metodą obróbki ręcznej

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "metodą obróbki ręcznej"

Transkrypt

1 REFORMA 2012 Wykonywanie elementów maszyn, urządzeń i narzędzi metodą obróbki ręcznej Kwalifikacja M.20.1 Podręcznik do nauki zawodów TECHNIK MECHANIK ŚLUSARZ

2 Kształcimy zawodowo! Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne polecają publikacje do nauki zawodów: technik mechanik, mechanik-monter maszyn i urządzeń, ślusarz, technik pojazdów samochodowych, elektromechanik pojazdów samochodowych i mechanik pojazdów samochodowych przygotowane zgodnie z NOWĄ PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ. Podręczniki Nadzorowanie przebiegu produkcji REFORMA 2012 REFORMA 2012 REFORMA 2012 REFORMA 2012 REFORMA 2012 REFORMA 2012 Wykonywanie elementów maszyn, urządzeń i narzędzi metodą obróbki ręcznej Wykonywanie elementów maszyn, urządzeń i narzędzi metodą obróbki maszynowej Wykonywanie połączeń materiałów Naprawa i konserwacja elementów maszyn, urządzeń i narzędzi Podstawy elektrotechniki i elektroniki pojazdów samochodowych Kwalifikacja M.44.2 Podręcznik do nauki zawodów TECHNIK MECHANIK Kwalifikacja M.20.1 Podręcznik do nauki zawodów TECHNIK MECHANIK ŚLUSARZ Kwalifikacja M.20.2 Podręcznik do nauki zawodów TECHNIK MECHANIK ŚLUSARZ Kwalifikacja M.20.3 Podręcznik do nauki zawodów TECHNIK MECHANIK ŚLUSARZ Kwalifikacja M.20.4 Podręcznik do nauki zawodów TECHNIK MECHANIK ŚLUSARZ Podręcznik do nauki zawodów TECHNIK POJAZDÓW SAMOCHODOWYCH ELEKTROMECHANIK POJAZDÓW SAMOCHODOWYCH Kwalifikacja M.44.2 Nadzorowanie przebiegu produkcji Kwalifikacja M.20.1 Wykonywanie elementów maszyn, urządzeń i narzędzi metodą obróbki ręcznej Kwalifikacja M.20.2 Wykonywanie elementów maszyn, urządzeń i narzędzi metodą obróbki maszynowej Kwalifikacja M.20.3 Wykonywanie połączeń materiałów Kwalifikacja M.20.4 Naprawa i konserwacja elementów maszyn, urządzeń i narzędzi Podstawy elektrotechniki i elektroniki pojazdów samochodowych Repetytoria i testy egzaminacyjne REFORMA 2012 Naprawa układów elektrycznych i elektronicznych pojazdów samochodowych REFORMA TESTY EGZAMIN ZAWODOWY NOWA PODSTAWA PROGRAMOWA NOWA PODSTAWA PROGRAMOWA Nadzorowanie obsługi pojazdów samochodowych Testy i zadania praktyczne Egzamin zawodowy Testy i zadania praktyczne Egzamin zawodowy Kwalifikacja M.42.2 Podręcznik do nauki zawodu TECHNIK POJAZDÓW SAMOCHODOWYCH Kwalifikacja M.12.2 Podręcznik do nauki zawodów TECHNIK POJAZDÓW SAMOCHODOWYCH ELEKTROMECHANIK POJAZDÓW SAMOCHODOWYCH KWALIFIKACJA M.18 TECHNIK POJAZDÓW SAMOCHODOWYCH MECHANIK POJAZDÓW SAMOCHODOWYCH TECHNIK MECHANIK Kwalifikacja M.44 TECHNIK POJAZDÓW SAMOCHODOWYCH Kwalifikacja M.42 Kwalifikacja M.42.2 Nadzorowanie obsługi pojazdów samochodowych Kwalifikacja M.12.2 Naprawa układów elektrycznych i elektronicznych pojazdów samochodowych Kwalifikacja M.18 Repetytorium i testy egzaminacyjne. Technik pojazdów samochodowych. Mechanik pojazdów samochodowych Kwalifikacja M.44. Testy i zadania praktyczne. Egzamin zawodowy. Technik mechanik Kwalifikacja. M.42. Testy i zadania praktyczne. Egzamin zawodowy. Technik pojazdów samochodowych Te i inne publikacje do nauki zawodów: technik mechanik, mechanik-monter maszyn i urządzeń, ślusarz, technik pojazdów samochodowych, elektromechanik pojazdów samochodowych, mechanik pojazdów samochodowych (kwalifikacje M.44, M.17, M.20, M.42, M.12, M.18) można obejrzeć i kupić pod adresem sklep.wsip.pl

3 Szanowni Państwo, z przyjemnością przedstawiamy Państwu fragmenty nowego podręcznika, spełniającego wszystkie wymagania nowej podstawy programowej kształcenia zawodowego. Jest to publikacja gwarantująca skuteczne przygotowanie do egzaminów potwierdzających kwalifikacje w zawodzie, napisana językiem zrozumiałym dla ucznia i wzbogacona o atrakcyjny materiał ilustracyjny. Prawdziwa nowość, warta Państwa uwagi. 1 września 2012 roku Ministerstwo Edukacji Narodowej rozpoczęło reformę szkolnictwa zawodowego, która wprowadziła nową klasyfikację zawodów oraz ich podział na kwalifikacje. Dla wszystkich wyodrębnionych zawodów przygotowano nowe podstawy programowe. Zmieniła się także formuła egzaminu zawodowego wprowadzono egzamin potwierdzający kwalifikacje w zawodzie. Uczniowie, kończący naukę w zasadniczej szkole zawodowej i technikum oraz słuchacze szkół policealnych, po zdaniu egzaminów pisemnego i praktycznego otrzymują dyplom potwierdzający kwalifikacje w zawodzie. Aby umożliwić Państwu zapoznanie się z naszym podręcznikiem, prezentujemy wykaz zawartych w nim treści oraz fragmenty wybranych rozdziałów. Wierzymy, że przygotowana przez nas oferta umożliwi Państwu efektywną pracę oraz pomoże w skutecznym przygotowaniu uczniów i słuchaczy do egzaminu zarówno w części pisemnej, jak i praktycznej. Branża mechaniczna i samochodowa Zapraszamy do korzystania z naszego podręcznika. Z nami warto się uczyć! Artur Dzigański Szef Zespołu Szkolnictwa Zawodowego Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne

4 Kształcimy zawodowo! WSiP skuteczne przygotowanie do egzaminów potwierdzających kwalifikacje w zawodzie Publikacje: zgodne z nową podstawą programową z aprobatą MEN opracowane w podziale na kwalifikacje napisane przez specjalistów i nauczycieli praktyków z dużą liczbą ćwiczeń, przykładów praktycznych, tabel i schematów z wyróżnieniem najważniejszych treści, rysunkami i ilustracjami ułatwiającymi zapamiętywanie

5 REFORMA 2012 Wykonywanie elementów maszyn, urządzeń i narzędzi metodą obróbki ręcznej Janusz Figurski, Stanisław Popis Kwalifikacja M.20.1 Podręcznik do nauki zawodów TECHNIK MECHANIK ŚLUSARZ

6 Podręcznik w trakcie aprobaty MEN Typ szkoły: technikum, zasadnicza szkoła zawodowa. Zawód: technik mechanik, ślusarz. Kwalifikacja: M.20. Wykonywanie i naprawa elementów maszyn, urządzeń i narzędzi. Część kwalifikacji: 1. Wykonywanie elementów maszyn, urządzeń i narzędzi metodą obróbki ręcznej. Rok dopuszczenia: Źródła ilustracji i fotografii Okładka: (prasa do metalu) Pavel L Photo and Video/Shutterstock.com Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne sp. z o.o. Warszawa 2015 Wydanie I Opracowanie merytoryczne i redakcyjne: Małgorzata Skura (redaktor koordynator), Marek Piastowski (redaktor merytoryczny) Redakcja językowa: Lucyna Lewandowska Redakcja techniczna: Elżbieta Walczak Projekt okładki: Dominik Krajewski Fotoedycja: Agata Bażyńska Skład i łamanie: Studio DeTePe, Paweł Rusiniak Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Warszawa, Aleje Jerozolimskie 96 Tel.: Infolinia: Publikacja, którą nabyłaś/nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegała/przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo. Więcej na Polska Izba Książki

7 SPIS TREŚCI 3 Przedmowa Materiały konstrukcyjne stosowane do wykonywania elementów maszyn, urządzeń i narzędzi 1.1. Podstawowe właściwości materiałów konstrukcyjnych Klasyfikacja materiałów konstrukcyjnych Stale Żeliwa Staliwa Metale nieżelazne i stopy metali nieżelaznych Materiały konstrukcyjne niemetalowe Dobór materiałów Zapamiętaj Sprawdź swoją wiedzę Literatura Wprowadzenie do metrologii warsztatowej 2.1. Podstawowe pojęcia metrologii warsztatowej Tolerowanie wymiarów, powierzchni i kształtu Zapamiętaj Sprawdź swoją wiedzę Literatura Przyrządy i narzędzia do wykonywania pomiarów warsztatowych 3.1. Klasyfikacja i właściwości metrologiczne narzędzi pomiarowych Wzorce miar Czujniki i przyrządy czujnikowe Suwmiarki i przyrządy suwmiarkowe Mikrometry i przyrządy mikrometryczne Narzędzia do pomiaru kąta Sprawdziany Urządzenia pomiarowe optyczne Wykonywanie pomiarów warsztatowych Zapamiętaj Sprawdź swoją wiedzę Literatura Przygotowanie procesów obróbki ręcznej 4.1. Organizacja stanowiska obróbki ręcznej Trasowanie Zapamiętaj Sprawdź swoją wiedzę Literatura

8 4 SPIS TREŚCI 5. Charakterystyka rodzajów obróbki ręcznej 5.1. Piłowanie Ścinanie, przecinanie, wycinanie, cięcie Skrobanie, docieranie i polerowanie Wiercenie, pogłębianie i rozwiercanie otworów Gwintowanie Nitowanie Gięcie i prostowanie Zapamiętaj Sprawdź swoją wiedzę Literatura Wykaz podstawowych pojęć w językach polskim, angielskim i niemieckim

9 1 Materiały konstrukcyjne stosowane do wykonywania elementów maszyn, urządzeń i narzędzi Podstawowe właściwości materiałów konstrukcyjnych Klasyfikacja materiałów konstrukcyjnych Stale Żeliwa Staliwa Metale nieżelazne i stopy metali nieżelaznych Materiały konstrukcyjne niemetalowe Dobór materiałów

10 26 1. MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE STOSOWANE DO WYKONYWANIA 1.2. Klasyfikacja materiałów konstrukcyjnych W TYM ROZDZIALE DOWIESZ SIĘ: jakie są podstawowe rodzaje materiałów konstrukcyjnych jakie są podstawowe cechy metali i ich stopów czym charakteryzują się szkła i ceramiki jakie są podstawowe właściwości polimerów czym charakteryzują się kompozyty Wyróżnia się następujące grupy materiałów stosowanych w budowie maszyn i urządzeń: metale i stopy metali, ceramiki i szkła, polimery, kompozyty. Metale i stopy metali Metale charakteryzują się dobrą wytrzymałością mechaniczną. Ich właściwości wytrzymałościowe mogą być kształtowane przez stosowanie obróbki plastycznej i mechanicznej jak również przez dodawanie odpowiednich dodatków stopowych podczas procesów metalurgicznych wytwarzania stopów metali. Cechą charakterystyczną metali jest ich ciągliwość, czyli zdolność do odkształcania się materiałów metalowych w granicach odkształceń plastycznych. Metale i ich stopy mają dobrą przewodność elektryczną i cieplną. Opór elektryczny metali wzrasta wraz ze wzrostem temperatury. Wadą metali jest względnie mała odporność na korozję. Rodzaje metali i stopów przedstawiono na rys Wyróżnia się wśród nich: żelazo i jego stopy, w których podstawowym składnikiem jest Fe, metale nieżelazne i ich stopy metale (z wyjątkiem żelaza) i pierwiastki półprzewodnikowe oraz ich stopy. Stop tworzywo składające się z metali lub z metali i niemetali wytwarzane w celu uzyskania oczekiwanych właściwości stopu. Stop składa się z metalu podstawowego, składników stopowych oraz zanieczyszczeń. Metal podstawowy stopu metal, którego zawartość jest większa od zawartości innych składników; dodatkiem stopowym jest celowo wprowadzony w odpowiedniej ilości składnik stopu umożliwiający otrzymanie oczekiwanych właściwości. Zanieczyszczenie zawarty w metalu lub stopie pierwiastek, który nie został dodany celowo; występuje w stopie w ograniczonej ilości. Żelazo wysokiej czystości żelazo o takiej czystości, aby jego właściwości odpowiadały właściwościom pierwiastka. Żelazo technicznej czystości żelazo uzyskiwane w procesach metalurgicznych umożliwiających usunięcie większości zanieczyszczeń (węgla i innych pierwiastków), tak aby nie przekraczały one 0,15%.

