standardy medyczne prof. Ewa Helwich konsultant krajowy w dziedzinie neonatologii

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "standardy medyczne prof. Ewa Helwich konsultant krajowy w dziedzinie neonatologii"

Transkrypt

1 Stanowisko grupy ekspertów w sprawie suplementacji kwasu dokozaheksaenowego i innych kwasów tłuszczowych omega-3 w populacji kobiet ciężarnych, karmiących piersią oraz niemowląt i dzieci do lat 3 Position paper of the expert group on DHA and other omega-3 fatty acid supplementation in pregnant and lactating women, infants and children up to 3 years of age prof. Krzysztof Czajkowski kierownik II Katedry i Kliniki Położnictwa i Ginekologii WUM, Warszawa, Szpital Kliniczny im. ks. Anny Mazowieckiej prof. Mieczysława Czerwionka-Szaflarska konsultant wojewódzki w dziedzinie pediatrii prof. Jadwiga Charzewska kierownik Zakładu Epidemiologii i Norm Żywienia IŻŻ prof. Alicja Chybicka Pediatrycznego prof. Anna Dobrzańska konsultant krajowy w dziedzinie pediatrii dr Dariusz Gruszfeld koordynator projektu badawczego UE NUTRIMENTHE prof. Jacek R. Imiela konsultant krajowy w dziedzinie chorób wewnętrznych doc. Teresa Jackowska przewodnicząca Oddziału Warszawskiego PTP; kierownik Kliniki Pediatrii CMKP prof. Ewa Helwich konsultant krajowy w dziedzinie neonatologii prof. Maciej Kaczmarski konsultant wojewódzki w dziedzinie pediatrii prof. Ryszard Poręba Ginekologicznego prof. Janusz B. Książyk kierownik Kliniki Pediatrii i Żywienia IPCZD prof. Ryszard Lauterbach kierownik Kliniki Neonatologii CMUJ w Krakowie prof. Witold Lukas konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej dr Hanna Mojska kierownik Pracowni Bezpieczeństwa Chemicznego Żywności IŻŻ prof. Andrzej Milanowski kierownik Kliniki Pediatrii Instytutu Matki i Dziecka prof. Stanisław Radowicki konsultant krajowy w dziedzinie położnictwa i ginekologii prof. Józef Ryżko kierownik Kliniki Gastroenterologii, Hepatologii i Immunologii IPCZD prof. nadzw. Piotr Socha kierownik Oddziału Gastroenterologii, Hepatologii IPCZD Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci prof. Hanna Szajewska kierownik Kliniki Pediatrii WUM, sekretarz ESPGHAN prof. Jerzy Szczapa Neonatologicznego prof. Jarosław Walkowiak Uniwersytet Medyczny w Poznaniu, I Katedra Pediatrii; kierownik Pracowni Analityki Klinicznej i Badań Czynnościowych Przewodu Pokarmowego doc. Halina Weker kierownik Zakładu Żywienia IMiDz standardy medyczne/pediatria 2010 T

2 Słowa kluczowe: kwas dokozaheksaenowy długołańcuchowe wielonienasycone kwasy tłuszczowe rozwój psychoruchowy porody przedwczesne depresja infekcje alergia Key words: docosahexaenoic acid long-chain polyunsaturated fatty acids psychomotor development premature birth depression infection allergy Wprowadzenie Podstawowym źródłem składników odżywczych powinna być właściwie zbilansowana dieta. W sytuacji, gdy z różnych przyczyn codzienna dieta nie pokrywa zapotrzebowania na podstawowe składniki odżywcze można rozważyć stosowanie suplementacji. Suplement diety to środek spożywczy, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety. Jest on skoncentrowanym źródłem witamin lub składników mineralnych lub innych substancji wykazujących efekt odżywczy lub inny fizjologiczny, pojedynczych lub złożonych, wprowadzany do obrotu w formie umożliwiającej dawkowanie, w postaci: kapsułek, tabletek, drażetek i w innych podobnych postaciach, saszetek z proszkiem, ampułek z płynem, butelek z kroplomierzem i w innych podobnych postaciach płynów i proszków 1. Przez suplementację diety rozumiemy również jej wzbogacanie, tzn. dodawanie do środków spożywczych jednego lub kilku składników odżywczych, niezależnie od tego, czy naturalnie występują one w tym środku spożywczym czy nie, w celu zapobiegania niedoborom lub korygowania niedoborów tych składników odżywczych w całych populacjach lub określonych grupach ludności (zgodnie z poniżej przywołanymi regulacjami). W Polsce suplementy diety to produkty spożywcze podlegające następującym regulacjom prawnym: n Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o Bezpieczeństwie Żywności i Żywienia (Dz U Nr 171, poz. 1225); n Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 9 października 2007 r. w sprawie składu oraz oznakowania suplementów diety; n Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 października 2007 r. w sprawie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego; n Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 września 2008 r. w sprawie dozwolonych substancji dodatkowych, z dnia 4 września 2008 r. Kwasy tłuszczowe omega 3 są niezbędnymi składnikami diety. Spośród nich kwas αlinolenowy (ALA alpha linoleic acid) nie jest syntetyzowany przez organizm ludzki i uważany jest za prekursora pozostałych kwasów z tej rodziny, przede wszystkim długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (LC PUFA long chain polyunsaturated fatty acids), w tym kwasów dokozaheksaenowego (DHA docosahexaenoic acid) i eikozapentaenowego (EPA eicosapentaenoic acid). Podstawowym źródłem EPA i DHA są ryby morskie, olej rybi oraz owoce morza. Kwasy omega 3 posiadają właściwości przeciwzapalne, zapobiegają miażdżycy naczyń krwionośnych i dlatego znalazły zastosowanie w zapobieganiu chorobom sercowo naczyniowym, zespołowi metabolicznemu oraz przewlekłym chorobom zapalnym 2, 3, 4, 5. Zasadnicze znaczenie ma również zapewnienie właściwej podaży kwasów omega 3 w okresie ciąży, laktacji, a także w wieku rozwojowym. Szczególnie istotne w tym okresie jest zaopatrzenie organizmu rozwijającego się płodu i dziecka w kwas dokozaheksaenowy, który w dużych ilościach odkłada się w rozwijającym się ośrodkowym układzie nerwowym 6. Polska należy do krajów szczególnie zagrożonych niedoborem kwasów tłuszczowych długołańcuchowych omega 3. Wyniki Wieloośrodkowego Ogólnopolskiego Badania Stanu Zdrowia Ludności (WOBASZ) 7 pokazują, że spożycie ryb w populacji polskiej jest niedostateczne. Przeciętna dzienna konsumpcja ryb w grupie mężczyzn wynosiła średnio 16 g (przy zalecanym spożyciu 35 g). Jedynie u mężczyzn w województwach kujawsko pomorskim, warmińsko mazurskim i zachodniopomorskim spożycie ryb było powyżej wartości zalecanej. U kobiet, we wszystkich województwach, spożycie ryb było poniżej zalecanej wartości i wynosiło 15 g (zalecane 30 g). Z ogólnopolskich badań sposobu żywienia 8 wynika, że spożycie DHA w grupie kobiet w wieku lat wynosiło 110 mg, a u kobiet w wieku lat 120 mg. Codzienna dieta nie pokrywała zatem zalecanych przez Instytut Żywności i Żywienia 200 mg LC PUFA n 3 na dobę dla wszystkich grup wiekowych 9. Wzbogacanie diety w kwasy tłuszczowe omega 3 powinno opierać się na propagowaniu spożycia ryb. W przypadku kobiet ciężarnych, karmiących i ma 730 standardy medyczne/pediatria 2010 T

