historia historia IŁAWA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "historia historia IŁAWA"

Transkrypt

1

2 historia historia IŁAWA założona została w 1305 r. Jednakże osadnictwo tak w okolicy miasta, jak i w jego obecnych granicach sięga o wiele dalej w przeszłość. Najstarsze ślady obecności człowieka w okolicy Iławy datuje się na około 10 tys. lat wstecz, zaś w samej Iławie na okres wpływów rzymskich (ok. I-IV w.). W centrum założonego na niewielkim wzniesieniu miasta znajdował się rynek z ratuszem. Iławę otaczały mury, w nie też od strony płd.-wsch. w pierwszej połowie XIV w. wkomponowano kościół, przy którym znajdował się dwór krzyżackich administratorów. System obronny miasta stanowiła fosa i mury miejskie. W mieście z uwagi na jego drewnianą zabudowę często wybuchały pożary. W czasie największego z nich, w 1706 r. ogień strawił prawie wszystkie zabudowania. W wyniku pożaru nie zdołano uratować stojącego na rynku ratusza. Stało się to na0tomiast nauką na przyszłość burmistrz zarządził, aby od tego czasu budynki w centrum miasta wznosić z cegły. W czasie wojny trzynastoletniej Iława zapisała się trwale na kartach historii. Jako pierwsze miasto należące do Związku Pruskiego w lutym 1454 r. wypowiedziała posłuszeństwo Krzyżakom, oddając się w opiekę królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi. Opór mieszczan został jednak złamany, gdy wojska zakonne przeszły do ofensywy odzyskując utracone miasta. W czasie ostatniej wojny Polski z Zakonem, 1 stycznia 1520 r. Iława znów znalazła się w rękach polskich. Nie trwało to jednak długo, 30 września została odbita. Po niemalże stu latach względnego spokoju, wiek XVII przyniósł kolejne kłopoty. Król Gustaw II Adolf, dążąc do opanowania całego pobrzeża Bałtyku, wywołując wojnę z Polską znalazł się w 1628 r. w okolicach Iławy. Był to okres niezwykle ciężki, zniszczeniom uległy okoliczne wsie, a Szwedzi wymuszali kontrybucje wojenne. Szczęśliwie dla Iławy okupacja nie trwała zbyt długo, zostawiła jednak trwały ślad w świadomości mieszkańców w postaci opowiadanych legend. Późniejsze konflikty omijały Iławę, pośrednio jednak jej mieszkańcy odczuwali ich skutki. Tak było w czasie wojny siedmioletniej ( ), kiedy spadły na mieszczan iławskich obowiązki utrzymania sprzymierzonych z Austrią przeciwko Prusom wojsk rosyjskich, które przebywały w tej okolicy w latach W 1807 r. w Iławie przebywały wojska napoleońskie, sam Cesarz Francuzów mieszkał w Kamieńcu Suskim. Jego pobyt nie był dla mieszkańców okolic powodem do radości. Na wyżywienie, kwaterunek i wyposażenie wojska szły wysokie podatki i daniny w naturze i towarach. Po klęsce Napoleona w ślad za wycofującą się Armią Narodów, do Iławy wkroczyły wojska rosyjskie. II połowa XIX wieku to okres największego rozwoju miasta i wzrostu zaludnienia. Jakkolwiek jeszcze w XVI-XVII w. w Iławie mieszkało średnio, od 350 do 500 osób, to już w spisie mieszkańców z 1801 r. napotykamy 1530 osób. Od 1860 r. Iława rozwijała żeglugę przez Kanał Ostródzko-Elbląski, bardzo ważnym wydarzeniem było oddanie w roku 1872 do użytku linii kolejowej Toruń-Ostróda, w dwa lata później połączyliśmy się z Malborkiem i Gdańskiem, a także Warszawą. Istniała tu także fabryka maszyn, odlewnia żelaza, fabryka papy, fabryka mydła, tartaki i dwa browary. W 1899 r. wybudowano gazownię, a w latach wodociągi, rozpoczynając kanalizowanie miasta. Pierwsza iławska gazeta Deutsch-Eylauer Zeitung wyszła spod prasy w 1875 r

3 historia Największe zniszczenia miasta przyniosła ostatnia wojna, wówczas uległo zniszczeniu około 80% budynków. Nie nastąpiło to jednak w czasie regularnych walk, te trwały stosunkowo krótko. W nocy z 21 na 22 stycznia 1945 r. nacierające od strony Lubawy wojska radzieckie otoczyły Iławę, zdobywając ją około godziny 13, dnia 22 stycznia. Do zniszczeń doszło w momencie wymarszu Armii Czerwonej dalej w kierunku zachodnim, już po zdobyciu miasta. Obecnie nietrudno przyznać, że Iława w ciągu ostatnich lat powróciła do swego dawnego uroku. Iławę nazywaną przed 1945 r. przez niemieckich mieszkańców Perłą Oberlandu z powodzeniem możemy w chwili obecnej nazywać Perłą Warmii i Mazur. Z Iławą związanych było także wiele znanych osobistości. To tu proboszczem był Jan z Posilgy, domniemany autor XIV wiecznej kroniki pruskiej. W pobliskich Ławicach urodził się w 1854 r. słynny noblista Emil Berhing wynalazca surowicy przeciwtężcowej i przeciwbłonniczej. Pamiętać należy też o takich znanych pisarzach jak Edward Stachura i mieszkający niegdyś w Jerzwałdzie pisarz Zbigniew Nienacki. skarby natury Skarby natury Pojezierze Iławskie stanowi cenny fragment Zielonych Płuc Polski. Występujące tu licznie unikatowe gatunki roślin i zwierząt, a także ciekawe ukształtowanie terenu czynią z tego miejsca jeden z najpiękniejszych zakątków naszego kraju. Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego: Utworzony w 1993 roku rozpościera się w centralnej części Pojezierza Iławskiego na powierzchni ha. W granicach Parku utworzono kilka rezerwatów przyrody, chroniących liczne unikalne fragmenty lasów, terenów lęgowych ptactwa, leśnych jezior i torfowisk. Wśród nich należy wyróżnić rezerwaty: jezioro Czerwica utworzone w celu ochrony kolonii kormoranów, jezioro Karaś i jezioro Gaudy chroniące miejsca lęgowe ptactwa wodnego, błotnego i interesujące zespoły roślinności oraz unikatowe Jezioro Jasne z przejrzyście czystą wodą

4 skarby skarby natury natury Na terenie Parku znajduje się 31 akwenów wodnych, na czele z najdłuższym jeziorem Polski Jeziorakiem. Stwierdzono tu występowanie 187 gatunków kręgowców, w tym 135 gatunków ptaków (116 chronionych), 32 gatunków ssaków, 11 gatunków płazów i 5 gatunków chronionych gadów. Wśród licznych gatunków objętych ochroną występuje wiele zwierząt zagrożonych wyginięciem w skali kraju, a nawet świata. Do gatunków ptaków zagrożonych globalnie należą występujące na terenie parku: orzeł bielik, derkacz i podgorzałka. Równie ciekawy i bogaty jest świat roślinności. Głównym elementem tutejszej flory są duże zbiorowiska leśne i licznie zgromadzona roślinność wodna. Stwierdzono tu 790 taksonów roślin, co stanowi 35% flory Polski. skarby natury JEZIORO JEZIORAK Informacje które powinieneś znać: - Najdłuższe jezioro w kraju 27,5 km. - Szóste co do wielkości jezioro w kraju - pow ,4 ha. - Najgłębsze miejsce - 12 m. - Średnia głębokość - 4,3 m. - Największa szerokość głównego akwenu osiąga 2 km, naj mniejsza 300 m. - Bogate w różnorodne gatunki ryb takie jak: lin, sum, san dacz, amur, szczupak, węgorz, karaś, leszcz, płoć, karp - Na jego akwenie znajduje się 16 różnej wielkości wysp (Wyspa Wielka Żuława jest największą wyspą śródlądową w Europie - 82,4 ha) oraz liczne zatoki i półwyspy. - Jeziorak jest miejscem życia wielu gatunków zwierząt. Wśród trzcinowisk gnieżdżą się kaczki, perkozy, łyska, bąk, bączek, trzcinniczek, błotniak stawowy. - Na jednej z wysp Jezioraka gnieżdżą się kormorany i czaple. - Podmokłe brzegi Jezioraka są miejscem rozrodu wielu ga tunków płazów (żab, kumaków, traszek, ropuch). - Jezioro Jeziorak jest terenem polowań orła bielika i rybołowa

5 atrakcje turystyczne atrakcje turystyczne Atrakcje turystyczne i przyrodnicze Pojezierze Iławskie w pełni zasługuje na to, by być znanym w kraju i szeroko poza jego granicami regionem turystycznym. Rozsławiają go przede wszystkim wspaniałe możliwości wypoczynku, rozrywki i rekreacji w lasach, na plażach, przystaniach, stanicach wodnych na szlakach Jezioraka i prawie stu innych jezior. Po prostu warto tu być! Turystyka piesza i rowerowa: Pojezierze Iławskie to niezwykle atrakcyjne tereny dla najbardziej zapalonych miłośników pieszych i rowerowych wycieczek. Oferuje przede wszystkim kilkanaście interesujących szlaków dla tych, którzy upodobali sobie tą formę turystyki. Tysiące kilometrów najróżniejszych tras ułatwi dotarcie do wielu mało znanych i interesujących miejsc na terenie pojezierza i okolic. Jazda konna: Obecne tutaj liczne stadniny dają możliwość wypożyczenia koni, bryczki z końmi, odbycia nauki jazdy konnej oraz uczestniczenia w zajęciach hipoterapii. Miłośnicy jazdy konnej odnajdą tu wiele niepowtarzalnych miejsc i interesujących tras do tego typu formy spędzania wolnego czasu. Żeglarstwo i kajakarstwo: Malowniczo położone jeziora i rzeki Pojezierza Iławskiego tworzą wraz z Kanałem Ostródzko-Elbląskim szeroki system żeglugi śródlądowej, łączącej okoliczne akweny wodne. Kanał ten umożliwia dopłynięcie z Iławy aż do Bałtyku, co każdego roku wykorzystują wytrawni żeglarze i kajakarze, planując swoje wodne podboje. Popularność wyznaczonych tu tras kajakowych i żeglarskich miała duży wpływ na ulokowanie w okolicach licznych stanic wodnych, obozowisk i pól biwakowych. Rozrywka Niezliczona ilość imprez, festynów i zabaw sportowo rekreacyjnych o znaczeniu szerszym niż lokalny, sprawia, że każdego lata odwiedzają nas rzesze turystów, którzy wypoczywają na Pojezierzu Iławskim i z przyjemnością biorą udział w festiwalach muzycznych takich jak np.: Letni Festiwal Piosenki Żeglarskiej czy Old Jazz Meeting Złota Tarka, organizowanych w amfiteatrze nad jeziorem Jeziorak - najdłuższym jeziorem w Polsce. Z uwagi na to, że co roku przyjeżdżają do nas turyści z całego świata, miasto ma do zaoferowania zróżnicowaną bazę noclegową: hotele, pensjonaty, domki letniskowe, kwatery prywatne, pola namiotowe i campingi. Sam dojazd do Iławy jest bardzo wygodny, zarówno koleją jak i samochodem. Przez Iławę przebiega droga nr 16 Olsztyn - Grudziądz oraz droga nr 536 Iława - Sampława, łącząca trasę nr 16 z trasą nr 15 Inowrocław - Ostróda. W odległości 30 km przebiega trasa nr E7 Warszawa - Gdańsk. Krzyżują się tu również ważne linie kolejowe: Olsztyn-Poznań i Warszawa - Gdańsk. Wędkarstwo: Na terenie Pojezierza Iławskiego znajduje się wiele niezwykle uroczych i zacisznych miejsc, stworzonych dla miłośników wędkarstwa. Akweny pojezierza obfitują w bogactwo i różnorodność gatunków ryb słodkowodnych. Niejeden wędkarz przeżył tu swoją największą wędkarską przygodę

6 ścieżki ścieżki piesze piesze ścieżki piesze Szlak miejski Czas na przejście 2 h. Stare Miasto Naszą wycieczkę rozpoczynamy w miejscu, gdzie wszystko się zaczęło. To właśnie tu krzyżaccy budowniczowie ulokowali centrum średniowiecznej Iławy i tu, przez wiele wieków, skupione było życie całego miasta. Rynek do dziś zachował kształt nieregularnego kwadratu. W miejscu centralnym placu znajdował się budynek pełniący funkcję ratusza. Z samego rynku wychodziły pod kątem prostym z każdego rogu po dwie ulice, dzielące miasto na osiem bloków. Blokiem dziewiątym był oczywiście sam rynek. Stare Miasto posiadało charakterystyczną, typową dla Prus zabudowę. Do 1706 r. rynek okalały drewniane domy z podcieniami. Dziś można już ją jedynie podziwiać na starych pocztówkach. W nocy z 21 na 22 stycznia 1945 roku do miasta wkroczyła Armia Czerwona. Po niewielkich walkach na przedmieściach, oddziały radzieckie weszły do Iławy od strony Lubawy i Radomna. Pragnący zemsty barbarzyńscy żołnierze Armii Czerwonej systematycznie plądrowali, niszczyli i podpalali wspaniałe iławskie kamienice. Wywoziła jednocześnie z miasta wszystko, co się dało. Lata powojenne to okres odgruzowywania i powolnego odbudowywania miasta, także iławskiej starówki, która została bezpowrotnie zniszczona. W wycieczce po Iławie starać się będziemy pokazać Państwu te obiekty, które świadczą o dawnej świetności miasta. Iława powstała na miejscu, gdzie wcześniej najprawdopodobniej znajdowała się osada staropruska. Zarówno osada jak i lokalizacja średniowiecznego miasta nierozerwalnie są złączone z obszarem dzisiejszego Starego Miasta, relikty zabudowy którego znajdują się pod ziemią i mają ogromne znaczenie dla poznania burzliwej historii miasta, szczególnie sprzed roku Tablica plebiscytowa W drodze do pobliskiego kościoła, mijamy wmurowaną w budynek mieszkalny tablicę informującą, że w miejscu tym znajdowała się siedziba Miejskiego Komitetu Plebiscytowego. 11 lipca 1920 roku odbył się plebiscyt, który miał zadecydować o przyłączeniu naszych ziem do Polski lub Niemiec. Za przyłączeniem Warmii, Mazur i Powiśla do Polski zagłosowało jedynie kilka procent uprawnionych. Wydarzenie to odbiło się szerokim echem w całym kraju i na stałe zapisało się w historii miasta i okolic. Warto wspomnieć, że w ramach udziału w akcji przedplebiscytowej, odwiedziło Iławę wiele uznanych w kraju i za jego granicami osobistości, między innymi wybitny pisarz i działacz społeczny Stefan Żeromski, poeta Jan Kasprowicz i historyk sztuki Władysław Kozicki. Kościół i mury miejskie Spod tablicy kierujemy się w stronę dziedzińca pobliskiego kościoła. To najstarsza zachowana budowla w mieście. Została ona wkomponowana w południowo-wschodni kąt murów miejskich. W dawnych czasach kościół górował nad całością miasta i stanowił część miejskich fortyfikacji. Świątynia, obecnie pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego zbudowany został w latach w miejscu, gdzie uprzednio znajdowała się kaplica. W roku 1550 zbudowano wieżę, zaś w 1624 r. dobudowano kruchtę. Najpiękniejsze elementy architektoniczne widoczne są gołym okiem: zakończone wimpergami ( sterczynami ) słupki znajdujące się na dachu, nisze, wąskie i długie okna, przypory oraz wieża. Nie można pominąć i warto zapoznać się z całą aurą widoczną wokół kościoła, którą tworzy budulec - czerwona cegła oraz zieleń wkomponowana w otoczenie kościoła. Charakterystyczne są również masywne drzwi wejściowe ze ślepym naświetlem dekorowanym rozetą. Warto także choć na chwilę wstąpić do środka budowli i, w miarę możliwości, zwiedzić kościelne podziemia, podziwiać zabytkowy ołtarz i organy. Nierozerwalnie z kościołem związane są mury miejskie, które zostały zbudowane około połowy XIV wieku. Były one włączone do systemu obronnego miasta. Prawdopodobnie elementami murów było 5 baszt i 2 bramy: Lubawska i Prabucka. Przy murach znajdowała się dookolna uliczka. Obecnie mury zachowały się tylko fragmentarycznie i na kilku odcinkach: przy skarpie w części wschodniej