11 1.2. KLASYFIKACJA MATERIAŁÓW KONSTRUKCYJNYCH 27 Surówka stop żelaza z węglem i innymi dodatkami stopowymi (głównie krzemem i manganem) zawierający więcej niż 2% węgla, otrzymywany w stanie ciekłym w wyniku redukcji rudy żelaza w wielkim piecu lub piecu niskoszybowym. Zawiera ona zbyt dużo węgla, co ją dyskwalifikuje jako surowiec do bezpośredniego zastosowania użytkowego. Surówka (surowe żelazo) wymaga dalszej przeróbki w celu wypalenia nadmiaru zanieczyszczeń, głównie węgla. Podczas procesów przeróbki surówki łączna zawartość zanieczyszczeń (bez uwzględnienia węgla) jest obniżana do ok. 1%. METALE I STOPY żelazo i jego stopy metale nieżelazne i ich stopy żelazo stopy żelaza metale nieżelazne stopy metali nieżelaznych żelazo wysokiej czystości żelazo technicznej czystości surówki stale żelazostopy metale nieżelazne wysokiej czystości metale nieżelazne technicznej czystości metale surowe stopy miedzi stopy aluminium stopy aluminium staliwa metale rafinowane stopy srebra żeliwa metale przetopione stopy cynku stopy ołowiu stopy cyny stopy inne Rys Klasyfikacja metali i stopów metali Stal stop żelaza z węglem i innymi dodatkami stopowymi zawierający do około 2% (2,11%) węgla, otrzymany w procesach stalowniczych w stanie ciekłym, plastycznie obrobiony, przeznaczony na półwyroby i wyroby przerabiane plastycznie. Oprócz żelaza i węgla zawiera również inne składniki. Pożądanymi składnikami stali są np. chrom, nikiel, mangan, wolfram, miedź, molibden i tytan, natomiast tlen, azot, siarka i fosfor są traktowane jako zanieczyszczenia. Stal to materiał najczęściej stosowany do wytwarzania elementów maszyn, urządzeń i narzędzi.

12 28 1. MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE STOSOWANE DO WYKONYWANIA Żelazostopy stopy przejściowe zawierające pewne ilości żelaza oraz pierwiastki należące do metali nieżelaznych bądź półmetali (np. krzem, mangan, chrom). Stosowane są w hutnictwie jako dodatki do produkcji stali. Wprowadzenie pierwiastków stopowych za pomocą żelazostopów poprawia właściwości stali, jak np. wytrzymałość na rozciąganie, odporność na ścieranie i korozję. Zwykle w żelazostopach zawartość żelaza jest mniejsza niż pozostałych składników. Staliwo stop żelaza z węglem i innymi dodatkami stopowymi zawierający do około 2% węgla, odlany w formy odlewnicze i niepoddany obróbce plastycznej. Własności mechaniczne staliwa są nieco niższe niż własności stali o takim samym składzie po obróbce plastycznej. Stop ten nadaje się do obróbki plastycznej, a jego odmiany o zawartości węgla poniżej 0,25% charakteryzują się dobrą spawalnością. Żeliwo stop żelaza z węglem, zawierający 2,5 4,5% C oraz inne pierwiastki (Si, Mn, P, S), przeznaczony do wykonywania części maszyn, urządzeń przemysłowych i wyrobów codziennego użytku przez odlewanie. Jest materiałem kruchym, nienadającym się do obróbki plastycznej. Metal nieżelazny technicznej czystości metal nieżelazny o zawartości zanieczyszczeń właściwej dla sposobu jego wytwarzania, otrzymywany i oczyszczany metodami metalurgicznymi. Maksymalna zawartość zanieczyszczeń i minimalna zawartość metalu określona jest normą. Metal surowy metal otrzymywany z surowców metalonośnych lub surowców wtórnych w procesie hutniczym, chemicznym lub w wyniku elektrolizy. Metal rafinowany metal otrzymywany z metalu surowego, odpadów lub złomów, oczyszczony w procesie elektrorafinacji, rektyfikacji i rafinacji ogniowej albo chemicznej. Metal przetopiony metal otrzymywany przez przetopienie metalu surowego lub rafinowanego, odpadów albo złomów metalicznych. Stop metalu nieżelaznego stop, w którym metalem podstawowym jest metal nieżelazny. Ceramiki i szkła Materiały ceramiczne są wytwarzane przez spiekanie w wysokich temperaturach czystych związków (otrzymanych syntetycznie), takich jak tlenki, azotki czy węgliki bez udziału fazy szklistej (amorficznej) lub z jej niewielkim udziałem. Ceramiki i szkła są odporne na działanie obciążeń ściskających, odznaczają się dużą sztywnością, twardością i odpornością na ścieranie, ale są kruche. Mają dobrą odporność korozyjną na agresywne czynniki środowiska oraz działanie wysokich temperatur. Są też dobrymi izolatorami ciepła i elektryczności (niektóre materiały ceramiczne wykazują właściwości półprzewodnikowe). Polimery Polimery charakteryzują się względnie niewielką wytrzymałością mechaniczną, dużą giętkością i odkształcalnością (np. elastomery). Mają tendencję do pełzania pod wpływem stale działającego obciążenia, nawet w temperaturze pokojowej. Na właściwości polimerów duży wpływ ma temperatura wykonane z nich elementy nie mogą pracować w temperaturach wyższych od 200 C. Są odporne na korozję i odznaczają się niskimi wartościami współczynnika tarcia. Mają właściwości izolacyjne zarówno elektryczne, jak i cieplne. Wykorzystuje się je do wykonywania wyrobów o skomplikowanych kształtach. Polimery termoplastyczne są ciągliwe, natomiast termoutwardzalne kruche.

13 1.2. KLASYFIKACJA MATERIAŁÓW KONSTRUKCYJNYCH 29 Kompozyty Kompozyty są kompozycją dwóch (lub większej liczby) materiałów. Charakteryzują się wyjątkowymi własnościami mechanicznymi niespotykanymi w innych materiałach. Zawierają składniki stanowiące lepiszcze, zapewniające im spójność, twardość, odporność na ściskanie i elastyczność, oraz materiały stanowiące komponent konstrukcyjny gwarantujący inne właściwości mechaniczne. Są lekkie i sztywne, ale jednocześnie wytrzymałe, mogą również wykazywać odporność na obciążenia udarowe. PYTANIA I POLECENIA 1. Wymień podstawowe grupy materiałów konstrukcyjnych. 2. Co to jest stop? 3. Dlaczego surówki nie można wykorzystywać bezpośrednio do wytwarzania elementów maszyn, urządzeń i narzędzi? 4. Jakie są podstawowe właściwości polimerów? 5. Co to są materiały kompozytowe?

14 30 1. MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE STOSOWANE DO WYKONYWANIA 1.3. Stale W TYM ROZDZIALE DOWIESZ SIĘ: co to są stale niestopowe (węglowe) jakie cechy charakteryzują stale odporne na korozję w jaki sposób można kształtować właściwości stali stopowych jak rozpoznać rodzaj i gatunek stali Do wykonywania elementów maszyn, urządzeń i narzędzi najczęściej wykorzystywane są stale. Ze względu na dużą różnorodność wymagań stawianych stali wytwarza się wiele jej rodzajów i gatunków (tabela 1.4, rys. 1.24). W niniejszym podręczniku będą przedstawione tylko te, które są najczęściej stosowane do wytwarzania elementów maszyn, urządzeń i narzędzi. STALE stale niestopowe stopy żelaza inne stale stopowe jakościowe specjalne nierdzewne żaroodporne żarowytrzymałe stale stopowe jakościowe stale elektrotechniczne (pierwiastki stopowe: tylko Si lub Si i Al.) stale stopowe przeznaczone do produkcji szyn oraz na obudowy górnicze stale stopowe przeznaczone do produkcji wyrobów płaskich walcowanych na gorąco lub na zimno do dalszej obróbki plastycznej na zimno stale stopowe specjalne stale narzędziowe stale szybkotnące stale stopowe na zbiorniki ciśnieniowe stale stopowe maszynowe stale na łożyska toczne stale stopowe, w których miedź jest jedynym pierwiastkiem stopowym stale o specjalnych właściwościach fizycznych Rys Klasyfikacja stali wg PN-EN 10020:2003

15 1.3. STALE 31 Tabela 1.4. Kryteria klasyfikacji stali wg PN-EN 10020:2003 Kryterium podziału Skład chemiczny Podstawowe zastosowanie Jakość (m.in. stężenie S i P) Sposób wytwarzania Sposób odtleniania Rodzaj produktów Postać Stan kwalifikacyjny Przykładowe rodzaje i grupy stali niestopowa (węglowa), stopowa konstrukcyjna, maszynowa, narzędziowa, o szczególnych własnościach jakościowa, specjalna martenowska, elektryczna, konwertorowa itp. uspokojona, półuspokojona, nieuspokojona blachy, pręty, druty, odkuwki itp. lana, kuta, walcowana na gorąco, walcowana na zimno, ciągniona surowy, wyważony normalizująco, ulepszony cieplnie i in. Stale niestopowe (węglowe) Na właściwości stali niestopowych (węglowych) najistotniejszy wpływ wywiera zawartość węgla, który decyduje o właściwościach mechanicznych. Pozostałe pierwiastki znajdujące się w tych stalach pochodzą z przerobu hutniczego (krzem, mangan, aluminium) lub są zanieczyszczeniami (fosfor, siarka, tlen, wodór, azot, cyna, antymon, arsen). Zwiększenie zawartości węgla zwiększa wytrzymałość na rozciąganie R m i zmniejsza plastyczność oraz spawalność stali. Maksymalną wytrzymałość stal osiąga przy zawartości ok. 0,85% węgla. Zawartość procentowa innych pierwiastków (poza żelazem i węglem) decyduje o zakwalifikowaniu danej stali do klasy stali niestopowych lub stopowych. Wartości graniczne są przedstawione w tabeli 1.5. Tabela 1.5. Granica między stalami niestopowymi i stopowymi wg PN-EN 10020:2003 Pierwiastek Wartość graniczna % masowy Al aluminium 0,30 B bor 0,0008 Bi bizmut 0,10 Co kobalt 0,30 Cr chrom 0,30 Cu miedź 0,40 La lantanowce (każdy) 0,10 Mn mangan 1,65 Mo molibden 0,08 Nb niob 0,06 Ni nikiel 0,30

16 32 1. MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE STOSOWANE DO WYKONYWANIA Pierwiastek Wartość graniczna % masowy Pb ołów 0,40 Se selen 0,10 Si krzem 0,60 Te tellur 0,10 Ti tytan 0,05 V wanad 0,10 W wolfram 0,30 Zr cyrkon 0,05 Inne (każdy pierwiastek z wyjątkiem węgla, fosforu, siarki i azotu) 0,10 Stale niestopowe jakościowe gatunki stali o określonych wymaganiach dotyczących takich cech jak: ciągliwość, regulowana wielkość ziarna, podatność na obróbkę plastyczną. Stale niestopowe specjalne mają wyższy stopień czystości metalurgicznej niż stale jakościowe i są przeznaczone do ulepszania cieplnego lub hartowania powierzchniowego. Spełniają jedno lub więcej z wymienionych wymagań: określona udarność w stanie ulepszonym cieplnie, określona hartowność lub twardość w stanie hartowanym, określona (mała) zawartość wtrąceń niemetalicznych, określona maksymalna zawartość P i S (do 0,020%), określona praca łamania próbek wzdłużnych ISO z karbem V, większa niż 27 J w temperaturze 50 C, określona przewodność elektryczna (> 9 S m/mm 2 ). Przykład klasyfikacji stali niestopowych przedstawiono w tabeli 1.6. Tabela 1.6. Przykład klasyfikacji stali niestopowych Główne cechy R e maks. R m maks. lub HB maks. (stale miękkie niskowęglowe) Dodatkowe cechy stale jakościowe stale miękkie na taśmy i blachy do obróbki plastycznej na zimno (ogólnego zastosowania, tłoczne, głębokotłoczne): walcowane na gorąco lub zimno do ogniowego ocynkowania, ołowiowania lub aluminiowania Klasy jakości stali niestopowych stale specjalne

