konkretnej, nawet czysto teoretycznej propozycji na przyszłość. Jego teksty pomagają zrozumieć różnice pomiędzy różnymi dyskursami czy ideologiami, ale zazwyczaj ograniczają się do dekonstrukcji, do demontowania określonych systemów na poziomie dyskursu. Nie idzie za tym działanie czy nawet propozycja działania czy zmiany, ale według mnie kontrproduktywna ideologia. Polityka jest dla mnie interesująca nie jako obszar sporów ideologicznych w lewo czy w prawo, ale jako przestrzeń praktyki w działaniu, negocjacji i realnego wpływu na rzeczywistość poprzez aktywność. Prowadziłam kiedyś warsztaty na temat handlu ulicznego dla miejskich urzędników. To było bardzo ciekawe spotkanie, w którym urzędnicy i architekci wspólnie zastanawiali się jak rozwiązać ważny problem w mieście. Takich platform powinno być więcej, a architekci powinni sami wychodzić z inicjatywami do urzędników miejskich, zamiast czekać na zamówienie od inwestora ~ Ale wymaga politycznego zaangażo- wania, którego architekci zazwyczaj chcieliby uniknąć. Najbardziej zaangażowanym architektem jakiego znam jest Krzysztof Nawratek, który napisał książkę Miasto jako idea polityczna, czy ostatnio Dziury w całym. Kłopot w tym, że nie udaje mu się stworzyć jakieś il.1. Aleksandra Wasilkowska, Instalacja z roślin bagiennych na jeziorze Wigry. kuratorka: Agnieszka Tarasiuk, PRODUKCJA metoda nie ma miejsca na ryzyko. W sztuce natomiast wszystko jest możliwe. Sztuka służy do kwestionowania zastanego porządku i do testowania nowych koncepcji. Tu można przeprowadzać eksperymenty społeczne i formalne. Jeśli się sprawdzą, można je próbować łączyć z architekturą. Teraz pracuję nad projektem, który zaczyna się pracą artystów, prawników, aktywistów i pisarzy, a kończy projektem architektonicznym. Sztuka, która pojawi się przed architekturą, ma być zaczynem i testem miejsca. Moja rola w tym projekcie jest podwójna. Jestem kuratorką, czyli wymyślam ramę, w której będą działać artyści, a później jako architektka przygotowuję projekt we współpracy z innymi architektami. Działanie to dotyczy istniejącego targowiska we Wrocławiu, które nazwaliśmy Bazaristan. Najpierw pracujemy z lokalnymi kupcami, prowadzimy z nimi warsztaty, piszemy konstytucję i hymn Bazaristanu, artyści przygotowują tam swoje prace, a później zaczynamy myśleć o architekturze. W tym sensie używam sztuki jako laboratorium rzeczywistości, żeby testować i zrozumieć miejsce, zanim coś tam zbudujemy. Takie działanie oczywiście jest bardzo trudne ze względu na finansowanie. Architektom nikt za takie rzeczy nie płaci. Dlatego jako artystka czy kuratorka mogę zdobyć fundusze w Ministerstwie Kultury na napisanie książki o handlu ulicznym czy produkcję wydarzenia artystycznego i edukacyjnego, które poprzedzi projekt architektoniczny. Lubię rolę, w której architekt nie czeka na zamówienie od klienta, ale sam inicjuje jakiś proces, sam diagnozuje problem w mieście, szuka na projekt pieniędzy, tworzy program, buduje jakąś wspólnotę. To daje niezwykłą intelektualną wolność i realny wpływ na rzeczywistość.

14 27 PRODUKCJA eseje r z u t n adzó r

15 rzut+1 28 akumulacja kapitału poprzez urbanizację jako narzędzie władzy biopolitycznej Architekt nie ma nade mną żadnej władzy 1 Michel Foucault warszawa dwóch prędkości Zapach azjatyckich fast foodów, kolorowe stragany, gwar, szum, stoiska pełne nielegalnych płyt i chińskich t-shirtów, a wokół niczym nie skrępowany, spontanicznie przemieszczający się tłum. Początek lat 90. w Polsce to oprócz zmian instytucjonalnych i gospodarczych przede wszystkim czas fundamentalnych przemian w strukturze miejskiej. Najwidoczniej manifestowała się tutaj odzyskana wolność, na ulicach dostrzec można było symbole triumfującego kapitalizmu i zapowiedź wielkich, nadchodzących zmian. Pojawiły się wielkoformatowe reklamy, a słupy uliczne nie znające jeszcze hasła zakaz naklejania ogłoszeń tętniły nowopowstającym życiem. Wielkomiejski chaos wbrew tym, którzy marzyli o czystej, uporządkowanej i cichej przestrzeni, był wówczas udziałem wszystkich żyjących 1 Michel Foucault, Space, knowledge, and power. Interview with Paul Rabinow, [w:] Architecture theory since 1968, The MIT Press, Nowy Jork 1998, s anna szylar ~ w dużych aglomeracjach. Miasto pole nowych znaczeń, stało się wielowymiarową manifestacją ostatecznego zerwania z minioną epoką. Jednak to, co po niej zostało, do dziś warunkuje jakość życia setek tysięcy osób. W 1989 r. w Warszawie wciąż funkcjonowały anachroniczne i nieprzystające do nowej rzeczywistości plany zagospodarowania przestrzennego: Plan Ogólny Zagospodarowania Przestrzennego m.st. Warszawy z 1982 r. i Plan Ogólny zagospodarowania Śródmieścia Warszaw z 1983 r. Żaden nie uwzględniał szeregu zmian dotyczących przede wszystkim kwestii prawa własności czy samorządności lokalnej. Późniejszy, uchwalony w 1992 r. plan również nie był wystarczająco precyzyjny, żeby uchronić miasto przed chaotycznymi, dyktowanymi chęcią zysku decyzjami jego władz. Przekonanie, że zachodni (ergo: samoczynny, naturalny, nieskrępowany) paradygmat urbanizacji jest jedynym słusznym oraz wciąż pokutujące poczucie, że plany zagospodarowania przestrzennego są jednym z narzędzi zniewolenia 2, skutecznie powstrzymywało urzędników przed podjęciem jakichkolwiek wiążących decyzji. Równolegle do niechęci wobec odgórnych uchwał, pojawiały się coraz nowsze pomysły na uporządkowanie wspólnej przestrzeni. Urzeczywistnieniem dążeń miejskich planistów było stworzenie miasta transparentnego, czystego, obfitującego w szerokie pasaże i idealne na plenerowe imprezy, podlegające łatwej kontroli place. Otwarcie rynków nieruchomości na kapitał zagranicznych inwestorów z kolei powodowało stopniowe kurczenie się przestrzeni publicznych, coraz liczniejsze zabudowywanie terenów zielonych, na których pojawiały się zamknięte, fragmentaryzujące wspólną przestrzeń osiedla. Dwadzieścia lat później wciąż widzimy Warszawę stojącą pomiędzy socrealistyczną wiarą w możliwość centralnego, oderwanego od potrzeb społeczeństwa planowania miasta, a liberalną wiarą w samoregulujący się rynek 3. urządzenie miasta Przyjmując tezę Michela Foucault, że żyjemy w epoce, w której przestrzeń przybiera dla nas postać relacji między pozycjami 4, należałoby spojrzeć na miasto przez pryzmat nieustannie konstytuujących się relacji władzy. Władzy, która poprzez ucieleśnione struktury przestrzenne wchodzi w mimowolną interakcję z jednostkowym ciałem. Foucault jako jeden z pierwszych filozofów zaczął mówić o mieście jako miejscu izolowania odszczepieńców w szpitalach psychiatrycznych, więzieniach i innych specjalnie do tego stworzonych przestrzeniach. W swoich tekstach często podkreśla rolę 2 Grzegorz Buczek, Planów sto a pusto. Krótka historia polityki przestrzennej Warszawy , Architektura 9 (168), s Aleksandra Wasikowska, Warszawa jako struktura emergentna, [w:] Warszawa jako struktura emergentna, Fundacja Bęc Zmiana, Warszawa 2009, s Michel Foucault, Inne przestrzenie, [w:] Chwała miasta, Fundacja Bęc Zmiana, Warszawa 2012, s planowania przestrzennego w biopolitycznej kontroli ciała i populacji. Przez zdolność wpływania na sposób poruszania się ludzi w przestrzeni miejskiej, ich percepcję form przestrzennych, rozkład mieszkań, zagospodarowanie budynków biurowych, planowanie przestrzenne i architektura stanowią dla niego narzędzie normalizacji i dyscypliny. Chciałabym jednak szczególnie podkreślić znaczenie, jakie Foucault to właśnie w mieście rozwinęły się pierwsze i zarazem najbardziej trwałe formy dyscyplinowania społeczeństwa nadaje urządzeniu w swoim podejściu do analizy zjawisk zachodzących w przestrzeni miejskiej. Pojęcie urządzenia nie ma jednej, konkretnej definicji. Składają się na nie zależności wiedzy, władzy, dyskursu i przestrzeni, która w rozumieniu Foucault jest żywa i aktywna. Urbanistyka łączy w sobie kilka elementów, które oddziałując na siebie wzajemnie można określić mianem urządzenia. Na najbardziej ogólnym poziomie planowanie przestrzenne jest relacją pomiędzy widocznym i niewidocznym pomiędzy dyskursem (plany zagospodarowania przestrzennego, imperatyw rozwoju poprzez nową zabudowę i inwestowanie w miejskie grunty) a materiałem (układ miasta, formy przestrzenne, wielkość i umiejscowienie budynków, rodzaj i intensywność oświetlenia). Poza tym, to właśnie w mieście rozwinęły się pierwsze i zarazem najbardziej trwałe formy dyscyplinowania społeczeństwa. Wyrażały się one najpierw za sprawą władzy suwerennej, która miała możliwość segregowania ludzi w dobie szerzących się XVIII-wiecznych chorób i zarazy. Techniki nadzoru, rejestracji, klasyfikacji, podziału a nawet wykluczenia mieszkańców z możliwości użytkowania sfery publicznej są obecne w miastach do dziś, choć u ich podstaw leżą inne motywacje. Rozmieszczenie i charakter po-