7 (przy fosie), przy narożniku północno-wschodnim fosy, od strony południowo zachodniej (od strony jeziora), od strony zachodniej - przy ulicy osiedlowej oraz w zachowanym fragmencie baszty znajdującej się wewnątrz posesji kościelnej. Mury zostały wzniesione częściowo z kamienia polnego i łamanego, między którym znajduje się zaprawa wapienna. Widoczne są także fragmenty murów wykonane z cegły. Warto również zwrócić uwagę na najstarsze znajdujące się na terenie miasta drzewo (dziedziniec kościoła). To dąb, który posadzony został tu w roku 1871 po wygranej przez Prusy wojnie z Francją. W wyniku poniesionej klęski, Francja musiała zapłacić ogromną kontrybucję, która przeznaczona została między innymi na wybudowanie Kanału Ostródzko-Elbląskiego. Dzięki temu można dziś z samej Iławy dopłynąć do Bałtyku. Przy kościele znajduje się również budynek, który ma w przyszłości spełniać funkcję muzeum. Razem ze ścieżką dydaktyczną wokół gotyckiej świątyni i punktem widokowym na wieży stanowić będzie jeden z atrakcyjniejszych miejsc podczas zwiedzania miasta. Kamień 700-letniej Iławy W drodze do pobliskiego ratusza miejskiego, mijamy okolicznościowy kamień. Ustawiony jest on mniej więcej w połowie drogi między kościołem a ratuszem. Okazją do postawienia go w tym miejscu były obchody 700-lecia miasta. Oprócz herbu Iławy, znajdują się na nim herby miast partnerskich Iławy: holenderskiego Tholen, niemieckiego Herborn i litewskiego Gargždai. Ratusz ścieżki ścieżki piesze piesze ścieżki piesze każda z nich zakończona jest płaskorzeźbą w postaci lwiej głowy z otwartą paszczą. Drzwi wejściowe ograniczone są po obu stronach szerokimi i półkoliście zamkniętymi oknami z bogatą ornamentyką: pod parapetami tralki, a nad oknami profilowane arkady. Drzwi z 3 płycinami z dekoracją płaskorzeźby w postaci plakiety roślinnej, nad nimi zaś znajdują się nadświetle promieniście ukształtowane. W wyższej kondygnacji znajdują się 3 wysokie okna oddzielone od siebie pilastrami toskańskimi z doskonale widocznymi kanelurami, czyli żłobkami. Nad oknami umieszczone są trójkątne naczółki z dekoracją środkową w postaci masek ludzkich. Powyżej znajduje się fryz joński koronujący elewację. W części dachu znajdują się 3 facjatki, a zwieńczeniem jest dwustopniowa wieża z tarasem i tarczą zegarową z hełmem. Skrzydła budynku zostały współcześnie poszerzone. Wewnętrzne części skrzydeł to koszowe arkady, dźwigające taras ograniczony balustradą tralkową. W podcieniach obserwujemy wielkie i szerokie okna zakończone łukiem koszowym. Przy tarasie widoczne są 3 pary okien prostokątnych, a nad nimi trójkątne naczółki. W części dachu znajdują się 3 facjatki. Strona południowa ratusza to współczesna dobudówka. Przed budynkiem znajduje się dziedziniec, sięgający współcześnie samej ulicy. To bez wątpienia miejsce, któremu w swojej wycieczce po Iławie należy poświęcić najwięcej czasu. Ratusz przyciąga swoją architekturą oczy turystów i mieszkańców miasta. Każdy wie, że nie ma piękniejszego budynku w całym województwie. W prawym skrzydle ratusza mieści się dziś Informacja Turystyczna, siedziba Lokalnej Organizacji Turystycznej Pojezierza Iławskiego i Dorzecza Drwęcy oraz Ośrodka Edukacji Ekologicznej, gdzie nabyć można związane z Iławą i Pojezierzem Iławskim pamiątki oraz książki i mapy, które będą doskonałym uzupełnieniem niniejszego przewodnika. Tuż obok kamienia 700-letniej Iławy wznosi się przy ulicy Niepodległości budynek ratusza miejskiego. W 1706 r. spłonął stary Kinoteatr, Aleja Pojednania, Bulwar im. Jana Pawła II ratusz, który znajdował się w centralnej części dzisiejszego Starego Miasta i nigdy nie został odbudowany w miejscu swojej pierwotnej Tuż obok, kierując się pod lewą lub prawą arkadą w stronę pobliskiego jeziora, dojdziemy do kolejnego, ciekawego zabytku - lokalizacji. To wielka strata dla miasta, a szczególnie dla samej starówki, która dzisiaj nie przypomina już centrum miasta, gdzie budynku dzisiejszego kinoteatru. Bryła budynku usytuowana jest można zaczerpnąć prawdziwego historycznego powietrza. na planie prostokąta z dobudówką od strony jeziora i eliptycznym Współczesny budynek ratusza powstał w latach r. już tarasem znajdującym się przy elewacji frontowej. Balkon tarasu poza obszarem starówki, ale przy głównej ulicy miasta Kaiserstrasse (ulica Cesarska). Ratusz jest obiektem, obok którego nie ograniczony dwoma ryzalitami, które wewnątrz mieszczą klatki z balustradą wsparty jest na 4 parach kolumn doryckich, a taras przejdzie obojętnie ani mieszkaniec Iławy, ani turysta. Bryła budynku składa się z kilku części i została wzniesiona na rzucie dość zakończone łukiem koszowym. Powyżej tarasu wielki niezdobiony schodowe. Pomiędzy kolumnami znajdują się wielkie i szerokie okna rozbudowanym. Jednym z ciekawszych elementów części głównej tympanon z wolim okiem pośrodku. Elewacja północno-wschodnia (środkowej) są schody zewnętrzne po obu stronach drzwi wejściowych o charakterze reprezentacyjnym. Dolna część schodów wielki tympanon. Część południowo-zachodnia to przybudówka to duże prostokątne okna, a nad nimi trójkątny niezdobiony nie- osłonięta jest obustronnie ogromnymi i masywnymi wolutami, a przypominająca willę. Od strony jeziora zaobserwujemy dwustronne schody wiodące do wejścia, a nad nim balkon. Powyżej znajduje

8 się tympanon, spotykany przy poprzednich elewacjach. Narożnik zdobiony jest niskimi kolumnami doryckimi. Budynek wzniesiony został w latach dwudziestych zeszłego wieku rozpoczęto ją w 1916 roku, zakończono zaś w W tym samym czasie wykonano biegnącą wokół Małego Jezioraka promenadę nadbrzeżną. Spod kina Aleją Pojednania a dalej Bulwarem Jana Pawła II kierujemy się w stronę przesmyku między Małym a Dużym Jeziorakiem. Po drodze, po lewej stronie, mijamy stary park miejski, w którym znajdują się pomnik Ślimaka, a nieco dalej Krzyż Papieski. Po prawej stronie mijamy fosę miejską. W drodze do przesmyku mijamy także wybudowany w latach trzydziestych budynek szkoły dziś znajduje się tu Zespół Szkół im. Konstytucji 3 Maja. Grób księżniczki Na wzniesieniu, gdzie obecnie znajduje się zespół budynków szkoły, odkryto interesujący grób kobiety wyposażony w przepiękną biżuterię, składającą się z bursztynowych paciorków naszyjnika. Dodatkowe wyposażenie grobu to naczynia szklane oraz określane mianem terra sigillata naczynia gliniane, będące importem z obszaru prowincji Cesarstwa Rzymskiego. Tak bogato wyposażone groby określane są przez archeologów grobami książęcymi, ponieważ przedmioty ofiarowane zmarłemu są świadectwem oddania ogromnego szacunku oraz świadczą o wysokiej pozycji zajmowanej w społeczeństwie. Kobieta, której ofiarowano tak bogate dary, zapewne musiała być kimś bardzo ważnym, a obecność naczyń importowanych w pochówku doskonałym przykładem tego, że szlak handlowy, który przebiegał przez Pojezierze Iławskie funkcjonował prężnie i obfitował we wzmożoną wymianę towarów. Most Długi (przesmyk między Małym i Dużym Jeziorakiem) Kierując się w stronę Skweru Żeromskiego, pokonujemy most. Gdybyśmy cofnęli się do czasów krzyżackich, przechodzilibyśmy przez most drewniany, nazywany przez ówczesnych mieszkańców Długim. Łączył on miasto z Małą Żuławą wyspą, która widnieje jeszcze na starych planach miasta. Dziś znajduje się tu przesmyk między Małym a Dużym Jeziorakiem. Małą Żuławę oddzielało od lądu stałego po stronie zachodniej ramię wodne wypływające z Jezioraka. Ramię to przecinało obecną ulicę Sienkiewicza, zostało ono jednak zasypane w roku 1863 podczas rozbudowy drogi Iława Susz. Skwer Stefana Żeromskiego ścieżki ścieżki piesze piesze Kolejnym miejscem, któremu poświęcimy w naszej wycieczce dużo Ulica Mazurska w pełni oddaje piękno przedwojennego osiedla willowego, które znajdowało się w tym miejscu. Wiele budynków z tamtego okresu przetrwało i do dziś cieszą oko licznie odwiedzają ścieżki piesze miejsca jest niezwykle popularny wśród miejscowych i turystów Skwer Żeromskiego. Do 1945 roku znajdował się tu pomnik wojenny, dziś podziwiać możemy w tym miejscu pomnik Stefana Żeromskiego zasłużonego działacza społecznego, patrioty, wielkiego pisarza. Został on postawiony w 1966 roku z inicjatywy Stanisława Hertla (wspaniałego pedagoga i popularyzatora twórczości autora Ludzi bezdomnych), ówczesnego dyrektora znajdującej się po drugiej stronie ulicy szkoły dziś Zespołu Szkół Ogólnokształcących im. Stefana Żeromskiego. Postać pisarza związana jest ze wspomnianym już tu plebiscytem i akcją przedplebiscytową z roku Spod pomnika udajemy się ulicą Chodkiewicza w stronę hotelu Kormoran i przylegającej do niego plaży miejskiej. Plaża miejska, wyspa Wielka Żuława W roku 1927 wybudowano w tym miejscu plażową kawiarnię (dziś hotel Kormoran). Był to niezwykle ozdobny i przeszklony budynek z dużym tarasem widokowym, który wychodził bezpośrednio na plażę. Obiekt ten, stylizowany na sopocki Grand Hotel, przyczynił się do tego, że całe pobliskie osiedle nazywane było Małym Sopotem. Zresztą i sam piasek przywieziono tu z sopockiej plaży, dlatego też przez długi czas można było tu znajdować międzywojenne monety, głównie drobny ale wartościowy bilon z Wolnego Miasta Gdańska. Udajemy się teraz na spacer znajdującym się na plaży mostem, aby podziwiać piękno największej w Europie wyspy śródlądowej znajdującej się w granicach miasta Wielkiej Żuławy o powierzchni 82,4 ha. Na wyspie znajdują się relikty staropruskiego grodu, którego okres użytkowania określany jest na około X-XIII wiek. W 1974 roku kręcono tu Gniazdo, dramat historyczny o początkach państwa polskiego, w doborowej obsadzie: Krzysztof Kowalewski, Franciszek Pieczka i Wojciech Pszoniak. Na Wielką Żuławę można dostać się kursującym promem, lub organizowanymi przez prywatnych przedsiębiorców rejsami na wyspę. Warto również zapoznać się ze znajdującym się w niniejszym przewodniku podaniami Smok z Scholtenbergu, Zatopiony pałac i Francuska kula, które dotyczą bezpośrednio Wielkiej Żuławy i jej okolic. Ulica Mazurska i Sienkiewicza