3 łych dzieci należy szczególnie zwracać uwagę na jakość produktów rybnych w żywieniu. Alternatywnie należy podawać odpowiednie suplementy. Powinny one być dobierane ze względu na dawkę i jakość DHA. Skuteczność kliniczną (profilaktyka chorób i stymulacja rozwoju) wykazują wyłącznie preparaty kwasów tłuszczowych długołańcuchowych szeregu omega 3, a nie ich prekursor ALA zawarty w olejach roślinnych. Konwersja ALA do długołańcuchowych pochodnych jest niewielka, co może tłumaczyć brak widocznych efektów takiej suplementacji. Cel Celem Grupy Ekspertów jest przedstawienie zaleceń dotyczących właściwej podaży kwasów tłuszczowych omega 3, wśród których istotnymi zagadnieniami są: n właściwy bilans w diecie; n dodatkowa podaż w postaci suplementów; n bezpieczeństwo. Metodyka Stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów zostało opracowane na podstawie dostępnych systematycznych przeglądów piśmiennictwa, stanowisk ekspertów, rekomendacji innych towarzystw naukowych lub grup ekspertów. Przeprowadzono również dodatkową analizę publikacji, z uwzględnieniem szczególnej sytuacji populacji polskiej. Kobiety w ciąży i matki karmiące Kobiety w ciąży i karmiące powinny otrzymywać suplementację min. 200 mg DHA dziennie, jednak w przypadku małego spożycia ryb należy uwzględnić suplementację wyższą, np mg DHA dziennie. Stosowano znacznie wyższe dawki i wykazano ich bezpieczeństwo, do 1 g DHA na dobę i 2,7 g oleju rybiego na dobę. Zaleca się dodatkową suplementację jedynie DHA, gdyż dodatkowa podaż tego kwasu z rodziny omega 3 zwiększa osoczowe stężenie tego składnika we krwi pępowinowej (nie zwiększa się stężenie EPA pomimo dodatkowej podaży). Zgodnie ze stanowiskiem ekspertów 10, w celu zapewnienia prawidłowych zasobów DHA w organizmie matki i zapewnienia prawidłowej dystrybucji DHA do płodu, kobiety w ciąży powinny otrzymywać suplementację mg DHA dziennie dodatkowo do zalecanego spożycia dla całej populacji 11. W większości badań oceniających efekty suplementacji kobiet ciężarnych i karmiących stosowano wyższe dawki suplementu 12, 13, 14, 15. Oceniano w nich suplementację dodatkową, poza codziennym spożyciem (np. ryb), w populacjach, w których spożycie podstawowe ryb jest wyższe niż w populacji polskiej. Tym bardziej w przypadku mniejszego spożycia ryb należy postulować istotnie wyższe dawki suplementu. Np. we Francji zaleca się podaż 500 mg EPA+DHA dziennie 16. Metaanaliza badań z randomizacją wykazała, że stosowanie przez kobiety ciężarne LC PUFA nieznacznie przedłużało czas trwania ciąży. W obu grupach podobne były natomiast: odsetek porodów przedwczesnych (<37. tyg. ciąży), odsetek noworodków urodzonych z małą masą ciała (<2500 g) oraz odsetek ciężarnych, u których stwierdzono stan przedrzucawkowy lub rzucawkę. Stwierdzono również podobną urodzeniową masę ciała oraz długość ciała. Jedynie obwód głowy był statystycznie istotnie większy w grupie, w której stosowano LC PUFA: Znaczenie kliniczne niewielkich stwierdzanych różnic nie jest jasne 17. Ostatnio opublikowano wyniki dużego badania z randomizacją przeprowadzonego przez Makrides i wsp. na grupie 2399 kobiet ciężarnych, w którym oceniano efekt suplementacji 800 mg DHA dziennie. W badaniu wykazano redukcję liczby porodów przedwczesnych (<34. tyg. ciąży) w grupie suplementowanej, a wzrost masy urodzeniowej ciała wiązano głównie z późniejszym porodem. Wyniki przeglądu systematycznego badań z randomizacją sugerują brak istotnego wpływu suplementacji LC PUFA w trakcie ciąży i/lub laktacji na rozwój psychoruchowy oraz na rozwój narządu wzroku dzieci urodzonych o czasie 18. Podobnie praca Makrides i wsp. nie wykazała wpływu suplementacji DHA u kobiet ciężarnych na funkcje poznawcze i umiejętności językowe ich dzieci. Wpływ na ryzyko depresji ciężarnych i poporodowej został oceniony wcześniej w małych badaniach obserwacyjnych i interwencyjnych 19, 20, 21. Rozbieżne wyniki nie pozwalały na wyciągnięcie jednoznacznych wniosków. Praca Makrides i wsp. nie wykazała wpływu suplementacji DHA u kobiet ciężarnych na częstość depresji poporodowej. Sugeruje się, że w przypadku kobiet ciężarnych korzystny jest wpływ suplementacji kwasami omega 3 (2,7 g kwasów omega 3/dobę) na ryzyko rozwoju standardy medyczne/pediatria 2010 T

4 alergii u dzieci w wieku późniejszym. W jednym badaniu z randomizacją i odległą obserwacją efektów suplementacji (po 16 latach) wykazano spadek częstości astmy oskrzelowej w grupie suplementowanej 22. Ostatecznie biorąc pod uwagę podstawowe zapotrzebowanie na kwasy tłuszczowe omega 3, wydaje się, że minimalne spożycie DHA powinno wynosić 200 mg, sugeruje się natomiast wyższe spożycie kwasów omega 3. Stosowano znacznie wyższe dawki i wykazano ich bezpieczeństwo, do 1 g DHA na dobę i 2,7 g oleju rybiego na dobę. Niemowlęta Suplementacja DHA w przypadku niemowląt może być korzystna wtedy, gdy spożycie DHA z pokarmem jest niewystarczające. Zespół ekspertów przyjmuje aktualne (grudzień 2006) wytyczne Dyrektywy Unii Europejskiej dotyczące zasad suplementacji LC PUFA w mleku modyfikowanym dla niemowląt. Zgodnie z nimi: n zawartość LC PUFA szeregu n 3 nie powinna przekraczać 1% całkowitej ilości kwasów tłuszczowych; n zawartość LC PUFA szeregu n 6 nie powinna przekraczać 2% kwasów tłuszczowych; n zawartość EPA powinna być mniejsza niż DHA, a zawartość DHA nie powinna być większa niż zawartość LC PUFA typu n 6. Nie zaleca się dodatkowej suplementacji DHA diety niemowląt karmionych piersią. Coraz więcej badań potwierdza korzystne efekty przedłużonej suplementacji DHA wprowadzanej powyżej 6. tyg.ż. lub 4. m.ż. i podawanej do końca 1. r.ż., a zatem przekraczającej okres uznawany za szczególnie krytyczny dla rozwoju ośrodkowego układu nerwowego (do 4. m.ż.) 23, 24. Ocenianymi efektami suplementacji DHA były: ostrość widzenia (dojrzewanie ostrości widzenia), rozwój psychoruchowy i rozwój fizyczny oraz częstość infekcji. W metaanalizie badań z randomizacją 25 (Cochrane Review) nie stwierdzono, aby suplementacja LC PUFA korzystnie wpływała na poprawę ostrości widzenia lub przyspieszenie rozwoju psychoruchowego. Jednocześnie wskazano na bezpieczeństwo takiej suplementacji. Zwraca uwagę różnorodność metodyki badań: różne dawki suplementu, metody oceny skuteczności działania, czas suplementacji i wreszcie wiek oceny efektów suplementu. Szczególne uwagi krytyczne należy zgłosić do metod oceny rozwoju psychoruchowego, które w znacznej części wykorzystywały testy używane przez neurologów do wykrywania istotnych zaburzeń neurorozwojowych (np. skala Bayley), a nie dyskretnych i oczekiwanych przy suplementacji zmian tempa rozwoju. Należy również zwrócić uwagę na badania, w których stosowano wyższą dawkę suplementacji DHA (min. 0,3% wszystkich kwasów tłuszczowych). Przy takiej dawce suplementacji uzyskiwano korzystne efekty w postaci poprawy ostrości widzenia. Dlatego European Food Safety Authority (EFSA) w swojej opinii na temat oświadczeń zdrowotnych suplementacji DHA wskazała na korzystny efekt tej suplementacji w wyższych dawkach (około 0,3%) na dojrzewanie ostrości widzenia w 1. r.ż. 26 Wyniki dwóch niedawno opublikowanych badań z randomizacją sugerują, że suplementacja mleka modyfikowanego DHA i AA zmniejsza ryzyko infekcji 27, 28. Ponadto można obecnie stwierdzić, że w trakcie karmienia naturalnego lub mlekiem modyfikowanym dla niemowląt nie istnieje potrzeba niezależnego podawania suplementu DHA. Jeżeli hydrolizaty białka serwatki lub kazeiny o znacznym stopniu hydrolizy nie zawierają w swym składzie DHA, należy rozważyć odpowiednią podaż DHA. Niemowlęta urodzone przedwcześnie Korzystna i bezpieczna jest suplementacja DHA mieszanek dla niemowląt urodzonych przedwcześnie, jednak nie ustalono optymalnych dawek suplementacji. Dzieci urodzone przedwcześnie są szczególnie zagrożone niedoborem kwasu DHA. Wynika to przede wszystkim ze znacznego skrócenia w ich rozwoju wewnątrzmacicznym trzeciego trymestru ciąży, w którym to okresie transport DHA przez łożysko jest najbardziej efektywny. Systematyczny przegląd piśmiennictwa badań z randomizacją (Cochrane Review) pozwala na krytyczną ocenę efektów suplementacji LC PUFA u wcześniaków. Podobnie jednak, jak w przypadku badań u dzieci urodzonych o czasie, analizowane badania różniły się dawką suplementu, stopniem wcześniactwa i parame 732 standardy medyczne/pediatria 2010 T