16 szczególnych dzielnic, ich stopień brudu, czystości, prestiżu bądź złej sławy, systemy wentylacji, nawadniania i osuszania miasta, natężenie oświetlenia wszystko to czynniki wpływające na samopoczucie, jakość i styl życia mieszkańców. Za sprawą planowania przestrzennego manifestuje się nadal władza dyscyplinująca, ponieważ miasto było i jest sumą złożonych procesów społecznych, nieustannie wpływających na nasze zwyczaje i ucieleśnione społeczne dyspozycje 5. neoliberalne wytwarzanie percepcji Warszawa wydała w 2012 roku zł 6 na udział w międzynarodowych targach nieruchomościami i reklamę w mediach zagranicznych promujących miasto jako dobre miejsce do inwestycji. Przez ostatnie dwadzieścia lat prowadzona była systematyczna polityka zagęszczania i modernizacji miasta, w której sam moment pojawiania się nowego budynku w przestrzeni miejskiej to jedynie finalny produkt całej, wielowarstwowej (dyskursywnej i pozadyskursywnej) machiny. Zdaniem Davida Harvey a urbanizacja, z uwagi na długie okresy pracy i długie okresy obrotu 7, posiada szczególne znaczenie w dynamice wchłaniania nadwyżek kapitału. Nie chciałabym jednak skupiać się w tym miejscu na opisywanych w Buncie miast powiązaniach pomiędzy cyrkulacją kapitału fikcyjnego na rynkach nieruchomości a funkcjonowaniem całej gospodarki. Korzystając z Foucaultowskich ram patrzenia na zachodzące w przestrzeni miejskiej zależności, chcę raczej zająć się uwikłanymi w procesy 5 Joanna Erbel, Multisensualna percepcja przestrzeni [w:] Redukcja, mikroprzestrzenie, synchronizacja, Fundacja Bęc Zmiana, Warszawa 2010, s Budżet m.st. Warszawy na 2012 r., tekst dostępny pod adresem pl/nr/rdonlyres/574343f2-7f9a-4ce9-952c- F3F9436F62C6/840995/KOMPENDIUM7.pdf (data dostępu r.). 7 David Harvey, Bunt miast, Fundacja Bęc Zmiana, Warszawa 2012, s. 70. urbanizacyjne mechanizmami biowładzy. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na kontekst lokalny zarówno ten prawny, jak i ekonomiczny czy społeczny podejmowanych w Warszawie decyzji o nowym ładzie przestrzennym. Oprócz wymienionych wcześniej, nieadekwatnych do nowej rzeczywistości instytucjonalno-politycznej planów zagospodarowania miasta, czynnikiem silnie hamującym planowane inwestycje był (i jest do dziś) dekret Bieruta z 1945r., na mocy którego na własność miasta przeszły wszystkie grunty znajdujące się w jego ówczesnych granicach. Od 1989 roku, wraz ze zmianą stosunku państwa do własności prywatnej, byli właściciele i ich spadkobiercy mogą się ubiegać o odzyskanie praw do odebranych im gruntów i nieruchomości. Od 1989 r. ponad nieruchomości zostało zreprywatyzowanych a roszczeń nadal czeka na rozstrzygnięcie 8. Ponadto brak odpowiednich regulacji prawnych systematycznie powstrzymuje miasto przed podejmowaniem wiążących decyzji na temat zagospodarowania poszczególnych terenów. W konsekwencji, od połowy lat 90. mamy do czynienia z intensywnym zagęszczaniem przedmieść Warszawy jak Białołęka, Tarchomin, Włochy czy Ursus. Miasto rozlewa się, co wpływa również na strukturę społeczną jego mieszkańców. Ludzie uciekają z centrum, które staje się coraz bardziej przestrzenią przepływów, terenem przechodnim na drodze z tu do tam. Silnie wykorzeniające skutki eksurbanizacji powodują, że miejskość pozornie inkluzyjna i spajająca nabiera cech tego, co Marc Augé nazwał nie-miejscem. Staje się pusta, namacalnie odpychająca, staje się pewnym tranzytem pomiędzy kolejnymi miejscami, do których czujemy się przynależni. Biowładza (eks)urbanizacji polega więc na segregacji, na wydzieleniu i wykreowaniu miejsc włączających z jednoczesnym wyłączeniem tych, które posiadają w sobie wspólnotowy potencjał. 8 Joanna Kusiak, The cunning of chaos and its orders [w:] Chasing Warsaw. Socio Material Dynamics of Urban change Since 1990, Campus, Frankfurt 2009, s Juhani Pallasmaa, Oczy skóry. Architektura i zmysły, Instytut Architektury, Kraków 2012, s Michel Foucault, Nadzorować i karać, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2009, s il.1. Foster + Partners, budynek Metropolitan, Warszawa 2003, źródło: CC BY-SA 2.0 il.2. jems Architekci, Platinium Business Park, Warszawa 2007, źródło: CC BY-SA 2.0 il.3. Model panoptykonu na przykładzie wnętrza więzienia w Presidio Modelo na Kubie, źródło: CC BY-SA 2.0 Eksterytorialne inwestycje mieszkaniowe stają się odrębnymi bytami z całą właściwą sobie infrastrukturą jak sklepy, przedszkola, szkoły, fitness cluby i parki. Zapewnia im to samowystarczalność oraz zachęca do pozostania w obrębie sztucznie stworzonego, wyczyszczonego, wygładzonego, idealnie zaplanowanego i oddalonego od miasta terytorium. To odebranie mieszkańcom możliwości wytwarzania wspólnych znaczeń poprzez dzielenie tych samych przestrzeni, to również pozbawienie ich sposobności fizycznego kontaktu z architekturą pozwalającą na tworzenie cielesnych i żywych metafor egzystencjalnych, które konkretyzują i strukturyzują nasze bycie w świecie 9. Jak pisze na temat dyscyplinującej władzy przestrzeni Foucault, należy zlikwidować skutki niezdecydowanych repartycji, niekontrolowane ukrywanie się jednostek, ich rozproszoną cyrkulację, ich bezużyteczną i groźną koagulację to taktyka antydezercyjna, antywłóczęgowska, antyaglomeracyjna 10. Wysublimowana sztuka repartycji pod nazwą Villa L Azur, Marina Mokotów czy La Lumiere determinuje określony sposób odczuwania przestrzeni oraz pozwala zarządzać jednostkowymi ciałami, kontrolując ich rozmieszczenie i nieustanną cyrkulację. Ponadto, cała infrastruktura budowana wokół suburbiów generuje jeszcze większy napływ samochodów do samego miasta. Budowanych jest coraz więcej dróg szybkiego ruchu, co automatycznie stanowi zachętę do korzystania z prywatnego transportu. Tereny miejskie, które mogłyby służyć ludziom, wykorzystywane są jako miejsca parkingowe dla samochodów. Kapitał ulokowany w podmiejskich inwestycjach mieszkaniowych swoim działaniem obejmuje szereg pozornie oddalonych od siebie podmiotów. Grunty i nieruchomości posiadające uregulowany status prawny rzadko są rewitalizowane. Powodem tego są względy ekonomiczne bardziej opłaca się wyburzyć istniejącą już zabudowę i sprzedać ziemię pod nową inwestycję niż przywracać im dawniej pełnioną funkcję lub organizować tereny zielone. W ich miejscu powstają nowe budynki, często nieprzystające do istniejącej już zabudowy 11. Wolne 11 Zasada dobrego sąsiedztwa, będąca częścią decyzji o warunkach zabudowy, nakazuje nawiązanie do zabudowy już istniejącej. Przepisy»