9 Z pobliskim wzgórzem, znajdującym się przy końcu ulicy Mickieścieżki ścieżki piesze piesze ścieżki piesze cych tą część Iławy turystów. Podobnie ulica Sienkiewicza przedwojenna ulica Parkowa, później ulica Adolfa Hitlera. Właśnie na tej ulicy, po lewej stronie, mijamy przepiękną budowlę. Dziś znajduje się w niej Państwowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczną. Budynek ten do 1945 roku pełnił funkcję miejskiej willi. Po wojnie mieścił się tu szpital dziecięcy, a obecnie jest to jeden z najpiękniejszych zabytków Iławy. Podążamy dalej ulicą Sienkiewicza w stronę mostu, by dalej ulicą Biskupską i Mickiewicza obejść Mały Jeziorak. Po lewej stronie mijamy restaurację Stary Tartak, w której można odpocząć, zakosztować wspaniałej kuchni staropolskiej lub po prostu rozkoszować się przecudnym widokiem, jaki z restauracyjnego tarasu roztacza się na Mały Jeziorak. Ulica Biskupska i Mickiewicza (promenada nadbrzeżna) Zanim wejdziemy na ulicę Mickiewicza, warto zwrócić uwagę na tereny, na których dziś znajduje się komis samochodowy. W miejscu tym znajdował się cmentarz żydowski. Założono go na niewielkim wzgórzu poza miastem - przy ulicy Biskupskiej, zapewne już niedługo po 1812 roku, gdyż liczba Żydów w owym czasie była stosunkowo duża (w 1816 r Żydów). Obszar cmentarza wynosił 0,22 hektara. W okresie hitlerowskim uległ on częściowej dewastacji, podobnie jak i synagoga, podpalona podczas "Nocy Kryształowej". Koniec cmentarza był jednak o wiele bardziej smutny, tym bardziej, że dokonał się już w nowej i jak to powszechnie określano "lepszej" rzeczywistości. Dokładnie na przełomie roku, wzgórze, na którym znajdowała się nekropolia zostało całkowicie zebrane w celu poszerzania tartaku i budowy parkingu. Warto również zboczyć z trasy i udać się na pobliski stadion, by poświęcić chwilę na znajdujący się na wzgórzu pomnik, do którego prowadzą okazałe schody. Niegdyś znajdował się w tym miejscu pomnik żołnierza, często prezentowany na przedwojennych pocztówkach. Dziś znajduje się tu współczesny pomnik poświęcony młodzieży polskiej. Uwagę przykuwa orzeł, który prawdopodobnie pochodzi z również rozebranego niemieckiego pomnika. Dzisiejsza ulica Mickiewicza to jedna z piękniejszych w całym mieście. Mały Jeziorak, otoczony nadbrzeżną promenadą z ławkami dla spacerowiczów i pomostami dla wędkarzy przyciąga iławian i wielu turystów. Podczas spaceru ulicą Mickiewicza (nadbrzeżną promenadą) należy w całości poświęcić się podziwianiu panoramy miasta z charakterystycznymi konturami gotyckiego kościoła, wieżą ratusza, Halą Sportowo-Widowiskową i Amfiteatru im. Louisa Armstronga. wicza (okolice wiaduktu kolejowego) związane jest podanie O Króliczej Górze. Tawerna Kaper Podążając brzegiem Małego Jezioraka, w stronę centrum miasta, mijamy bardzo ciekawy obiekt. Budynek starej wozowni-stajni jest obecnie jednym z najlepiej zachowanych zabytków w Iławie. Środkowe pomieszczenie budynku to stajnia, wewnątrz której pierwotnie znajdowało się 6 stanowisk dla zwierząt. Dla wozowni charakterystyczne były szerokie wjazdowe bramy, które usytuowane były w części południowej. W poddaszu znajduje się facjatka, wyżej natomiast sygnaturka, po bokach facjatki okna, które określane są jako wole oko. Budynek najprawdopodobniej do roku 1945 r. był przebudowywany kilkakrotnie zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz (w tym przypadku wystąpiły głównie ingerencje w elementy elewacji). Dziś mieści się tu Tawerna Kaper. Spod tawerny kierujemy się w stronę widocznego już amfiteatru. Po drodze mijamy tablicę dydaktyczną Ptaki Małego Jezioraka. Warto poświęcić jej choć chwilę i zapoznać się z żyjącymi na miejskim jeziorze gatunkami ptaków. Amfiteatr im. Louisa Armstronga. W to miejsce co roku ściągają fani jazzu tradycyjnego z całego świata. W jeden z wakacyjnych weekendów odbywa się tu Międzynarodowy Festiwal Jazzu Tradycyjnego OLD JAZZ MEETING - ZŁOTA TARKA. Amfiteatr służy również innym imprezom, które, licznie organizowane przez Iławskie Centrum Kultury, przyciągają mieszkańców Iławy i obecnych tu o każdej porze roku turystów. Warto chociażby wymienić odbywający się w każdy sezonowy weekend cykl imprez Lato w Iławie. Spod amfiteatru udajemy się schodami w górę, skręcamy w prawo, by udać się do pobliskiego Parku Miejskiego Park To miejsce tętni życiem każdego lata. Wieczorami zbierają się tu wszyscy ci, którzy chcą odpocząć po ciężkim dniu pracy. Znajdujące się tu licznie restauracje i puby z pewnością zaspokoją gusta nawet najbardziej wytrawnego piwosza i smakosza najróżniejszych kuchni. Dzieci znajdują uciechę w ustawionej w centralnym punkcie parku fontannie. Warto jednak, zapominając na chwilę o tym, co znajduje się tu w dniu dzisiejszym, zapoznać się z historią tego miejsca. Podczas prowadzonych tu licznie prac ziemnych natrafiono na pozostałości starego cmentarza, funkcjonującego tu od średniowiecza

10 do lat dwudziestych XX wieku. Rzeźby Przy ulicy Niepodległości, vis a vis parku miejskiego, znajdują się ciekawe XVIII-wieczne rzeźby barokowe: Jowisza, Junony, Herkulesa i Meduzy, reprezentującej styl rokokowy. Pochodzą one z zespołu pałacowego w Kamieńcu k./susza, którego właścicielem był ród von Finckenstein. O pochodzeniu rzeźb informuje ustawiona pomiędzy nimi tablica. Szkoła neogotycka Spójrzmy teraz w stronę budynku, który znajduje się po drugiej stronie ulicy. Od r. do końca II wojny światowej znajdowała się tutaj Stadtschule, zaś w 1945 r. mieścił się w tym budynku tymczasowy szpital wojskowy. Od 1946 r. umieszczono tu szkołę im. Mikołaja Kopernika. Szkoła usytuowana została na planie podkowy z dość charakterystycznymi oknami na półpiętrze z maswerkiem pośrodku w postaci trzech kół ze środkową rozetą. Cerkiew Bizantyjsko-Ukraińska w Iławie Warto zboczyć nieco z trasy i ulicą Jagiellończyka udać się w kierunku znajdującej się nad rzeką Iławką Cerkwi Bizantyjsko-Ukraińskiej. Budynek powstał w roku 1899, kiedy wybudowano tu miejską gazownię. Według postulatów konserwatorskich budynek powinien być zaadaptowany na funkcje sakralne, co też się stało i w dniu dzisiejszym mieści się tu Cerkiew Bizantyjsko-Ukraińska w Iławie. O mieszkającym w pobliskiej Iławce władcy rzek i jezior mówi podanie Opowieść o królu ryb. Ulica Niepodległości ścieżki ścieżki piesze piesze Do 1945 ówczesna ulica Kaiserstrasse była najbardziej reprezentacyjną ulicą przedwojennego miasta. Pod urokiem jej wspaniałych kamieniczek i licznych sklepików pozostawało wielu, którzy licznie odwiedzali Iławę przed wybuchem wojny. Skupiało się tu praktycznie całe centrum dawnej Iławy. Dziś ulica ta, przemianowana na ulicę Niepodległości, pozostała główną ulicą miasta. Z dawnej zabudowy pozostało tu niewiele budynków, jednak warto zwrócić uwagę na te, które do dziś przyciągają swoim urokiem. Zwróćmy się w kierunku znajdującego się po drugiej stronie ulicy zabytkowego budynku. Powstał on w ostatnim ćwierćwieczu XIX w., a jego losy związane są wieloma funkcjami jakie pełnił od momentu swego powstania. Początkowo była to willa miejska, która ścieżki piesze wraz z dobudowaną oficyną zmieniła swój charakter na kamienicę czynszową. W okresie powojennym w dolnej kondygnacji budynku znajdował się sklep, zaś na pierwszym piętrze pomieszczenia hotelowe. W miejscu, gdzie obecnie znajduje się sklep, funkcjonowała restauracja. Kamienica usytuowana jest na planie prostokąta, dwutraktowa z półkolistym ryzalitem od strony południowej. Bryła budynku trójkondygnacyjna z podpiwniczeniem i dachem dwuspadowym z widocznym szerokim okapem. Charakterystyczne i interesujące są okna, spośród których na króciutki opis zasługuje to znajdujące się na elewacji zachodniej. Zostało ono ujęte w szeroki tynkowany pas, na którym widać imitację kamiennych przewiązek. Powyżej gzyms z prostokątną płyciną, na której widoczna jest dekoracja roślinna ze wstęgami, zaś powyżej element architektoniczny dodający uroku, czyli trójkątny i niezdobiony naczółek. Kamienica jest bogata w piękne rozwiązania architektoniczne, które jednak zostają zaduszone przez nadmiar szyldów i reklam wiszących na elewacjach. Ulicą Niepodległości kierujemy się w stronę budynku ratusza, w którego prawym skrzydle mieści się Informacja Turystyczna. I tam, zakupując pamiątki, które przez kolejny rok przypominać nam będą o Iławie, kończymy naszą wycieczkę. Jesteśmy przekonani, że do momentu kolejnych odwiedzin, pozostaną Państwo pod urokiem naszego pięknego miasta. Fortyfikacje Pozycja Iławska Przez Pozycję Iławską rozumiemy zespół umocnień, okalających Iławę od strony południowej. Umocnienia powstały w roku 1939, składają się z czterech schronów bojowych i znajdują się głównie na drogach wjazdowych do miasta od strony południowej i południowo-zachodniej. Pierwszy i najciekawszy obiekt znajduje się we wsi Karaś po zachodniej stronie drogi wzdłuż zabudowań. Drugi obiekt znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie drogi Iława - Radomno, po jej zachodniej stronie, około 600 m. na południe od granic miasta. Kolejny obiekt znajduje się przy drodze Iława - Lubawa, po jej wschodniej stronie, w bezpośrednim sąsiedztwie drogi leśnej, dochodzącej do drogi prowadzącej do wsi Dziarny. Ostatni znajduje się pomiędzy linią torów kolejowych Iława - Toruń, a wsią Radomek, w pobliżu drogi leśnej. Ten schron jest całkowicie zniszczony. Miłośnikom umocnień polecić możemy również umocnione mosty kolejowe. Pierwszy to kolejowy most na rzece Iławce, z postenstandami i metalowymi schodkami. W rejonie lokomotywowni znajduje się natomiast duży schron przeciwlotniczy oraz pozostałości fortyfikacji i fundamenty baraku

11 ścieżki ścieżki piesze piesze ścieżki piesze Ulica 1 Maja Czas na przejście 45 minut Gdyby z ulicy Mickiewicza udać się w stronę pobliskiego wiaduktu kolejowego, wkroczymy na ulicę 1 Maja, która prowadzi do Osiedla Podleśnego i okalających Iławę od południa lasów. To właśnie w tych lasach znajdują się wspaniałe i niezwykle ciekawe strzelnice, pochodzące jeszcze sprzed I wojny światowej. Nim jednak przekroczy się granice lasu, mijamy szereg ciekawych obiektów, którym warto poświęcić więcej uwagi. Należą do nich liczne kamienice, pochodzące głównie z lat 20 XX wieku i zespół dawnych budynków koszarowych dziś więzienie. W latach 80 XX wieku internowani tu byli m.in.: Antoni Macierewicz, Bronisław Geremek oraz Tadeusz Syryjczyk, o czym przypomina wmurowana w ścianę pamiątkowa tablica. Kilkadziesiąt metrów od ulicy, w jej dalszej, przyleśnej prawie części, na niewielkim wzniesieniu znajduje się wieża ciśnień, która pochodzi z początku XX w. Ta dość nietypowa budowla ma charakter neogotycki i znajduje się na ceglanej podmurówce. Robi wrażenie nie tylko ze względu na materiał, z którego została wykonana (czerwona cegła), imponuje także szczegółami, które na pierwszy rzut oka są wręcz niezauważalne. Budowla, której powierzchnia użytkowa wynosi 85 m2, usytuowana jest na planie kolistym, przy czym wejście frontowe znajduje się od strony wschodniej. Wysokość wieży sięga 27 m, a średnica w przybliżeniu 10 m. Trzon wieży zwęża się ku górze. Wewnątrz niej znajduje się pomieszczenie w kształcie walca, w którym dostrzeżemy nieodłączony w podobnych budowlach zbiornik wodny. Cała konstrukcja nakryta jest dachem w kształcie stożka. Wewnątrz wieży znajdują się również schody żeliwne jednobiegowe, które ulokowane są wzdłuż ścian obiektu. Ze znajdującym się niedaleko przyleśnym jeziorku, współużytkowanym dziś przez działkowców, wiążą się dwa niezwykle interesujące i porywające podania: O diable, gościu weselnym i O zapadniętym zamku przy Czarcim Jeziorku Dwie inne ciekawe i zabytkowe wieże ciśnień znajdują się przy równie interesującym budynku dworca, na wschód od tej, przy której znajdujemy się obecnie. We wspaniałej scenerii, wzmocnionej murem oporowym, który stanowi jednocześnie narożnik na zbiegu dwóch ulic i znajdująca się obok wieży ciśnień z roku 1871 stoi prawie niezauważalna podobna wieża, która powstała ok r. Imponuje swoją odmienną budową mając cechy tzw. grzybka, który był dość powszechnie stosowany na przełomie XIX i XX w. Wewnątrz wieży znajduje się duży zbiornik wodny z wklęsłym dnem, a po środku komin komunikacyjny mający średnicę 1 metra, który zwieńczony jest świetlikiem - wywietrznikiem na bokach pokrytym żaluzjami i szpicem odgromnika. Dostęp do zbiornika umożliwiają schody betonowe usytuowane tuż przy ścianie wewnętrznej oraz drabina znajdująca się tuż przy krawędzi zbiornika, którego pojemność wynosi 250 m3. Całą konstrukcję urozmaicają małe i okrągłe okienka usytuowane w głowicy oraz prostokątne okna trzonu rozmieszczone regularnie w dwóch pasach. Ulica Tadeusza Kościuszki Czas na przejście 45 minut Poszerzając naszą wycieczkę o inne obiekty i części miasta, warto wybrać się na spacer urokliwą ulicą Kościuszki. Tam właśnie znajduje się szereg zabytkowych kamieniczek, a na końcu ulicy miejsce, z którym wiąże się kolejne podanie O młynarzu i diable. Jeszcze przed rondem, przy skrzyżowaniu z ulicą Grunwaldzką, znajduje się kamienica, która powstała w 1910 r. Po II wojnie światowej aż do roku 1962 zajmowana była przez Bank Rolny. Obecnie znajdują się tu mieszkania, a kamienica została wpisana do rejestru zabytków. Bryła budynku usytuowana na planie trapezu posiada część podpiwniczoną oraz poddasze mające charakter mieszkalny. Najciekawszymi elementami architektonicznymi są drzwi wejściowe, trójczłonowe z przeszklonym nadświetlem i zamknięte łukiem koszowym, po bokach którego znajdują bardzo ciekawie zdobione dwie hermy, czyli elementy architektoniczno-rzeźbiarskie w formie czworokątnego słupa zwieńczonego popiersiem mężczyzny zwanego Atlantem oraz kobiety zbliżonej do postaci architektonicznej zwanej Kariatydą. Obydwie postaci podtrzymują znajdujący się powyżej wykusz. W polu pomiędzy nimi znajduje się bogata dekoracja złożona z motywu gałęzi oraz liści kasztana jak i klonu. W części zachodniej kamienicy znajduje się dość szerokie okno ograniczone dwiema parami filarów zdobione kanelurami, czyli żłobkami. Powyżej mamy prostokątną płycinę z secesyjną dekoracją skomponowaną z liści akantu, kwiatów i wstęg oraz ujętą w pary niziutkich pilastrów, czyli płaskich występów zakończonych bazą u dołu i głowicą u góry i z trzonem w części środkowej jak kolumny. W górnej części elewacji znajduje się secesyjna płycina z widoczną datą 1910 r. nad którą znajduje się dekoracja skomponowana z muszli i maski ludzkiej. Kamienica jest jednym z najpiękniejszych zabytków Iławy pod względem bogactwa architektonicznego. Za rondem, po przeciwnej stronie ulicy, znajduje się kamienica neorenesansowa. Istota zabytku tkwi tutaj w szczegółach. Najciekawsza w punktu widzenia obserwatora jest najniższa kondygnacja