17 1.3. STALE 33 Główne cechy R e min. lub R m min. Dodatkowe cechy stale konstrukcyjne łącznie ze stalami na zbiorniki ciśnieniowe stale jakościowe stale o stężeniu P i S 0,045%, np.: konstrukcyjne walcowane na gorąco o podwyższonej wytrzymałości spawalne drobnoziarniste konstrukcyjne kadłubowe do budowy statków na blachy i taśmy do ocynkowania ogniowego na spawane butle gazowe z blach i taśm na blachy i taśmy do pracy w podwyższonej temperaturze i pod ciśnieniem stale na rury stale o specjalnych własnościach plastycznych, np. do ciągnienia, gięcia na zimno stale z określonym minimalnym stężeniem miedzi. Klasy jakości stali niestopowych stale specjalne stale z minimalną pracą łamania KV Jw 50 C (próbki wzdłużne) stale dla energetyki jądrowej (do reaktorów jądrowych) stale do zbrojenia betonu stale szynowe stale do zbrojenia betonu i betonu wstępnie sprężonego stale na szyny szerokostopowe i o specjalnym profilu na rozjazdy i krzyżownice, nieobrabiane cieplnie stale do betonu wstępnie sprężonego Stężenie węgla stale automatowe stale automatowe: nieprzeznaczone do obróbki cieplnej do nawęglania do ulepszania cieplnego stale do ciągnienia stale do spęczniania na zimno stale na walcówkę do ciągnienia i/lub walcowania na zimno stale do spęczniania i wyciskania na zimno nieprzeznaczone do obróbki cieplnej stale o szczególnie niskim udziale wtrąceń niemetalicznych stale na walcówkę do ciągnienia i/lub walcowania na zimno, np. walcówka na sprężyny, drut do zbrojenia opon, spawalnicze materiały dodatkowe stale do spęczniania i wyciskania na zimno i do obróbki cieplnej: do nawęglania do ulepszania cieplnego

18 34 1. MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE STOSOWANE DO WYKONYWANIA Główne cechy Stężenie węgla Dodatkowe cechy stale do nawęglania stale jakościowe Klasy jakości stali niestopowych stale specjalne stale niestopowe maszynowe do nawęglania stale do ulepszania cieplnego stale sprężynowe stale narzędziowe stale niestopowe maszynowe stale na taśmy walcowane na zimno do produkcji sprężyn stale niestopowe maszynowe do ulepszania cieplnego stale na taśmy walcowane na zimno stale narzędziowe stale do hartowania powierzchniowego Własności magnetyczne lub elektryczne stale o wymaganiach dotyczących stratności i/lub własności magnetycznych stale o przewodności elektrycznej 9 S m/mm 2 stale o przewodności elektrycznej 9 S m/mm 2 Zastosowanie stale na opakowania stale na najcieńsze blachy: ocynowane lub chromowane na opakowania spawalnicze materiały dodatkowe stale na elektrody otulone i drut do spawania stale na elektrody otulone i drut do spawania P i S 0,020 % Stale odporne na korozję Do klasy stali odpornych na korozję należą stale zawierające co najmniej 10,5% Cr oraz najwyżej 1,2% C. Dzielimy je na: stale nierdzewne, stale żaroodporne, stale odporne na pełzanie (żarowytrzymałe). Stale nierdzewne cecha odporności stali na korozję jest powiązana z występowaniem w stali chromu, który zwiększa zdolność tzw. pasywacji stopów żelaza. Zjawisko pasywowania się metali polega na wytwarzaniu się na ich powierzchni warstwy tlenków, która chroni metal przed korozją. Stopy żelaza z chromem przy zawartości powyżej 13 14% Cr pasywują się już pod wpływem tlenu zawartego w powietrzu, co zapewnia im odporność chemiczną. Obok chromu w skład stali odpornych na korozję jako drugi podstawowy składnik często wchodzi nikiel. Na podstawie składu chemicznego można najogólniej podzielić stale nierdzewne na: chromowe i chromowo-niklowe. Stale żaroodporne żaroodporność określa odporność stali na korozyjne działanie gazów (zwłaszcza utleniających) w wysokich temperaturach (ponad 560 C). Przed utlenianiem w wysokich temperaturach chronią stal pierwiastki stopowe (chrom, aluminium, krzem), które utleniają się i tworzą warstewki tlenków (Cr 2 O 3, Al 2 O 3, SiO 2 ) utrudniające dyfuzję tlenu w głąb metalu. Im wyższa zawartość tych pierwiastków, tym większa żaroodporność stali.

19 1.3. STALE 35 Stale żarowytrzymałe żarowytrzymałość to odporność materiału na odkształcenia i zdolność do przenoszenia obciążeń w wysokiej temperaturze (ponad 560 C). Jest ona związana przede wszystkim z wysoką odpornością materiału na pełzanie. Dodatkami stopowymi zwiększającymi żarowytrzymałość są pierwiastki: Mo, W, C, Co, Ti, Cr, Si. Stale stopowe Są to stale, do których celowo wprowadza się pierwiastki stopowe, aby nadać im wymagane właściwości. Najczęściej stosuje się takie pierwiastki jak: mangan, krzem, chrom, nikiel, wolfram, molibden, wanad. Rzadziej wykorzystuje się aluminium, kobalt, miedź, tytan, tantal i niob, a w niektórych przypadkach azot. Pierwiastki stopowe są wprowadzane do stali w celu spowodowania pożądanych zmian w jej strukturze i poprawienia jej właściwości wytrzymałościowych i technologicznych (tabela 1.7). Ze względu na sumaryczne stężenie pierwiastków stopowych wyróżnia się następujące grupy stali stopowych: niskostopowe stężenie jednego pierwiastka (oprócz węgla) nie przekracza 2%, a zawartość wszystkich pierwiastków łącznie nie przekracza 3,5%; średniostopowe stężenie jednego pierwiastka (oprócz węgla) przekracza 2%, ale jest mniejsze od 8%, a zawartość wszystkich pierwiastków łącznie nie przekracza 12%; wysokostopowe stężenie jednego pierwiastka przekracza 8%, a zawartość wszystkich pierwiastków łącznie nie przekracza 55%. Tabela 1.7. Najczęściej stosowane dodatki stopowe w stalach Dodatek stopowy Chrom Kobalt Krzem Mangan Miedź Molibden Nikiel Wanad Wolfram Wpływ na właściwości stali stopowej podwyższa hartowność stali i zwiększa jej wytrzymałość mechaniczną oraz odporność korozję, ścieranie i wysoką temperaturę zwiększa twardość stali, zmniejsza hartowność zmniejsza energetyczne straty prądowe w stali transformatorowej, zwiększa jej sprężystość i wytrzymałość podwyższa wytrzymałość na rozciąganie, uderzenia i ścieranie, ułatwia obróbkę plastyczną na gorąco podnosi odporność na korozję zwiększa hartowność stali, wytrzymałość, odporność na pełzanie, zmniejsza kruchość, zwiększa odporność na działanie wysokich temperatur, poprawia spawalność ułatwia proces hartowania i zwiększa jego głębokość, podnosi wytrzymałość na uderzenia, wzmacnia stal, opóźniając pękanie, ułatwia spawanie, zwiększa odporność na korozję i działanie wysokiej temperatury zwiększa twardość i hartowność stali zwiększa wytrzymałość i odporność na ścieranie Stale stopowe jakościowe Dla stali stopowych jakościowych stosuje się takie same kryteria klasyfikacji jak dla stali niestopowych jakościowych, z uwzględnieniem dodatkowych wymagań dotyczących stężenia pierwiastków stopowych, równego lub większego od wartości granicznych podanych w tabeli 1.5 (patrz: s. 31).

20 36 1. MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE STOSOWANE DO WYKONYWANIA Do stali stopowych jakościowych zalicza się: stale elektrotechniczne zawierające tylko krzem i aluminium jako pierwiastki stopowe, o pożądanych właściwościach elektrycznych i magnetycznych; stale stopowe na szyny, grodzice oraz kształtowniki na obudowy górnicze zawierające odpowiednie pierwiastki stopowe w celu podwyższenia właściwości użytkowych produktów; stale stopowe na produkty płaskie walcowane na zimno lub na gorąco przeznaczone do dalszej obróbki plastycznej na zimno, zawierające pierwiastki rozdrabniające ziarno i ułatwiające obróbkę plastyczną; stale stopowe z miedzią jako jedynym pierwiastkiem stopowym. Stale stopowe specjalne obejmują wszystkie gatunki stali, które nie zostały ujęte w klasie stali odpornych na korozję oraz stalach stopowych jakościowych. Stale narzędziowe charakteryzują się następującymi właściwościami: odpornością na zużycie i odkształcenie, udarnością, odpornością na odpuszczające działanie ciepła wytwarzającego się podczas obróbki. Właściwości stali narzędziowych wynikają z ich składu chemicznego, zawartości takich pierwiastków stopowych jak Cr, Mo, W, V, Mn, zwiększających hartowność, odporność na wysoką temperaturę i twardość. Ze stali narzędziowych wykonuje się narzędzia służące do kształtowania wszystkich grup materiałów: metali (przez kucie, skrawanie, cięcie, wyciskanie, ciągnienie, walcowanie czy odlewanie do form metalowych), polimerów, ceramik i kompozytów. Wyróżnia się wśród nich gatunki stali narzędziowych przeznaczonych do pracy na zimno oraz na gorąco. Warunki pracy na zimno oznaczają, że stal narzędziowa powinna zachować swoje właściwości w temperaturze pracy wynoszącej 200 C. Ze stali narzędziowej przeznaczonej do pracy na zimno wykonuje się narzędzia, które podczas pracy się nie rozgrzewają, np. narzędzia do cięcia papieru i gumy, noże krążkowe, wiertła, rozwiertaki, frezy, punktaki, przebijaki, gwintowniki, narzynki, piły tarczowe, piły ręczne, ostrza do nożyc i wykrojników czy kowadła i rolki do walcowania na zimno. W przypadku stali narzędziowej przeznaczonej do pracy na gorąco powinna ona zachować swoje właściwości w temperaturze do 600 C. Stale narzędziowe do pracy na gorąco wykorzystuje się do produkcji: matryc do pras i kuźniarek, stempli do spęczniania, trzpieni i ciągadeł do przeciągania na gorąco rur i prętów, bębnów walcarek, noży, przebijaków do gorących blach itp. Stale szybkotnące stale stopowe narzędziowe używane do wytwarzania narzędzi służących do obróbki skrawaniem przy dużych prędkościach skrawania. Wymaga się od nich zachowania twardości i kształtu aż do temperatury 600 C. Ze stali szybkotnącej wykonuje się noże tokarskie, frezy, wiertła i inne narzędzia skrawające nagrzewające się w czasie pracy do wysokich temperatur. Stale stopowe na zbiorniki ciśnieniowe stosowane do wykonywania zbiorników ciśnieniowych, butli gazowych, rur. Właściwości tych stali umożliwiają pracę w niskich i wysokich temperaturach. Stale stopowe maszynowe jest wiele rodzajów stali stopowych maszynowych: stale stopowe do ulepszania cieplnego, zawierające od 0,25 do 0,5% C oraz pierwiastki: Mn (od 0,45 do 1,25%), Cr (do 3,3%), Ni (do 3,8%), Mo (do 0,95%), V (do 0,2%). Po ulepszeniu cieplnym charakteryzują się one wysoką wytrzymałością R m oraz R e, wysoką ciągliwością, hartownością i skrawalnością; ulepszanie stali polega na połączeniu hartowania z wysokim odpuszczaniem; ze stali tych wykonywane są odpowiedzialne wyroby stalowe, pracujące w warunkach wymagających szczególnej odporności zmęczeniowej i udarnościowej, takie jak wały okrętowe i samochodowe, wały korbowe, części złączne, ściągi itp.;