17 rzut PRODUKCJA eseje fot.4. Jean Baptiste Godin, Familister, Guise 1859, źródło: CC BY-SA 2.0. Instytucja została założona w 1859 roku, istniała do 1939 roku. W szczytowym okresie mieszkało w niej ponad 400 rodzin. od obostrzeń prawnych, prestiżowe działki w centrum Warszawy najczęściej wykupowane są pod inwestycje komercyjne, a sposób ich zagospodarowania nie podlega żadnej kontroli. Co prawda, inwestorzy często decydują się na wydzielenie części przestrzeni do użytku publicznego, ale w praktyce mogą z nich korzystać jedynie ci, którzy swoją obecnością nie podważają estetycznej formy, nie roszczą sobie prawa do zmiany zasad rządzących danym miejscem, którzy sprostają oczekiwaniom 12. Przestrzenie takie nie są zaprojektowane w sposób sprzyjający integracji mieszkańców, a ich usytuowanie najczęściej wiąże się z jednoczesnym normalizującym i dyscyplinującym poczuciem bycia obserwowanym niczym w Benthamowskim, szeroko opisywanym przez Foucaulta panoptykonie. Jego nadrzędne zadanie to wzbudzić w uwięzionym świadome i trwałe przeświadczenie o widzialności, które daje gwarancję automatycznego funkcjonowania władzy. Spowodować, by nadzór był nieprzerwanie skuteczny, nawet jeśli będzie nieciągły w działaniu; by doskonałość władzy czyniła zbędnym jego stałe sprawowanie 13. jednak nie określają, jaki jest maksymalny obszar, wobec którego ustala się owe kryterium. 12 Joanna Erbel, Multisensualna, dzieło cyt., s M. Foucault, Nadzorować, dzieło cyt., s Nawet najbardziej udane inwestycje, jak zaprojektowany przez biuro jems Architekci Platinium Business Park (il. 2) nie są w stanie zastąpić społecznej wartości swobodnej, oddolnie rekonfigurowanej, inkluzyjnej przestrzeni miejskiej. Zapewnienie jej jest zadaniem architektów tylko w niewielkim stopniu w pierwszej kolejności zależy od miejskich urzędników. Kurczenie się przestrzeni publicznych w obrębie miasta niesie ze sobą dodatkowo negatywny wpływ na klimat i jakość środowiska. Decyzja, żeby przeznaczyć kliny napowietrzające pod nową zabudowę mieszkaniową i komercyjną stała w sprzeczności z postulatami zrównoważonego rozwoju zawartymi w Karcie Ateńskiej 14. W konsekwencji utrudniło to dostęp świeżego powietrza do miasta, uniemożliwiło prawidłową regulację temperatury oraz odpływu wody 15. Brak planów zagospodarowania przestrzennego i nieprzemyślana, samorzutna, podyktowana względami ekonomicznymi, neoliberalna polityka urbanizacyjna posiada wielowymiarowy wpływ na życie ludzi. Począwszy od możliwości konfrontacji 14 Dokument przygotowany pod przewodnictwem Le Corbusiera w 1933 r. na kongresie CIAM w Atenach; zawierał postulowane zasady nowoczesnego projektowania urbanistycznego. 15 Magdalena Staniszkis, Continuity of change vs. change of continuity [w]: Chasing Warsaw, dzieło cyt., s. 93. z żywymi budynkami, poprzez sposobność (lub brak sposobności) korzystania ze wspólnej przestrzeni, aż po czystość powietrza, jakie dociera do miasta. Doskonale pokazuje to opisywany przez Foucaulta mechanizm urządzenia, którego immanentną cechą jest dyskretne, subtelne i nieoczywiste wnikanie w części składowe złożonej tkanki społecznej. zakończenie Foucault, przy okazji rozważań na temat miasta zwraca uwagę na wielokrotnie w swoich tekstach podkreślaną kwestię: biowładza zarządza przestrzenią, a nie fasadami budynków. Oczywiście, układ mieszkań, ich wykończenie i otoczenie mogą wpływać na jakość życia. To też pewien rodzaj władzy, jednak sprawowany na znacznie mniejszą skalę, wymierzony za każdym razem w jednostki i do jednostek kierujący oddzielne środki. Biowładza dysponuje całymi zbiorowościami, a skutki jej działania uruchamiają szereg powiązanych ze sobą zależności, powolnie destabilizując ciało społeczne. Jest jednak wiele technik oporu, jakie możemy podjąć w walce z nią: od partycypacji w uchwalaniu planów zagospodarowania przestrzennego, poprzez organizowanie miejskich inicjatyw oddolnych, aż po samodzielne rekonfigurowanie zastanej przestrzeni. Bierny opór i niewykorzystywanie danych narzędzi jest tożsame z podtrzymywaniem jej status quo. Jak mówi Foucault: wolność jest działaniem 16 i żaden budynek nie może stanowić gwarancji wolności, ani też ostatecznej instytucji zniewolenia wobec podmiotu. Przykładem niech będzie Familister 17 budynek zaprojektowany przez Jeana Babtiste Godina jako miejsce zamieszkania dla rodzin oraz pracowników lokalnej fabryki. Architektura budynku nosiła cechy zdecydowanie opresyjne duże, otwarte przestrzenie, łatwość obserwacji innych mieszkańców, brak możliwości wejścia i wyjścia jako osoba anonimowa. Można sobie jednak wyobrazić sytuację mówi Foucault w której byłby on wykorzystany jako przestrzeń nieskrępowanych praktyk seksualnych. Wbrew dyscyplinującej architekturze, za sprawą ludzkich działań, nabrałby tym samym cech wyzwalających. W tym kontekście, wysuwany pod adresem Le Corbusiera zarzut, jakoby swoimi projektami stworzył maszyny do mieszkania wydaje się zakładać, że przestrzeń może funkcjonować bez udziału ludzi. Odwracając twierdzenie Foucaulta, że wolność jest działaniem, można by powiedzieć, że zniewolenie jest jego brakiem. Wydaje mi się, że warto rozpatrywać tę filozofię jako przestrogę przez zbyt łatwym popadnięciem w pułapkę determinizmu. Nic nie jest fundamentalne podkreśla. Życie społeczne składa się z sieci relacji, a władza jest jedną z nich 16 M. Foucault, Space, dzieło cyt., s. 433.

18 rzut+1 34 ARCHITEKTURA z linii produkcyjnej monika sznel ~ Czwartek, przedmieścia Londynu, poranek w Cottington. Arthur Dent przeciąga się po zbyt krótkim śnie. Kupił swój dom trzy lata wcześniej, na początku lat 70., uciekając z zatłoczonego Londynu, w którym większość jego znajomych pracowała w reklamie. Miniony wieczór spędził na imprezie u jednego z nich, w Islington centralnej dzielnicy metropolii, która od kilkunastu lat stale zmienia swoje oblicze. Dopełniając porannego rytuału mężczyzna przypala grzanki, robi sobie kawę. Nagle jego dom trzęsie się w posadach. Zaskoczony wybiega na zewnątrz: budynek, niczym armia, otoczyły buldożery. Arthur dowiaduje się, że w miejscu, gdzie mieszka wytyczono korytarz pod obwodnicę. Po co? Bo obwodnice trzeba budować. Wczesne lato, sobota, blok mieszkalny przy ulicy Brackiej w centrum Warszawy. To dzień, w którym od 1971 roku Małgorzata i Ireneusz jedzą ze swoimi dziećmi cotygodniowe rodzinne śniadanie. Liczba zasiadających do stołu zmniejsza się z czasem latorośl kończy studia i decyduje się na emigrację do Kopenhagi i Wiednia. Przed 2011 rokiem spożywana jajecznica doprawiana była promieniami słońca. Tuż obok wyrósł teraz luksusowy dom handlowy Wolf Bracka, który odciął mieszkańcom bloku dopływ naturalnego światła. Mówi się, że istnieje konieczność dogęszczania miejskiej zabudowy. Zszokowane dzieci postanawiają, że trzeba rodzicom znaleźć nowe mieszkanie. Powyższe historie, choć nieprawdziwe, są prawdopodobne. W latach 70. XX wieku w wielu miastach USA i Europy Zachodniej postępowała suburbanizacja i rozlewanie się miast, zaś w dzisiejszej Warszawie budowanie kolejnych centrów handlowych jest na porządku dziennym. Choć Arthur, Małgorzata i Ireneusz mieszkają w z pozoru dwóch niemających ze sobą zbyt wiele wspólnego lokalizacjach, ich doświadczenia są odzwierciedleniem historycznie osobliwego procesu, który zechcę w niniejszym artykule przedstawić. Jego celem jest ukazanie, że współczesna architektura, a nawet całe miasto, powstaje według określonego wzoru, którego nie rozpoznajemy na skutek europejskiego wzrokocentryzmu. Skupienie uwagi na tym, co widzialne sprawia, że wizualne zróżnicowanie miejskiej architektury i jej geograficzne rozproszenie trudno jest nam połączyć z globalnym zjawiskiem produkcji architektury. Produkcja ta opiera się na masowym odtwarzaniu ustalonych wzorców, pozytywistycznej wizji jednorodnej przestrzeni oraz założeniu o uniwersalnych ludzkich potrzebach wynikających z niezmiennej natury ludzkiej. Tak ujęta, przestrzeń i istniejąca w niej architektura są z góry zadane, zaś ludzie jako ludziki mają w niej określone role do wykonania 1. Jestem antropologiem. To osobiste wyznanie jest dla niniejszego artykułu kluczową informacją, bowiem architekturze i miastu, przyglądam się właśnie z antropologicznej perspektywy, której głównym przykazaniem jest nieustanne podważanie tego, co uznane zostało za oczywiste. Zasadność i aktualność dominującego obecnie w skali globalnej dyskursu tworzenia miast, warto zestawić z lokalnymi badaniami etnograficznymi w nurcie konstruktywizmu społecznego 2. Ukazują one mnogość alternatywnych narracji o przestrzeni, mieście i ludziach funkcjonujących w architekturze. Uwarunkowania kulturowe, historyczne i klasowe są dla antropologów bardziej istotne w badaniu miasta, niż wskaźniki ekonomiczne czy wyniki ankietowych badań ilościowych. Podejścia te nie biorą pod uwagę ludzkiego zróżnicowania, widząc człowieka jako jednostkę statystyczną produkującą określony pkb czy 1,43% dziecka, przez co esencjalizują przestrzenną organizację ludzkiego zamieszkiwania. Ludzie nie są identyczni, co wyraźnie pokazują coraz częstsze 1 Zob. Dorota Jędruch, Ludzie jako ludziki. Obraz użytkownika w teorii architektury, Autoportret 2(37)/2012 s Zob. Setha M. Low (ed.), Denise Lawrence-Zúñiga (ed.), The Anthropology of Space and Place, Blackwell konflikty o przestrzeń między zróżnicowanymi grupami, które używając odmiennych narracji i praktyk legitymizują swoją obecność w danych przestrzeniach, tworzą jej alternatywne przedstawienia. Wspomniane konflikty są zwiastunem wyczerpania się obecnego paradygmatu architektury i produkcji miast pokazując jego nieoczywistość. Wróćmy do historii naszkicowanych na samym początku. Pierwsza pochodzi z ekranizacji kultowego słuchowiska radiowego, później przeniesionego przez jego autora Douglasa Adamsa na karty pięciu książek Autostopem przez galaktykę (ang. Hitchhiker s Guide to the Galaxy). Adams z właściwym sobie poczuciem humoru i jednocześnie wnikliwą analizą pokazuje, że budowanie obwodnic niekoniecznie jest dla wszystkich oczywiste: Obwodnice to urządzenia, które jednym ludziom pozwalają pędzić z punktu A do B, a innym z B do A. Ludzie mieszkający w leżącym pośrodku punkcie C często dziwią się, co jest tak wspaniałego w punkcie A, że tak wielu ludziom z punktu B zależy, by się tam dostać, oraz co jest tak wspaniałego w punkcie B, że tak wielu ludzi z punktu A chce się tam dostać. Często życzyliby sobie, żeby ludzie raz na zawsze dowiedzieli się, gdzie, do cholery, chcą przebywać 3. Powojenna rzeczywistość wiązała się w Europie z odbudową i rekonstrukcją gospodarczą, która z uwagi na kontekst geopolityczny przybrała na Wschodzie i na Zachodzie inny kierunek ideologiczny, ale zbliżoną formę fizyczną. Paryż, Londyn i wiele innych miast leżących na zachód od żelaznej kurtyny inwestowały środki publiczne w powstawanie podmiejskich modernistycznych osiedli 4. 3 Douglas Adams, Autostopem przez Galaktykę, Albatros 2009, s Wielkoskalowe modernistyczne osiedla mieszkaniowe również odwoływały się do uniwersalizującej wizji człowieka, narzucały sposób organizacji przestrzeni, co prowadziło do lokalnych konfliktów. Za kres modernizmu»