12 ścieżki ścieżki piesze piesze ścieżki piesze dolna, okna otoczone pasem dodatkowo wspartym na parapecie, tego, że każda lokacja była wzmocnieniem administracji krzyżackiej nad oknem bardzo ciekawa dekoracja obejmująca niesamowitą na podbitych ziemiach. Ze względów czysto militarnych miasta maskę kobiecą w kluczu, czyli w środkowej części nieco wysuniętej otaczano ceglanymi murami obronnymi, fundowanymi częściowo i zdobionej, a po bokach tryglify podpierające całe nadproże okna. przez komturów i wielkiego mistrza. Kondygnacje wyższe nie są już tak bogato zdobione. W trzeciej Za fundatora obwarowań iławskich uważa się komtura dzierzgońskiego, Heinricha von Schrottenthal, który w roku 1328 dokonał kondygnacji znajdują się okna zwieńczone naczółkiem w kształcie trójkąta, po środku widzimy balkon z balustradą wygiętą dekoracyjnie. Jeszcze jednym ciekawym elementem kamienicy są drzwi aktu fundacji dla Iławy. Data ta nie oznacza terminu zakończenia budowy. Może równie dobrze stanowić jej początek i jest to nawet dwuskrzydłowe z dwupolowym nadświetlem, również obwiedzione bardziej prawdopodobne. Koszty budowy obwarowań miejskich takim samym elementem, co okna kamienicy, czyli profilowaną były bardzo wysokie i nigdy tak nie bywało, że jak raz zaczęły się listwą otaczającą skrzydła. Powyżej znajduje się nadproże wsparte prace murarskie, to trwały bez przerwy aż do zakończenia robót. na dwóch tryglifach oraz część środkowa przedzielona kluczem na Jako pierwsze budowano zwykle bramy miejskie. Ich lokalizacja w umocnieniach miejskich wiązała się przede wszystkim z dwie metopy pokryte tynkowym barankiem. organizacją tranzytowego ruchu drogowego na zewnątrz miasta Nieco dalej, już za zabytkowym i charakterystycznym dla miasta i siecią ulic, która organizowała komunikację wewnętrzną. Prawo budynkiem młyna znajduje się jaz piętrzący. Został wyremontowany chełmińskie określało zasady rozplanowania miasta i miary, którymi w latach , zachowując jednocześnie stare mechanizmy. należało się posługiwać. Podstawowymi jednostkami miary prawa Jaz piętrzący jest nierozerwalnym elementem całego systemu hydrotechnicznego Kanału Iławskiego, który związany jest z Kanałem chełmińskiego, używanymi przy wytyczaniu powierzchni miasta, były: jako jednostki długości: pręt - 4,5m, sznur 45m (10 prętów); Elbląskim objętym ochroną prawną. Jest to dość nietypowy zabytek jako jednostki powierzchni: wężysko 0,2ha (1 sznur kwadratowy). i reprezentuje kategorię przemysłowo-techniczną. Ze znajdującym Do pomiaru działek ziemi jako miary używano najczęściej morgi się niedaleko młynem i terenami wokół niego wiąże się podanie 0,6ha (3 wężyska) albo łana 18ha (30 mórg). O młynarzu i diable. Zabudowa miasta formowała się stopniowo. Osiami rozwoju przestrzeni miejskiej był rynek i ulice, prowadzące od rynku do W murach średniowiecznej Iławy bram. W przypadku Iławy były to dwie ulice. Ponadto elementem Długość trasy - około 1 km stałym, ważnym ze względów militarnych, była ulica okrężna, biegnąca wzdłuż murów obwodowych.. W tak podzielonej przestrzeni Zanim wyruszymy na wędrówkę, która będzie raczej spacerem powstawały parcele, zgrupowane w bloki, oddzielone od siebie po mieście, konieczne jest kilka zdań wprowadzenia: Iława została uliczkami gospodarczymi i zaułkami, tzw. Gasse. Były trzy kategorie lokowana na tzw. prawie chełmińskim. Było to zmodyfikowane parceli miejskich: pełne, tzw. Ganzerben, połówki, tzw. Halberben prawo niemieckie miasta Magdeburg, które po zastosowaniu w i kramy, tzw. Erker albo Buden, potem nazywane także ćwiartkami lokacji Torunia i Chełmna rozpowszechniło się bardzo w trakcie czyli Viertelerben. Parcele pełne znajdowały się w pierzejach przyrynkowych i ulicach prowadzących do bram. Działki te należały do kolonizacji krzyżackiej na ziemiach staropruskich. Iława powstała w pierwszym okresie kolonizacji krzyżackiej. Jak większość miast najbogatszych mieszczan. Ubożsi właściciele Halb- i Viertelerben zakonnych, powstałych w tym okresie, zbudowano ją w miejscu zajmowali parcele przy tak zwanych ulicach zaplecznych (Hinterstrasse) i w zaułkach (Gasse). Mogli oni posiadać maksymalnie 0,5 o naturalnych walorach obronnych. Miasto średniowieczne nie rosło jak babka drożdżowa. Od łana ziemi i nie mieli prawa do ogrodów miejskich. momentu lokacji do powstania głównych elementów zabudowy, a Na rynku zwykle stał ratusz, a w jednym z narożnych bloków zewnętrznych kościół. Mury obronne w partiach dolnych budowano także murów miejskich, mijało zwykle kilkadziesiąt lat. Na początku miasto składało się najczęściej z przestrzeni otoczonej wałem ziemnym, palisadami i fosami, podzielonej według określonych miar. najczęściej z kamieni, wyżej zaś z cegieł. W linii murów znajdowały się baszty otwarte do wewnątrz miasta, zwane łupinowymi, które Domy budowano drewniane i wyłącznie od zamożności mieszczan były miejscami skoncentrowanej obrony na wypadek najazdu czy i hojności fundatorów zależało, czy w miarę szybko zamieniano je oblężenia. U schyłku średniowiecza baszty te zabudowywano od na zabudowę murowaną. strony miasta i przykrywano dachami. Z czasem zamieniano je na Miasta w Państwie Zakonnym otrzymywały ceglane mury domy mieszkalne. obronne stosunkowo szybciej niż miasta polskie. Wynikało to z Aby wejść w mury miasta, należało przekroczyć jedną z jego bram. Iława posiadała dwie główne bramy: Lubawską, zwaną też Polską

13 ścieżki piesze ścieżki piesze - od strony dzisiejszej ul Niepodległości oraz Prabucką - od strony zabudowań dzisiejszej ul. Mierosławskiego. Funkcjonowały także w Iławie co najmniej dwie furty, czyli bramy o mniejszym znaczeniu dla ruchu tranzytowego, ale ważne dla rozwoju funkcji miejskich rozwijających się poza murami przedmieść. Chcąc przekroczyć bramę miejską, należało wpierw przejść przez most nad fosą. Do dnia dzisiejszego w Iławie zachował się jedynie fragment fosy wschodniej. Dalszy jej przebieg został zasypany w czasach nowożytnych, kiedy miasto nie posiadało już murów obronnych i rozwijało się przestrzennie wzdłuż dzisiejszej ul. Dąbrowskiego, kiedyś Saalfelder Weg czyli Drogi Zalewskiej. Fosa znajdowała się również od strony południowej, czyli od strony Małego Jezioraka, tuż poniżej muru okalającego bryłę kościoła, w miejscu placu przed przychodnią lekarską. Była to najprawdopodobniej tzw. sucha fosa. Od strony północno-zachodniej, wzdłuż biegu dzisiejszej ul. Konstytucji 3 Maja, także przebiegała fosa, ale jej przebieg nie jest szczegółowo znany. Spacer wewnątrz murów średniowiecznej Iławy rozpoczniemy od strony Bramy Lubawskiej, z dzisiejszej ul. Niepodległości. Ulica ta miała w przeszłości wiele nazw, ale za pierwszą możemy chyba uznać Löbauer Weg czyli Droga Lubawska. Od XIX wieku nazywała się Kaiserstrasse, ulica Cesarska, a przed II wojną przemianowano ją na Karl-Freyburgerstrasse, na pamiątkę śmierci lokalnego aktywisty faszystowskiego. Kiedy znajdziemy się na wysokości ratusza, możemy sobie wyobrazić, że oto zbliżamy się do Bramy Lubawskiej. Najpierw musimy pokonać most nad fosą. Z inwentarza szesnastowiecznego znamy długość tego mostu 53 stopy czyli około 16 m. Zapewne nie był to już wtedy średniowieczny most zwodzony, ale długość pierwotnego była zapewne zbliżona. Tak oto, mijając ratusz, dotrzemy do miejsca, gdzie wznosiła się Brama Lubawska. Nie znamy opisu tej bramy, z inwentarzy wiadomo jedynie, że jeszcze w XVIII wieku była naprawiana. Mijając budynek mieszkalny po lewej stronie możemy uznać, że przekroczyliśmy łuk bramny i weszliśmy w obręb murów miejskich Iławy. W prawo biegnie osiedlowa jezdnia ul. Skargi. Mniej więcej tą trasą biegła średniowieczna Nördliche Hinterstrasse czyli ulica Zapleczna Północna. Tuż za bramą w lewo, tam gdzie dziś biegnie ul. Kościelna, znajdowała się ulica nazywana Am Schlossplatz, czyli Przy Placu Zamkowym, zwana też Pfarrerstrasse czyli ulica Plebańska. Idąc od bramy prosto, mijamy linie zabudowy Löbauerstrasse czyli ulicy Lubawskiej. Znajdowała się tu tylko jedna pełna parcela zabudowana frontową kamienicą, z prawej strony, tuż za wlotem Nördliche Hinterstrasse. Dochodzimy do rynku czyli do dzisiejszego Placu Bandurskiego. Na środku stał ratusz otoczony kramami. Spłonął on w 1706 roku., a wraz z nim wszystkie akta miejskie. W Iławie nowy ratusz zbudowano dopiero w 1912 roku, to ten sam, sprzed którego wyruszyliśmy na spacer. Fronty budynków w liniach zabudowy przyrynkowej posiadały podcienia. Domy były drewniane. Taki typ budynku charakterystyczny był na terenie Pomezanii do przełomu XVIII/XIX wieków, a w etnografii uznaje się go za przewodni dla kultury materialnej Powiśla czyli krainy historyczno-kulturowej, na wschodnim skraju której położona jest Iława. W prawo od rynku biegła dość szeroka Plapperstrasse czyli ulica Gaduły. Z nazwą tą wiąże się podanie miejscowe o pewnej bardzo gadatliwej dziewczynie. Ulica ta zaczynała się mniej więcej w miejscu, gdzie stoi kiosk Ruchu, między blokami ul. Niepodległości 12 i 14, ciągnęła się wzdłuż osiedlowego boiska sportowego i dalej prosto obok bloku ul. Skargi 3. W lewo od Plapperstrasse odchodziła ulica, która była kontynuacją Nördliche Hinterstrasse. W czasach nowożytnych nazywano ją Magazinstrasse czyli ulica Magazynowa. Cały blok zabudowań na zapleczu pierzei północnej rynku w średniowieczu musiał być kompleksem spichrzów, bowiem mianem Magazinstrasse nazywano również ulicę równoległą do Plapperstrasse, wychodzącą z rynku z jego północno-zachodniego narożnika. Ulica ta biegła wzdłuż zachodniego szczytu budynku ul. Niepodległości 14 i wzdłuż szczytu rozebranych jakiś czas temu zabudowań kotłowni osiedlowej. Za budynkiem kotłowni łączyła się ze wspomnianą już, obwodowo biegnącą częścią Magazinstrasse. Ulica ta biegła dalej na zachód do skrzyżowania z inną ulicą, wychodzącą z rynku w kierunku zachodnim, wzdłuż frontu dzisiejszego budynku ul. Niepodległości 14 i zachodniego szczytu budynku ul. Mierosławskiego 4. Od skrzyżowania z nią ulica wzdłuż murów miejskich nazywała się Westliche Hinterstrasse czyli Zapleczna Zachodnia. W czasach nowożytnych, kiedy mury miejskie rozebrano, wspomnianą ulicę biegnącą w kierunku zachodnim, nazwano Neue Strasse czyli ulica Nowa. Łączyła ona miasto z drogą na obrzeżu fosy zachodniej, która biegła mniej więcej po linii dzisiejszej ul. Konstytucji 3 Maja. Od czasów nowożytnych nazywano ją Lindenstrasse czyli ulica Lipowa. Zanim powstało to połączenie, w murach miejskich istniały jeszcze wspomniane już dwie furty. Jedną z nich była tzw. Wasser Thor czyli Brama Wodna. Blok spichlerzy na zapleczu północnej linii zabudowy (dzisiejszy blok ul. Niepodległości 14) rozcinała ulica, która łączyła się z obwodowo biegnącą częścią Magazinstrasse i wyprowadzała ruch z miasta w kierunku zatoki przy wyjściu Iławki z Jezioraka. Ulica ta nazywała się Wasserstrasse czyli ulica Wodna i prowadziła na zewnątrz murów przez Bramę Wodną. W okolicy tej bramy od czasów nowożytnych znajdował się areszt miejski,

14 ścieżki ścieżki piesze piesze ścieżki piesze przeniesiony z rozebranej Bramy Prabuckiej. Brama Wodna istniała zapewne już w późnym średniowieczu i łączyła miasto z rybackim przedmieściem Fischerei, na dzisiejszym cyplu zwanym popularnie Czaplą, od nazwy nieistniejącej już, popularnej w latach 80. XX wieku restauracji. Powróćmy na rynek. Idąc wzdłuż zachodniej linii zabudowy, czyli wzdłuż budynku mieszczącego sklepy z oświetleniem i obuwiem, dochodzimy do jego krańca. W prawo odbijała w średniowieczu ulica, którą w czasach nowożytnych nazwano Riesenburgerstrasse czyli ulica Prabucka. Prowadziła ona do Riesenburger Thor czyli Bramy Prabuckiej. Brama ta znajdowała się w górnej partii schodów prowadzących dzisiaj z placu do ul. Konstytucji 3 Maja. Z opisu inwentarskiego wynika, że miała 15 stóp szerokości i 18 stóp długości. Ulicę Prabucką tuż przed bramą miejską przecinała, biegnąca wzdłuż murów, wspomniana już Westliche Hinterstrasse. Kiedy pójdziemy w lewo tuż poniżej budynku ul. Mierosławskiego 8, przemierzać będziemy końcowy odcinek ulicy Zaplecznej Zachodniej. Skręcając w lewo, dojdziemy do budynku. Ul. Mierosławskiego 1. Będzie to miejsce, gdzie kończyła się dawna Rosenstrasse czyli ulica Różana, wychodząca z południowo-zachodniego narożnika rynku. Od skrzyżowania z ulicą Różaną ulica wzdłuż murów miejskich nazywała się Südliche Hinterstrasse czyli Zapleczna Południowa. Zabudowa południowego bloku przyrynkowego różniła się znacznie od trzech pozostałych. Połowa tego bloku, bliższa kościołowi, stanowiła jedną wielką parcelę. Od reszty zabudowy oddzielała ją ulica, która w XIX wieku nazywała się Kasernenstrasse czyli ulica Koszarowa. Biegła ona od rynku między dzisiejszymi budynkami ul. Bandurskiego 4 i ul. Mierosławskiego 1 i dalej do tzw. Not Thor czyli Bramy Zapasowej, drugiej ze wspomnianych furt w murach miejskich. Przez furtę tę ulica prowadziła w rejon średniowiecznej suchej fosy południowej, w sąsiedztwo budynku dzisiejszej przychodni lekarskiej, który w XIX wieku mieścił stajnie kawalerzystów, zajmujących koszary w miejscu dzisiejszej średniej szkoły mechanicznej. Mniej więcej między dzisiejszym terenem kościelnym a blokiem ul. Bandurskiego 4 biegła kiedyś wspomniana już Pfarrerstrasse czyli ulica Plebańska, która dochodziła do południowej linii murów miejskich i zamykała bieg Zaplecznej Południowej. Od strony rynku, u wylotu Pfarrerstrasse, po prawej stronie znajdował dwór prokuratorów krzyżackich. Po jego rozbiórce w XVII wieku pozostał plac, który do II wojny nazywano Schlossplatz czyli Plac Zamkowy. Obecnie jest to teren parkingu poniżej plebanii Ojców Oblatów, część trawnika na zapleczu budynku ul. Bandurskiego 1 i teren w kierunku pozostałości wschodniej fosy, do linii muru okalającego kościół. I tak oto doszliśmy do wspaniałej pamiątki średniowiecznej Iławy. Kościół Przemienienia Pańskiego jest jedynym reliktem XIVwiecznej zabudowy miasta. Bryła jego ulegała różnym zmianom na skutek pożarów i przebudowy, ale ciągle jest imponującym i pięknym dziełem architektonicznym. Przyjmuje się powszechnie, że kościół powstał w pierwszej ćwierci XIV wieku. Ze względu na swoją strategiczną lokalizację w linii murów miejskich, wieża kościelna pełniła funkcję militarno-obronną. Do bryły świątyni od zachodu i częściowo od północy przylegały tereny, które w dokumentach określano jako Widem, obszar ogrodów i zabudowań gospodarczych należących do plebanii. Do północnej ściany nawy kościoła przylegał cmentarz. Między cmentarzem a wschodnią linią murów miejskich znajdowała się szkoła przykościelna, wciśnięta między skrzydła zabudowań wspomnianego już dworu prokuratorów krzyżackich. Według pewnej hipotezy dwór miał połączenie krużgankowe z wieżą kościelną, o czym może świadczyć zachowane do dziś wejście do wieży, znajdujące się na wysokości około 3m. Od kościoła mamy tylko kilka kroków w rejon dawnej Bramy Lubawskiej, gdzie zamyka się linia naszej trasy spacerowej. Warto jednak zrobić małe odstępstwo i na zakończenie spaceru, od kościoła skręcić w prawo, a potem zejść do zachowanej wschodniej fosy miejskiej, która pełni dziś rolę parku. Można tu usiąść ławce, by odpocząć i podzielić się wrażeniami. Wzdłuż granic średniowiecznej Iławy Długość trasy - około 16 km Wędrówka ta powiedzie szlakiem najstarszej lokacyjnej granicy posiadłości miejskich Iławy. Zanim wyruszymy w drogę, nieco wiadomości o tych odległych dziejach. Obszar, na którym powstała Iława, należał w czasach staropruskich do terytorium plemiennego Pomezan. Granice Pomezanii do dzisiaj stanowią przedmiot sporów w środowisku naukowym. Problematyczna jest szerokość rubieży między Pomezanią i Pogezanią na północnym wschodzie, nadal wątpliwy jest przebieg zachodniej granicy w dolinie Wisły. Wynika to z tego, że wielkie rzeki łączyły osadnictwo i strefy ich dolin były obszarami intensywnych kontaktów gospodarczych. Plemiona pomorskie przenikały na teren Pomezanii, a Pomezanie nawiedzali ziemie pomorskie. Ruch był tu spory i osadnictwo miało charakter mieszany. Podobnie było z granicą południowo-wschodnią. W strefie Drwęcy i Osy, zarówno w świetle archiwalnych źródeł pisanych, jak i źródeł archeologicznych, czytelne są ślady wpływów mazowieckich, chełmińskich i pomorskich, które przeżywały się aż do czasów nowożytnych. Należy pamiętać, że Iława to nie Warmia czy też Mazury, lecz historyczna Pomezania. Warto to zapamiętać, ponieważ Po