5 trami pomiarowymi. Wskazano na bezpieczeństwo tak stosowanej suplementacji 29. Ostatnie dane pochodzące z piśmiennictwa sugerują konieczność znacznego zwiększenia zawartości DHA w mleku modyfikowanym do wartości co najmniej 1,5% składu wszystkich kwasów tłuszczowych, w celu osiągnięcia korzystnego wpływu na rozwój psychoruchowy 30. Dzieci do 3. r.ż. Zalecane spożycie kwasów tłuszczowych omega 3 wynosi mg na dobę. U dzieci, które nie spożywają regularnie ryb należy uwzględnić suplementację tych kwasów. Ta grupa wiekowa dzieci jest szczególna, gdyż stopniowo dieta niemowlęcia zostaje zastąpiona dietą człowieka dorosłego. Niestety w diecie małych dzieci zazwyczaj nie występują produkty będące bogatym źródłem kwasów tłuszczowych omega 3, gdyż zwyczajowo spożycie ryb jest niskie. Z ogólnopolskich badań sposobu żywienia wynika, że spożycie DHA w grupie dzieci w wieku 1 3 lata wynosi przeciętnie (mediana) 10 mg/dzień (chłopcy 9 mg, dziewczynki 11 mg). Zalecenia suplementacji mogą odnosić się głównie do kalkulowanego zapotrzebowania żywieniowego na te kwasy. Zalecenia dotyczące spożycia LC PUFA n 3 w Europie wynoszą: dla dzieci w wieku od 7 do 24 miesięcy 100 mg DHA dziennie, a dla dzieci od 2. r.ż. do 18 lat 250 mg EPA+DHA dziennie. Ponadto analizowano wpływ suplementacji kwasów omega 3 na rozwój dziecka i ryzyko chorób ocenie poddano rozwój psychoruchowy, ryzyko miażdżycy i infekcji dróg oddechowych. Nie publikowano badań oceniających wpływ późnej suplementacji DHA na rozwój psychoruchowy w populacji dzieci powyżej 1. r.ż. Pośrednio można wskazywać na potencjalne korzyści suplementacji kwasami długołańcuchowymi omega 3 w zakresie profilaktyki chorób związanych z zespołem metabolicznym i ryzykiem miażdżycy poprzez przeniesienie obserwacji i wyników badań prowadzonych u osób dorosłych. Wobec danych o wczesnym początku procesów miadżycowych (od pierwszych lat życia), należy brać pod uwagę potencjalne korzyści spożycia kwasów omega 3 przez dzieci mimo braku odpowiednich badań w tej grupie wiekowej. Ostatnio zwraca się uwagę na inne działania kwasów omega 3, w tym korzystny wpływ na częstość infekcji. U dzieci w wieku miesięcy, otrzymujących w suplementacji 130 mg DHA dziennie (badanie z randomizacją), stwierdzano mniej infekcji dróg oddechowych 31. Bezpieczeństwo suplementacji kwasów omega 3 Ważne jest zapewnienie wysokiej jakości źródła DHA, bez ryzyka zanieczyszczenia metalami ciężkimi, dioksynami oraz polichlorowanymi bifenylami (PCB), które mogą być szkodliwe dla płodu. Źródłem kwasów omega 3 mogą być produkty spożywcze (ryby) lub suplementy diety. Ryby Najlepszym źródłem długołańcuchowych kwasów omega 3 w diecie są tłuste ryby morskie, które spożywane w ilości 1 2 porcji na tydzień pokrywają zapotrzebowanie na LC PUFA n 3. Jednak ze względu na istniejące obecnie ryzyko zanieczyszczeń ryb morskich metylortęcią i dioksynami, w przypadku kobiet planujących ciążę, kobiet ciężarnych, matek karmiących piersią i małych dzieci należy ze szczególną uwagą wybierać odpowiednie gatunki ryb (przewaga ryb z akwenów naturalnych nad hodowlanymi, ograniczenie spożycia ryb drapieżnych) 32, 33. Wysoka zawartość dioksyn w wędzonych bałtyckich łososiach i wędzonych szprotkach, a metali ciężkich w wędzonym śledziu, przy najmniejszym poziomie zanieczyszczeń w wędzonym hodowlanym łososiu norweskim 34, może być wskazówką wyboru tego ostatniego produktu, spośród ryb żyjących w basenie Morza Bałtyckiego. Polecać też można ryby atlantyckie, ale i tak ich spożycie jest ograniczane do 1 dnia w tygodniu 35. Suplementy Suplementy LC PUFA n 3 wytwarzane są przede wszystkim z oleju pozyskiwanego z ryb morskich. Należy zwrócić uwagę na fakt, że suplementy zawierające olej z wątroby rekina nie są źródłem LC PUFA n 3, a prawie wyłącznie alkilogliceroli. Nowymi źródłami LC PUFA n 3 są oleje pochodzące z alg morskich, np. Crypthecodinium cohnie i Schizochytrium sp. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności potwierdził bezpieczeństwo ich stosowania. W przypadku suplementów zawierających wielonienasycone standardy medyczne/pediatria 2010 T