19 W tym samym czasie, w krajach socjalistycznych budowane są wielkopłytowe osiedla mieszkaniowe. Ta niekontrolowana suburbanizacja doprowadziła do znacznego rozrostu miast i implikowała kolejne inwestycje między innymi obwodnice mające umożliwić sprawniejszą komunikację przedmieść z centrum. Neil Smith 5 argumentuje, że zjawisko, przed którym uciekał z Londynu Arthur Dent lokalne spontaniczne kuriozum (które pierwsza opisała Ruth Glass na podstawie obserwacji w Islington 6 ) przerodziło się w globalną odgórną strategię zarządzania miastem realizowaną przez rządy państw i lokalne władze miejskie. Zjawisko nazwane przez Glass gentryfikacją ewoluowało do eufemistycznych określeń rewitalizacji, miejskiego renesansu 7, których efektem jest m.in. segregacja przestrzenna mieszkańców i kreowanie nowego typu obywatela pożądanego w miastach przedstawiciela średniej klasy społecznej nazywanego yuppie 8. Istotnym elementem tego fenomenu jest nowa zależność: dotychczas miasta budowano przede wszystkim z funduszy publicznych; gentryfikacja, rewitalizacja i modernizacja opierają się w architekturze symbolicznie uznaje się zburzenie osiedla Pruitt-Igoe w Saint Louis w 1972 roku. 5 Neil Smith ( ) profesor antropologii i geografii na Uniwersytecie Miejskim w Nowym Jorku (CUNY), był jednym z największych autorytetów teorii urbanizacji. 6 Zob. Ruth Glass, Introduction: aspects of change [w:] London: Aspects of Change, Londyn To polskie tłumaczenia terminów regeneration, urban reneissance/urban renewal stosowanych w anglojęzycznej literaturze przedmiotu. 8 Yuppie Young Upwardly Mobile Professionals. Zob. Neil Smith, Gentrification Generalised: From Local Anomaly to Urban Regeneration as Global Urban Strategy [w:] Frontiers of Capital: Ethnographic Reflections on the New Economy, Durham: Duke University Press 2006.; Zhan McIntyre, Mixing it Up: Social Impacts of Using Gentrification as a Tool for Creating Social Diversity [w:] Cities in City Regions. Governing the Diversity, Warszawa il.1. Centrum handlowo-rozrywkowe Suwałki Plaza powstało w centralnej części miasta. Elementem przedsięwzięcia była rewitalizacja budynku dawnego więzienia carskiego (1901), włączonego w kompleks handlowy. Suwałki, Fot. Monika Sznel początkowo na modelu partnerstwa publiczno-prywatnego, co w dalszym etapie przeradza się w postępującą prywatyzację gruntów miejskich. Miasto, czy raczej jego mieszkańcy, tracą swoją podmiotowość i sprawczość na rzecz deweloperów, banków i prywatnych inwestorów. Przestrzenie rewitalizowane, pozornie zdemokratyzowane i dostępne dla wszystkich, w gruncie rzeczy są adresowane do wąskiego grona odbiorców konsumentów poruszających się swobodnie w neoliberalnej rzeczywistości. Wielu badaczy dostrzegło, że urbanizacja zastąpiła industrializację jako najważniejsze koło zamachowe późnego kapitalizmu 9. Wynikająca z dogmatu tego systemu produkcja nadwyżki kapitału jest lokowana w budownictwie. Najwyraźniej zasadność tę obserwować mogliśmy w latach w USA, gdy na masową skalę produko- 9 Zob. David Harvey, The Urbanization of Capital. Studies in the History and Theory of Capitalist Urbanization, Oxford 1985.; Łukasz Stanek, Henri Lefebvre on Space. Architecture, Urban Research, and the Production of Theory, University of Minnesota Press 2011, s Proces ten wymownie uchwycił Sam Mendes w filmie Revolutionary Road (pol. Droga do szczęścia, 2008). 11 Por. Krzysztof Nawratek, Miasto jako idea polityczna, Kraków 2008, s Por. Bruno S. Frey, Flexible Citizenship for a Global Society, Politics, Philosophy and Economics 2/2003, s Uczelnie wyższe również mogą brać udział w produkcji architektury, zob. Susan Brin Hyatt, Universities and Neoliberal Models of Urban Deve- wano podmiejską architekturę dla klasy średniej. Suburbanizacja nie była tylko budowaniem domów, lecz przede wszystkim masową produkcją normatywnego stylu życia opartego na patriarchalnych relacjach władzy, nuklearnym modelu rodziny czy mieszczańskim stylu życia odwołującym się do specyficznego pojęcia estetyki i obyczajowości 10. Wystawa, będąca efektem badań, The Banality of Good, przygotowana przez Crimson Architecture Historians na ubiegłoroczne Biennale Architektury w Wenecji pokazuje, jak z biegiem czasu zmieniały się postulaty dobrej architektury realizowanej w miastach, a także grupy społeczne będące jej beneficjentami. Podczas gdy po II wojnie światowej rozumiano ją jako przestrzenny odpowiednik polityki socjalnej umożliwiający równy dostęp do edukacji, opieki zdrowotnej i kultury, obecnie większość urbanistycznych realizacji odwołuje się do haseł takich jak opłacalność, wydajność, rozwój (ekonomiczny), zaś same miasta zarządzane są jak prywatne firmy 11. W skrócie: miasta są miejscami projektowanymi dla coraz bogatszych ludzi, którzy współcześnie odpowiadają neoliberalnej wizji człowieka samozarządzającego indywiduum. Miasta zmieniają swój charakter z inkluzyjnego w kierunku ekskluzywnego 12. W czasie gdy postępuje suburbanizacja, w najstarszych i jednocześnie centralnie położonych obszarach miejskich (inner city), które zamieszkuje głównie klasa robotnicza, nie inwestuje się, ale do czasu. W latach 90., twórcy polityk urbanistycznych miast, a także fachowej literatury akademickiej 13, opisują programy rewitalizacji, zrównoważonego rozwoju, jako normatywne praktyki mające powstrzymać chaotyczną suburbanizację i sprowadzić ludzi z powrotem do miejskich centrów 14. Doskonale pokazuje to przypadek polskich miast, które w latach 90. zaczęły realizować w nawiązaniu do nowoczesnych, innowacyjnych sposobów organizacji przestrzeni miejskiej inwestycje odnoszące się do konsumpcyjnego stylu życia. Jak grzyby po deszczu powstają galerie handlowe i podmiejskie ogromne powierzchnie sklepowe, zaś sektor mieszkalnictwa przechodzi z rąk państwa w ręce wolnego rynku, co w fizycznej formie objawia się pod postacią strzeżonych osiedli zamkniętych, apartamentowców, w których zakup mieszkania wiąże się najczęściej z zaciągnięciem wieloletniego kredytu. Warto podkreślić, że rządowe programy (takie jak Rodzina na swoim, czy Mieszkanie dla młodych ) wspierają tę formę budownictwa mieszkaniowego promując tym samym własność prywatną jako jedyną możliwą formę zamieszkiwania w mieście i jednocześnie nie prowadzi się polityki mieszkaniowej, która pozwalałaby na uznanie alternatywnych form mieszkalnictwa 15. Zarysowane powyżej zjawiska wpisują się w dominujący paradygmat produkcji architektury, który za Henrim Lefebvre możemy nazwać przedstawieniami przestrzeni. Zgodnie z jego trójpodziałem wchodzącym w skład teorii produkcji przestrzeni, są to różne formy wiedzy i praktyk, formy organizujące i przedlopment, Learning and Teaching vol. 3(3)/2010, s Ci, którzy mają wrócić do śródmieścia (które w PRL-u symbolicznie przekazano klasie robotniczej) to zamożni przedstawiciele wolnych zawodów, tzw. klasa kreatywna (to kolejny termin, stworzony przez Richarda Floridę, który został wcielony w normatyw polityki miejskiej na świecie). Warto zauważyć, że rewitalizacja prowadzona głównie w historycznych centrach miast bądź postindustrialnych kwartałach, odwołuje się do biologicznego dyskursu, który sugeruje, swoistą społeczną sukcesję, zakłada odrodzenie miejsca. 15 Por. Irena Herbst, W poszukiwaniu polityki mieszkaniowej [w:] Miasta, nr. 1( 1)/2012.