15 ścieżki ścieżki piesze piesze ścieżki piesze mezania należała w średniowieczu do największych, najbardziej cywilizacyjnie i kulturowo rozwiniętych staropruskich stref osadniczych. Geograficznie rzecz ujmując, Iława leży na skraju Powiśla. Mimo iż takie przyporządkowanie wynika raczej z potrzeb systematyki geomorfologicznej, to jest ono bardziej prawidłowe niż nazywanie tej strefy Mazurami Zachodnimi. Najtrafniejsze jest określenie Pojezierze Iławskie, ponieważ eksponuje geograficzną specyfikę tego mezoregionu, a jednocześnie daje możliwość ukazania jego odmienności historyczno-kulturowej. Jaki charakter miało osadnictwo staropruskie w okolicy Iławy w przededniu kolonizacji krzyżackiej w XIII wieku, trudno orzec. Najprawdopodobniej znajdowało się jednak na peryferiach osadniczych. Terytorium plemienne Pomezan tuż przed ekspansją krzyżacką zaczęło dzielić się na mniejsze jednostki terytorialne, które w historii osadnictwa nazywa się włościami. Iława znajdowała się na zachodniej rubieży jednej z tych włości Rudencz - której centrum położone było w okolicach dzisiejszych Rudzienic. Pierwsza lokacja Iławy nastąpiła w 1305 roku. Niewiele wiemy o tej dacie, ponieważ więcej wiadomo z tego czasu o młynie iławskim, niż o samym mieście. Informacje o nadaniu miejskim znamy dopiero z powtórzonego aktu lokacyjnego, datowanego na 11 czerwca 1317 roku. Dokument ten tak opisuje granice patrymonium miejskiego: Od dębu nad jeziorem Dół, wzdłuż gruntów wsi Dziarny, do sosny przy drodze do Radomna, niedaleko od jeziora Szwanek; stąd nad doliną do dębu koło wsi Wikielec; stąd na prawo do dębu nad jeziorem Jeziorak; dalej wzdłuż brzegu jeziora, powyżej miasta do rzeki Iławki, z biegiem której do młyna zakonnego; stąd zaś do dębu nad jeziorem Dół. Posługując się tym opisem odbędziemy wędrówkę. Rozpoczynamy ją znad południowego brzegu jeziora Dół, od nowego mostu nad Iławką. Wędrujemy na północ, do krańca cypla, na którym znajdowała się kiedyś oczyszczalnia ścieków. Prawdopodobnie gdzieś w tym rejonie rósł dąb wymieniony w dokumencie lokacyjnym z 1317 roku. Idziemy teraz wzdłuż brzegu jeziora na południe i docieramy do niewielkiej zarośniętej zatoki. Po drodze warto popatrzeć na leżącą na przeciwległym brzegu wieś Dół i jeziorną wyspę, z którą związana jest legenda o drogocennej wazie. Malowniczy krajobraz tej okolicy świadczy dobitnie, że turystyczne atuty Iławy to nie tylko Jeziorak. Opis z 1317 roku powiada dalej wzdłuż gruntów wsi Dziarny. Trudno określić, czy chodziło o granicę północną, czy zachodnią, nie znamy zresztą żadnej z nich. Średniowieczna droga z Iławy do Dziarn na swym początkowym odcinku biegła najprawdopodobniej wzdłuż obniżenia, które łączy koryto Iławki z południową zatoką jeziora Dół. Przez to obniżenie, kiedy dojdziemy do zatoczki, musimy się teraz przeprawić. Omawiana droga w źródłach z 1338 roku wymieniana jest jako Sernausche Weg czyli Droga Dziarnowska. Jej dalszy bieg zgodny jest zapewne z przebiegiem dzisiejszej polnej drogi, odbijającej w prawo od szosy do Ławic, tuż przed dziarnowskim mostem na Iławce. Dziarny należą do najstarszych wsi w okolicy Iławy. Ze źródeł archeologicznych wynika, że wieś lokowana była pierwotnie na lewym brzegu Iławki, w rejonie obecnych nadrzecznych mokradeł przy wyjściu rzeki z jeziora Dół. Wędrujemy dalej - do sosny przy drodze do Radomna, niedaleko od jeziora Szwanek. Zanim dojdziemy do miejsca, gdzie być może rosła owa sosna, odnajdziemy w terenie inne punkty orientacyjne, które oparły się czasowi. W średniowieczu i czasach nowożytnych granice zaznaczano także kopcami ziemnymi. Pierwszy z takich kopców na naszej trasie znajduje się w okolicy jeziorka Smuda, w lesie na zachód od Dziarn. W gęstym iglastym młodniku czytelny jest niewielki pagórek, zniszczony przez orkę leśną. Do następnego kopca granicznego dotrzemy, przechodząc na drugą stronę szosy do Lubawy. W lesie, około 200 m na południe od Jeziora Gajowego, tuż nad krawędzią doliny erozyjnej, znajduje się częściowo zniszczony nasyp, który jest bez wątpienia znakiem granicznym. Trudno przegapić to miejsce, ponieważ otoczenie jest zniszczone przez liczne transzeje i rowy strzeleckie pozostałości przedwojennego poligonu. Niestety, okoliczni mieszkańcy wykorzystują te rowy jako dzikie wysypisko śmieci, niszcząc krajobrazową i kulturową atrakcyjność tego terenu. Aby dotrzeć w okolice jeziora Szwanek, od kopca w lesie musimy pomaszerować leśnymi drogami w okolice parowozowni, a potem klucząc ścieżkami, wydostać się na szosę z Iławy do Radomna. Aby dojść do jeziorka, musimy cofnąć się około 100 m w kierunku Iławy i przejść tunelem pod szlakiem kolejowym do Torunia. Wydłużony zbiornik wodny po lewej stronie szosy to właśnie jezioro Szwanek, nazywane także Łabądko albo Łabędek. Gdzieś tu, być może na terenie kolejowym, albo na skarpie doliny jeziora, musiała kiedyś rosnąć owa graniczna sosna przy drodze do Radomna. Dalej opis mówi nad doliną do dębu koło wsi Wikielec. W dokumencie występuje nazwa Herzogenwinken. To dawna nazwa Wikielca. Wspomniana dolina zaś to teren dzisiejszych ogrodów działkowych, wypełniających całą wydłużoną nieckę. Rynna ta powstała w wyniku spływu wód lodowca do doliny Drwęcy. Kiedyś była całkowicie wypełniona wodą i prawdopodobnie miała połączenie z jeziorem Jeziorak. Według przekazów ustnych, łowiono tu niegdyś ryby ogromnych rozmiarów. Szlak wiedzie dalej polną drogą na skraju lasu, wzdłuż doliny. Po wcześniejszym przebijaniu się przez bezdroża, wędrówka

16 przypomina teraz spacer. Mijamy po drodze oczyszczone stawy zioro. Wędrujemy ścieżką nad brzegiem. Kiedy miniemy budynek koło Wodociągów Iławskich, potem przecinamy drogę leśną do ośrodka wypoczynkowego, znajdziemy się na dzikiej łące, nazywanej potocznie cyplem po Czapli, od nazwy stojącej tu kiedyś wsi Karaś. Na jej osi, od strony miasta, widoczna jest stara wieża ciśnień, kościół i blokowisko Osiedla Podleśnego. Po prawej ręce popularnej restauracji. Cypel ten to teren jednego z najstarszych ciągle towarzyszą nam ogrody działkowe. Kiedy zbliżymy się do przedmieść Iławy, osady rybackiej zwanej Fischerei. Z okolicą tą szosy wiodącej z Iławy do Biskupca Pomorskiego, w dole ujrzymy związana jest legenda o rybim królu, który mieszkał w rozlewisku ostatni w tej dolinie owalny zbiornik wodny. To Diabelski Staw, łączącym Iławkę z Jeziorakiem. z którym związane są podania o zatopionym zamku i o diable Kiedy dojdziemy do miejsca, gdzie rzeka wychodzi z Jezioraka, koło mostu w ciągu ul. Dąbrowskiego, musimy przeczytać oczywiście. Między jeziorkiem a polną drogą, do krańca której właśnie doszliśmy, znajduje się wzgórze porośnięte drzewami. następną wskazówkę z opisu granic - z prądem której [Iławki] do Prawdopodobnie tutaj rósł wymieniony w dokumencie dąb, do młyna zakonnego. Niestety, dzisiaj wędrówka wzdłuż rzeki nie jest Wikielca stąd bowiem tylko parę kroków. Okolica ta, koło pagórka możliwa, ponieważ uniemożliwiają to przylegające do jej brzegów nad Diabelskim Stawem i na skraju lasu po drugiej stronie szosy, prywatne posesje. Pozostaje nam na wysokości ronda skręcić w nazywana była niegdyś Siedmiogórzem i stanowiła teren rekreacyjny lewo, w ul. Narutowicza, która wiedzie jedną z teras doliny Iławki. dla dawnych iławian. Ulica ta przed wojną nazywała się Niederwallstrasse czyli Wałowa Na prawo do dębu nad jeziorem Jeziorak tak dalej opis określa granice posiadłości miejskich Iławy. Skręcamy zatem w prawo Jagiellończyka. Ta z kolei ulica kiedyś nazywała się Oberwallstrasse Dolna. Kiedy dojdziemy do jej krańca, skręcimy w prawo, w ul. i wędrujemy szosą w stronę miasta. Na lewej skarpie drogi, na czyli Wałowa Górna. Obie nazwy wiążą się z rozwojem funkcji skraju lasu widoczny jest niewielki nasyp, który przypomina swym miejskich w obrębie tzw. Przedmieścia Lubawskiego, nazwanego kształtem kopce znane nam już znad jezior Smuda i Gajowego. To tak od Traktu Lubawskiego, który biegł linią dzisiejszej ul. Niepodległości. Najprawdopodobniej w strefach obu ulic znajdowały się prawdopodobnie również zniszczony kopiec graniczny. Idąc dalej, przechodzimy mostem nad torami szlaku kolejowego do Gdańska. wczesnonowożytne drewniano-ziemne umocnienia rozwijającego Po lewej stronie w dole widoczne są budynki dworca miejskiego, w się miasta. głębi stadion sportowy, a po prawej błyszczy tafla Małego Jezioraka. Ul. Jagiellończyka doprowadzi nas do skrzyżowania z ul. Schodząc w dół wiaduktem, dotrzemy do stylizowanych budynków Niepodległości. Tu musimy skręcić w lewo, w ul. Kościuszki, którą lokalu hotelowo-gastronomicznego, który zbudowano na miejscu dojdziemy do miejsca, gdzie znajdował się wymieniony w opisie dawnego tartaku, na cyplu wcinającym się w wody jeziora. Należy młyn zakonny. Młyn ten znajdował się w okolicy istniejącego do przypuszczać, że właśnie na tym cyplu rósł wspomniany w opisie dziś, nieczynnego już młyna, ale czy dokładnie w tym samym dąb. Do dzisiaj rośnie tam kilkusetletnie drzewo tego gatunku. miejscu trudno orzec. Może to któreś pokolenie tamtego granicznego dębu? Stojąc na moście koło młyna, pomyślmy przez chwilę, że znajdujemy się w jednym z najbardziej historycznych miejsc Iławy, bo Następnie opis prowadzi wzdłuż brzegu jeziora. Granica posiadłości obiegała wkoło jezioro miejskie, które w średniowieczu młyn właśnie i nadanie dla niego wymienione zostały w najstarszym miało szerokie połączenie z akwenem Jezioraka i było jedynie jego dokumencie lokacyjnym miasta z 1305 roku. południową zatoką. Zatoka nie należała do miasta, była własnością Teraz powinniśmy udać się do dębu nad jeziorem Dół, a zatem zakonu krzyżackiego, a ściślej komtura dzierzgońskiego, a od 1341 tam, gdzie rozpoczęliśmy naszą wędrówkę. Można próbować przebijać się ścieżką wędkarzy wzdłuż Iławki do niewielkiego jeziorka i roku komtura ostródzkiego. Aby zatem trzymać się opisu granicy, skręcimy w prawo i odbędziemy spacer aleją wokół Małego Jezioraka. Towarzyszy nam bardzo atrakcyjny widok na przeciwległy jesteśmy już zapewne nieco zmęczeni koło ronda na ul. Ostródzkiej pod mostem kolejowym, ale najprościej będzie tym bardziej, ze brzeg jeziora, gdzie widoczne są gotycki kościół, ratusz z roku 1912 skręcić w prawo i tzw. małą obwodnicą pomaszerować do nowego i dawna Hala Miejska z 1927 roku, obecnie iławski kinoteatr. W mostu drogowego na Iławce. Tu zatrzymajmy się i odpoczywając trakcie spaceru, na wysokości tych budynków możemy zboczyć w popatrzmy w stronę jeziora Dół. prawo i szczegółowo je obejrzeć. Możemy też odłożyć tę przyjemność Możemy uznać, że nasza wędrówka dobiegła końca, choć nic do wędrówki W murach średniowiecznej Iławy. nie przeszkadza, by bardziej wytrwali wędrowcy, po wypatrzeniu z Kiedy dotrzemy do mostu na cieśninie łączącej jezioro miejskie z mostu dogodnej przeprawy, dotarli do miejsca startu naszej wyprawy. Mniej wytrwali, po dojściu do ul. Lubawskiej, do centrum Iławy Jeziorakiem, musimy znów zajrzeć do opisu granic. Powyżej miasta do rzeki Iławki tak głosi następna wskazówka. Przechodzimy mogą dojechać autobusem miejskim z przystanku koło Iławskiego teraz na drugą stronę ul. Konstytucji 3 Maja i schodzimy nad je- Przedsiębiorstwa Budowlanego ścieżki ścieżki piesze piesze ścieżki piesze