21 1.3. STALE 37 stale do nawęglania stale o zawartości węgla od 0,08% do 0,25%; poddawanie ich nawęglaniu powoduje zachowanie ciągliwości oraz zwiększenie twardości powierzchni; są wykorzystywane do wykonywania kół i wałków zębatych, sworzni tłokowych, przegubów kulistych i tulei pracujących pod dużym naciskiem i obciążeniem; stale do azotowania poddaje się je azotowaniu dla utworzenia na ich powierzchni azotków w celu zwiększenia twardości; powierzchnie stali poddanych azotowaniu charakteryzują się wysoką odpornością na naprężenia stykowe występujące np. w miejscu styku zębów kół zębatych; głównymi dodatkami stopowymi stali do azotowania są pierwiastki Al, Cr, Mo; stale automatowe przeznaczone do obróbki skrawaniem z dużymi prędkościami na automatach; charakteryzują się krótkim, łamliwym wiórem, nieprzylegającym do narzędzia, zmniejszonym tarciem i wydzielaniem ciepła podczas skrawania, umożliwiają łatwe wykańczanie powierzchni (zawsze jest gładka i dobrej jakości); wykorzystuje się je do wytwarzania elementów umiarkowanie obciążonych, produkowanych masowo, często o skomplikowanym kształcie, np. śrub, nakrętek, podkładek, końcówek przewodów hydraulicznych; stale umacniane wydzieleniowo typu maraging (ang. martensite martenzyt, aging dojrzewanie); jest to stal wysokostopowa niskowęglowa (do 0,03% węgla, do 18% niklu, 8 20% kobaltu, 3 10% molibdenu, 0,1 1,6% tytanu i ok. 0,1% aluminium), odporna na korozję, o bardzo dużej wytrzymałości i odporności na pękanie; stosowana do wytwarzania elementów pracujących w temp. od 200 C do 600 C, w warunkach dużych obciążeń mechanicznych (w technice lotniczej i rakietowej, przemyśle zbrojeniowym, okrętowym, chemicznym i naftowym do produkowania zbiorników wysokociśnieniowych). Stale na łożyska toczne wykonuje się z nich części łożysk tocznych (kulki, pierścienie wewnętrzne i zewnętrzne); charakteryzują się one dużą odpornością na ścieranie i działanie zmiennych obciążeń. Stale o szczególnych właściwościach fizycznych Stale zaworowe odporne na ścieranie, przeznaczone do pracy w wysokich temperaturach (do ok. 900 C); wykonywane są z nich zawory silników spalinowych i silników lotniczych. Stale i stopy oporowe charakteryzują się dużą opornością właściwą, w niewielkim stopniu zależną od zmian temperatury, oraz żaroodpornością i żarowytrzymałością; wykonuje się z nich: rezystory regulacyjne i pomiarowe, elementy grzejne, termoelementy; stale i stopy oporowe to m.in.: konstantan, miedzionikiel, nichrom, kantale. Nadstopy i stopy wysokożarowytrzymałe grupa materiałów cechujących się wysoką żaroodpornością, wytrzymałością i odpornością na pełzanie w wysokich temperaturach, wysoką stabilnością powierzchniową oraz odpornością na korozję i utlenianie; podstawowymi składnikami nadstopów są: żelazo, nikiel i kobalt; wykorzystuje się je do wytwarzania łopatek turbin gazowych i turbin silników odrzutowych pracujących w wysokich temperaturach. Stale do pracy w obniżonej temperaturze od poniżej 0 C do temperatury wrzenia helu, tj. ok. 269 C; wykorzystuje się je do wykonywania instalacji w przemyśle chemicznym i petrochemicznym, w chłodnictwie, przemyśle lotniczym i nuklearnym oraz w kosmonautyce; wraz z obniżaniem się temperatury pracy zwiększa się ich wytrzymałość, natomiast zmniejsza ciągliwość i odporność na kruche pękanie. Stale o szczególnych własnościach magnetycznych używane do wytwarzania magnesów trwałych.

22 38 1. MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE STOSOWANE DO WYKONYWANIA Oznaczanie stali Oznaczanie stali zgodnie z normami europejskimi opiera się na dwóch systemach: 1. znakowym (wg PN-EN :1994); znak stali składa się z symboli literowych i cyfr; 2. cyfrowym (wg PN-EN :1994); znak stali składa się tylko z cyfr. System literowy i cyfrowy Każdy gatunek stali ma nadany znak i numer identyfikujący tylko jeden materiał. Symbole w znaku są tak dobrane, że wskazują na jej główne cechy (zastosowanie, właściwości mechaniczne lub fizyczne, skład chemiczny), co ułatwia uproszczoną identyfikację. W oznaczeniu stali mamy do czynienia z dwiema grupami znaków. Grupa 1 znaki zawierające symbole wskazujące na zastosowanie oraz mechaniczne lub fizyczne właściwości stali (tabela 1.8). Tabela 1.8. Składniki symbolu głównego znaku Stale lub produkty ze stali Stale konstrukcyjne Stale maszynowe Stale na urządzenia ciśnieniowe Stale na rury przewodowe Produkty płaskie walcowane na zimno ze stali o podwyższonej wytrzymałości przeznaczonych do kształtowania na zimno Produkty płaskie ze stali miękkich przeznaczonych do kształtowania na zimno (z wyjątkiem stali grupy H) Produkty (blacha i taśma) walcowni blachy ocynkowanej Stale elektrotechniczne Składniki symbolu głównego znaku stali (przykłady oznaczeń stali) S i liczba odpowiadająca minimalnej granicy plastyczności w MPa (S235) E i liczba odpowiadająca minimalnej granicy plastyczności w MPa (E295) P i liczba odpowiadająca minimalnej granicy plastyczności w MPa (P460) L i liczba odpowiadająca minimalnej granicy plastyczności w MPa (L360) H i liczba odpowiadająca minimalnej granicy plastyczności w MPa lub HT i liczba odpowiadająca minimalnej wytrzymałości na rozciąganie w MPa (H420) DC dla produktów walcowanych na zimno, lub DD dla produktów walcowanych na gorąco, lub DX dla produktów bez wymaganego sposobu walcowania i dwa symbole cyfrowe lub literowe charakteryzujące stal (DC 03) TH i liczba odpowiadająca nominalnej twardości HR30Tm dla produktów o jednokrotnie redukowanej grubości T i liczba odpowiadająca nominalnej granicy plastyczności w MPa dla produktów o dwukrotnie redukowanej grubości (TH52, T660) M i liczba odpowiadająca 100-krotnej maksymalnej stratności w W/kg, kreska pozioma, liczba odpowiadająca 100-krotnej grubości produktu w mm oraz litera (A, D, E, N, S lub P) oznaczająca rodzaj blachy lub taśmy (M430-50D) Grupa 2 znaki zawierające symbole wskazujące na skład chemiczny stali. Dla stali niestopowych (bez stali automatowych) o średniej zawartości manganu <1% znak składa się z następujących symboli, umieszczonych kolejno po sobie: litery C, liczby będącej 100-krotną średnią wymaganą zawartością procentową węgla,

23 1.3. STALE 39 symbolu dodatkowego określającego stan obróbki cieplnej wyrobu (zgodnie z normą PN-EN :1994), np. C85S stal niestopowa o zawartości węgla 0,85%, przeznaczona na sprężyny. Dla stali niestopowych o średniej zawartości manganu 1%, niestopowych stali automatowych i stali stopowych (bez stali szybkotnących) o zawartości każdego pierwiastka stopowego <5% w skład znaku wchodzą: liczba będąca 100-krotną wymaganej średniej zawartości węgla; symbole pierwiastków chemicznych oznaczających składniki stopowe w stali (w kolejności malejącej zawartości pierwiastków stopowych, a w przypadku identycznej zawartości w kolejności alfabetycznej); liczby oznaczające zawartość poszczególnych pierwiastków stopowych w stali; każda liczba to średni procent pomnożony przez współczynnik i zaokrąglony do najbliższej liczby całkowitej; liczby wskazujące zawartość poszczególnych pierwiastków oddziela się kreską poziomą; Pierwiastek Współczynnik Cr, Co, Mn, Ni, Si, W 4 Al., Be, Cu, Mo, Nb, Pb, Ta, Ti, V, Zr 10 Ce, N, P, S 100 B 1000 symbole dodatkowe oznaczające wymagania specjalne oraz stan obróbki cieplnej wyrobu (zgodnie z normą PN-EN :1994), np. 13MnNi6-3 stal niestopowa o zawartości 0,13% węgla, 1,5% manganu i 0,75% niklu. Dla stali stopowych (bez stali szybkotnących) zawierających przynajmniej jeden pierwiastek stopowy 5% znak stali składa się z następujących symboli literowych lub liczbowych: litery X, liczby będącej 100-krotną wymaganą średnią zawartością węgla, symboli składników stopowych stali w kolejności malejącej zawartości, a w przypadku jednakowej zawartości składników stopowych w kolejności alfabetycznej liczb oznaczających średni procent zawartości pierwiastków stopowych oddzielonych od siebie kreskami, symbolu dodatkowego oznaczającego wymagania specjalne oraz stan obróbki cieplnej wyrobu (zgodnie z normą PN-EN :1994), np. X10CrNi18-8 stal stopowa o zawartości 0,1% węgla, 18% chromu i 8% niklu. Dla stali szybkotnących znak stali składa się z: liter HS liczb oznaczających średnie procentowe zawartości pierwiastków stopowych, zaokrąglone do liczby całkowitej i oddzielone kreską poziomą w następującym porządku: wolfram (W) molibden (Mo) wanad (V) kobalt (Co), np. HS stal szybkotnąca o zawartości 2% wolframu, 9% molibdenu, 1% wanadu i 8% kobaltu. System cyfrowy (PN-EN :1994) W przypadku oznaczania stali w systemie cyfrowym każdy gatunek stali ma nadany numer składający się z pięciu cyfr, który można stosować zamiast znaku stali. Numer ten nadaje Europejskie Biuro Rejestracyjne. Każdy numer dotyczy tylko jednego gatunku stali i odwrotnie, każdy gatunek stali ma tylko jeden numer. Raz nadanych numerów się nie zmienia. Numer składa się z ciągu cyfr zapisanych według następującej zasady:

24 40 1. MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE STOSOWANE DO WYKONYWANIA A BB XX(XX), gdzie: A numer grupy materiału (stale mają numer 1), BB numer grupy stali, XX kolejny numer materiału (cyfry w nawiasach przeznaczone są do wykorzystania w przyszłości), np stal stopowa żaroodporna. W tabeli 1.9 podano przykłady oznaczeń stali według PN, PN-EN. Tabela 1.9. Przykłady oznaczeń stali wg PN, PN-EN (cyfrowo-literowe oraz cyfrowe) Oznaczenie stali wg PN Cyfrowo-literowe oznaczenie stali wg PN-EN, lub odpowiedniki wg EN Oznaczenie stali wg PN-EN cyfrowe Zastosowanie stali St3S S235JR wg EN nośne elementy konstrukcji spawanych wykonanych z blach i profili, słupy energetyczne i trakcyjne, belki stropowe MSt5 E295 wg EN średnio obciążone części maszyn: wały, osie, wały wykorbione, czopy, tłoki, dźwignie, kliny, drążki, śruby, pierścienie 45 C45 wg EN części średnio obciążone odporniejsze na ścieranie, takie jak: osie, wały korbowe, mimośrodowe i uzębione, wrzeciona, walce, wirniki pomp itp. 1H18N9T X10CrNiTi18-10 wg EN wymienniki ciepła, zbiorniki do kwasów, rurociągi, autoklawy, mieszadła, kotły destylacyjne, elementy pomp, elementy mechanizmów narażone na korozję R35 brak rury bez szwu walcowane na gorąco, ciągnione lub walcowane na zimno, rury bez szwu precyzyjne, rury bez szwu kołnierzowe, rury do budowy statków itp. PYTANIA I POLECENIA 1. Według jakich kryteriów klasyfikuje się stale? 2. Określ kryterium podziału stali na niestopowe i stopowe. 3. Jakie dodatki zwiększają odporność stali stopowych na korozję? 4. Wymień zastosowania stali szybkotnącej. 5. Scharakteryzuj właściwości stali typu maraging. 6. Określ zawartość węgla w stali niestopowej o oznaczeniu C85S.

25 1.4. ŻELIWA Żeliwa W TYM ROZDZIALE DOWIESZ SIĘ: jakie są najważniejsze rodzaje i właściwości żeliw jakie są typowe zastosowania żeliw czym charakteryzuje się żeliwo ADI jak oznacza się poszczególne rodzaje żeliw Żeliwo to stop odlewniczy żelaza i węgla zawierający ponad 2% do 4,5% węgla oraz inne dodatki; jest materiałem kruchym, nienadającym się do obróbki plastycznej ani na zimno, ani na gorąco. Otrzymuje się je przez przetapianie surówki z dodatkiem złomu stalowego lub żeliwnego. Jest powszechnie wykorzystywane do budowy maszyn, przede wszystkim do wykonywania odlewów (np. korpusów). Charakterystycznymi właściwościami żeliwa są: łatwość odlewania, dobra wytrzymałość, zdolność tłumienia drgań, dobra skrawalność i odporność na ścieranie, mała rozszerzalność cieplna, relatywnie niski koszt wytworzenia, mała ciągliwość i udarność, niska wytrzymałość na rozciąganie w porównaniu z wytrzymałością na ściskanie. Najważniejszym składnikiem żeliwa jest węgiel. Od zawartości tego pierwiastka zależą temperatura topnienia i lejność żeliwa. Węgiel w żeliwach może znajdować się jako pierwiastek wolny pod postacią grafitu lub związany z żelazem pod postacią cementytu (Fe 3 O 2 ). W związku z tym rozróżnia się: żeliwa szare, w których węgiel ma postać grafitu i dlatego ich przełom jest szary; żeliwa białe, w których węgiel ma postać cementytu przełom jest jasny; żeliwa pstre lub połowiczne, w których węgiel występuje w pewnych skupieniach przeważnie jako grafit, w innych jako cementyt i z tego powodu przełom ich jest pstry. Żeliwa białe są twarde i kruche, nie nadają się do obróbki skrawaniem (można je szlifować), ale mają dobre właściwości odlewnicze i wysoką odporność na ścieranie. Stosowane są do wykonywania na przykład okładzin sprzęgieł, walców drogowych, kul do młynów, przenośników materiałów sypkich. Żeliwa szare mają niewielką wytrzymałość na rozciąganie (mniej niż 250 N/mm 2 ), lecz za to wykazują dużą zdolność do tłumienia drgań. Wśród żeliw szarych wyróżnia się żeliwa ciągliwe i żeliwa sferoidalne. Żeliwo sferoidalne uzyskuje się przez modyfikowanie żeliwa szarego. W wyniku tego zabiegu znajdujący się w tym żeliwie grafit przybiera postać kulistą. Żeliwo sferoidalne ma dobre własności wytrzymałościowe. Może bez uszkodzeń ulegać odkształceniu, jest