20 stawiające przestrzeń, zwłaszcza za pomocą technik planowania, zarządzania i za pośrednictwem państwa 16. Tutaj znajdują się obecne kierunki gospodarowania w miastach, które utożsamiane są z polityką rozwojową 17, mającą pozytywnie wpływać na rozwój ekonomiczny państwa. Dwa pozostałe elementy teorii Lefebvre a to praktyki przestrzenne odnoszące się do gamy indywidualnych zachowań, które z czasem mogą skonkretyzować się jako środowisko zabudowane oraz przestrzenie przedstawienia, obejmujące alternatywne wobec dominującego dyskursu narracje i formy oporu wobec dominujących praktyk przestrzennych. Sytuacjami, w których dochodzi do zderzenia tych trzech elementów są liczne konflikty, które ukazują nieoczywistość obecnego paradygmatu i jednocześnie go kwestionują. Przykładem takiego konfliktu są kontrowersje wokół budowy domu handlowego Wolf Bracka w Warszawie, który powstał w miejscu, gdzie do 2008 roku istniał niski budynek usługowy Pawilon Chemii. Został zburzony, by pozyskać miejsce na nową inwestycję. Zaprojektowany przez pracownię architektoniczną 16 Phil Macnaghten, John Urry, Alternatywne przyrody, Warszawa 2005, s Zob. Henri Lefebvre, The Production of Space, Oxford: Blackwell 1991, s Obecna w polityce miejskiej teoria rozwoju czy teoria modernizacji opiera się na europocentrycznej ideologii ewolucjonistycznej ma swoje korzenie jeszcze w czasach kolonializmu i później w okresie zimnej wojny. Zasadza się na przekonaniu, że społeczeństwa ewoluują od mniej do bardziej zaawansowanych politycznie, ekonomicznie i technologicznie form. Po transformacji ustrojowej w 1989 roku dawne kraje tzw. Bloku Wschodniego zostały określone jako zacofane względem Zachodu. Jedną z fasadowych form modernizacji było masowe budowanie centrów handlowych, wieżowców w Warszawie, czy zamkniętych osiedli, co miało świadczyć o postępującym rozwoju. Zob. Elizabeth Dunn, Prywatyzując Polskę, Warszawa 2008; Kacper Pobłocki, The Cunning of Class: Urbanization of Inequality in Post-war Poland (niepublikowana rozprawa doktorska), Central European University, Budapest 2010, s apa Kuryłowicz & Associates budynek, powstaje tu jako prywatna inwestycja na miejskim gruncie mieszcząc większość cech dystynktywnych obecnego modelu architektury, o których pisałam wcześniej. Uznawany przez jednych za znak prestiżu, postępu i rozwoju 18, dla innych wiązał się z drastyczną zmianą sposobu zamieszkiwania, czy nawet zmusił do wyprowadzki z bloku przy ulicy Idea społecznej różnorodności i inkluzyjności metropolii umiera, bowiem w prywatnych miastach będą mieszkać ci, którzy są w stanie zapłacić za demokratyczne, zrównoważone i ekologiczne aglomeracje przyszłości Brackiej. O ile entuzjaści budynku (pomijający w recenzjach sąsiedztwo bloku mieszkalnego, bazując na czysto wizualnym aspekcie obiektu) porównywali go do czerni eleganckich garniturów 19, ci, którym owa czerń zaciemniła mieszkania i utrudniła dojazd do budynku skorzy byli nazywać go czarną ścianą płaczu czy grobowcem 20. Nie bez znaczenia jest tutaj spekulacja wartością gruntu, którą w kontekście ponownie odkrywanych poprzez gentryfikację i rewitalizację centrach miast opisano w ramach rent-gap theory 21. Wartość dodana ze względu na 18 Seria artykułów, która ukazała się na łamach prasy tuż po ustawieniu przy Wolf Bracka reklamy-kuferka zwiastującej otwarcie pierwszego butiku Louis Vuitton w Polsce, doskonale oddaje zderzenie wielu narracji przestrzennych. 19 Krzysztof Mycielski, O pożytkach z odwagi oraz przewrotności w architekturze, Architektura -murator 5/2012, s ,34889, ,Sasiedzi_o_Wolf_Bracka ohydna paskudna_czarna_buda.html [dostęp: ]. 21 Neil Smith, Toward a Theory of Gentrification: a Back to the City Movement by Capital, il.2. Widok z jednego z podwórek przy ulicy Chłodnej na warszawskiej Woli. Zderzenie niewidzialnego miasta i dominującego przedstawienia przestrzeni. Warszawa, Fot. Monika Sznel. lokalizację czyni specyficzne obiekty bardziej uprzywilejowanymi dając im prawo do zaistnienia. Konflikty o przestrzeń miejską ukazują nieoczywistość dominującego paradygmatu, niemniej funkcjonuje on w globalnym, horyzontalnym reżimie prawdy, który odbiera lokalnym kontrnarracjom przestrzennym możliwość uczestnictwa w debacie 22, klasyfikując je w kategoriach wstecznictwa, nienowoczesności, obskurantyzmu. Wiedza ekspercka architektów, ekonomistów, deweloperów wygrywa bój na poligonie, gdzie wiedza użytkownika, wiedza lokalna okazuje się być niezrozumieniem intencji projektanta. Znamy jednak wiele realizacji architektonicznych (Sargfabrik, Wiedeń 23 ) i urbanistycznych (osiedle Ursynów w Warszawie, którego głównym projektantem był Marek Budzyński; realizacje idei Formy Otwartej Oskara Hansena), czy wręcz kreowane na podstawie wiedzy lokalnej polityki miejskie (budżet partycypacyjny w Porto Allegre), które zarysowany powyżej paradygmat czynią mniej oczywistym, dowartościowując fenomen niewidzialnego miasta 24, którego nie chce widzieć wykreowana przez wolny rynek miejska klasa średnia. Tym, co łączyło takie alternatywne przedsięwzięcia było włączenie w proces ich planowania i realizacji nie tylko przyszłych użytkowników, ale też przedstawicieli nauk społecznych i przede wszystkim zerwanie z obecnym w teorii architektury przekonaniem o identyczności ludzkich potrzeb i uznanie różnorodności ludzi, którzy sami organizują swoje otoczenie. Wspomnianą spółdzielnię mieszkaniową Sargfabrik, przy dofinansowaniu miasta, stworzyli członkowie założonego wcześniej stowarzyszenia. Chcieli stworzyć miejsce dla różnych kultur i stylów życia, przestrzeń otwartą dla wszystkich i zarządzaną wspólnie przez członków spółdzielni. Pośród kilku- Warszawa 2008, s , Marek Krajewski (red.), Niewidzialne miasto, not People, Journal of the American Planning Association 45 (4)/1979, s Reżimem prawdy, za Michelem Foucaultem nazywam historycznie specyficzne mechanizmy produkujące dyskursy, które funkcjonują jako prawdziwe w określonym reżimie prawdy, w określonej czasoprzestrzeni (zob. Clare O Farrell, Michel Foucault, Londyn: Sage, 2005, s ). 23 Joanna Giecewicz, Konserwatywna awangarda. Wiedeńska polityka mieszkaniowa , il.3. Sargfabrik przykład oddolnie organizowanej spółdzielni mieszkaniowej powstałej w miejscu dawnej fabryki trumien. Wiedeń Fot. Monika Sznel.