6 Tabela 1. Zalecenia suplementacji DHA i innych kwasów tłuszczowych omega-3. Grupa docelowa Kobiety ciężarne i karmiące Niemowlęta Dzieci do 3. r.ż. Kobiety w ciąży i karmiące powinny otrzymywać suplementację min. 200 mg DHA dziennie, jednak w przypadku małego spożycia ryb należy uwzględnić suplementację wyższą, np mg DHA dziennie. Stosowano znacznie wyższe dawki i wykazano ich bezpieczeństwo, do 1 g DHA na dobę i 2,7 g oleju rybiego na dobę. Suplementacja DHA w diecie niemowląt może być korzystna wtedy, gdy spożycie DHA z pokarmem jest niewystarczające. Zespół ekspertów przyjmuje aktualne (grudzień 2006) wytyczne Dyrektywy Unii Europejskiej dotyczące zasad suplementacji LC PUFA w mleku modyfikowanym dla niemowląt. Nie zaleca się dodatkowej suplementacji DHA w diecie niemowląt karmionych piersią. Zalecane spożycie kwasów tłuszczowych długołańcuchowych omega 3 wynosi mg na dobę. U dzieci, które nie spożywają regularnie ryb należy uwzględnić suplementację tych kwasów. kwasy tłuszczowe, ze względu na ryzyko ich peroksydacji, konieczna jest obecność odpowiednich ilości witaminy E jako przeciwutleniacza. Ograniczenia dodatkowej suplementacji kwasami omega 3 dla niemowląt dotyczą podaży kwasu EPA (eikozapentaenowego), który poprzez konkurencję z kwasem ARA (arachidonowym) może prowadzić do zaburzenia wzrastania. Takiego działania nie wykazuje DHA. Bezpieczeństwo stosowania DHA wykazano w licznych badaniach na zróżnicowanych populacjach osób chorych i zdrowych. Podsumowanie Stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów w sprawie suplementacji kwasu dokozaheksaenowego i innych kwasów tłuszczowych omega 3 przedstawiono w Tabeli 1. Eksperci zwracają uwagę na szczególną rolę kwasu dokozaheksaenowego w suplementacji omawianych grup docelowych. Jako źródła kwasów tłuszczowych omega 3 eksperci wymieniają ryby, pokarm matki, suplementowane mieszanki dla niemowląt oraz suplementy diety. Należy brać pod uwagę ryzyko zanieczyszczenia ryb morskich w żywieniu omawianych grup docelowych, co wymaga zwrócenia uwagi na jakość spożywanych ryb. n prof. nadzw. dr hab. n. med. Piotr Socha Klinika Gastroenterologii, Hepatologii i Immunologii Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Warszawa, Al. Dzieci Polskich 20 ** Piśmiennictwo 1 Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o Bezpieczeństwie Żywności i Żywienia (DzU Nr 171, poz. 1225) 2 Lopez Garcia E, Schulze M, Manson J. Consumption of (n 3) fatty acids is related to plasma biomarkers of inflammation and endothelial activation in women, Journal of Nutrition, 2004;134: GISSI Trial Investigators. Dietary supplementation with n 3 polyunsaturated fatty acids and vitamin E after myocardial infarction: results of the GISSI Prevenzione trial. Gruppo Italiano per lo Studio della Sopravvivenza nell Infarto miocardico. Lancet 1999;35: Thies F, Garry JM, Yaqoob P i wsp. Association of n 3 polyunsaturated fatty acids with stability of atherosclerotic plaques: a randomised controlled trial. Lancet. 2003;361: Mozaffarian D, Geelen A, Brouwer IA i wsp. Effect of fish oil on heart rate in humans: a meta analysis of randomized controlled trials. Circulation. 2005;112: Farquharson J, Jamieson EC, Abbasi KA i wsp.effect of diet on the fatty acid composition of the major phospholipids of infant cerebral cortex. Arch Dis Child. 1995;72: Sygnowska E, Waśkiewicz A, Głuszek J i wsp. Spożycie produktów spożywczych przez dorosłą populację Polski. Wyniki programu WOBASZ Kardiologia Polska 2005;63:6 (supl. 4) 8 Szponar L, Rychlik E, Ołtarzewski M. Badania indywidualnego spożycia żywności i stanu odżywienia w gospodarstwach domowych. Prace IŻŻ 101, Warszawa 2003;101 9 Jarosz M, Bułhak Jachymczyk B. Normy żywienia człowieka PZWL Koletzko B, Lien E, Agostoni C i wsp. World Association of Perinatal Medicine Dietary Guidelines Working Group. The roles of long chain polyunsaturated fatty acids in pregnancy, lactation and infancy: review of current knowledge and consensus recommendations. J Perinat Med. 2008;36: EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition, and Allergies (NDA); Scientific Opinion on Dietary Reference Values for fats, including saturated fatty acids, polyunsaturated fatty acids, monounsaturated fatty acids, trans fatty acids, and cholesterol. EFSA Journal 2010;8 (3):1461. doi: /j.efsa Helland IB, Smith L, Saarem K i wsp. Maternal Supplementation With Very- Long Chain n 3 Fatty Acids During Pregnancy and Lactation Augments Children s IQ at 4 Years of Age. Pediatrics 2003;111: Judge MP, Harel O, Lammi Keefe CJ. Maternal consumption of a docosahexaenoic acid containing functional food during pregnancy: benefit for infant Konflikt interesów został przedstawiony Konsultantowi Krajowemu z Dziedziny Pediatrii 734 standardy medyczne/pediatria 2010 T

7 performance on problem solving but not on recognition memory tasks at age 9 mo. Am J Clin Nutr. 2007;85: Krauss Etschmann S, Shadid R, Campoy C i wsp. Effects of fish oil and folate supplementation of pregnant women on maternal and fetal plasma concentrations of docosahexaenoic acid and eicosapentaenoic acid: a European randomized multicenter trial. Am J Clin Nutr. 2007;85: Makrides M, Gibson RA, McPhee AJ i wsp. Effect of DHA Supplementation During Pregnancy on Maternal Depression and Neurodevelopment of Young Children. JAMA. 2010;304: AAFSA (France). Avis de l`agence fracaise de securite sanitaire des aliments relative a l`actualization des apports nutritionnels conseilles pour les acides gras. March 1, bin/countdocs.cgi. Documents/ NUT2006sa0359EN.pdf. Accessed March 25, Szajewska H, Horvath A, Koletzko B. Effect of n 3 long chain polyunsaturated fatty acid supplementation of women with low risk pregnancies on pregnancy outcomes and growth measures at birth: a meta analysis of randomized controlled trials. Am J Clin Nutr. 2006;83: Dziechciarz P, Horvath A, Szajewska H. Effects of n 3 long chain polyunsaturated fatty acid supplementation during pregnancy and/or lactation on neurodevelopment and visual function in children: a systematic review of randomised controlled trials. Submitted 19 Sontrop J, Avison WR, Evers SE i wsp. Depressive symptoms during pregnancy in relation to fish consumption and intake of n 3 polyunsaturated fatty acids. Paediatr Perinat Epidemiol. 2008;22: Doornbos B, van Goor SA, Dijck Brouwer DA i wsp.supplementation of a low dose of DHA or DHA+AA does not prevent peripartum depressive symptoms in a small population based sample. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry. 2009;33: Rees AM, Austin MP, Owen C, Parker G. Omega 3 deficiency associated with perinatal depression: case control study. Psychiatry Res. 2009;166: Olsen SF, Osterdal ML, Salvig JD i wsp. Fish oil intake compared with olive oil intake in late pregnancy and asthma in the offspring: 16 y of registry based follow up from a randomized controlled trial. Am J Clin Nutr 2008;88: Birch EE, Hoffman DR, Castaneda YS i wsp. A randomized controlled trial of long chain polyunsaturated fatty acid supplementation of formula in term infants after weaning at 6 wk of age. Am J Clin Nutr 2002;75: Hoffman DR, Birch EE, Casteneda YS i wsp. Visual function in breast fed term infants weaned to formula with or without long chain polyunsaturates at 4 to 6 months: a randomized clinical trial. J Pediatr 2003;142: Simmer K, Patole S, Rao SC. Longchain polyunsaturated fatty acid supplementation in infants born at term. Cochrane Database of Systematic Reviews 2008, Issue 1. Art. No.: CD DOI: / CD pub2 26 The EFSA Jornal 2009;941: Pastor N, Soler B, Mitmesser SH i wsp. Infants fed docosahexaenoic acid- and arachidonic acid supplemented formula have decreased incidence of bronchiolitis/bronchitis the first year of life. Clin Pediatr (Phila) 2006;45: Birch EE, Khoury JC, Berseth CLi wsp. The impact of early nutrition on incidence of allergic manifestations and common respiratory illnesses in children. J Pediatr 2010;156: Simmer K, Schulzke SM, Patole S. Longchain polyunsaturated fatty acid supplementation in preterm infants. Cochrane Database Syst Rev Jan 23;(1):CD Review 30 Lapillonne A, Jensen CL. Reevaluation of the DHA requirement for the premature infants. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids 2009;81: Minns LM, Kerling EH, Neely MR i wsp. Toddler formula supplemented with docosahexaenoic acid (DHA) improves DHA status and respiratory health in a randomized, double blind, controlled trial of US children less than 3 years of age. Prostaglandins, Leukotrienes and Essential Fatty Acids 2010;82: Opinion of the Scientific Panel on Contaminants In the Food Chain on a request from the Commission related to mercury and methylmercury in food. Adopted on 24 February Opinion of the Scientific Panel on Contaminants In the Food Chain on a request from the Commission related to the safety assessment of wild and farmed fish. Adopted on 22 June Usydus Z, Szlinder Richter J, Polak Juszczak L i wsp. Fish products available In polish market Assessment of nutritive value and human expposure to dioxins and Rother contaminanants. Chemisphere 2009;74: Center for Food Safety and Applied Nutrition, U.S. Food and Drug Administration An What You Need to Know About Mercury in Fish and Shellfish EPA and FDA Advice For: Women Who Might Become Pregnant Women Who are Pregnant Nursing Mothers Young Children standardy medyczne/pediatria 2010 T

Suplementacja DHA w krytycznych okresach życia - jak w praktyce realizować polskie i międzynarodowe zalecenia

Suplementacja DHA w krytycznych okresach życia - jak w praktyce realizować polskie i międzynarodowe zalecenia Suplementacja DHA w krytycznych okresach życia - jak w praktyce realizować polskie i międzynarodowe zalecenia DHA supplementation in critical periods of life - how to implement Polish and International