26 42 1. MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE STOSOWANE DO WYKONYWANIA odporne na ściskanie i zginanie oraz na wysokie ciśnienie. Coraz większe zastosowanie ma żeliwo sferoidalne hartowane izotermicznie (tzw. żeliwo ausferrytyczne ADI), które ma bardzo dobrą wytrzymałość, udarność oraz wytrzymałość zmęczeniową. Żeliwo ADI posiada odporność na zużycie porównywalną ze stalą oraz wytrzymałość na jednostkę wagową porównywalną z aluminium. Jego wytrzymałość na rozciąganie oraz granica plastyczności są dwukrotnie wyższe niż standardowego żeliwa sferoidalnego, a wytrzymałość zmęczeniowa jest większa o 50%. Żeliwo ADI ma bardzo dobre właściwości odlewnicze. Wykorzystywane jest między innymi do wytwarzania elementów zawieszenia i układu przenoszenia napędu w samochodach. Żeliwo ciągliwe uzyskuje się przez długotrwałe wyżarzanie odlewów z żeliwa białego (jest to tzw. grafityzacja). Otrzymany w ten sposób materiał ma dobrą ciągliwość i właściwości zbliżone do stali. Wykorzystywane jest do wytwarzania elementów maszyn górniczych i samochodów. Żeliwa połowiczne nie mają bezpośredniego zastosowania, niekiedy wykorzystuje się odlewy zabielone, które zaraz po odlaniu poddawane są szybkiemu chłodzeniu, dzięki czemu ich wierzchnia warstwa ma strukturę żeliwa białego. Używa się ich do wytwarzania elementów wymagających dużej odporności, takich jak walce hutnicze, bębny młynów itp. Typowe zastosowanie żeliw zostało przedstawione w tabeli Tabela Typowe zastosowanie żeliw Białe Rodzaj żeliwa Szare z grafitem płatkowym Sferoidalne Zastosowanie odlewy odporne na ścieranie, niewymagające dokładniejszej obróbki skrawaniem: wykładziny i ślimaki mieszalników oraz przenośników materiałów sypkich, kule młynów kulowych, klocki hamulcowe masowo produkowane: odlewy nieprzenoszące obciążeń (ruszty, płyty i drzwi pieców, grzejniki, wanny, zlewy), odlewy części maszyn, wlewnice, cylindry samochodowe, tłoki części samochodowe (wałki rozrządu, korbowody, wały korbowe, części układu kierowniczego), koła zębate i wrzeciona obrabiarek, części armatury przemysłowej, walce hutnicze Ciągliwe osnowa ferrytyczna osnowa perlityczna odlewy niewymagające większej wytrzymałości, a przy tym tanie: części maszyn rolniczych, maszyn do szycia i artykułów gospodarstwa domowego odlewy silniej obciążone: wałki rozrządu, wały korbowe, krzywki, koła zębate, klucze maszynowe, podstawy dział Żeliwa stopowe Żeliwa stopowe zawierają składniki uszlachetniające, takie jak: nikiel, chrom, wolfram, molibden, wanad, aluminium i inne oraz krzem (powyżej 4,5 %) i mangan (powyżej 7 %). Nazwy tych żeliw pochodzą od znajdujących się w nich składników stopowych. Stosowane są do produkcji odlewów bardziej pracujących w wyjątkowo trudnych warunkach. Najważniejsze właściwości żeliw stopowych to: odporność na korozję, odporność na wysoką temperaturę, odporność na ścieranie. Żeliwa stopowe są używane do wykonywania odlewów części pracujących w szczególnie niesprzyjających warunkach. Ze względu na swoje cenne właściwości i niską cenę

27 1.4. ŻELIWA 43 znalazły szerokie zastosowanie w wielu gałęziach przemysłu. Jest to jeden z najważniejszych materiałów wykorzystywanych w budowie maszyn, przede wszystkim dzięki dobrej obrabialności, dużej odporności na ścieranie i zdolności do tłumienia drgań oraz stałej powtarzalności wymiaru. Żeliwa odporne na ścieranie Żeliwami o dużej odporności na ścieranie są żeliwa białe. Zmniejszenie kruchości żeliwa białego można uzyskać przez wprowadzenie do niego odpowiedniej ilości niklu, manganu, chromu. Żeliwa odporne na korozję Wprowadzenie do żeliwa węglowego takich dodatków jak: krzem, chrom, nikiel czy aluminium pozwala na podniesienie jego odporności na korozję. Żeliwa wysokokrzemowe (o zawartości Si 14 18%) są odporne na działanie wszystkich kwasów tlenowych, natomiast dodatek 3 4% molibdenu powoduje wzrost odporności na działanie chlorowodoru oraz kwasów gorących. Żeliwa te charakteryzują się niską wytrzymałością na rozciąganie i wysoką twardością. Żeliwa wysokoniklowe mają znaczną odporność na działanie zarówno kwasów, jak i stężonych ługów, są odporne na ścieranie, mają także zdolność tłumienia drgań. Żeliwa wysokochromowe obok odporności na ścieranie wykazują właściwości antykorozyjne. Żeliwa żaroodporne Żeliwa zwykłe nie są odporne na działanie temperatur powyżej 250 C, ale przez dodanie do nich Cr, Ni, Al, Si, Cu i Mo zwiększa się ich żaroodporność nawet do temperatury 1200 C. System oznaczania żeliw (PN-EN 1560) Oznaczenie żeliwa powinno zawierać najwyżej sześć pozycji (nie wszystkie muszą być wykorzystane): 1. pozycja pierwsza EN, 2. pozycja druga symbol dla żeliwa (G materiał odlewany, J żeliwo), 3. pozycja trzecia symbol dla postaci grafitu (L grafit płatkowy, S kulkowy, M żarzenia, V wermikularny, N struktura niezawierająca grafitu, Y struktura specjalna), 4. pozycja czwarta symbol dla mikrostruktury lub makrostruktury (A austenit, F ferryt, P perlit, M martenzyt, L ledeburyt, Q stan po hartowaniu, T stan po hartowaniu i odpuszczaniu, B przełom czarny, W przełom biały), 5. pozycja piąta symbol dla klasyfikacji wg właściwości mechanicznych lub składu chemicznego, 6. pozycja szósta symbol dla wymagań dodatkowych (D odlew surowy, H odlew po obróbce cieplnej). Przykłady oznaczania żeliw: EN-GJL-150 żeliwo szare, R m min 150 N/mm 2, EN-JL1020 żeliwo szare. PYTANIA I POLECENIA 1. Jakie są charakterystyczne właściwości żeliw? 2. Określ typowe zastosowania żeliwa szarego. 3. Scharakteryzuj właściwości żeliw odpornych na korozję.

Stal - definicja Stal

Stal - definicja Stal \ Stal - definicja Stal stop żelaza z węglem,plastycznie obrobiony i obrabialny cieplnie o zawartości węgla nieprzekraczającej 2,11% co odpowiada granicznej rozpuszczalności węgla w żelazie (dla stali

Bardziej szczegółowo

1. OZNACZANIE STALI WEDŁUG NORM EUROPEJSKICH

1. OZNACZANIE STALI WEDŁUG NORM EUROPEJSKICH 1. OZNACZANIE STALI WEDŁUG NORM EUROPEJSKICH Zgodnie z Normami Europejskimi obowiązują dwa systemy oznaczania stali: znakowy (według PN-EN 10027-1: 1994); znak stali składa się z symboli literowych i cyfr;

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE

MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE Stal jest to stop żelaza z węglem o zawartości węgla do 2% obrobiona cieplnie i przerobiona plastycznie Stale ze względu na skład chemiczny dzielimy głównie na: Stale węglowe Stalami węglowymi nazywa się

Bardziej szczegółowo

Stale niestopowe jakościowe Stale niestopowe specjalne

Stale niestopowe jakościowe Stale niestopowe specjalne Ćwiczenie 5 1. Wstęp. Do stali specjalnych zaliczane są m.in. stale o szczególnych własnościach fizycznych i chemicznych. Są to stale odporne na różne typy korozji: chemiczną, elektrochemiczną, gazową

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH

LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH Politechnika Łódzka Wydział Mechaniczny Instytut Inżynierii Materiałowej LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH Ćwiczenie nr 5 Temat: Stale stopowe, konstrukcyjne, narzędziowe i specjalne. Łódź 2010 1 S t r

Bardziej szczegółowo

Ich właściwości zmieniające się w szerokim zakresie w zależności od składu chemicznego (rys) i technologii wytwarzania wyrobu.

Ich właściwości zmieniające się w szerokim zakresie w zależności od składu chemicznego (rys) i technologii wytwarzania wyrobu. STOPY ŻELAZA Ich właściwości zmieniające się w szerokim zakresie w zależności od składu chemicznego (rys) i technologii wytwarzania wyrobu. Ze względu na bardzo dużą ilość stopów żelaza z węglem dla ułatwienia

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH

LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH Politechnika Łódzka Wydział Mechaniczny Instytut Inżynierii Materiałowej LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH Ćwiczenie nr 5 Temat: Stale niestopowe, stopowe, konstrukcyjne, narzędziowe, specjalne. Łódź 2010

Bardziej szczegółowo

STOPY ŻELAZA. Cz. I. Stale niestopowe konstrukcyjne i o szczególnych właściwościach, staliwa i żeliwa niestopowe

STOPY ŻELAZA. Cz. I. Stale niestopowe konstrukcyjne i o szczególnych właściwościach, staliwa i żeliwa niestopowe STOPY ŻELAZA Cz. I. Stale niestopowe konstrukcyjne i o szczególnych właściwościach, staliwa i żeliwa niestopowe STALE Stal stop żelaza z węglem i innymi dodatkami stopowymi, zawierający do ok. 2 % węgla,

Bardziej szczegółowo

Żeliwo stop żelaza z węglem, zawierający 2,5-4,5% C i inne pierwiastki (Si, Mn, P, S), przeznaczony do wykonywania części maszyn, urządzeń

Żeliwo stop żelaza z węglem, zawierający 2,5-4,5% C i inne pierwiastki (Si, Mn, P, S), przeznaczony do wykonywania części maszyn, urządzeń ŻELIWA NIESTOPOWE Żeliwo stop żelaza z węglem, zawierający 2,5-4,5% C i inne pierwiastki (Si, Mn, P, S), przeznaczony do wykonywania części maszyn, urządzeń przemysłowych i wyrobów codziennego użytku na

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Samochodowych

Zespół Szkół Samochodowych Zespół Szkół Samochodowych Podstawy Konstrukcji Maszyn Materiały Konstrukcyjne i Eksploatacyjne Temat: CHARAKTERYSTYKA I OZNACZENIE STALIW. 2016-01-24 1 1. Staliwo powtórzenie. 2. Właściwości staliw. 3.