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej

Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej Stowarzyszenie Jeden Świat (SJŚ) i holenderski Oxfam Novib, realizują wspólny projekt pt. E-Motive, który dotyczy transferu wiedzy z Krajów Globalnego

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 Spis treści Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 1.1. Wprowadzenie...11 1.2. System zarządzania jakością...11 1.3. Standardy jakości w projekcie

Bardziej szczegółowo

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Aspekty kształcenia WIEDZA I stopień II stopień III stopień Wiedza dotycząca fundamentów nauk przyrodniczych (fizyki, chemii, na poziomie

Bardziej szczegółowo

Analityk i współczesna analiza

Analityk i współczesna analiza Analityk i współczesna analiza 1. Motywacje 2. Analitycy w IBM RUP 3. Kompetencje analityka według IIBA BABOK Materiały pomocnicze do wykładu z Modelowania i Analizy Systemów na Wydziale ETI PG. Ich lektura

Bardziej szczegółowo

OD POMYSŁU DO PRZEMYSŁU

OD POMYSŁU DO PRZEMYSŁU OD POMYSŁU DO PRZEMYSŁU TRANSFER WIEDZY NA PRZYKŁADZIE WDROŻEŃ WZORNICZYCH W PRZEDSIĘBIORSTWACH Seminarium podsumowujące prace zespołów wdrożeniowych w ramach projektu: Dolnośląska Sieć Wzornictwa Przemysłowego

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

design i reklama nasz punkt widzenia: a w oczy rzuca się to, co jest inne, ciągle coś widać. my państwa uczymy, jak to się robi. nowe, nieoczekiwane.

design i reklama nasz punkt widzenia: a w oczy rzuca się to, co jest inne, ciągle coś widać. my państwa uczymy, jak to się robi. nowe, nieoczekiwane. biuro rekrutacji szkoła wyższa psychologii społecznej wydział zamiejscowy we wrocławiu ul. ostrowskiego 30 53-238 wrocław tel. 71 750 72 72 faks 71 750 72 70 gadu gadu: 12574469 czynne: poniedziałek piątek

Bardziej szczegółowo

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński plan spotkania Trzy części spotkania: podstawowe pojęcia i problemy wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW W ROKU AKADEMICKIM 2013/2014

PROGRAM STUDIÓW W ROKU AKADEMICKIM 2013/2014 PROGRAM STUDIÓW W ROKU AKADEMICKIM 03/04 ARCHITEKTURA I URBANISTYKA STUDIA II STOPNIA STACJONARNE I NIESTACJONARNE (WIECZOROWE) SEMESTR PODSTAWOWE MATEMATYKA 4 5 E 4 GEOMETRIA WYKREŚLNA 4 5 E 4 KIERUNKOWE

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia na kierunku studiów projektowanie mebli i ich odniesienie do efektów obszarowych oraz kompetencji inżynierskich

Efekty kształcenia na kierunku studiów projektowanie mebli i ich odniesienie do efektów obszarowych oraz kompetencji inżynierskich Załącznik nr 1 do uchwały nr 46/2013 Senatu UP Efekty kształcenia na kierunku studiów projektowanie mebli i ich odniesienie do efektów obszarowych oraz kompetencji inżynierskich Wydział prowadzący kierunek:

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Administracja. Wydział Prawa i Administracji Uczelni Łazarskiego

Efekty kształcenia dla kierunku Administracja. Wydział Prawa i Administracji Uczelni Łazarskiego Efekty kształcenia dla kierunku Administracja Wydział Prawa i Administracji Uczelni Łazarskiego II stopień Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Administracja należy do obszaru

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie łańcuchem dostaw

Zarządzanie łańcuchem dostaw Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie i Marketing Zarządzanie łańcuchem dostaw Wykład 1 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Zagadnienia Wprowadzenie do tematyki zarządzania

Bardziej szczegółowo

Prezentacja zakresu usług. Kompleksowe doradztwo w transferze technologii i komercjalizacji wyników prac badawczych. Warszawa, październik 2014

Prezentacja zakresu usług. Kompleksowe doradztwo w transferze technologii i komercjalizacji wyników prac badawczych. Warszawa, październik 2014 Prezentacja zakresu usług Kompleksowe doradztwo w transferze technologii i komercjalizacji wyników prac badawczych Warszawa, październik 2014 MDDP Nauka i Innowacje zakres działania Kluczowe usługi obejmują:

Bardziej szczegółowo

Wydział Matematyki Stosowanej. Politechniki Śląskiej w Gliwicach

Wydział Matematyki Stosowanej. Politechniki Śląskiej w Gliwicach Wydział Matematyki Stosowanej Politechniki Śląskiej w Gliwicach Wydział Matematyki Stosowanej jeden z 13 wydziałów Politechniki Śląskiej w Gliwicach. Od kilkunastu lat główną siedzibą Wydziału oraz Instytutu

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE CZŁOWIEK NAJLEPSZA INWESTYCJA PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE realizuje projekt WZMOCNIENIE POTENCJAŁU PWSZ W KONINIE DROGĄ DO WZROSTU LICZBY ABSOLWENTÓW KIERUNKU O KLUCZOWYM ZNACZENIU DLA GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny.

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny. EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU TABELA ODNIESIEŃ Studia stacjonarne II stopnia Profil ogólnoakademicki i praktyczny Obszar sztuki Dziedzina - sztuki plastyczne Dyscyplina -

Bardziej szczegółowo

Kierowanie zespołem naukowym

Kierowanie zespołem naukowym Kierowanie zespołem naukowym Wojciech Cellary Katedra Technologii Informacyjnych Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Mansfelda 4, 60-854 Poznań cellary@kti.ue.poznan.pl www.kti.ue.poznan.pl (c) W. Cellary

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Załącznik nr 2 Odniesienie efektów kierunkowych do efektów obszarowych i odwrotnie Załącznik nr 2a - Tabela odniesienia

Bardziej szczegółowo

Nazwa przedmiotu. I. Informacje podstawowe. Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna. Nazwa przedmiotu w j. ang.

Nazwa przedmiotu. I. Informacje podstawowe. Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna. Nazwa przedmiotu w j. ang. Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Technologia informacyjna w planowaniu przestrzennym Nazwa przedmiotu w j. ang. Język

Bardziej szczegółowo

Zapewnij sukces swym projektom

Zapewnij sukces swym projektom Zapewnij sukces swym projektom HumanWork PROJECT to aplikacja dla zespołów projektowych, które chcą poprawić swą komunikację, uprościć procesy podejmowania decyzji oraz kończyć projekty na czas i zgodnie

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach:

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach: Dążymy do tego, aby nasi uczniowie byli dobrze przygotowani do nauki na wyższym etapie edukacyjnym; byli dobrze przygotowani do życia społecznego w rodzinie, środowisku lokalnym, ojczyźnie, zjednoczonej

Bardziej szczegółowo

II POWSZECHNA WYSTAWA KRAJOWA KONKURENCYJNA POLSKA POZNAŃ, 2-15 CZERWCA 2014

II POWSZECHNA WYSTAWA KRAJOWA KONKURENCYJNA POLSKA POZNAŃ, 2-15 CZERWCA 2014 M i ędzynarodo w e Targ i P oznańsk i e II POWSZECHNA WYSTAWA KRAJOWA KONKURENCYJNA POLSKA POZNAŃ, 2-15 CZERWCA 2014 Honorowy Patronat Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bronisława Komorowskiego WWW.PEWUKA.PL

Bardziej szczegółowo

Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990

Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990 Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990 Charakter Małopolskiego Komitetu Obywatelskiego Siedzą w środkowym rzędzie: prof. Jerzy Mikułowski Pomorski późniejszy rektor AE, prof. Aleksander Koj ówczesny rektor

Bardziej szczegółowo

Projektowanie Produktu Product Design PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

Projektowanie Produktu Product Design PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu Kierunek: Rodzaj przedmiotu: specjalnościowy Projektowanie Produktu Product Design Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Management and Production Engineering Rodzaj zajęć: Wykład, laboratorium,

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

ROZWÓJ POTENCJAŁU GOSPODARCZEGO POWIATU ŚWIDNICKIEGO POPRZEZ UTWORZENIE INKUBATORA LOTNICZEGO

ROZWÓJ POTENCJAŁU GOSPODARCZEGO POWIATU ŚWIDNICKIEGO POPRZEZ UTWORZENIE INKUBATORA LOTNICZEGO ROZWÓJ POTENCJAŁU GOSPODARCZEGO POWIATU ŚWIDNICKIEGO POPRZEZ UTWORZENIE INKUBATORA LOTNICZEGO projekt realizowany przez Powiat Świdnicki w Świdniku w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA MARKI STADIONU NARODOWEGO W WARSZAWIE MIEJSCE MA ZNACZENIE

STRATEGIA MARKI STADIONU NARODOWEGO W WARSZAWIE MIEJSCE MA ZNACZENIE STRATEGIA MARKI STADIONU NARODOWEGO W WARSZAWIE MIEJSCE MA ZNACZENIE Strategia marki Stadionu Narodowego w Warszawie ( dalej jako Strategia ) jest jednym z kluczowych elementów dla krótko i długoterminowego

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML. Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl

Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML. Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl Plan prezentacji Wprowadzenie UML Diagram przypadków użycia Diagram klas Podsumowanie Wprowadzenie Języki

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Instrumentalistyka Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Informatyzacja administracji publicznej w Polsce w świetle polityki społeczeństwa informacyjnego UE

Informatyzacja administracji publicznej w Polsce w świetle polityki społeczeństwa informacyjnego UE EDYTA BARACZ Informatyzacja administracji publicznej w Polsce w świetle polityki społeczeństwa informacyjnego UE Społeczeństwo informacyjne to typ społeczeństwa, którego kształtowanie się ściśle związane

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia Profil kształcenia

Bardziej szczegółowo

Projektowanie Produktu Product Design PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

Projektowanie Produktu Product Design PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu Kierunek: Projektowanie Produktu Product Design Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Management and Production Engineering Rodzaj przedmiotu: specjalnościowy Rodzaj zajęć: Wykład, laboratorium

Bardziej szczegółowo

JAK POWSTAJE PROJEKT? JAK POWSTAJE PROJEKT BUDYNKU W NASZEJ PRACOWNI? CZYLI SPOSÓB PRACY I WSPÓŁPRACA Z INWESTOREM

JAK POWSTAJE PROJEKT? JAK POWSTAJE PROJEKT BUDYNKU W NASZEJ PRACOWNI? CZYLI SPOSÓB PRACY I WSPÓŁPRACA Z INWESTOREM JAK POWSTAJE PROJEKT? JAK POWSTAJE PROJEKT BUDYNKU W NASZEJ PRACOWNI? CZYLI SPOSÓB PRACY I WSPÓŁPRACA Z INWESTOREM ETAP I Spotkanie w pracowni Pierwsze spotkanie jest jednym z ważniejszych elementów procesu

Bardziej szczegółowo

Rynek farb dekoracyjnych w Polsce 2015. Prognozy rozwoju na lata 2015-2021

Rynek farb dekoracyjnych w Polsce 2015. Prognozy rozwoju na lata 2015-2021 2 Język: polski, angielski Data publikacji: grudzień 2015 Format: pdf Cena od: 1700 Możesz mieć wpływ na zawartość tego produktu. Podziel się opinią! Sprawdź w raporcie Jak często polscy konsumenci zmieniają

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego są sobie potrzebne?

INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego są sobie potrzebne? POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ ZARZĄDZANIA I EKONOMII Międzynarodowa Konferencja Naukowo-techniczna PROGRAMY, PROJEKTY, PROCESY zarządzanie, innowacje, najlepsze praktyki INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego

Bardziej szczegółowo

wizualizacje animacje reklama inwestycji PROMOCJA ARCHITEKTURY ZAUFANY PARTNER

wizualizacje animacje reklama inwestycji PROMOCJA ARCHITEKTURY ZAUFANY PARTNER PROMOCJA ARCHITEKTURY ZAUFANY PARTNER Styczeń 2008 3DLive PS jest pracownią oferującą usługi nowoczesnego projektowania w trójwymiarze. Proponowane przez nas 3D, filmy czy spacery wirtualne dają możliwość

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013. 30 kwietnia 2013 r.

ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013. 30 kwietnia 2013 r. ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013 30 kwietnia 2013 r. W sprawie: korekty do Regulaminu procedur dyplomowych dla I i II stopnia studiów na Wydziale Ekonomii i Informatyki,

Bardziej szczegółowo

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek Z przyjemnością odpowiemy na wszystkie pytania. Prosimy o kontakt: e-mail: kontakt@mr-db.pl tel. +48 606 356 999 www.mr-db.pl MRDB Szkolenie otwarte: Launch przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

TEST ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH. Imię i nazwisko lub pseudonim.. Płeć M / K Wiek. Data badania

TEST ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH. Imię i nazwisko lub pseudonim.. Płeć M / K Wiek. Data badania Katarzyna Rewers TEST ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH Imię i nazwisko lub pseudonim.. Płeć M / K Wiek. Data badania Instrukcja Każdy z nas posiada jakieś zainteresowania i lubi wykonywać innego typu czynności,

Bardziej szczegółowo

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of Przemówienie Ambasadora Stephena D. Mulla Ceremonia wręczenia dyplomów WIEMBA Uniwersytet Warszawski 29 czerwca 2013r. Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i wielu poświęceniom otrzymujecie

Bardziej szczegółowo

omnia.pl, ul. Kraszewskiego 62A, 37-500 Jarosław, tel. +48 16 621 58 10 www.omnia.pl kontakt@omnia.pl

omnia.pl, ul. Kraszewskiego 62A, 37-500 Jarosław, tel. +48 16 621 58 10 www.omnia.pl kontakt@omnia.pl .firma Dostarczamy profesjonalne usługi oparte o nowoczesne technologie internetowe Na wstępie Wszystko dla naszych Klientów Jesteśmy świadomi, że strona internetowa to niezastąpione źródło informacji,

Bardziej szczegółowo

ZGŁOSZENIE POMYSŁU do Konkursu INNOWACYJNY POMYSŁ 2008

ZGŁOSZENIE POMYSŁU do Konkursu INNOWACYJNY POMYSŁ 2008 ZGŁOSZENIE POMYSŁU do Konkursu INNOWACYJNY POMYSŁ 2008 KONKURS Zgłoszenie pomysłu do Konkursu należy przysłać do 17 listopada, e-mailem na adres konkurs@uni.lodz.pl Rozstrzygnięcie Konkursu do 12 grudnia

Bardziej szczegółowo

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych Pan Tadeusz powstał w Paryżu w latach 1833-34, w czasie gdy Polska na ponad sto lat zniknęła

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Ciechanowie INFORMATYKA

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Ciechanowie INFORMATYKA Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Ciechanowie INFORMATYKA Zapotrzebowanie na informatyków rośnie szybciej niż liczba absolwentów IT jest jedną z najszybciej rozwijających się branż w Polsce. Perspektywy

Bardziej szczegółowo

MARZYCIELE I RZEMIEŚLNICY DOM INNOWACJI SPOŁECZNYCH. październik 2014 - czerwiec 2015

MARZYCIELE I RZEMIEŚLNICY DOM INNOWACJI SPOŁECZNYCH. październik 2014 - czerwiec 2015 październik 2014 - czerwiec 2015 Grzegorz Lewandowski PRZESTRZEŃ FIZYCZNA I INTELEKTUALNA IDEA - wspieramy nowatorskie działania na rzecz społecznej zmiany - wypracowujemy i testujemy rozwiązania związane

Bardziej szczegółowo

Co n a s w y r ó ż n i a

Co n a s w y r ó ż n i a Kim jesteśmy Centrum Prawa Żywnościowego to profesjonalny ośrodek doradczo- -badawczy specjalizujący się w dziedzinie prawa żywnościowego. Stanowi ono fachowe zaplecze eksperckie dla wszystkich podmiotów

Bardziej szczegółowo

StratEX: zmieniamy pomysł w praktyczne działanie. www.stratex.pl

StratEX: zmieniamy pomysł w praktyczne działanie. www.stratex.pl StratEX: zmieniamy pomysł w praktyczne działanie profil firmy www.stratex.pl Nasza tożsamość Misja Zmieniamy pomysł w praktyczne działanie Założyliśmy StratEX Strategy Execution w 2008 roku jako konsultanci

Bardziej szczegółowo

Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych

Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych www.streamsoft.pl Obserwować, poszukiwać, zmieniać produkcję w celu uzyskania największej efektywności. Jednym słowem być jak Taiichi Ohno, dyrektor

Bardziej szczegółowo

REALIZACJE Z WYKORZYSTANIEM SYSTEMÓW OŚWIETLENIOWYCH FIRMY

REALIZACJE Z WYKORZYSTANIEM SYSTEMÓW OŚWIETLENIOWYCH FIRMY REGULAMIN KONKURSU O NAGRODĘ IM. MACIEJA NOWICKIEGO REALIZACJE Z WYKORZYSTANIEM SYSTEMÓW OŚWIETLENIOWYCH FIRMY Nagroda im. Macieja Nowickiego przyznawana za realizacje stanowiące istotny wkład w rozwój

Bardziej szczegółowo

Nowa specjalność Zarządzanie badaniami i projektami Research and Projects Management

Nowa specjalność Zarządzanie badaniami i projektami Research and Projects Management Nowa specjalność Zarządzanie badaniami i projektami Research and Projects Management Kierunek: Informatyka i Ekonometria, WIiK Studia stacjonarne/niestacjonarne II stopnia Potrzeby kształcenia specjalistów

Bardziej szczegółowo

Aplikacje internetowe i mobilne w zarządzaniu

Aplikacje internetowe i mobilne w zarządzaniu Aplikacje internetowe i mobilne w zarządzaniu WSB Bydgoszcz - Studia podyplomowe Opis kierunku Aplikacje Mobilne w Zarządzaniu- Studia w WSB w Bydgoszczy Rozwój Internetu, a zarazem technologii wspierających

Bardziej szczegółowo

Przemysły kreatywne. Na podstawie raportu: Analiza potrzeb i rozwoju przemysłów kreatywnych wykonanego na zlecenie Ministerstwa Gospodarki

Przemysły kreatywne. Na podstawie raportu: Analiza potrzeb i rozwoju przemysłów kreatywnych wykonanego na zlecenie Ministerstwa Gospodarki Przemysły kreatywne Na podstawie raportu: Analiza potrzeb i rozwoju przemysłów kreatywnych wykonanego na zlecenie Ministerstwa Gospodarki Przemysły kreatywne Termin creative industriesw języku polskim

Bardziej szczegółowo

I. Część ogólna programu studiów.

I. Część ogólna programu studiów. I. Część ogólna programu studiów.. Wstęp: Kierunek edukacja artystyczna w zakresie sztuk plastycznych jest umiejscowiony w obszarze sztuki (Sz). Program studiów dla prowadzonych w uczelni specjalności

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia na kierunku architektura krajobrazu studia drugiego stopnia na specjalności: kształtowanie i ochrona krajobrazu

Opis efektów kształcenia na kierunku architektura krajobrazu studia drugiego stopnia na specjalności: kształtowanie i ochrona krajobrazu Załącznik nr 1 Opis efektów kształcenia na kierunku architektura krajobrazu studia drugiego stopnia na specjalności: kształtowanie i ochrona krajobrazu Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony

Bardziej szczegółowo

DOSKONALENIE PROCESÓW

DOSKONALENIE PROCESÓW KATALOG SZKOLEŃ DOSKONALENIE PROCESÓW - Tworzenie projektów ciągłego doskonalenia - Konsultacje z ekspertami - Poprawa jakości oraz produktywności - Eliminacja marnotrawstwa - Redukcja kosztów - Metody

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ Stowarzyszenie Klon/Jawor to wiodąca polska organizacja zajmująca się badaniami sektora pozarządowego. Naszą

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

PROSKAR KREATYWNA INŻYNIERIA

PROSKAR KREATYWNA INŻYNIERIA PROSKAR KREATYWNA INŻYNIERIA Siedlce, 2013 O firmie Proskar jest firmą informatyczną specjalizującą się w wytwarzaniu oprogramowania Specjalizujemy się w wytwarzaniu dedykowanego oprogramowania w technologii

Bardziej szczegółowo

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk ROK Obowiązkowe Fakultatywne 1 RAZEM (obowiązkowe + fakultety) I praca pisemna A/ 6 2 seminarium promotorskie

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne narzędzia w relacjach z klientami

Nowoczesne narzędzia w relacjach z klientami Nowoczesne narzędzia w relacjach z klientami Jak robić to dobrze? Plan prezentacji o o o o o Wprowadzenie Co lubią internauci Kilka ważnych zasad projektowania Różne narzędzia ale taki sam proces Postępujące

Bardziej szczegółowo

Skuteczność => Efekty => Sukces

Skuteczność => Efekty => Sukces O HBC Współczesne otoczenie biznesowe jest wyjątkowo nieprzewidywalne. Stała w nim jest tylko nieustająca zmiana. Ciągłe doskonalenie się poprzez reorganizację procesów to podstawy współczesnego zarządzania.