17 ścieżki piesze ścieżki piesze ścieżki piesze O Króliczej Górze PODANIA I LEGENDY Na wzniesieniu zwanym obecnie Króliczą Górą, w pobliżu dawnej ulicy dworcowej [dziś Królowej Jadwigi], mieszkał bogaty mieszczanin. Dzięki swej mądrości i pracowitości, dorobił się ogromnego bogactwa. Pędził on sobie żywot spokojny i stateczny. Unikając codziennego pędu poświęcał się swojemu osobliwemu zajęciu. W ogrodzie wybudował przytulny domek, w którym hodował prześliczne, srebrnobiałe, czarne i pstrokate króliczki. Jedne z nich miały czerwono-różowe oczka, inne śliczne uszka, a jeszcze inne jedwabiście miękkie futerka. Zwierzęta miały wspaniałe życie. Każda para mieszkała sobie w dwóch miłych pokoikach, jeden służył za pomieszczenie mieszkalne, drugi wyściełany samym najpiękniejszym mchem do spania. Jadalnię wszyscy mieli wspólną, położoną zaraz z przodu, za drzwiczkami, w miejscu, gdzie w innych domach jest sień. W pobliżu domków znajdował się obsadzony zieloną trawą ogródek. Gdy słońce mocniej zaświeciło, stary gospodarz otwierał furtkę i wypuszczał zwierzęta. Cóż to była za radość! Młode naokoło brykały, skakały i turlały się w zielonej trawie. Sprawiało to wielką radość panu, tak, że siedział długimi godzinami i paląc fajkę obserwował królicze harce. Każdemu ze zwierzaczków nadał on imię. Czerwonooki, bądź grzeczny! Białasek, nie wolno budzić ojca! Mówił tak, to do tego, to do tamtego i śmiał się, aż mu w oczach stawały łzy. Kiedy siedział razu pewnego ze swoimi ulubieńcami, tuż za jego grzbietem zaskrzeczało coś Hi, hi, a cóż masz tu za miluchne zabawki? Gdy obrócił się ujrzał starą babę: całą pomarszczoną, z długim haczykowatym nosem, płonącymi oczyma i wielkim worem na plecach. - Hi, hi, daj mi twojego Szaraczka! Będzie z niego wspaniała potrawa. Jeżeli przygotuję go z owocami jałowca, to smakować będzie dokładnie jak pieczeń z zająca. Zaś sadełko dobre będzie na doskwierający mi reumatyzm spostrzegała starucha, i już schylała się, by sięgnąć swymi kościstymi łapami małe zwierzątko. Stary właściciel zrazu zorientował się co do złych zamiarów podejrzanego gościa, tym bardziej nim to wzburzyło, że Szaraczek był jego ulubieńcem. Widząc, co się dzieje, szybko doskoczył do jędzy, chwycił jej laskę i porządnie zdzielił ją po palcach. - Precz, szkaradna babo! krzyknął i przegnał staruchę na ulicę. Stara wycofała się z ogrodu, zaciskając pięść wygrażała się, mrucząc przy tym różnorakie przekleństwa. Splunęła po trzykroć i pokuśtykała dalej. Starym właścicielem wstrząsnął obraz

18 podania i legendy podania i legendy szkaradnej baby. Przez długi czas nie mógł go zapomnieć, w nocy zaś spał bardzo źle. Jako, że ogromny niepokój cały czas spędzał mu sen z oczu, wraz z pierwszym blaskiem zorzy skierował się do swoich ulubieńców. - O Zgrozo! - krzyknął. Szaraczek przepadł! Poszukiwania i nawoływania okazały się na nic. Królik gdzieś zniknął. Kolejnego dnia brakowało innego zwierzątka i tak dzień po dniu, aż zniknęły wszystkie. Stary pan zdał sobie sprawę, że padł ofiarą czarów. Spakował wszystkie swoje rzeczy do dużej walizki, złożył na wozie i ujechał daleko, bardzo daleko. Tak daleko, gdzie, jak myślał, żadne czary nie będą mogły już mu zaszkodzić. Zaklęcie rzucone przez starą czarownicę zamieniło wszystkie króliki w górę, od tegoż czasu nosi ona nazwę Kaninchenberg Królicza Góra. (23-24) Królicza Góra znajduje się w Iławie pomiędzy ulicą Jana III Sobieskiego, zaraz przy wiadukcie, a ulicą Królowej Jadwigi. Aż do końca XVIII w. obszar ten znajdował się na przedmieściach. Nie znaczy to, że była to pustka osadnicza. W XVII w. znajdował się w tym miejscu wiatrak, z tego też okresu pochodzi znaleziona tam moneta. Można jednak domniemywać, że już w średniowieczu Królicza Góra była zasiedlona, dowodem czego mogą być znajdowane w jej obrębie fragmenty ceramiki. Sama nazwa Kaninchenberg występuje wielokrotnie jako nazwa grodzisk np.: w Lasecznie czy Gulbiu. Zapewne ludność miejscowa zatraciła pierwotny sens nazwy tegoż wzgórza i niejako dorobiła do niej nowe podanie. Lit.: Morgenroth s O zapadniętym zamku przy Czarcim Jeziorku Obok Czarciego Jeziorka, stał w zamierzchłej przeszłości mały zamek, w którym mieszkał pewien biedny książę imieniem Rado. Kochał się on w Sieglindzie córce pewnego dumnego i bogatego rycerza. Rycerz ów był jednakże okropnym skąpcem. Zamierzał, wykorzystując wdzięki swej młodej córki, wydać ją za mąż za pewnego starego, schorowanego, ale bardzo bogatego właściciela pobliskiego zamku. Przebiegły ojciec liczył się z tym, że ów starzec niedługo umrze, co da mu sposobność połączenia jego włości ze swoimi. Nie myślał przy tym o szczęściu swojej córki, gdyż było mu to obojętne. Wyśmiewał się też ze starań biednego księcia Rado. - Pójdź książątko szukać sobie innej niewiasty! Mówił, uważając rzecz za załatwioną. Sama księżniczka Sieglinda nie mogła pogodzić się z decyzją ojca i, bolejąc nad swoim losem, roniła skrycie gorzkie łzy, gdyż w głębi serca kochała ubogiego księcia. Legenda o smoku z Scholtenbergu Kiedy w głębokości lasu spotkała się ze swoim ukochanym, zwierzając się z krzywdy, którą chcą jej wyrządzić, oboje postanowili, że jedynym wyjściem będzie, jeżeli młoda panna po prostu ucieknie z zamku swego ojca. Kiedy pewnego dnia rycerz z giermkami wyjechał, Sieglinda wymknęła się przez bramę, przebiegła po opuszczonym moście i czmychnęła śpiesznie do lasu, gdzie w umówionym miejscu czekał na nią stęskniony Rado. Książę chwycił ukochaną w silne ramiona, posadził na rumaka i oboje popędzili do jego zamku. Tam pewien wtajemniczony ksiądz pobłogosławił ich związek. Żyli więc w rozkoszy i szczęściu, mając przy tym nadzieję, że ojciec

19 podania i legendy podania i legendy młodej księżniczki ostatecznie przekona się do ich miłości. Ten jednak, gdy tylko dowiedział się, że córka zniknęła z zamczyska, zaczął szukać jej po wszystkich krainach. Szukał aż do czasu, kiedy pewien niecny grajek, będąc wcześniej na dworze młodego księcia i widząc szczęście Sieglindy, w swej niepohamowanej złośliwości zdradził miejsce jej pobytu. Ojciec wpadł w szał. Zebrał naprędce rycerzy oraz swoich zwolenników i poprowadził ich pod zamek księcia Rado. Ten nieprzygotowany do walki, nie był w stanie zbyt długo odpierać wściekłych ataków najeźdźcy. Niewiele też dawały prośby Sieglindy, która w imię wszystkich świętych zaklinała ojca, by oszczędził jej małżonka. Wypuszczone z łuków płonące strzały syknęły ogniem na wysuszonych, drewnianych dachach i w niedługim czasie cały zamek stanął w płomieniach. Z rozpuszczonymi włosami wybiegła córka naprzeciw ojca. - Litości ojcze, litości! Krzyczała, licząc na zmiłowanie. Lecz w jednej chwili zamilkła. Miecz ojca przebił jej serce. Ciepły jeszcze od krwi jedynego dziecka ugodził też pierś stojącego za nią biednego księcia. Wydarzyło się to 23 sierpnia 1093 roku. Mijały wieki. Przez wiele jeszcze lat widoczne były zgliszcza murów książęcego zamku, z górującą nad nimi wieżą. Wkrótce jednak osunęły się one do czarnej toni pobliskiego jeziorka, które skryło pod swym lustrem miejsce tragicznych wydarzeń. Ludzie jednak powiadają, że co roku, 23 sierpnia, z toni jeziora wyłania się wieża zatopionego książęcego zamku. Na jej szczycie siedzi strażnik i oświetla okolicę trzymaną w ręku latarnią. Blask, który z niej wypływa, to nic innego, jak tylko płomienie miłości, które płonąć będą aż po wieczność. Czarcie Jeziorko, to jedno ze znanych w Iławie oczek wodnych. Znajduje się ono na obszarze ogrodów działkowych na Osiedlu Podleśne między lasem z jednej strony a ulicą Kwidzyńską z drugiej, niedaleko szosy na Wikielec. Podanie to bezpośrednio dotyczy niewielkiego wzniesienia ulokowanego w bezpośredniej okolicy oczka, w obrębie którego zlokalizowano ślady osadnictwa średniowiecznego być może reliktów strażnicy? O tym, skąd wzięła się nazwa Czarcie Jeziorko, mówi inne podanie. Lit.: Morgenroth s Mówiące woły Jako, że był sierotą, nie miał nikogo, komu mógłby się wyżalić. Nie miał nikogo, kto mógłby otoczyć go miłością. Poświęcał się więc całym sercem pielęgnując powierzone jego opiece zwierzęta. W dokuczliwe, skwarne dni podawał swoim wołom soczyste siano i przynosił chłodną wodę. Późnym wieczorem, nim udał się do swego nędznego barłogu w stajni, lubił choćby przez chwilę posiedzieć ze swoimi czworonożnymi przyjaciółmi. Obejmował ich szyje i tak wtulony wypłakiwał się ze zmartwień. Wieczorem, tuż przed Nocą Świętojańską, chłopiec był szczególnie smutny. Cały boży dzień orał pole, jednak nie był w stanie dokończyć roboty, gdyż biedne zwierzęta ze zmęczenia nie mogły już dłużej pracować. Bał się, że kiedy następnego dnia gospodarz zobaczy niedokończoną orkę, znów będzie go bił i wyzywał. Zbliżała się już Noc Świętojańska. Jest to czas pełen cudów. Noc, podczas której jak to od dawna wierzono prawi ludzie, a szczególnie dzieci, zrozumieć mogą mowę zwierząt. Stał więc chłopiec smutny przy swoich zwierzakach. Nagle zwrócił uwagę, że pstrokaty wół przestał przeżuwać siano i począł półgłosem pomrukiwać. Ze zdziwieniem przysłuchiwał się młody parobek tym dziwnym pomrukom, gdyż brzmiały one bardzo interesująco. Po czasie zaczął wyłapywać pojedyncze słowa i coraz wyraźniej rozumieć, o czym mówią woły. - Przyjaciele. Rzekł jeden z wołów do swych towarzyszy. - Wiecie wy może dlaczegoż nasz poczciwy malec jest taki smutny? - Nietrudno się domyśleć. - Odpowiedział jego sąsiad. - Boi się gospodarza, bo nie zaoraliśmy dzisiaj do końca, leżącej ugorem ziemi! Chłopiec zrazu zrozumiał, że zwierzęta mówią właśnie o nim. Poruszyły nim głęboko zasłyszane słowa. Zdał sobie sprawę z tego, że ci, których codziennie otacza opieką, litują się nad jego losem. Z ciekawością przysłuchiwał się dalszej rozmowie. - Nonsens. Podejmując rozmowę mówił wół. - Gospodarzowi nie będzie dane oglądać następnego dnia. Jako dziś zaorywaliśmy pole, wprost za nami skakały dwa kruki, wy chyba także musieliście je zauważyć? Otóż mówiły one właśnie o rychłej śmierci gospodarza, jakoby już z samego rana mają znaleźć go martwego. - Tak, a co stanie się wówczas z nami? Zapytał jeden z wołów. - Wydaje się, że jest na to pewien sposób. Ojciec mój, gdy byłem jeszcze małym cielątkiem, opowiadał mi o pewnym wielkim skarbie, ojciec zaś słyszał o nim od swego dziadka. W czasie wojny siedmioletniej wkroczyli na te ziemie Rosjanie. Ówczesny właściciel gospodarstwa, jako że był bardzo bogaty, w strachu przed nimi zakopał w kącie stajni, przy oknie, cały swój dobytek. Człowiek ten został po jakimś czasie zabity, o skarbie zaś nikt nie wiedział, zatem spoczywa on tam do teraz. Jeżeli nasz młody przyjaciel poderwie tamte deski, to znajdzie ukryty skarb i będzie mógł wykupić całe U pewnego gospodarza w Iławie służył raz ubogi, ale dobry chłopiec. Ojciec jego wraz z matką, biedni robotnicy najemni, umarli już jakiś czas temu. Gospodarz natomiast był surowym ponurakiem. Żądał od parobka, by ten ciężko pracował, począwszy od samego świtu i dopiero późnym wieczorem mógł udać się na spoczynek. Rzadko z ust gospodarza można było usłyszeć pochwały, nie żałował on jednak gorzkich słów i wyrzutów, co bardzo smuciło chłopaka. gospodarstwo, a do tego także i nas