Bardziej szczegółowo

Żywienie, które wspomaga rozwój mózgu

Żywienie, które wspomaga rozwój mózgu Żywienie, które wspomaga rozwój mózgu Enfamil Premium - formuła, dla której potwierdzono w badaniach korzystny wpływ na parametry rozwoju OUN* Rozwój dziecka przebiega w czterech obszarach * W porównaniu

Bardziej szczegółowo

Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D 2009

Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D 2009 ZALECENIA EKSPERTÓW / EXPERTS RECOMMENDATIONS 57 Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D 2009 Zalecenia opracowane przez Zespół Ekspertów w składzie: Prof. Jadwiga Charzewska Kierownik

Bardziej szczegółowo

Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny

Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny WPROWADZENIE Żywienie niemowląt, a zwłaszcza odpowiedź na pytania: co? kiedy? jak? budzi

Bardziej szczegółowo

Normy żywienia zdrowych dzieci w 1 3. roku życia stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów

Normy żywienia zdrowych dzieci w 1 3. roku życia stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów Normy żywienia zdrowych dzieci w 1 3. roku życia stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów Część II Omówienie poszczególnych składników odżywczych Nutritional guidelines for healthy children aged 1 3 years Polish

Bardziej szczegółowo

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Analiza rejestru powiadomień o pierwszym wprowadzeniu do obrotu środków spożywczych Środki spożywcze specjalnego

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ZMIAN W PROFILU SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH W GOTOWEJ ŻYWNOŚCI PRZEZNACZONEJ DLA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI

ANALIZA ZMIAN W PROFILU SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH W GOTOWEJ ŻYWNOŚCI PRZEZNACZONEJ DLA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIX, 2016, 3, str. 711 717 Halina Weker 1, 3, Małgorzata Więch 1, Marta Barańska 2, Hanna Wilska 3 ANALIZA ZMIAN W PROFILU SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH W GOTOWEJ ŻYWNOŚCI PRZEZNACZONEJ

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka alergii co nowego w 2015 roku. Prof. Hania Szajewska Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.ed.pl

Profilaktyka alergii co nowego w 2015 roku. Prof. Hania Szajewska Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.ed.pl Profilaktyka alergii co nowego w 2015 roku Prof. Hania Szajewska Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.ed.pl Interwencje żywieniowe w zapobieganiu alergii Dieta w czasie ciąży lub laktacji Karmienie

Bardziej szczegółowo

Piotr Socha. Interdyscyplinarna szkoła zimowa, 2014

Piotr Socha. Interdyscyplinarna szkoła zimowa, 2014 Piotr Socha Klinika Gastroenterologii, Hepatologii i Zaburzeń Odżywiania Instytut Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka Interdyscyplinarna szkoła zimowa, 2014 Zdjęcie Holenderki Zima 1944/45 2414 urodzonych w

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Spożycie wielonienasyconych kwasów tłuszczowych przez kobiety ciężarne

Spożycie wielonienasyconych kwasów tłuszczowych przez kobiety ciężarne Harton Probl Hig A i Epidemiol wsp. Spożycie 2013, wielonienasyconych 94(3): 605-609 kwasów tłuszczowych przez kobiety ciężarne 605 Spożycie wielonienasyconych kwasów tłuszczowych przez kobiety ciężarne

Bardziej szczegółowo

(Tekst mający znaczenie dla EOG)

(Tekst mający znaczenie dla EOG) L 119/4 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 7.5.2011 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR 440/2011 z dnia 6 maja 2011 r. w sprawie udzielenia i odmowy udzielenia zezwolenia na niektóre oświadczenia zdrowotne

Bardziej szczegółowo

PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE

PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE Dr hab.n.med. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM Czy to są probiotyki? Żywe bakterie kiszonki jogurt naturalny kwas chlebowy Mikroorganizmy Organizm

Bardziej szczegółowo

Nazwa producenta Ilość w opakowaniu handlowym. opak. Cena części / netto / słownie : zł groszy. Kwota podatku VAT słownie : zł groszy

Nazwa producenta Ilość w opakowaniu handlowym. opak. Cena części / netto / słownie : zł groszy. Kwota podatku VAT słownie : zł groszy Załącznik nr 1 Część nr 1 - Środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego. Mleko początkowe. Opis produktu leczniczego, postać, dawka, ilość w opakowaniu j.m.. Nazwa handlowa, postać w opakowaniu

Bardziej szczegółowo

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących Recommendations of the Polish Gynecological Society

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Pac-Kożuchowska E. Kwasy tłuszczowe omega-3 a stan zdrowia dziecka Vol. 7/2008 Nr 4(25) Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Kwasy tłuszczowe omega-3 a stan zdrowia dzieci The Fatty Acid

Bardziej szczegółowo

Aktualne (2014) wytyczne żywienia niemowląt. Prof. Hanna Szajewska Dr hab. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.edu.

Aktualne (2014) wytyczne żywienia niemowląt. Prof. Hanna Szajewska Dr hab. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.edu. Aktualne (2014) wytyczne żywienia niemowląt Prof. Hanna Szajewska Dr hab. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.edu.pl PTGHiŻDz 2014 Wyłączne karmienie piersią Kontynuacja karmienia

Bardziej szczegółowo

SUPLEMENTACJA DIETY KORZYŚCI I ZAGROŻENIA W ŚWIETLE BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH

SUPLEMENTACJA DIETY KORZYŚCI I ZAGROŻENIA W ŚWIETLE BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH SUPLEMENTACJA DIETY KORZYŚCI I ZAGROŻENIA W ŚWIETLE BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH dr hab. Barbara Pietruszka, prof. SGGW dr inż. Ewa Sicińska Zakład Podstaw Żywienia Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji

Bardziej szczegółowo

RADA UNII EUROPEJSKIEJ. Bruksela, 25 stycznia 2011 r. (25.01) (OR. en) 5610/11 DENLEG 7

RADA UNII EUROPEJSKIEJ. Bruksela, 25 stycznia 2011 r. (25.01) (OR. en) 5610/11 DENLEG 7 RADA UNII EUROPEJSKIEJ Bruksela, 25 stycznia 2011 r. (25.01) (OR. en) 5610/11 DENLEG 7 PISMO PRZEWODNIE Od: Komisja Europejska Data otrzymania: 21 stycznia 2011 r. Do: Sekretariat Generalny Rady Dotyczy:

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z MONITORINGU ŚRODKÓW SPOŻYWCZYCH SPECJALNEGO PRZEZNACZENIA ŻYWIENIOWEGO I SUPLEMENTÓW DIETY W 2007 ROKU

RAPORT Z MONITORINGU ŚRODKÓW SPOŻYWCZYCH SPECJALNEGO PRZEZNACZENIA ŻYWIENIOWEGO I SUPLEMENTÓW DIETY W 2007 ROKU RAPORT Z BADAŃ MONITORINGOWYCH ZAKRESIE WYBRANYCH GRUP ŚRODKÓW SPOŻYWCZYCH SPECJALNEGO PRZEZNACZENIA ŻYWIENIOWEGO ORAZ SUPLEMENTÓW DIETY PRZEPROWADZONYCH PRZEZ PAŃSTWOWĄ INSPEKCJĘ SANITARNĄ W 2007 ROKU.