Bardziej szczegółowo

ŻELIWA NIESTOPOWE. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

ŻELIWA NIESTOPOWE. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ŻELIWA NIESTOPOWE Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Żeliwo stop żelaza z węglem, zawierający 2,5 4,5% C i inne pierwiastki (Si, Mn, P,

Bardziej szczegółowo

2012-04-04. Zakres tematyczny. Politechnika Rzeszowska - Materiały lotnicze - I LD - 2011/2012 - dr inż. Maciej Motyka

2012-04-04. Zakres tematyczny. Politechnika Rzeszowska - Materiały lotnicze - I LD - 2011/2012 - dr inż. Maciej Motyka STAL NIESTOPOWA, STALIWO I ŻELIWO Zakres tematyczny 1 KLASYFIKACJA I SYSTEMY OZNACZANIA STALI 2 1 Klasyfikacja stopów żelaza Podział czynników determinujących mikrostrukturę iwłaściwości użytkowe stopów

Bardziej szczegółowo

Inżynieria materiałowa : stal / Marek Blicharski. wyd. 2 zm. i rozsz. - 1 dodr. (PWN). Warszawa, Spis treści. Wstęp 11

Inżynieria materiałowa : stal / Marek Blicharski. wyd. 2 zm. i rozsz. - 1 dodr. (PWN). Warszawa, Spis treści. Wstęp 11 Inżynieria materiałowa : stal / Marek Blicharski. wyd. 2 zm. i rozsz. - 1 dodr. (PWN). Warszawa, 2017 Spis treści Wstęp 11 1. Wytwarzanie stali 13 1.1. Wstęp 13 1.2. Wsad do wielkiego pieca 15 1.3. Wytwarzanie

Bardziej szczegółowo

STALE STOPOWE KONSTRUKCYJNE. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

STALE STOPOWE KONSTRUKCYJNE. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego STALE STOPOWE KONSTRUKCYJNE Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego STALE STOPOWE KONSTRUKCYJNE Ważniejsze grupy stali: stale spawalne o podwyższonej

Bardziej szczegółowo

Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny INSTYTUT INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ Zakład Metaloznawstwa i Odlewnictwa

Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny INSTYTUT INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ Zakład Metaloznawstwa i Odlewnictwa Zachodniopoorski Uniwersytet Technologiczny INSTYTUT INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ Zakład Metaloznawstwa i Odlewnictwa Przediot: Podstawy Nauki o Materiałach I i II, Materiały Konstrukcyjne, Współczesne Materiały

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie Instytut InŜynierii Transportu Zakład Techniki Transportu. Materiałoznawstwo i Nauka o materiałach

Akademia Morska w Szczecinie Instytut InŜynierii Transportu Zakład Techniki Transportu. Materiałoznawstwo i Nauka o materiałach Akademia Morska w Szczecinie Instytut InŜynierii Transportu Zakład Techniki Transportu Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych z przedmiotów Materiałoznawstwo i Nauka o materiałach Identyfikacja materiałów

Bardziej szczegółowo

Metale nieżelazne - miedź i jej stopy

Metale nieżelazne - miedź i jej stopy Metale nieżelazne - miedź i jej stopy Miedź jest doskonałym przewodnikiem elektryczności, ustępuje jedynie srebru. Z tego powodu miedź znalazła duże zastosowanie w elektrotechnice na przewody. Miedź charakteryzuje

Bardziej szczegółowo

STALE STOPOWE KONSTRUKCYJNE

STALE STOPOWE KONSTRUKCYJNE STALE STOPOWE KONSTRUKCYJNE Podział stali stopowych ze względu na zastosowanie: stale konstrukcyjne stale narzędziowe stale o szczególnych właściwościach STALE STOPOWE KONSTRUKCYJNE Ważniejsze grupy stali:

Bardziej szczegółowo

Newsletter nr 6/01/2005

Newsletter nr 6/01/2005 Newsletter nr 6/01/2005 Dlaczego stal nierdzewna jest odporna na korozję? (część II) Stalami nazywamy techniczne stopy żelaza z węglem i z innymi pierwiastkami, zawierające do 2 % węgla (symbol chemiczny

Bardziej szczegółowo

Materiały konstrukcyjne

Materiały konstrukcyjne Materiały konstrukcyjne 2 Stal Stal jest to materiał zawierający (masowo): więcej żelaza niż jakiegokolwiek innego pierwiastka; o zawartości węgla w zasadzie mniej niż 2%; zawierający również inne pierwiastki.

Bardziej szczegółowo

PIERWIASTKI STOPOWE W STALACH

PIERWIASTKI STOPOWE W STALACH PIERWIASTKI STOPOWE W STALACH Stal stopowa - stop żelaza z węglem, zawierający do ok. 2 % węgla i pierwiastki (dodatki stopowe) wprowadzone celowo dla nadania stali wymaganych właściwości, otrzymany w

Bardziej szczegółowo

Wydajność w obszarze HSS

Wydajność w obszarze HSS New czerwiec 2017 Nowe produkty dla techników obróbki skrawaniem Wydajność w obszarze HSS Nowe wiertło HSS-E-PM UNI wypełnia lukę pomiędzy HSS a VHM TOTAL TOOLING = JAKOŚĆ x SERWIS 2 WNT Polska Sp. z o.o.

Bardziej szczegółowo

Materiały metalowe. Wpływ składu chemicznego na struktur i własnoci stali. Wpływ składu chemicznego na struktur stali niestopowych i niskostopowych

Materiały metalowe. Wpływ składu chemicznego na struktur i własnoci stali. Wpływ składu chemicznego na struktur stali niestopowych i niskostopowych i własnoci stali Prezentacja ta ma na celu zaprezentowanie oraz przyblienie wiadomoci o wpływie pierwiastków stopowych na struktur stali, przygotowaniu zgładów metalograficznych oraz obserwacji struktur

Bardziej szczegółowo

KONSTRUKCJE METALOWE - LABORATORIUM. Produkcja i budowa stali

KONSTRUKCJE METALOWE - LABORATORIUM. Produkcja i budowa stali KONSTRUKCJE METALOWE - LABORATORIUM Produkcja i budowa stali Produkcja stali ŻELAZO (Fe) - pierwiastek chemiczny, w stanie czystym miękki i plastyczny metal o niezbyt dużej wytrzymałości STAL - stop żelaza

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY SUPERTWARDE

MATERIAŁY SUPERTWARDE MATERIAŁY SUPERTWARDE Twarde i supertwarde materiały Twarde i bardzo twarde materiały są potrzebne w takich przemysłowych zastosowaniach jak szlifowanie i polerowanie, cięcie, prasowanie, synteza i badania

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Samochodowych

Zespół Szkół Samochodowych Zespół Szkół Samochodowych Podstawy Konstrukcji Maszyn Materiały Konstrukcyjne i Eksploatacyjne Temat: OTRZYMYWANIE STOPÓW ŻELAZA Z WĘGLEM. 2016-01-24 1 1. Stopy metali. 2. Odmiany alotropowe żelaza. 3.

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja stali i przykłady oznaczeń

Klasyfikacja stali i przykłady oznaczeń Klasyfikacja stali i przykłady oznaczeń Definicja stali Stal jest to plastycznie (i ewentualnie cieplnie) obrobiony stop żelaza z węglem i innymi pierwiastkami, otrzymywanym w procesach stalowniczych ze

Bardziej szczegółowo

Wykaz norm będących w zakresie działalności Komitetu Technicznego KT 301 ds. Odlewnictwa aktualizacja na dzień

Wykaz norm będących w zakresie działalności Komitetu Technicznego KT 301 ds. Odlewnictwa aktualizacja na dzień Wykaz norm będących w zakresie działalności Komitetu Technicznego KT 301 ds. Odlewnictwa aktualizacja na dzień 15.12.2016 Numer PN Odlewy PN-EN 1559-1:2011P PN-EN 1559-1:2011E PN-EN 1559-2:2014-12E PN-EN

Bardziej szczegółowo

EcoCut ProfileMaster nowa generacja

EcoCut ProfileMaster nowa generacja New Nowe Styczeń 2017 produkty dla techników obróbki skrawaniem ProfileMaster nowa generacja Udoskonalony, by być jeszcze lepszym! TOTAL TOOLING = JAKOŚĆ x SERWIS 2 WNT Polska Sp. z o.o. ul. Józefa Marcika

Bardziej szczegółowo

Zakres tematyczny. Podział stali specjalnych, ze względu na warunki pracy:

Zakres tematyczny. Podział stali specjalnych, ze względu na warunki pracy: STAL O SPECJALNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH FIZYCZNYCH I CHEMICZNYCH Zakres tematyczny 1 Podział stali specjalnych, ze względu na warunki pracy: - odporne na korozję, - do pracy w obniżonej temperaturze, - do pracy

Bardziej szczegółowo

STOPY ŻELAZA Z WĘGLEM STALE I STALIWA NIESTOPOWE

STOPY ŻELAZA Z WĘGLEM STALE I STALIWA NIESTOPOWE STOPY ŻELAZA Z WĘGLEM STALE I STALIWA NIESTOPOWE Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego 1. DEFINICJE, SKŁAD CHEMICZNY 2. PODZIAŁ I ZASADY ZNAKOWANIA

Bardziej szczegółowo

LAF-Polska Bielawa 58-260, ul. Wolności 117 NIP: 882-152-92-20 REGON: 890704507 http://www.laf-polska.pl

LAF-Polska Bielawa 58-260, ul. Wolności 117 NIP: 882-152-92-20 REGON: 890704507 http://www.laf-polska.pl Podstawowe informacje o stali Stal jest stopem żelaza, węgla i innych pierwiastków stopowych o zawartości do 2,14 % węgla. W praktyce, jako stale oznacza się stopy, które najczęściej zawierają żelazo,

Bardziej szczegółowo

PROCESY PRODUKCYJNE WYTWARZANIA METALI I WYROBÓW METALOWYCH

PROCESY PRODUKCYJNE WYTWARZANIA METALI I WYROBÓW METALOWYCH Wyższa Szkoła Ekonomii i Administracji w Bytomiu Wilhelm Gorecki PROCESY PRODUKCYJNE WYTWARZANIA METALI I WYROBÓW METALOWYCH Podręcznik akademicki Bytom 2011 1. Wstęp...9 2. Cel podręcznika...11 3. Wstęp

Bardziej szczegółowo

Odlewnicze stopy żelaza. Staliwa niestopowe i staliwa stopowe Żeliwa

Odlewnicze stopy żelaza. Staliwa niestopowe i staliwa stopowe Żeliwa Odlewnicze stopy żelaza Staliwa niestopowe i staliwa stopowe Żeliwa Staliwo jest stopem żelaza z węglem do około 1,5% i ewentualnie z dodatkami stopowymi przeznaczonym na odlewy Staliwa niestopowe Ważnym

Bardziej szczegółowo

OK Tubrodur Typ wypełnienia: specjalny

OK Tubrodur Typ wypełnienia: specjalny OK Tubrodur 14.70 EN 14700: T Z Fe14 Drut rdzeniowy do napawania wytwarzający stopiwo o dużej zawartości węglików chromu, niezwykle odporne na zużycie przez ścieranie drobnoziarnistymi materiałami, takimi

Bardziej szczegółowo

Stal stopowa - stop żelaza z węglem, zawierający do ok. 2 % węgla i pierwiastki (dodatki stopowe) wprowadzone celowo dla nadania stali wymaganych

Stal stopowa - stop żelaza z węglem, zawierający do ok. 2 % węgla i pierwiastki (dodatki stopowe) wprowadzone celowo dla nadania stali wymaganych STALE STOPOWE Stal stopowa - stop żelaza z węglem, zawierający do ok. 2 % węgla i pierwiastki (dodatki stopowe) wprowadzone celowo dla nadania stali wymaganych właściwości, otrzymany w procesach stalowniczych,

Bardziej szczegółowo

PIERWIASTKI STOPOWE W STALACH. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

PIERWIASTKI STOPOWE W STALACH. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego PIERWIASTKI STOPOWE W STALACH Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Stal stopowa stop żelaza z węglem, zawierający do ok. 2% węgla i pierwiastki

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 185228

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 185228 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 185228 (21) Numer zgłoszenia: 331212 ( 13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 04.07.1997 (86) Data i numer zgłoszenia

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 342

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 342 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 342 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 13, Data wydania: 22 kwietnia 2015 r. Nazwa i adres INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Ewolucja we frezowaniu trochoidalnym

Ewolucja we frezowaniu trochoidalnym New Nowe Lipiec 2016 produkty dla techników obróbki skrawaniem Ewolucja we frezowaniu trochoidalnym Frezy trzpieniowe CircularLine skracają czas obróbki i wydłużają żywotność TOTAL TOOLING = JAKOŚĆ x SERWIS

Bardziej szczegółowo

Poliamid (Ertalon, Tarnamid)

Poliamid (Ertalon, Tarnamid) Poliamid (Ertalon, Tarnamid) POLIAMID WYTŁACZANY PA6-E Pół krystaliczny, niemodyfikowany polimer, który jest bardzo termoplastyczny to poliamid wytłaczany PA6-E (poliamid ekstrudowany PA6). Bardzo łatwo

Bardziej szczegółowo

Stale narzędziowe. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Stale narzędziowe. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Stale narzędziowe Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Stale narzędziowe stopy przeznaczone na narzędzia tj. przedmioty służące do rozdzielania

Bardziej szczegółowo

STALE NARZĘDZIOWE DO PRACY NA GORĄCO

STALE NARZĘDZIOWE DO PRACY NA GORĄCO Ćwiczenie 9 Stale narzędziowe STALE NARZĘDZIOWE DO PRACY NA ZIMNO DO PRACY NA GORĄCO SZYBKOTNĄCE NIESTOPOWE STOPOWE Rysunek 1. Klasyfikacja stali narzędziowej. Ze stali narzędziowej wykonuje się narzędzia

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY SPIEKANE (SPIEKI)

MATERIAŁY SPIEKANE (SPIEKI) MATERIAŁY SPIEKANE (SPIEKI) Metalurgia proszków jest dziedziną techniki, obejmującą metody wytwarzania proszków metali lub ich mieszanin z proszkami niemetali oraz otrzymywania wyrobów z tych proszków

Bardziej szczegółowo

Schemat obróbki nożami tokarskimi. Oznaczenia noży tokarskich wg ISO, PN, DIN, F, Gost. ISO 2 NNZc-d 4972 302 2102. Nóż wygięty ISO 243 ISO 514.