20 podania i legendy - Niech tak będzie! Wymamrotał inny wół. Potem zamilkli. Jedli Zatopiony pałac jeszcze przez chwilkę siano i dopiero spokojny, miarowy oddech oznajmił, że zwierzęta zasnęły. Także młody pachołek, cichuteńko Na wzgórzu zwanym niegdyś Scholtenberg na Wielkiej Żuławie, by nie przeszkadzać swoim przyjaciołom udał się do swego wznosił się w przeszłości prześwietny zamek. Mieszkał w nim legowiska. Nie był jednak w stanie zmrużyć oka, gdyż wciąż miał pewien bogaty książę. Miłował się on w przepychu i wszelkim w myślach słowa, które zasłyszał w oborze. splendorze, sale jego posiadłości wypełnione były przez dworzan i Ledwie zaświtało, poszedł nasz bohater do obory, dokładnie w sługi. U brzegu jeziora, na wodzie, kołysały się szykowne, ozdobione miejsce, o którym mówiły woły. Zerwał z podłogi deski i jego barwnymi żaglami łodzie. oczom ukazała się staroświecka, solidna skrzynia, która po brzegi Przewoziły one gości zarówno z pobliskiej okolicy, jak i z daleka, na wypełniona była lśniącymi, złotymi talarami. Przykrył wszystko z urządzane przez księcia dzień w dzień uczty. Bez umiaru trwonił on dbałością, napoił zwierzęta i nałożył im do żłobów obroku, po swój majątek. Nawet, gdy przebywając wraz ze swymi przyjaciółmi, czym udał się do chałupy. To, co ujrzał, potwierdzało zasłyszane przemierzał konno okoliczne wsie, rzucał złoto na gościniec. Nie nocą słowa. Gospodarz leżał martwy, zmarł najwyraźniej nocą na jego zamiarem było jednakże, aby tym to sposobem pomóc swoim atak serca. biednym chłopom. Chciał tylko przez to bardziej zabłysnąć swym Pogrzeb odbył się trzeciego dnia, ułożone na karawanie ciało bogactwem przed gośćmi. Podwładnych zaś uciskał tym bardziej, gospodarza ciągnęły na cmentarz zaprzężone doń woły. że po organizowanych z takim rozmachem zabawach, skarbiec Minęło kilka tygodni, pewnego dnia dało się zauważyć, że w zagrodzie panuje jakieś poruszenie. Z całej okolicy przybywali tu ludzie, W owym czasie mieszkał w głębokim lesie pewien samotny mę- jego zazwyczaj świecił pustkami. spadkobiercy gospodarza wystawili na licytację dom i całkiem duży drzec. W dawnych czasach owego pustelnika i ojca rozrzutnego kawałek ziemi, należący kiedyś do zmarłego. Każdy z przybywających miał chrapkę na zakup bogatej, chłopskiej posiadłości. Gdy ród książęcy zawdzięczał wszelkie bogactwa. Jednakże powszechnie księcia łączyła głęboka przyjaźń. To właśnie jego mądrym radom jednak ktoś z kupujących podawał cenę, jaką gotów jest zapłacić, sądzono, iż oprócz mądrości, pustelnik obdarzony był także jakimiś młody pachołek niezwłocznie ją podbijał. Gdy w końcu licytujący tajemnymi siłami i parał się czarodziejstwem. Patrzał ów mędrzec zapytali go pogardliwie, skąd weźmie tak dużo pieniędzy, chłopak na gorszące wybryki księcia, szukając sposobu na jego skuteczne położył całą należną sumę na stół. upomnienie. Kiedy jednak zdał sobie sprawę, że jego rady, które I tak ów biedaczyna stał się bogatym i szanowanym gospodarzem. starał się przekazywać księciu, jednym uchem wpadały, drugim Dbał jednak nadal o swe woły, jak o najlepszych przyjaciół. Zawsze zaś ulatywały z jego głowy, zrezygnowany zaszył się na powrót w miały miękkie posłanie, żłoby zaś pełne były wybornego siana. Także swej leśnej samotni. żaden obcy nie miał prawa zaczepiać zwierząt. Kiedy już były stare Książę wciąż kontynuował swe rozrzutne życie, aż do czasu, kiedy i słabe, do końca swoich dni mogły liczyć na dobroć gospodarza. ostatni talar zniknął z jego skarbca. Niedługo trzeba było czekać, Jest to typowe podanie moralizatorskie, opowiadające historię aby w ziemi książęcej zapanowało ubóstwo i ogólna żałość, lud złego gospodarza i biednego parobka, który ostatecznie zostaje cierpiał coraz bardziej pod ciężarem nakładanych podatków. Nad wynagrodzony, zaś jego prześladowcę spotyka zasłużona kara. W zamkiem panowała jednak głucha cisza. Nie dochodziły już z niego odgłosy wystawnych uczt, pokoje zaś nie gościły już w swych podaniu o Mówiących wołach przetaczają się ponadto fragmenty charakterystycznych dla tego obszaru wierzeń ludowych, a także wnętrzach dostojnych gości i książęcych przyjaciół, gdyż ci dawno elementy wydarzeń historycznych. Motyw Nocy Świętojańskiej, który już je opuścili. Młody książę w coraz to bardziej ponurym nastroju wielokrotnie używany jest we wszelkiego rodzaju opowiadaniach, błąkał się po pustych komnatach, nie przestając głowić się nad zawsze wypełniony jest jakimś aspektem magicznym. Wyraźnie sposobem, jak na powrót zdobyć bogactwo. I wtem, przypomniał widać, że wierzono w to, iż zwierzęta przemawiają ludzkim głosem, lecz zrozumiałym tylko dla wybranych. Ponadto poznajemy starym, mądrym pustelniku. Wskoczył zatem na swego narowistego sobie o osobie, o której przez długie te lata już dawno zapomniał - o tu także kruka, który potrafi zwiastować czyjąś śmierć przesąd wierzchowca i popędził przez lasy, prosto ku chatce starca. Tam jego ten zachował się w wielu miejscach do dziś. Niewykluczone, że pięść donośnie zahuczała na drzwiach małej chałupiny. wierzenia te sięgają jeszcze czasów pogańskich, kiedy to zamiast - Wyczaruj dla mnie złoto, starcze! Krzyknął u wejścia. Ten Nocy Świętojańskiej, obchodzono uroczystości z okazji przesilenia otworzył drzwi i spojrzał surowym, lecz pełnym troski wzrokiem letniego. na księcia. Lit.: Morgenroth, s Młody człowieku, dlaczegóż to nie chciały uszy twoje słuchać dobrych rad? Jeżeli w odpowiednim czasie porzuciłbyś owy wsze podania i legendy

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW IKz6g123 ZDS WIL PW mgr inż. Stanisław Żurawski Zagadka IKz6g123 ULICA LICZY SOBIE OKOŁO 240 LAT A JEJ NAZWA O POŁOWĘ MNIEJ. JEST ULICĄ W MIARĘ DŁUGĄ. ZABUDOWA KIEDYŚ I OBECNIE BARDZO RÓŻNORODNA, OD ZWARTYCH

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Szkoleniowo - Wypoczynkowy Ministerstwa Sprawiedliwości Albrechtówka. Albrechtówka

Ośrodek Szkoleniowo - Wypoczynkowy Ministerstwa Sprawiedliwości Albrechtówka. Albrechtówka Ośrodek Szkoleniowo Wypoczynkowy w Kazimierzu Dolnym malowniczo położony na skarpie wiślanej, jest jednym z najpiękniejszych miejsc na trasie Kazimierz Męćmierz. W otoczeniu lasu, ciszy i spokoju każdy

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Po lekcjach do szkoły. Innowacyjne formy zajęć pozalekcyjnych Gmina Miasto Płock/ Gimnazjum nr 5 im. Zygmunta

Bardziej szczegółowo

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Koperta 2 Grupa A Podczas dzisiejszego szukania śladów przeszłości w starym mieście Kostrzyn, dla waszej grupy ciekawe będą

Bardziej szczegółowo

Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie.

Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie. Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie. Łąki Nowohuckie Mapa Łąk Nowohuckich, na której niebieską linią zaznaczona jest trasa ścieżki dydaktycznej. Łąki Nowohuckie Łąki Nowohuckie

Bardziej szczegółowo

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Kraków Kraków położony jest w województwie małopolskim. Był siedzibą królów Polski. To król Kazimierz Odnowiciel przeniósł swoja siedzibę z

Bardziej szczegółowo

O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu

O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu Zespół pałacowo parkowy w Dąbrówce Wielkopolskiej, gm. Zbąszynek woj. lubuskie Neorenesansowy pałac hrabiów Schwarzenau i park krajobrazowy w zespole pałacowym,

Bardziej szczegółowo

Instrukcja przygotowania puzzli

Instrukcja przygotowania puzzli Instrukcja przygotowania puzzli 2 1 1. Wytnij puzzle. 2. Z wyciętych elementów ułóż mapę Polski zgodnie z zamieszczonym wzorem. Zdjęcia pochodzą ze zbiorów Archiwum Wydawnictwa (s. 1, 2) oraz agencji fotograficznych:

Bardziej szczegółowo

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach)

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Ewa Wojtoń Instytut Dziedzictwa Europejskiego, Międzynarodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki.

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. Studzionki 1.1. Dawne nazwy miejscowości. Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. 1.2. Etymologia nazwy wsi. Etymologia nazwy wsi bliżej nieznana. 1.3. Historia

Bardziej szczegółowo

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!!

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! 1 1. Podaj imię i nazwisko burmistrza Gostynia i starosty Powiatu Gostyńskiego.

Bardziej szczegółowo

free mini przewodnik ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy

free mini przewodnik ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy mini przewodnik free ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy 2 Na mapie: A Swoboda: Przydrożny krzyż We wsi Swoboda niedaleko Zgierza, na skraju lasu stoi stalowy krzyż. Z opowiadań

Bardziej szczegółowo

NA SPRZEDAŻ. KONTAKT: info@bialalesniczowka.pl, +48 504 704 777 LEŚNA REZYDENCJA CESARZA WILHELMA II AD 1905

NA SPRZEDAŻ. KONTAKT: info@bialalesniczowka.pl, +48 504 704 777 LEŚNA REZYDENCJA CESARZA WILHELMA II AD 1905 NA SPRZEDAŻ KONTAKT: info@bialalesniczowka.pl, +48 504 704 777 LEŚNA REZYDENCJA CESARZA WILHELMA II AD 1905 82-340 Tolkmicko, Kadyny, Biała Leśniczówka 28 Biała Leśniczówka została zbudowana w 1905 roku

Bardziej szczegółowo

Atrakcje Zabytkowe Obiekty Mury obronne

Atrakcje Zabytkowe Obiekty Mury obronne www.lebork.pl Atrakcje Zabytkowe Obiekty Pomimo burzliwych dziejów i wielu zdarzeń, podczas których ucierpiała substancja architektoniczna miasta, w Lęborku zachowało się kilka cennych i ciekawych zabytków.

Bardziej szczegółowo

Od połowy XVI wieku bogaci patrycjusze gdańscy i dyplomaci obcych państw zaczęli budować w Sopocie swoje letnie rezydencje. W też czasie pojawiły się

Od połowy XVI wieku bogaci patrycjusze gdańscy i dyplomaci obcych państw zaczęli budować w Sopocie swoje letnie rezydencje. W też czasie pojawiły się Sopot Krótko o Sopocie Sopot miasto na prawach powiatu w północnej Polsce nad Zatoką Gdańską (Morze Bałtyckie), położone na Pobrzeżu Gdańskim, pomiędzy Gdańskiem i Gdynią, z którymi tworzy Trójmiasto.

Bardziej szczegółowo

Przewodnik. Region opolski - miejsce atrakcyjne dla aktywnych rodzin.

Przewodnik. Region opolski - miejsce atrakcyjne dla aktywnych rodzin. Przewodnik Region opolski - miejsce atrakcyjne dla aktywnych rodzin. Pakiet turystyczny Nazwa pakietu: Region: Liczba dni: Region opolski - miejsce atrakcyjne dla aktywnych rodzin. Aglomeracja Opolska

Bardziej szczegółowo

LCOI Region Lubelski - prezentacja ofert inwestycyjnych

LCOI Region Lubelski - prezentacja ofert inwestycyjnych LCOI Region Lubelski - prezentacja ofert inwestycyjnych Pracownicy Biura LCOI Region Lubelski: Marcin Orzeł Inspektor LCOI Region Michał Nizioł Specjalista ds. Marketingu i Rozwoju LCOI - Region Kategoria:

Bardziej szczegółowo

KARTA GMINNEJ EWIDENCJI ZABTKÓW

KARTA GMINNEJ EWIDENCJI ZABTKÓW KARTA GMINNEJ EWIDENCJI ZABTKÓW 1. OBIEKT ZAGRODA KAMIEŃ WAPIENNY, DREWEANO, GONT Pocz. XIX w, lata 20-te XX w Naprzeciwko ruin zamku Zagroda składająca się z 3 wolnostojących drewnianych budynków, złożonych

Bardziej szczegółowo

25 kwietnia 2015 OD MICHAŁOWA DO KAMIONKA podczas Spaceru Warszawskiego prowadziła nas przewodniczka - pani Iwona Gąsiorek

25 kwietnia 2015 OD MICHAŁOWA DO KAMIONKA podczas Spaceru Warszawskiego prowadziła nas przewodniczka - pani Iwona Gąsiorek 25 kwietnia 2015 OD MICHAŁOWA DO KAMIONKA podczas Spaceru Warszawskiego prowadziła nas przewodniczka - pani Iwona Gąsiorek Bazylika Najświętszego Serca Jezusowego w Warszawie kościół parafialny na Pradze

Bardziej szczegółowo

D. BROWAR I PIEKARNIA A.F. JENSZÓW, NASTĘPNIE H. KIJOKA przy ul. Podwale 7, nr pol. 221-2

D. BROWAR I PIEKARNIA A.F. JENSZÓW, NASTĘPNIE H. KIJOKA przy ul. Podwale 7, nr pol. 221-2 D. BROWAR I PIEKARNIA A.F. JENSZÓW, NASTĘPNIE H. KIJOKA przy ul. Podwale 7, nr pol. 221-2 a) Rozpoznanie historyczne Z 1899 r. pochodzi rysunek elewacji browaru, należącego wówczas do małżeństwa Franciszka

Bardziej szczegółowo

1. OBIEKT 5. MIEJSCOWOŚĆ

1. OBIEKT 5. MIEJSCOWOŚĆ GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 229/469 Budynek mieszkalny LIPIANKI mieszkalna drewno ok. 1880 r. - budynek drewniany, w konstrukcji wieńcowo-zrębowej, szczyty w konstrukcji szkieletowej odeskowane

Bardziej szczegółowo

Pomniki i tablice. Toruń. Zbigniew Kręcicki

Pomniki i tablice. Toruń. Zbigniew Kręcicki Zbigniew Kręcicki Pomniki i tablice Toruń Po lewej. Plac Rapackiego. Uroczyste odsłonięcie pomnika Marszałka nastąpiło 15 sierpnia 2000 r. w 80. rocznicę bitwy warszawskiej. Po prawej. Pierwszy, tymczasowy

Bardziej szczegółowo

GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 167/469

GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 167/469 GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 167/469 1. OBIEKT 5. MIEJSCOWOŚĆ Budynek mieszkalny KORZENIEWO 2. OBECNA FUNKCJA 3. MATERIAŁ 4. DATOWANIE 6. GMINA mieszkalna cegła pocz. XX w. 19. UWAGI ELEMENTY