Bardziej szczegółowo

Suplementy diety. Lek. Agata Tabiszewska Klinika Pediatrii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Suplementy diety. Lek. Agata Tabiszewska Klinika Pediatrii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Suplementy diety Lek. Agata Tabiszewska Klinika Pediatrii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego 1 Witamina D (kalcyferol) Grupa steroidowych związków organicznych rozpuszczalnych w tłuszczach Źródła: Egzogenne

Bardziej szczegółowo

Normy żywienia zdrowych dzieci w 1 3. roku życia stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów

Normy żywienia zdrowych dzieci w 1 3. roku życia stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów Normy żywienia zdrowych dzieci w 1 3. roku życia stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów Część I Zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze Nutritional guidelines for healthy children aged 1 3 years Polish

Bardziej szczegółowo

Warszawa, III Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, 12 października 2013

Warszawa, III Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, 12 października 2013 Piotr Socha Klinika Gastroenterologii, Hepatologii i Zaburzeń Odżywiania Instytut Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka Warszawa, III Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, 12 października 2013 Nieskuteczna

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 22.10.2010r. Katarzyna Stoś. Instytut Żywności i Żywienia

Warszawa, 22.10.2010r. Katarzyna Stoś. Instytut Żywności i Żywienia Warszawa, 22.10.2010r. Katarzyna Stoś Instytut Żywności i Żywienia 1. Suplementy diety- źródło składników o działaniu fizjologicznym, częstość stosowania 2. Zasadność suplementacji 3. 4. 5. Poziomy witamin

Bardziej szczegółowo

Kliniczne efekty suplementacji wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi ω-3

Kliniczne efekty suplementacji wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi ω-3 Kliniczne efekty suplementacji wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi ω-3 Clinical implication of ω-3 polyunsaturated fatty acids supplementation Wojciech Jańczyk, Piotr Socha Klinika Gastroenterologii,

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka Ćwiczenie nr 4 Temat: Normy żywienia 1. Badania stosowane

Bardziej szczegółowo

Witamina D znana i nieznana Znaczenie suplementacji witaminą D u niemowląt oraz u kobiet w okresie ciąży i laktacji

Witamina D znana i nieznana Znaczenie suplementacji witaminą D u niemowląt oraz u kobiet w okresie ciąży i laktacji Szkolenie 2011 r. Witamina D znana i nieznana Znaczenie suplementacji witaminą D u niemowląt oraz u kobiet w okresie ciąży i laktacji Program 1. Prawdy i mity o witaminie D i krzywicy 2. Nowe spojrzenie

Bardziej szczegółowo

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku dr inż. Joanna Szlinder-Richert Morski Instytut Rybacki-Państwowy Instytut Badawczy w Gdyni Gdańsk, 24 maj 2013 Dlaczego zaleca sięjedzenie ryb Strawne

Bardziej szczegółowo

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci.

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. dr n. med. Agnieszka Ołdakowska Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego Warszawski Uniwersytet Medyczny Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Przedmowa. Zawartość. 1. Wprowadzenie Kompleksowe podejście do żywienia Koncepcja równowagi (bilansu)

Przedmowa. Zawartość. 1. Wprowadzenie Kompleksowe podejście do żywienia Koncepcja równowagi (bilansu) 140964 Zawartość Przedmowa 1. Wprowadzenie 1.1. Kompleksowe podejście do żywienia 1.2. Koncepcja równowagi (bilansu) 1.2.1. Model podaży i zapotrzebowania 1.2.2. Przekarmienie 1.2.3. Niedożywienie 1.2.4.

Bardziej szczegółowo

ŻYWNOŚĆ DLA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI AKTUALNE SPOJRZENIE

ŻYWNOŚĆ DLA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI AKTUALNE SPOJRZENIE BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLVIII, 215, 3, str. 55 556 Halina Weker 1), Małgorzata Więch 1), Hanna Wilska 2), Marta Barańska 3) ŻYWNOŚĆ DLA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI AKTUALNE SPOJRZENIE 1) Zakład Żywienia,

Bardziej szczegółowo

Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś

Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś Klinika Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii IPCZD, Warszawa HEN program domowego żywienia enteralnego

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D

Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D Perinatologia, Neonatologia i Ginekologia, tom 2, zeszyt 4, 245-249, 2009 Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D Zalecenia opracowane przez zespół ekspertów w składzie Prof. dr

Bardziej szczegółowo

OLEJ Z MIKROGLONÓW SCHIZOCHYTRIUM BOGATY W DHA I EPA

OLEJ Z MIKROGLONÓW SCHIZOCHYTRIUM BOGATY W DHA I EPA Dr Rodney Gray DSM Nutritional Lipids (a Division of DSM Nutritional Products LLC) 6 lipca 2012 r. NFU 786 OLEJ Z MIKROGLONÓW SCHIZOCHYTRIUM BOGATY W DHA I EPA Szanowny Panie, pragnę poinformować o rozpatrzeniu

Bardziej szczegółowo

- szac. zapotrzebowanie O pok. naturalny

- szac. zapotrzebowanie O pok. naturalny Białko w żywieniu niemowląt i małych dzieci D. Gruszfeld Klinika Neonatologii, Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka IP CZD Plan Rola białka Skutki niedoboru białka Skutki nadmiaru białka Ocena zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Zaburzenie równowagi energetycznej

Zaburzenie równowagi energetycznej Otyłość dzieci i młodzieży czy można jej zapobiec? Dr n. med. Andrea Horvath Dr n. med. Piotr Dziechciarz Klinika Pediatrii WUM Zaburzenie równowagi energetycznej wyrażonej nadmiernym odkładaniem tkanki

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. n. med. Mirosław Jarosz, Dyrektor Instytutu Żywności i Żywienia.

Prof. dr hab. n. med. Mirosław Jarosz, Dyrektor Instytutu Żywności i Żywienia. O projekcie: Tłuszcz jest jedną z najważniejszych substancji odżywczych dla organizmu człowieka. Stanowi najbardziej skoncentrowane źródło energii w diecie, jest istotnym materiałem budulcowym komórek,

Bardziej szczegółowo

NORMY ŻYWIENIA ZDROWYCH DZIECI W 1 3. ROKU ŻYCIA STANOWISKO POLSKIEJ GRUPY EKSPERTÓW. CZĘŚĆ II OMÓWIENIE POSZCZEGÓLNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH

NORMY ŻYWIENIA ZDROWYCH DZIECI W 1 3. ROKU ŻYCIA STANOWISKO POLSKIEJ GRUPY EKSPERTÓW. CZĘŚĆ II OMÓWIENIE POSZCZEGÓLNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH 94 Developmental Period Medicine, 2013, XVII, 1 IMiD, Wydawnictwo Aluna Grupa ekspertów: Anna Dobrzańska, Jadwiga Charzewska, Halina Weker, Piotr Socha, Hanna Mojska, Janusz Książyk, Danuta Gajewska, Hanna

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

ROLA SUPLEMENTACJI W UZUPEŁNIANIU NIEDOBORÓW WITAMIN I SKŁADNIKÓW MINERALNYCH W DIECIE POLAKÓW, OBJĘTYCH BADANIEM WOBASZ**

ROLA SUPLEMENTACJI W UZUPEŁNIANIU NIEDOBORÓW WITAMIN I SKŁADNIKÓW MINERALNYCH W DIECIE POLAKÓW, OBJĘTYCH BADANIEM WOBASZ** BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLI, 28, 3, str. 34 Elżbieta Sygnowska, Anna Waśkiewicz* ROLA SUPLEMENTACJI W UZUPEŁNIANIU NIEDOBORÓW WITAMIN I SKŁADNIKÓW MINERALNYCH W DIECIE POLAKÓW, OBJĘTYCH BADANIEM WOBASZ**

Bardziej szczegółowo

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń Jan Z. Peruga, Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń wieńcowych II Katedra Kardiologii Klinika Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1 Jednym

Bardziej szczegółowo

ZMIANY ODŻYWIANIA SIĘ KOBIET W CZASIE CIĄŻY

ZMIANY ODŻYWIANIA SIĘ KOBIET W CZASIE CIĄŻY Agnieszka Palka, Kamil Rzeźnikowski Akademia Morska w Gdyni ZMIANY ODŻYWIANIA SIĘ KOBIET W CZASIE CIĄŻY Dieta kobiety ciężarnej jest istotnym czynnikiem wpływającym na zdrowie zarówno matki, jak i dziecka.

Bardziej szczegółowo

Edukacja żywieniowa kobiet ciężarnych i karmiących w kontekście suplementacji diety

Edukacja żywieniowa kobiet ciężarnych i karmiących w kontekście suplementacji diety Edukacja żywieniowa kobiet ciężarnych i karmiących w kontekście suplementacji diety Nutritional education pregnant and lactating women in the context of supplementation Joanna Woźniak-Holecka 1, Karolina

Bardziej szczegółowo

EBM w farmakoterapii

EBM w farmakoterapii EBM w farmakoterapii Dr Przemysław Niewiński Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej AM we Wrocławiu Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej AM Wrocław EBM Evidence Based Medicine (EBM) "praktyka medyczna

Bardziej szczegółowo

Noworodki SGA w oddziale intensywnej terapii grupa ryzyka przewlekłych zaburzeń wzrastania.