Schemat obróbki nożami tokarskimi. Oznaczenia noży tokarskich wg ISO, PN, DIN, F, Gost. ISO 2 NNZc-d 4972 302 2102. Nóż wygięty ISO 243 ISO 514. Schemat obróbki nożami tokarskimi Oznaczenia noży tokarskich wg ISO, PN, DIN, F, Gost ISO 243 Nóż ISO 514 PN / M-58352 DIN F GOST (PN / M-58355) ISO 1 NNZa-b 4971 301 2100 Nóż prosty ISO 2 NNZc-d 4972

Bardziej szczegółowo

STALE NARZĘDZIOWE (opracowanie dr Maria Głowacka) I. Ogólna charakterystyka Wysoka twardość Odporność na zużycie ścierne Odpowiednia hartowność

STALE NARZĘDZIOWE (opracowanie dr Maria Głowacka) I. Ogólna charakterystyka Wysoka twardość Odporność na zużycie ścierne Odpowiednia hartowność STALE NARZĘDZIOWE (opracowanie dr Maria Głowacka) I. Ogólna charakterystyka Stale narzędziowe są stopami przeznaczonymi na narzędzia tj. przedmioty służące do rozdzielania i rozdrabniania materiałów bądź

Bardziej szczegółowo

Narzędzia do toczenia poprzecznego

Narzędzia do toczenia poprzecznego Dragonskin 1335 / HCN1345 - toczenie stali 1335 i HCN1345 to nowe rodzaje powłok Dragonskin, jakie WNT wprowadza na rynek. Powłoka 1335 różni się od konkurencji nie tylko optycznie. Także jej wydajność

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne stale bainityczne

Nowoczesne stale bainityczne Nowoczesne stale bainityczne Klasyfikacja, projektowanie, mikrostruktura, właściwości oraz przykłady zastosowania Wykład opracował: dr hab. inż. Zdzisław Ławrynowicz, prof. nadzw. UTP Zakład Inżynierii

Bardziej szczegółowo

EN 450B. EN 14700: E Z Fe3. zasadowa

EN 450B. EN 14700: E Z Fe3. zasadowa EN 450B EN 14700: E Z Fe3 Grubootulona elektroda do regeneracji zużytych części maszyn o wymaganej twardości napawanej powierzchni w stanie surowym minimum 40 HRC. UDT C Si Mn Mo 0,06 0,40 0,75 0,50 Twardość

Bardziej szczegółowo

Co to jest stal nierdzewna? Fe Cr > 10,5% C < 1,2%

Co to jest stal nierdzewna? Fe Cr > 10,5% C < 1,2% Cr > 10,5% C < 1,2% Co to jest stal nierdzewna? Stop żelaza zawierający 10,5% chromu i 1,2% węgla - pierwiastki, przyczyniające się do powstania warstwy wierzchniej (pasywnej) o skłonności do samoczynnego

Bardziej szczegółowo

STALE STOPOWE. (konstrukcyjne i o szczególnych właściwościach)

STALE STOPOWE. (konstrukcyjne i o szczególnych właściwościach) STALE STOPOWE (konstrukcyjne i o szczególnych właściwościach) Stal stopowa - stop żelaza z węglem, zawierający do ok. 2 % węgla i pierwiastki (dodatki stopowe) wprowadzone celowo dla nadania stali wymaganych

Bardziej szczegółowo

APARATURA W OCHRONIE ŚRODOWISKA - 3. MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE

APARATURA W OCHRONIE ŚRODOWISKA - 3. MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE APARATURA W OCHRONIE ŚRODOWISKA - 3. MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE Wykład dla kierunku Ochrona Środowiska Wrocław, 2015 r. Materiały do budowy aparatury procesowej Do budowy aparatury procesowej wykorzystać

Bardziej szczegółowo

Zapis i Podstawy Konstrukcji. Materiały konstrukcyjne 1

Zapis i Podstawy Konstrukcji. Materiały konstrukcyjne 1 Zapis i Podstawy Konstrukcji. Materiały konstrukcyjne 1 MATERIAŁY KONSTRUKCYJNE STALE ODLEWNICZE STOPY ŻELAZA METALE NIEŻELAZNE I ICH STOPY POLIMERY CERAMIKA KOMPOZYTY Podział materiałów wg Leksykonu Materiałoznawstwa

Bardziej szczegółowo

: Fax (32)

: Fax (32) Chcielibyśmy zaprosić Państwa do współpracy z firmą. Zajmujmy się kompleksowo dostarczaniem wyrobów hutniczych, a w szczególności: STALI ŻAROODPORNYCH ZAROWYTRZYMAŁYCH, wyroby dostarczamy pod postacią

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie Instytut InŜynierii Transportu Zakład Techniki Transportu. Materiałoznawstwo i Nauka o materiałach

Akademia Morska w Szczecinie Instytut InŜynierii Transportu Zakład Techniki Transportu. Materiałoznawstwo i Nauka o materiałach Akademia Morska w Szczecinie Instytut InŜynierii Transportu Zakład Techniki Transportu Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych z przedmiotów Materiałoznawstwo i Nauka o materiałach Wpływ róŝnych rodzajów

Bardziej szczegółowo

STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA GORĄCO

STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA GORĄCO STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA GORĄCO Stal BÖHLER W360 ISOBLOC jest stalą narzędziową na matryce i stemple do kucia na zimno i na gorąco. Stal ta może mieć szerokie zastosowanie, gdzie wymagane są wysoka

Bardziej szczegółowo

REFORMA 2012. Organizacja i przygotowanie budowy. Tadeusz Maj. Kwalifikacja B.33.1. Podręcznik do nauki zawodu TECHNIK BUDOWNICTWA

REFORMA 2012. Organizacja i przygotowanie budowy. Tadeusz Maj. Kwalifikacja B.33.1. Podręcznik do nauki zawodu TECHNIK BUDOWNICTWA REFORMA 2012 Organizacja i przygotowanie budowy Tadeusz Maj Kwalifikacja B.33.1 Podręcznik do nauki zawodu TECHNIK BUDOWNICTWA Podręcznik dopuszczony do użytku szkolnego przez ministra właściwego do spraw

Bardziej szczegółowo

STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA GORĄCO

STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA GORĄCO STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA GORĄCO Jakościowe porównanie najważniejszych własności stali 1) Stal Maraging (temperatura maraging ok. 480 C); w tym stanie nie porównywalna ze stalami do ulepszania cieplnego.

Bardziej szczegółowo

TYP 42 ZAKŁAD WYTWARZANIA ARTYKUŁÓW ŚCIERNYCH.

TYP 42 ZAKŁAD WYTWARZANIA ARTYKUŁÓW ŚCIERNYCH. 66 TYP 41 ŚCIERNICE płaskie do przecinania TYP 42 ŚCIERNICE z obniżonym środkiem do przecinania Ściernice typów 41 i 42 stanowią liczną i popularną grupę narzędzi ściernych uniwersalnych i specjalnych

Bardziej szczegółowo

Technologia obróbki cieplnej. Grzanie i ośrodki grzejne

Technologia obróbki cieplnej. Grzanie i ośrodki grzejne Technologia obróbki cieplnej Grzanie i ośrodki grzejne Grzanie: nagrzewanie i wygrzewanie Dobór czasu grzania Rodzaje ośrodków grzejnych Powietrze Ośrodki gazowe Złoża fluidalne Kąpiele solne: sole chlorkowe

Bardziej szczegółowo

STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA ZIMNO

STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA ZIMNO STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA ZIMNO Jakościowe porównanie głównych własności stali Tabela daje jedynie wskazówki, by ułatwić dobór stali. Nie uwzględniono tu charakteru obciążenia narzędzia wynikającego

Bardziej szczegółowo

ThyssenKrupp Materials Austria GmbH

ThyssenKrupp Materials Austria GmbH ThyssenKrupp Materials Austria GmbH Organizacja Koncernu Business Area Materials Services ThyssenKrupp Materials Austria 2 ThyssenKrupp Materials Austria Historia firmy TKMA 3 ThyssenKrupp Materials Austria

Bardziej szczegółowo

Metale - Próba rozciągania - Część 1: Metoda badania w temperaturze otoczenia. Metale - Próba rozciągania - Metoda badania w podwyższonej temperaturze

Metale - Próba rozciągania - Część 1: Metoda badania w temperaturze otoczenia. Metale - Próba rozciągania - Metoda badania w podwyższonej temperaturze Wykaz opublikowanych PN-EN (ECISS i CEN/TC 187) ICS 77.*, 81.080, 23.100.40,.030 Stan na 5.04.2005 Lp TC EN PN TYTUŁ DYREKTYWA ICS ZN KT CENA 1 ECISS/TC 5 EN 10001:1990 PN-EN 10001:1996 Surówka żelaza

Bardziej szczegółowo

PRELIMINARY BROCHURE CORRAX. A stainless precipitation hardening steel

PRELIMINARY BROCHURE CORRAX. A stainless precipitation hardening steel PRELIMINARY BROCHURE CORRAX A stainless precipitation hardening steel Ogólne dane Właściwości W porównaniu do konwencjonalnych narzędziowych odpornych na korozję, CORRAX posiada następujące zalety: Szeroki

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA EGZAMINACYJNE

ZAGADNIENIA EGZAMINACYJNE ZAGADNIENIA EGZAMINACYJNE - zagadnienia, na które należy zwrócić szczególną uwagę 1. Omówić budowę atomu. 2. Co to jest masa atomowa? 3. Omówić budowę układu okresowego pierwiastków. 4. Wyjaśnić strukturę

Bardziej szczegółowo

STALE ODPORNE NA KOROZJĘ

STALE ODPORNE NA KOROZJĘ STALE ODPORNE NA KOROZJĘ STALE ODPORNE NA KOROZJĘ stale zawierające co najmniej 10,5% chromu i max. 1,20% węgla (EN 100881:2007) Podział ze względu właściwości użytkowych stale nierdzewne stale żaroodporne

Bardziej szczegółowo

STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA ZIMNO

STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA ZIMNO STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA ZIMNO Jakościowe porównanie głównych własności stali Tabela daje jedynie wskazówki, by ułatwić dobór stali. Nie uwzględniono tu charakteru obciążenia narzędzia wynikającego

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 342

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 342 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 342 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 8, Data wydania: 17 września 2009 r. Nazwa i adres organizacji

Bardziej szczegółowo

STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA ZIMNO

STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA ZIMNO STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA ZIMNO BÖHLER K340 ISODUR jest uniwersalną stalą narzędziową do pracy na zimno, przy pomocy której zarobicie pieniądze i nie tylko podczas wycinania monet, lecz również podczas

Bardziej szczegółowo

Występujące w technicznych stopach żelaza pierwiastki (inne niż Fe i C) można podzielić na:

Występujące w technicznych stopach żelaza pierwiastki (inne niż Fe i C) można podzielić na: Materiały lotnicze WBMiL I ML ZI (PRz 2012/2013) dr inż. Maciej Motyka (08/06/13) 1 Stopy żelaza konspekt Stal niestopowa, staliwo i żeliwo Występujące w technicznych stopach żelaza pierwiastki (inne niż

Bardziej szczegółowo

Skład chemiczny i wybrane własności mechaniczne stali nierdzewnych przeznaczonych na elementy złączne.