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska I stopień

Ochrona Środowiska I stopień Załącznik nr 4 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Ochrona Środowiska I stopień Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Ochrona Środowiska

Bardziej szczegółowo

Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn

Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn Uniwersytet Technologiczno Przyrodniczy im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy Wydział Mechaniczny Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn Bogdan ŻÓŁTOWSKI W pracy przedstawiono proces

Bardziej szczegółowo

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Gospodarowanie zasobami pracy w regionie Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia

Bardziej szczegółowo

Technologie informacyjne w planowaniu przestrzennym WF-ST1-GI--12/13Z-TECH. Liczba godzin stacjonarne: Zajęcia projektowe: 45

Technologie informacyjne w planowaniu przestrzennym WF-ST1-GI--12/13Z-TECH. Liczba godzin stacjonarne: Zajęcia projektowe: 45 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Technologie informacyjne w planowaniu przestrzennym Nazwa przedmiotu w j. ang. Język

Bardziej szczegółowo

Procesowa specyfikacja systemów IT

Procesowa specyfikacja systemów IT Procesowa specyfikacja systemów IT BOC Group BOC Information Technologies Consulting Sp. z o.o. e-mail: boc@boc-pl.com Tel.: (+48 22) 628 00 15, 696 69 26 Fax: (+48 22) 621 66 88 BOC Management Office

Bardziej szczegółowo

Rozwiązania prawne dla biura projektowego

Rozwiązania prawne dla biura projektowego Rozwiązania prawne dla biura projektowego Biura projektowe napotykają na liczne problemy prawne, związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, zatrudnianiem pracowników, zawieraniem i realizacją umów, podatkami,

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

Mariusz Nowak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska

Mariusz Nowak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska Inteligentne budynki (2) Źródła Loe E. C., Cost of Intelligent Buildings, Intelligent Buildings Conference, Watford, U. K., 1994 Nowak M., Zintegrowane systemy zarządzania inteligentnym budynkiem, Efektywność

Bardziej szczegółowo

KLUCZOWE KWALIFIKACJE ABSOLWENTA STUDIÓW na KIERUNKU ARCHITEKTURA i URBANISTYKA, NIEZBĘDNE DO PODJĘCIA PRAKTYKI ZAWODOWEJ

KLUCZOWE KWALIFIKACJE ABSOLWENTA STUDIÓW na KIERUNKU ARCHITEKTURA i URBANISTYKA, NIEZBĘDNE DO PODJĘCIA PRAKTYKI ZAWODOWEJ KLUCZOWE KWALIFIKACJE ABSOLWENTA STUDIÓW na KIERUNKU ARCHITEKTURA i URBANISTYKA, NIEZBĘDNE DO PODJĘCIA PRAKTYKI ZAWODOWEJ KONFERENCJA MINISTERSTWA NAUKI I SZKOLNICTWA WYŻSZEGO oraz IZBY ARCHITEKTÓW RZECZYPOSPOLITEJ

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

Opis procesu kształcenia dla kierunku TURYSTYKA i REKREACJA studiów I stopnia o profilu ogólnoakademickim

Opis procesu kształcenia dla kierunku TURYSTYKA i REKREACJA studiów I stopnia o profilu ogólnoakademickim Opis procesu kształcenia dla kierunku TURYSTYKA i REKREACJA studiów I stopnia o profilu ogólnoakademickim 1. Przyporządkowanie kierunku studiów do obszarów kształcenia opisanych w Krajowych Ramach Kwalifikacji

Bardziej szczegółowo

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA WYDZIAŁ INFORMATYKI I ZARZĄDZANIA Kierunek studiów: INFORMATYKA Stopień studiów: STUDIA II STOPNIA Obszar Wiedzy/Kształcenia: OBSZAR NAUK TECHNICZNYCH Obszar nauki: DZIEDZINA NAUK TECHNICZNYCH Dyscyplina

Bardziej szczegółowo

SYLWETKA ABSOLWENTA MINIMALNE WYMAGANIA IZBY ARCHITEKTÓW RP, DO PODJĘCIA PRAKTYKI ZAWODOWEJ, NA PODSTAWIE ANKIETY IARP z czerwca 2012 r.

SYLWETKA ABSOLWENTA MINIMALNE WYMAGANIA IZBY ARCHITEKTÓW RP, DO PODJĘCIA PRAKTYKI ZAWODOWEJ, NA PODSTAWIE ANKIETY IARP z czerwca 2012 r. SYLWETKA ABSOLWENTA MINIMALNE WYMAGANIA IZBY ARCHITEKTÓW RP, DO PODJĘCIA PRAKTYKI ZAWODOWEJ, NA PODSTAWIE ANKIETY IARP z czerwca 2012 r. MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA ZAWÓD ARCHITEKT GLIWICE 9-10

Bardziej szczegółowo

DLA SEKTORA INFORMATYCZNEGO W POLSCE

DLA SEKTORA INFORMATYCZNEGO W POLSCE DLA SEKTORA INFORMATYCZNEGO W POLSCE SRK IT obejmuje kompetencje najważniejsze i specyficzne dla samego IT są: programowanie i zarządzanie systemami informatycznymi. Z rozwiązań IT korzysta się w każdej

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom Profil Forma studiów Tytuł

Bardziej szczegółowo

Państwa cel jest naszym celem, Państwa sukces jest naszym sukcesem. Dlaczego my?

Państwa cel jest naszym celem, Państwa sukces jest naszym sukcesem. Dlaczego my? Państwa cel jest naszym celem, Państwa sukces jest naszym sukcesem Profesjonalny wizerunek firmy to zbiór spójnych o niej opowieści tworzonych za pomocą słowa (strategia komunikacyjna) i obrazu (identyfikacja

Bardziej szczegółowo

DESIGNER APPLICATION. powered by

DESIGNER APPLICATION. powered by DESIGNER APPLICATION powered by O FIRMIE HiddenData specjalizuje się w technologii dystrybucji treści video w Internecie oraz w budowie złożonych, funkcjonalnych aplikacji internetowych i mobilnych. Budujemy

Bardziej szczegółowo

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE W SZKOŁACH PONADGIMNAZJALNYCH Autor: Małgorzata Marzec Podstawa programowa przedmiotu wiedza o kulturze CELE KSZTAŁCENIA - WYMAGANIA OGÓLNE I.

Bardziej szczegółowo

KULTURA JAKO ISTOTNY CZYNNIK POLITYKI ROZWOJU

KULTURA JAKO ISTOTNY CZYNNIK POLITYKI ROZWOJU KULTURA JAKO ISTOTNY CZYNNIK POLITYKI ROZWOJU ROMAN CIEPIELA WICEMARSZAŁEK WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKEIGO MOSKWA 18-19 WRZEŚNIA 2009 odzyskanie KULTURA JAKO ISTOTNY CZYNNIK POLITYKI ROZWOJU NAJISTOTNIEJSZE

Bardziej szczegółowo

POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE W PRACACH NAUKOWYCH 1918-2010

POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE W PRACACH NAUKOWYCH 1918-2010 Maciej Cesarski POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE W PRACACH NAUKOWYCH 1918-2010 Dokonania i wpływ polskiej szkoły badań % % OFICYNA WYDAWNICZA ' SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE 9 OFICYNA WYDAW NI CZA WARSZAWA

Bardziej szczegółowo

Nauka i Edukacja dla innowacji. Lidia Szczygłowska

Nauka i Edukacja dla innowacji. Lidia Szczygłowska Nauka i Edukacja dla innowacji Lidia Szczygłowska Innovatis jako termin łaciński oznacza odnowę, tworzenie czegoś nowego. Według klasycznej definicji Josepha Schumpetera innowacja to: wprowadzenie do produkcji

Bardziej szczegółowo

Rola sektora kreatywnego w rozwoju miast i regionów

Rola sektora kreatywnego w rozwoju miast i regionów Rola sektora kreatywnego w rozwoju miast i regionów Przemysły kreatywne stają cię coraz ważniejsze dla kształtowania rozwoju gospodarczego regionów i miast. Trudności definicyjne Działalność, która wywodzi

Bardziej szczegółowo