Noworodki SGA w oddziale intensywnej terapii grupa ryzyka przewlekłych zaburzeń wzrastania. Noworodki SGA w oddziale intensywnej terapii grupa ryzyka przewlekłych zaburzeń wzrastania. M. Kęsiak, A. Stolarczyk, T. Talar, B. Cyranowicz, E. Gulczyńska Klinika Neonatologii ICZMP, kierownik kliniki

Bardziej szczegółowo

Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie

Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie dr n. med. Tomasz Stępieo Dział Nauki, Badao i Rozwoju Marinex International www.clinicaltrial.gov Omega-3, fish oil, n-3

Bardziej szczegółowo

Nauka Przyroda Technologie

Nauka Przyroda Technologie Nauka Przyroda Technologie ISSN 1897-7820 http://www.npt.up-poznan.net Dział: Nauki o Żywności i Żywieniu Copyright Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu 2009 Tom 3 Zeszyt 4 HALINA WEKER 1,2,

Bardziej szczegółowo

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 29/2012 z dnia 11 czerwca 2012 r. w sprawie zasadności finansowania środka spożywczego specjalnego przeznaczenia

Bardziej szczegółowo

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych Warszawa, 15.06.2015 Rekomendacje Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych (PZEdsPSO) dotyczące realizacji szczepień obowiązkowych, skoniugowaną szczepionką przeciwko pneumokokom;

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Zespołu Ekspertów. Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D 2009

Stanowisko Zespołu Ekspertów. Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D 2009 Stanowisko Zespołu Ekspertów. Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D 2009 Prophylaxis of Vitamin D Deficiency Polish Recommendation 2009 Abstract Adequate vitamin D intake and its

Bardziej szczegółowo

ZDROWO JEM. Mamo! Tato! - ZDROWO ROSNE!

ZDROWO JEM. Mamo! Tato! - ZDROWO ROSNE! Mamo! Tato! To od Was zależy, co znajdzie się na moim talerzu, a potem - w brzuszku. Wybierajcie mądrze i nauczcie mnie jeść zdrowe oraz smaczne produkty. Tę naukę musimy zacząć już teraz. Kolorowanka

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT MATKI I DZIECKA w Warszawie, Klinika Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka

INSTYTUT MATKI I DZIECKA w Warszawie, Klinika Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka Ocena ryzyka nieprawidłowego rozwoju dzieci urodzonych przedwcześnie Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i pomoc rodzinie doświadczenia i rekomendacje Warszawa, 10 12 grudnia 2007 Ewa Helwich Klinika Neonatologii

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

WITAMINA D ELIKSIR ZROWIA

WITAMINA D ELIKSIR ZROWIA RAMOWY PROGRAM KONFERENCJI WITAMINA D ELIKSIR ZROWIA WARSZAWA, 11 LIPCA 2014r. SESJA INAUGURACYJNA 09:00 9:40 Rejestracja uczestników, kawa powitalna 09: 40-10:00 OTWARCIE KONFERENCJI - Wystąpienia zaproszonych

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

WITAMY PRZY STOLE! Schemat żywienia niemowląt w pierwszym roku życia. Opracowanie: dietetyk Marta Prośniak

WITAMY PRZY STOLE! Schemat żywienia niemowląt w pierwszym roku życia. Opracowanie: dietetyk Marta Prośniak WITAMY PRZY STOLE! Schemat żywienia niemowląt w pierwszym roku życia Pamiętaj: o Nowe produkty wprowadzaj do diety dziecka pojedynczo, obserwując, czy nie wywołują u malucha niepożądanych reakcji o Zachowaj

Bardziej szczegółowo

SPOŻYCIE RYB I PRZETWORÓW RYBNYCH W POLSCE ANALIZA KORZYŚCI I ZAGROŻEŃ

SPOŻYCIE RYB I PRZETWORÓW RYBNYCH W POLSCE ANALIZA KORZYŚCI I ZAGROŻEŃ ROCZN. PZH 2007, 58, NR 1, 287-293 MONIKA KOŁODZIEJCZYK SPOŻYCIE RYB I PRZETWORÓW RYBNYCH W POLSCE ANALIZA KORZYŚCI I ZAGROŻEŃ CONSUMPTION OF FISH AND FISHERY PRODUCTS IN POLAND ANALYSIS OF BENEFITS AND

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka diety osób starszych rola lekarza

Charakterystyka diety osób starszych rola lekarza Charakterystyka diety osób starszych rola lekarza Zmiany fizjologiczne i funkcjonalne związane z wiekiem wpływają na potrzeby żywieniowe człowieka (2). Rosnąca wiedza na temat zapotrzebowania na składniki

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan. Wszstkie prawa zastrzeżone COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM

Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan. Wszstkie prawa zastrzeżone COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM Wszstkie prawa zastrzeżone Kwasy tłuszczowe omega-3 są obecnie gorącym tematem w świecie dietetyki. Do niedawna naukowcy sugerowali,

Bardziej szczegółowo

Cytrynian kofeiny w codziennej praktyce u wcześniaków z Zespołem Zaburzeń Oddychania wyniki badania ogólnopolskiego

Cytrynian kofeiny w codziennej praktyce u wcześniaków z Zespołem Zaburzeń Oddychania wyniki badania ogólnopolskiego Cytrynian kofeiny w codziennej praktyce u wcześniaków z Zespołem Zaburzeń Oddychania wyniki badania ogólnopolskiego Iwona Sadowska-Krawczenko Oddział Kliniczny Noworodków, Wcześniaków z Intensywną Terapią

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci.

Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci. Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci. Obecnie nie ulega wątpliwości, że niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe

Bardziej szczegółowo

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 25 czerwiec 2016

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 25 czerwiec 2016 CIĄŻA I KARMIENIE PIERSIĄ > Model : 4075211 Producent : MERCK KGAA FEMINATAL N - Podwójne zdrowie dziecka i mamy Zestaw witamin i minerałów dla kobiet w ciąży i karmiących piersią - najczęściej stosowany

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

ZASADY ŻYWIENIA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI

ZASADY ŻYWIENIA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI ZASADY ŻYWIENIA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI Optymalnym i fizjologicznym sposobem żywienia niemowląt jest karmienie piersią. Pokarm kobiecy wytwarzany w wystarczających ilościach przez zdrową matkę w pełni

Bardziej szczegółowo

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii W trosce o młode pokolenie. Jak wychować zdrowe dziecko? Konferencja prasowa 09.09.2015 Sytuacja demograficzna

Bardziej szczegółowo

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Dieta kompletna pod względem odżywczym, gotowa do użycia, zawierająca DHA/EPA, bezresztkowa, przeznaczona do stosowania przez zgłębnik Wskazania: okres

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 7

Spis treści. Wstęp... 7 LUCYNA NAROJEK C iągłość i zmiana w postępowaniu dietetycznym w wybranych schorzeniach Wydawnictwo SGGW Spis treści Wstęp... 7 1. Dieta w cukrzycy... 9 Era przedinsulinowa... 9 Ograniczenie węglowodanów

Bardziej szczegółowo

2013-07-03. Co nam daje bank mleka ludzkiego? Historia. Banki mleka na świecie. Maria Wilińska

2013-07-03. Co nam daje bank mleka ludzkiego? Historia. Banki mleka na świecie. Maria Wilińska Co nam daje bank mleka ludzkiego? MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWO-SZKOLENIOWA "NEONATUS 2013" 24-25 maja 2013 r. Maria Wilińska Historia 2013-05-24 2 Banki mleka na świecie 2013-05-24 3 1 Banki mleka

Bardziej szczegółowo

NUTROFTOTAL. liso PloraUTTEJN# I EPAX I. 65 mg 10 mg 2 mg 5 mg

NUTROFTOTAL. liso PloraUTTEJN# I EPAX I. 65 mg 10 mg 2 mg 5 mg NUTROFTOTAL DAWKA DZIENNA (1 KAPSUŁKA) Olej rybi klasy EPAX 280 mg _~ _ W tym DHA (omega-3) 50% WYCIĄG Z TAGETES ERECTA W tym luteina W tym zeaksantyna WYCIĄG Z WINOGRON (VITIS VINIFERA) 65 mg 10 mg 2

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Alergologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Alergologii Dziecięcej Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Alergologii Dziecięcej * * * Kierownik Kliniki: Prof. zw. dr hab. n. med. Maciej Kaczmarski * * * 15-274 Białystok, ul. Waszyngtona