Skład chemiczny i wybrane własności mechaniczne stali nierdzewnych przeznaczonych na elementy złączne. www.stalenierdzewne.pl Strona 1 z 5 Skład chemiczny i wybrane własności mechaniczne nierdzewnych przeznaczonych na elementy złączne. Elementy złączne ze nierdzewnych (śruby, wkręty, nakrętki, podkładki,

Bardziej szczegółowo

DOLFA-POWDER FREZY TRZPIENIOWE ZE STALI PROSZKOWEJ DOLFAMEX

DOLFA-POWDER FREZY TRZPIENIOWE ZE STALI PROSZKOWEJ DOLFAMEX -POWDER FREZY TRZPIENIOWE ZE STALI PROSZKOWEJ Dzięki użyciu nowoczesnego materiału mają one zastosowanie przy obróbce stali i żeliwa o podwyższonej twardości: q charakteryzują się wysoką żywotnością narzędzia,

Bardziej szczegółowo

Skład chemiczny wybranych stopów niklu do obróbki plastycznej

Skład chemiczny wybranych stopów niklu do obróbki plastycznej Stopy innych metali Stopy niklu Konstrukcyjne (monele) Oporowe (chromel, alumel, nichromy, kanthal) O szczególnych własnościach fizycznych (inwar, kowar, elinwar, permalloy) Odporne na korozję(hastelloy)

Bardziej szczegółowo

PN-EN 1708-1:2010 Spawanie. Szczegóły podstawowych złączy spawanych w stali. Część 1: Elementy ciśnieniowe (oryg.) Zastępuje: PN-EN 1708-1:2002

PN-EN 1708-1:2010 Spawanie. Szczegóły podstawowych złączy spawanych w stali. Część 1: Elementy ciśnieniowe (oryg.) Zastępuje: PN-EN 1708-1:2002 PN-EN 1708-1:2010 Spawanie. Szczegóły podstawowych złączy spawanych w stali. Część 1: Elementy ciśnieniowe (oryg.) Zastępuje: PN-EN 1708-1:2002 PN-EN 10028-1+A1:2010 Wyroby płaskie ze stali na urządzenia

Bardziej szczegółowo

Metody łączenia metali. rozłączne nierozłączne:

Metody łączenia metali. rozłączne nierozłączne: Metody łączenia metali rozłączne nierozłączne: Lutowanie: łączenie części metalowych za pomocą stopów, zwanych lutami, które mają niższą od lutowanych metali temperaturę topnienia. - lutowanie miękkie

Bardziej szczegółowo

Tematy Prac Magisterskich Katedra Inżynierii Stopów i Kompozytów Odlewanych

Tematy Prac Magisterskich Katedra Inżynierii Stopów i Kompozytów Odlewanych Tematy Prac Magisterskich Katedra Inżynierii Stopów i Kompozytów Odlewanych 2014-2015 Lp. 1 2 3 4 5 6 Nazwisko i Imię dyplomanta Temat pracy Optymalizacja komputerowa parametrów procesu wypełniania wnęki

Bardziej szczegółowo

MIKROSKOPIA METALOGRAFICZNA

MIKROSKOPIA METALOGRAFICZNA MIKROSKOPIA METALOGRAFICZNA WYKŁAD 3 Stopy żelazo - węgiel dr inż. Michał Szociński Spis zagadnień Ogólna charakterystyka żelaza Alotropowe odmiany żelaza Układ równowagi fazowej Fe Fe 3 C Przemiany podczas

Bardziej szczegółowo

Metale i niemetale. Krystyna Sitko

Metale i niemetale. Krystyna Sitko Metale i niemetale Krystyna Sitko Substancje proste czyli pierwiastki dzielimy na : metale np. złoto niemetale np. fosfor półmetale np. krzem Spośród 115 znanych obecnie pierwiastków aż 91 stanowią metale

Bardziej szczegółowo

CHEMIA. symbol nazwa grupowania wyjątki. Produkcja masy włóknistej. Produkcja papieru i tektury

CHEMIA. symbol nazwa grupowania wyjątki. Produkcja masy włóknistej. Produkcja papieru i tektury CHEMIA symbol nazwa grupowania wyjątki 17.11.Z 17.12.Z Produkcja masy włóknistej Produkcja papieru i tektury 17.21.Z 19.10.Z Produkcja papieru falistego i tektury falistej oraz opakowań z papieru i tektury

Bardziej szczegółowo

BADANIA URZĄDZEŃ TECHNICZNYCH ELEMENTEM SYSTEMU BIEŻĄCEJ OCENY ICH STANU TECHNICZNEGO I PROGNOZOWANIA TRWAŁOŚCI

BADANIA URZĄDZEŃ TECHNICZNYCH ELEMENTEM SYSTEMU BIEŻĄCEJ OCENY ICH STANU TECHNICZNEGO I PROGNOZOWANIA TRWAŁOŚCI BADANIA URZĄDZEŃ TECHNICZNYCH ELEMENTEM SYSTEMU BIEŻĄCEJ OCENY ICH STANU TECHNICZNEGO I PROGNOZOWANIA TRWAŁOŚCI Opracował: Paweł Urbańczyk Zawiercie, marzec 2012 1 Charakterystyka stali stosowanych w energetyce

Bardziej szczegółowo

SSAB Boron STWORZONE DLA CIEBIE I DO HARTOWANIA

SSAB Boron STWORZONE DLA CIEBIE I DO HARTOWANIA SSAB Boron STWORZONE DLA CIEBIE I DO HARTOWANIA Jeśli doświadczyłeś zakłóceń w produkcji ze względu na zmienne własności stali, zalecamy stosowanie stali borowych SSAB. SSAB BORON GWARANCJA ŁATWIEJSZEJ

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN POTWIERDZAJĄCY KWALIFIKACJE W ZAWODZIE Rok 2013 CZĘŚĆ PRAKTYCZNA

EGZAMIN POTWIERDZAJĄCY KWALIFIKACJE W ZAWODZIE Rok 2013 CZĘŚĆ PRAKTYCZNA Nazwa kwalifikacji: Organizacja i nadzorowanie procesów produkcji maszyn i urządzeń Oznaczenie kwalifikacji: M.44 Numer zadania: 01 Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu

Bardziej szczegółowo

Numer ewidencyjny w wykazie podręczników MEN: 15/2015

Numer ewidencyjny w wykazie podręczników MEN: 15/2015 Podano podstawy rysunku technicznego, najważniejsze właściwości i przykłady zastosowania różnych rodzajów materiałów konstrukcyjnych, podstawowe pomiary warsztatowe, tolerancje i pasowania, podstawy mechaniki

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJA STALI NARZĘDZIOWYCH

KLASYFIKACJA STALI NARZĘDZIOWYCH KLASYFIKACJA STALI NARZĘDZIOWYCH STAL NARZĘDZIOWA STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA ZIMNO STAL NARZĘDZIOWA DO PRACY NA GORĄCO STAL SZYBKOTNĄCA NIESTOPOWE STOPOWE - niskostopowe, - średniostopowe, - wysokostopowe,

Bardziej szczegółowo

Operacja technologiczna to wszystkie czynności wykonywane na jednym lub kilku przedmiotach.

Operacja technologiczna to wszystkie czynności wykonywane na jednym lub kilku przedmiotach. Temat 23 : Proces technologiczny i planowanie pracy. (str. 30-31) 1. Pojęcia: Proces technologiczny to proces wytwarzania towarów wg przepisów. Jest to zbiór czynności zmieniających właściwości fizyczne

Bardziej szczegółowo

Badania mechaniczne PN-EN ISO : Wersja angielska Data publikacji: Zastępuje:

Badania mechaniczne PN-EN ISO : Wersja angielska Data publikacji: Zastępuje: 19.060 Badania mechaniczne PN-EN ISO 7500-1:2016-02 Wersja angielska Metale - Wzorcowanie i sprawdzanie statycznych jednoosiowych maszyn wytrzymałościowych - Część 1: Maszyny wytrzymałościowe rozciągające/ściskające

Bardziej szczegółowo

Konstrukcje Metalowe Laboratorium 1. GATUNKI I ODMIANY PLASTYCZNOŚCI STALI STOSOWANYCH W BUDOWNICTWIE

Konstrukcje Metalowe Laboratorium 1. GATUNKI I ODMIANY PLASTYCZNOŚCI STALI STOSOWANYCH W BUDOWNICTWIE 1. GATUNKI I ODMIANY PLASTYCZNOŚCI STALI STOSOWANYCH W BUDOWNICTWIE 1.1 STALE WĘGLOWE (niskowęglowe C < 0.25 %) A) Stale niskowęglowe konstrukcyjne ogólnego przeznaczenie (niestopowe) PN-88/H- 84020 St3SX

Bardziej szczegółowo

FRIALIT -DEGUSSIT Ceramika Tlenkowa

FRIALIT -DEGUSSIT Ceramika Tlenkowa FRIALIT -DEGUSSIT Ceramika Tlenkowa FRIALIT jest stosowany wszędzie tam gdzie metal i plastik ma swoje ograniczenia. Ceramika specjalna FRIALIT jest niezwykle odporna na wysoką temperaturę, korozję środków

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE TECHNICZNE

INFORMACJE TECHNICZNE INFORMACJE TECHNICZNE PIŁY TARCZOWE Z WĘGLIKAMI SPIEKANYMI Kształt i geometrię stosowanych rodzajów uzębienia przedstawiono w poniższej tabeli. Nazwa Rysunek Oznaczenie Nazwa Rysunek Oznaczenie UWAGA:

Bardziej szczegółowo

PL B1. AKADEMIA GÓRNICZO-HUTNICZA IM. STANISŁAWA STASZICA W KRAKOWIE, Kraków, PL BUP 08/13

PL B1. AKADEMIA GÓRNICZO-HUTNICZA IM. STANISŁAWA STASZICA W KRAKOWIE, Kraków, PL BUP 08/13 PL 223497 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 223497 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 399322 (51) Int.Cl. B23P 17/00 (2006.01) C21D 8/12 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁOZNAWSTWO. dr hab. inż. Joanna Hucińska Katedra Inżynierii Materiałowej Pok. 128 (budynek Żelbetu )

MATERIAŁOZNAWSTWO. dr hab. inż. Joanna Hucińska Katedra Inżynierii Materiałowej Pok. 128 (budynek Żelbetu ) MATERIAŁOZNAWSTWO dr hab. inż. Joanna Hucińska Katedra Inżynierii Materiałowej Pok. 128 (budynek Żelbetu ) jhucinsk@pg.gda.pl MATERIAŁOZNAWSTWO dziedzina nauki stosowanej obejmująca badania zależności

Bardziej szczegółowo

OK SFA/AWS A5.4: E308L-16 EN 1600: E 19 9 L R 1 1. rutylowa. Otulina:

OK SFA/AWS A5.4: E308L-16 EN 1600: E 19 9 L R 1 1. rutylowa. Otulina: OK 61.20 SFA/AWS A5.4: E308L-16 EN 1600: E 19 9 L R 1 1 Rutylowa elektroda do spawania stali typu 19%r 10%Ni. Odpowiednia także do spawania stali stabilizowanych o podobnym składzie chemicznym, z wyjątkiem

Bardziej szczegółowo

http://www.chem.uw.edu.pl/people/ AMyslinski/Kaim/cze14.pdf BUDOWNICTWO Materiały kompozytowe nadają się do użycia w budownictwie w szerokiej gamie zastosowań: elementy wzmacniające przemysłowych

Bardziej szczegółowo

Obróbka cieplna stali

Obróbka cieplna stali Obróbka cieplna stali Obróbka cieplna stopów: zabiegi cieplne, które mają na celu nadanie im pożądanych cech mechanicznych, fizycznych lub chemicznych przez zmianę struktury stopu. Podstawowe etapy obróbki

Bardziej szczegółowo

6. OBRÓBKA CIEPLNO - PLASTYCZNA

6. OBRÓBKA CIEPLNO - PLASTYCZNA 6. OBRÓBKA CIEPLNO - PLASTYCZNA 6.1. Cel ćwiczenia Zapoznanie się z rodzajami obróbki cieplno plastycznej i ich wpływem na własności metali. 6.2. Wprowadzenie Obróbką cieplno-plastyczną, zwaną potocznie

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY OBRÓBKI CIEPLNEJ

PODSTAWY OBRÓBKI CIEPLNEJ PODSTAWY OBRÓBKI CIEPLNEJ STOPÓW ŻELAZA WYŻARZANIE Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego 1. POJĘCIA PODSTAWOWE 2. PRZEMIANY PRZY NAGRZEWANIU

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne materiały konstrukcyjne : wybrane zagadnienia / Wojciech Kucharczyk, Andrzej Mazurkiewicz, Wojciech śurowski. wyd. 3. Radom, cop.

Nowoczesne materiały konstrukcyjne : wybrane zagadnienia / Wojciech Kucharczyk, Andrzej Mazurkiewicz, Wojciech śurowski. wyd. 3. Radom, cop. Nowoczesne materiały konstrukcyjne : wybrane zagadnienia / Wojciech Kucharczyk, Andrzej Mazurkiewicz, Wojciech śurowski. wyd. 3. Radom, cop. 2011 Spis treści Wstęp 9 1. Wysokostopowe staliwa Cr-Ni-Cu -

Bardziej szczegółowo

WIERTŁA RUROWE nowa niższa cena nowa geometria (łamacz wióra)

WIERTŁA RUROWE nowa niższa cena nowa geometria (łamacz wióra) WIERTŁA RUROWE nowa niższa cena nowa geometria (łamacz wióra) Wiertła rurowe umożliwiają wiercenie otworów przelotowych w pełnym materiale bez konieczności wykonywania wstępnych operacji. Dzięki zastosowanej

Bardziej szczegółowo

Metale i ich stopy. Podręcznik akademicki do nauki metaloznawstwa i inżynierii materiałowej. Prof. Leszek A. Dobrzański

Metale i ich stopy. Podręcznik akademicki do nauki metaloznawstwa i inżynierii materiałowej. Prof. Leszek A. Dobrzański Metale i ich stopy Podręcznik akademicki do nauki metaloznawstwa i inżynierii materiałowej Prof. Leszek A. Dobrzański Gliwice, 2017 Metale i ich stopy Leszek A. Dobrzański 1 Centrum Badawczo-Projektowo-Produkcyjne

Bardziej szczegółowo

MIKROSKOPIA METALOGRAFICZNA

MIKROSKOPIA METALOGRAFICZNA MIKROSKOPIA METALOGRAFICZNA WYKŁAD 4 Żeliwa. Stale wysokostopowe dr inż. Michał Szociński Spis zagadnień Ogólna charakterystyka żeliw o o o Żeliwo szare Żeliwo sferoidalne Żeliwo białe Grafityzacja żeliwa

Bardziej szczegółowo