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

SUPLEMENTY DIETY A TWOJE ZDROWIE

SUPLEMENTY DIETY A TWOJE ZDROWIE SUPLEMENTY DIETY A TWOJE ZDROWIE KONIECZNIE MUSISZ O TYM WIEDZIEĆ!!! Suplement diety zgodnie z definicją zawartą w art. 3 ust. 3 pkt 39 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia

Bardziej szczegółowo

OCENA ZAWARTOŚCI WYBRANYCH SKŁADNIKÓW MINERALNYCH W CAŁODZIENNYCH RACJACH POKARMOWYCH STUDENTÓW UCZELNI MEDYCZNEJ W LATACH 2003/2004 I 2008/2009

OCENA ZAWARTOŚCI WYBRANYCH SKŁADNIKÓW MINERALNYCH W CAŁODZIENNYCH RACJACH POKARMOWYCH STUDENTÓW UCZELNI MEDYCZNEJ W LATACH 2003/2004 I 2008/2009 BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 723 727 Danuta Czapska, Lucyna Ostrowska, Ewa Stefańska, Jan Karczewski OCENA ZAWARTOŚCI WYBRANYCH SKŁADNIKÓW MINERALNYCH W CAŁODZIENNYCH RACJACH POKARMOWYCH

Bardziej szczegółowo

Żywienie pediatryczne Załącznik nr 1

Żywienie pediatryczne Załącznik nr 1 Żywienie pediatryczne Załącznik nr 1 Lp. GRAMATURA OPIS Ilość Cena jedn. Netto VAT % Cena jedn. Brutto Wartość brutto Producent mieszanka początkowa typu HA z dodatkiem frukto i 1 400g galaktooligosacharydów,

Bardziej szczegółowo

Kwasy tłuszczowe nasycone, a choroba układu krążenia

Kwasy tłuszczowe nasycone, a choroba układu krążenia Kwasy tłuszczowe nasycone, a choroba układu krążenia Broszura informacyjna IDF (Factsheet) kwiecień 2016 Uwaga krajowa: tłumaczenie na język polski zostało sfinansowane ze środków FUNDUSZU PROMOCJI MLEKA

Bardziej szczegółowo

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Flavopharma. Studium przypadku spółki spin-off. Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Tomasz Przygodzki Pomysł (analiza rynku) Projekt B+R Próba komercjalizacji rezultatów

Bardziej szczegółowo

PURE ARCTIC OIL. Olej omega-3 z bogatych wód Arktyki w 100% naturalny

PURE ARCTIC OIL. Olej omega-3 z bogatych wód Arktyki w 100% naturalny PURE ARCTIC OIL Olej omega-3 z bogatych wód Arktyki w 100% naturalny 01 JESTEŚMY CORAZ BARDZIEJ ŚWIADOMI KORZYŚCI, JAKIE DAJE ZBILANSOWANA DIETA, AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA I CODZIENNA PIELĘGNACJA Jak to zatem

Bardziej szczegółowo

Sheet1. Żywienie pediatryczne Załącznik nr 1 Zadanie nr 1. Cena jedn. Cena jedn. Wartość Lp. GRAMATURA OPIS Ilość Netto VAT % Brutto brutto Producent

Sheet1. Żywienie pediatryczne Załącznik nr 1 Zadanie nr 1. Cena jedn. Cena jedn. Wartość Lp. GRAMATURA OPIS Ilość Netto VAT % Brutto brutto Producent Żywienie pediatryczne Załącznik nr 1 Zadanie nr 1 Cena jedn. Cena jedn. Wartość Lp. GRAMATURA OPIS Ilość Netto VAT % Brutto brutto Producent mieszanka początkowa typu HA z dodatkiem frukto i 1 400g galaktooligosacharydów,

Bardziej szczegółowo

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Dlaczego kwasy tłuszczowe są tak ważne? Kwasy tłuszczowe należą do grupy

Bardziej szczegółowo

Co nowego w żywieniu niemowląt i małych dzieci (1-3 lat)? Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Dr inż. Anna Harton

Co nowego w żywieniu niemowląt i małych dzieci (1-3 lat)? Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Dr inż. Anna Harton Co nowego w żywieniu niemowląt i małych dzieci (1-3 lat)? Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Dr inż. Anna Harton Dlaczego żywienie niemowlęcia i małego dziecka jest takie ważne? programowanie metaboliczne

Bardziej szczegółowo

Wyciąg z opinii naukowej na temat referencyjnych wartości spożycia wody 1

Wyciąg z opinii naukowej na temat referencyjnych wartości spożycia wody 1 Wyciąg z opinii naukowej na temat referencyjnych wartości spożycia wody 1 Panel EFSA ds. produktów dietetycznych, żywienia i alergii 2 3 Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) Opinia Panelu

Bardziej szczegółowo

[tlił [ f lliu I K lm ll W Y D A W N I C T W O N A U K O W E P W N

[tlił [ f lliu I K lm ll W Y D A W N I C T W O N A U K O W E P W N [tlił [flliu IK lm ll W Y D A W N I C T W O N A U K O W E P W N Redakcja naukowa Jan Gawęcki ŻYWIENIE CZŁOWIEKA i* WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2012 I. Wstęp 1. Człowiek i jego pokarm (Jan G aw ęcki)...13

Bardziej szczegółowo

Co w tranie piszczy? Co w tranie piszczy -Ranking tranów Instytutu Jakości Jagiellońskiego Centrum Innowacji

Co w tranie piszczy? Co w tranie piszczy -Ranking tranów Instytutu Jakości Jagiellońskiego Centrum Innowacji Co w tranie piszczy? W sezonie jesienno-zimowym, sprzedaż produktów zawierających kwasy omega-3 wyraźnie wzrasta. W trosce o świadomy wybór konsumenta, Instytut Jakości Jagiellońskiego Centrum Innowacji

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

Żywienie wyłącznie mlekiem własnej matki vs żywienie naturalne z udziałem mleka kobiecego pasteryzowanego

Żywienie wyłącznie mlekiem własnej matki vs żywienie naturalne z udziałem mleka kobiecego pasteryzowanego Żywienie wyłącznie mlekiem własnej matki vs żywienie naturalne z udziałem mleka kobiecego pasteryzowanego porównanie w okresie 4 lat (2012-2016) Maria Wilińska, CMKP 1 Mleko Matki jest zawsze pierwszym

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Nazwa przedmiotu HIGIENA Z ELEMENTAMI DIETETYKI. 2. Numer kodowy BIO03c. 3. Język, w którym prowadzone są zajęcia polski

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Nazwa przedmiotu HIGIENA Z ELEMENTAMI DIETETYKI. 2. Numer kodowy BIO03c. 3. Język, w którym prowadzone są zajęcia polski Projekt OPERACJA SUKCES unikatowy model kształcenia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Medycznego w Łodzi odpowiedzią na potrzeby gospodarki opartej na wiedzy współfinansowany ze środków Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Warszawa 20-21.11.2009. Organizatorzy: Stowarzyszenie na rzecz wspierania i rozwoju Kliniki Gastroenterologii,

Warszawa 20-21.11.2009. Organizatorzy: Stowarzyszenie na rzecz wspierania i rozwoju Kliniki Gastroenterologii, TRZECIE SYMPOZJUM STANDARDY GASTROENTEROLOGICZNE, HEPATOLOGICZNE I ŻYWIENIOWE W PRAKTYCE LEKARZA RODZINNEGO I PEDIATRY INSTYTUT POMNIK CENTRUM ZDROWIA DZIECKA Warszawa 20-21.11.2009 Organizatorzy: Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE, LECZENIE. dr n. med. Małgorzata Kaczkan dietetyk Katedra Żywienia Klinicznego GUMed

ZALECENIA ŻYWIENIOWE, LECZENIE. dr n. med. Małgorzata Kaczkan dietetyk Katedra Żywienia Klinicznego GUMed ZALECENIA ŻYWIENIOWE, LECZENIE dr n. med. Małgorzata Kaczkan dietetyk Katedra Żywienia Klinicznego GUMed AKTUALNE ZALECENIA I NOWE MOŻLIWOŚCI LECZENIA NIEDOŻYWIENIA CELE LECZENIA ŻYWIENIOWEGO: zapobieganie

Bardziej szczegółowo