Bardziej szczegółowo

GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 348/469

GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 348/469 GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 348/469 1. OBIEKT 5. MIEJSCOWOŚĆ Kościół filialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa PASTWA 2. OBECNA FUNKCJA 3. MATERIAŁ 4. DATOWANIE 6. GMINA sakralna cegła 1916

Bardziej szczegółowo

Trasa pałacowa 39,1 km 0,0 km Boguszyce 1,1 km 2,9 km Miodary. 3,3 km - 4,5 km 5,3 km 5,7 km

Trasa pałacowa 39,1 km 0,0 km Boguszyce 1,1 km 2,9 km Miodary. 3,3 km - 4,5 km 5,3 km 5,7 km Trasa pałacowa Oleśnica Spalice Boguszyce Rzędów Miodary Brzezinka Małe Brzezie Sokołowice Cieśle Wyszogród Nowoszyce Świerzna Oleśnica. Długość trasy - 39,1 km. *Trasa wskazana dla rowerów trekingowych

Bardziej szczegółowo

W Y P O C Z Y N E K w 11-1 ŚRODOWISKOWYM HUFCU PRACY W TCZEWIE ul. Jana III Sobieskiego 10 tel/fax 58 5315644 e-mail ohp11.1@wp.pl

W Y P O C Z Y N E K w 11-1 ŚRODOWISKOWYM HUFCU PRACY W TCZEWIE ul. Jana III Sobieskiego 10 tel/fax 58 5315644 e-mail ohp11.1@wp.pl W Y P O C Z Y N E K w 11-1 ŚRODOWISKOWYM HUFCU PRACY W TCZEWIE ul. Jana III Sobieskiego 10 tel/fax 58 5315644 e-mail ohp11.1@wp.pl NASZA OFERTA 40 miejsc noclegowych w pokojach 3, 4, 5 osobowych z łazienkami

Bardziej szczegółowo

OPIS TRASY. długość trasy. czas jazdy z odpoczynkami. czas jazdy bez odpoczynku. dostępność dla typu roweru. trudność kondycyjna. trudność techniczna

OPIS TRASY. długość trasy. czas jazdy z odpoczynkami. czas jazdy bez odpoczynku. dostępność dla typu roweru. trudność kondycyjna. trudność techniczna OPS TRASY długość trasy czas jazdy bez odpoczynku czas jazdy z odpoczynkami dostępność dla typu roweru trudność techniczna trudność kondycyjna 21,7 km 2 h 3h i 30 min trekingowy łatwa górski dla każdego

Bardziej szczegółowo

Malborskie mosty. Bernard Jesionowski. Malbork 2008. Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1

Malborskie mosty. Bernard Jesionowski. Malbork 2008. Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1 Malborskie mosty Bernard Jesionowski Malbork 2008 Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1 Tradycja istnienia stałej przeprawy przez Nogat w Malborku ma średniowieczną tradycję. Świadczą o tym cylindryczne

Bardziej szczegółowo

POWIAT STARGARDZKI. tel./fax. + 48 91 48-04-800/48-04-801 www.powiatstargardzki.eu e-mail: starostwo@powiatstargardzki.pl

POWIAT STARGARDZKI. tel./fax. + 48 91 48-04-800/48-04-801 www.powiatstargardzki.eu e-mail: starostwo@powiatstargardzki.pl POWIAT STARGARDZKI Starostwo Powiatowe w Stargardzie Szczecińskim ul. Skarbowa 1, 73-110 Stargard Szczeciński tel./fax. + 48 91 48-04-800/48-04-801 www.powiatstargardzki.eu e-mail: starostwo@powiatstargardzki.pl

Bardziej szczegółowo

Ul. Opolska 16. Tarnowskie Góry

Ul. Opolska 16. Tarnowskie Góry OFERTA NAJMU Ul. Opolska 16 Tarnowskie Góry 1 Szanowni Państwo, Mamy przyjemność przedstawić Państwu ofertę najmu całej powierzchni zabytkowej kamienicy położonej w centrum Tarnowskich Gór. Mając na uwadze

Bardziej szczegółowo

Powiat: lubański Gmina: Lubań Adres: ul. Sikorskiego 4 Obręb AM Dz.

Powiat: lubański Gmina: Lubań Adres: ul. Sikorskiego 4 Obręb AM Dz. Nazwa: Budynek Komisariatu Policji Nr inwentarzowy w GEZ: 346 Funkcja obecna: publiczna Czas powstania: lata 20 te XX w. Województwo: dolnośląskie Adres: ul. Sikorskiego 4 Obręb AM Dz. Własność: Gmina

Bardziej szczegółowo

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo

Średniowieczny zamek w Elblągu

Średniowieczny zamek w Elblągu Karolina Hanusz Średniowieczny zamek w Elblągu Elbląg to miasto leżące na północy Polski w województwie warmińsko-mazurskim u ujścia rzeki Elbląg. Jest to jedno z najstarszych miast w naszym kraju zostało

Bardziej szczegółowo

Warszawa Poczdam Kilonia Skagen Odense - Kopenhaga Ystad Świnoujście Warszawa: 10 do 12 dni 2800 km WYPRAWA DO DANII - SKAGEN

Warszawa Poczdam Kilonia Skagen Odense - Kopenhaga Ystad Świnoujście Warszawa: 10 do 12 dni 2800 km WYPRAWA DO DANII - SKAGEN Warszawa Poczdam Kilonia Skagen Odense - Kopenhaga Ystad Świnoujście Warszawa: 10 do 12 dni 2800 km WYPRAWA DO DANII - SKAGEN Niemcy - Poczdam Budynek z 1685 r, początkowo jako oranżeria a następnie stajnie

Bardziej szczegółowo

Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech

Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech MOST RĘDZIŃSKI Most Rędziński drogowy most wantowy nad Odrą, będący częścią autostrady A8. Przeprawa nad Odrą oraz nad całą Wyspą Rędzińską, przy

Bardziej szczegółowo

Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl).

Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl). Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl). Nasz hotel to idealne miejsce na organizację m.in.: spotkań biznesowych, konferencji, szkoleń oraz imprez

Bardziej szczegółowo

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IK-finał. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IK-finał. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW IK-finał ZDS WIL PW mgr inż. Stanisław Żurawski Piękno ulicy skończyło się wraz z końcem II wojny światowej. Jaka była to wspaniała ulica, pokazują stare fotografie oraz nieliczne odbudowane kamienice.

Bardziej szczegółowo

Oferta nieruchomości Działki na Mazurach- Jagodziny, gmina Dąbrówno

Oferta nieruchomości Działki na Mazurach- Jagodziny, gmina Dąbrówno Oferta nieruchomości Działki na Mazurach- Jagodziny, gmina Dąbrówno Plik wygenerowany przez generator ofert PDF przygotowany przez silnet.pl Oferta nieruchomości Lokalizacja: Mazury, gmina Dąbrówno, województwo

Bardziej szczegółowo

Nieruchomość. do sprzedania. Szklarska Poręba ul. Wojska Polskiego 13,15,15A Wrocław 5 czerwca 2014 r.

Nieruchomość. do sprzedania. Szklarska Poręba ul. Wojska Polskiego 13,15,15A Wrocław 5 czerwca 2014 r. Nieruchomość do sprzedania Szklarska Poręba ul. Wojska Polskiego 13,15,15A Wrocław 5 czerwca 2014 r. Przedmiot sprzedaży: prawo użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w miejscowości Szklarska

Bardziej szczegółowo

4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE

4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE 4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE W skład gminy wchodzą miasto Kolonowskie osiedle Fosowskie i 3 sołectwa: Spórok, Staniszcze Małe, Staniszcze Wielkie 4.1. OGÓLNA

Bardziej szczegółowo

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI. Fot. Michał Szelest

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI. Fot. Michał Szelest PIOTRKÓW TRYBUNALSKI Piotrków Trybunalski jest drugim w województwie łódzkim centrum przemysłowym, usługowym, edukacyjnym i kulturalnym. Miasto liczy 76 tysięcy mieszkańców. Największym atutem Piotrkowa

Bardziej szczegółowo

Położenie. Ośrodek Rusałka położony jest miejscowości Sulnowo nad jeziorem Deczno. Dojazd trasą Świecie- Osie.

Położenie. Ośrodek Rusałka położony jest miejscowości Sulnowo nad jeziorem Deczno. Dojazd trasą Świecie- Osie. Zielona szkoła Położenie Ośrodek Rusałka położony jest miejscowości Sulnowo nad jeziorem Deczno. Dojazd trasą Świecie- Osie. Oferta Posiadamy szeroką ofertę zajęć edukacyjnych dla dzieci i młodzieży w

Bardziej szczegółowo

Muzeum w Łęczycy OFERTA WSPÓŁPRACY DLA FIRM I AGENCJI EVENTOWYCH. www.zamek.leczyca.pl

Muzeum w Łęczycy OFERTA WSPÓŁPRACY DLA FIRM I AGENCJI EVENTOWYCH. www.zamek.leczyca.pl Muzeum w Łęczycy OFERTA WSPÓŁPRACY DLA FIRM I AGENCJI EVENTOWYCH www.zamek.leczyca.pl MUZEUM W ŁĘCZYCY Zamek - siedziba łęczyckiego muzeum - został zbudowany przez króla Polski Kazimierza Wielkiego najprawdopodobniej

Bardziej szczegółowo

WILCZA ESKA ETAP III

WILCZA ESKA ETAP III WILCZA ESKA ETAP III Na teren zespołu budynków prowadzą trzy zjazdy z czego dwa zlokalizowane są od strony ul. Królowej Jadwigi oraz jeden z ul. Wilczej. Prowadzą one do drogi wewnętrznej zaprojektowanej

Bardziej szczegółowo

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2 Sianki Parafia greckokatolicka w miejscu, dekanat Wysoczański 1. Najstarsza wzmianka dotyczy cerkwi wykonanej w typie bojkowskim, zbudowanej w 1645 r. (ryc. 1). Cerkiew tą sprzedano w 1703 r. do wsi Kostrino

Bardziej szczegółowo

SMOŁDZINO, BEZPOŚREDNIO PRZY LESIE, 11 ATRAKCYJNYCH DZIAŁEK

SMOŁDZINO, BEZPOŚREDNIO PRZY LESIE, 11 ATRAKCYJNYCH DZIAŁEK SMOŁDZINO, BEZPOŚREDNIO PRZY LESIE, 11 ATRAKCYJNYCH DZIAŁEK Najtaosza działka: 26 300zł Najmniejsza działka: 810m2 11 działek o powierzchniach od 810 do 1247 m2, umiejscowionych na płaskim, suchym terenie,

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

Bydgoski Dom Aukcyjny Sp. z o.o.

Bydgoski Dom Aukcyjny Sp. z o.o. Bydgoski Dom Aukcyjny Sp. z o.o. Zamość ul. Bydgoska 41, 89-200 Szubin tel. +48 517 419 995 e-mail: biuro@bydgoskidomaukcyjny.pl www.bydgoskidomaukcyjny.pl OFERTA INWESTYCYJNA - ZAPROSZENIE DO SKŁADANIA

Bardziej szczegółowo

1) w podrozdziale 6.2 pt. Ustalenia dotyczące rozmieszczenia elementów o szczególnej roli w strukturze miasta :

1) w podrozdziale 6.2 pt. Ustalenia dotyczące rozmieszczenia elementów o szczególnej roli w strukturze miasta : UCHWAŁA NR XXVI/580/2010 RADY MIEJSKIEJ w ELBLĄGU z dnia 21 stycznia 2010 roku w sprawie zmiany Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy miasta Elbląg Na podstawie art.12 ust.1

Bardziej szczegółowo

Ilość dni: 3. Obszar geograficzny: Mazury Zachodnie. Pory roku: wiosna, lato JAK MAZURY TO TYLKO ZACHODNIE!

Ilość dni: 3. Obszar geograficzny: Mazury Zachodnie. Pory roku: wiosna, lato JAK MAZURY TO TYLKO ZACHODNIE! Mazury Zachodnie campingowo i caravaningowo Ilość dni: 3 Obszar geograficzny: Mazury Zachodnie Pory roku: wiosna, lato JAK MAZURY TO TYLKO ZACHODNIE! Czekają na Ciebie: rodzinne pola campingowe wyżywienie

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Sportów Wodnych

Ośrodek Sportów Wodnych Przedmiot sprzedaży: Ośrodek Sportów Wodnych Lokalizacja: Ośrodek położony w Bieszczadach w miejscowości Zawóz, gmina Solina powiat leski, woj. podkarpackie Nieruchomość zabudowana Łączna powierzchnia

Bardziej szczegółowo

OFERTA WYNAJMU LOKALI Zapraszamy do wynajęcia lokali w znanej kaŝdemu łodzianinowi nieruchomości, połoŝonej w centrum miasta przy ulicy Kopernika 22.

OFERTA WYNAJMU LOKALI Zapraszamy do wynajęcia lokali w znanej kaŝdemu łodzianinowi nieruchomości, połoŝonej w centrum miasta przy ulicy Kopernika 22. Kopernika 22 - Łódź OFERTA WYNAJMU LOKALI Zapraszamy do wynajęcia lokali w znanej kaŝdemu łodzianinowi nieruchomości, połoŝonej w centrum miasta przy ulicy Kopernika 22. Budynek frontowy posesji jest wpisany

Bardziej szczegółowo

GRUNTY DEWELOPERSKIE W POZNANIU WOŁCZYŃSKA 18

GRUNTY DEWELOPERSKIE W POZNANIU WOŁCZYŃSKA 18 GRUNTY DEWELOPERSKIE W POZNANIU GRUNTY DEWELOPERSKIE Grunty deweloperskie Działki gruntowe będące przedmiotem prawa użytkowania wieczystego o łącznej powierzchni 133 128 m2 wraz z prawem własności budynków

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do

Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do GŁÓWNE UWARUNKOWANIA OCHRONY I ZAGOSPODAROWANIA TERENU (1) Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do Zatoki Gdańskiej Wody przybrzeżne, plaże, wydmy i bory nadmorskie, fragment międzywala,

Bardziej szczegółowo

Propozycja tras rowerowych z Rzeszowa do CTiR w Kielnarowej. opracowanie: mgr Łukasz Stokłosa Katedra Turystyki i Rekreacji

Propozycja tras rowerowych z Rzeszowa do CTiR w Kielnarowej. opracowanie: mgr Łukasz Stokłosa Katedra Turystyki i Rekreacji Propozycja tras rowerowych z Rzeszowa do CTiR w Kielnarowej opracowanie: mgr Łukasz Stokłosa Katedra Turystyki i Rekreacji Rzeszów 2015 I. Trasa 1: Rzeszów (Park im. W. Szafera) CTiR w Kielnarowej Rysunek

Bardziej szczegółowo

XII Ogólnopolskie Mistrzostwa Izb Lekarskich w Żeglarstwie klasa OMEGA jezioro Miedwie, Morzyczyn 19-21 czerwiec 2015r.

XII Ogólnopolskie Mistrzostwa Izb Lekarskich w Żeglarstwie klasa OMEGA jezioro Miedwie, Morzyczyn 19-21 czerwiec 2015r. XII Ogólnopolskie Mistrzostwa Izb Lekarskich w Żeglarstwie klasa OMEGA jezioro Miedwie, Morzyczyn 19-21 czerwiec 2015r. MORZYCZYN I JEZIORO MIEDWIE Gmina Kobylanka leży w zachodniej części województwa

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 6 Dyrektora Urzędu Morskiego w Szczecinie z dnia 21 listopada 2006 r.

ZARZĄDZENIE Nr 6 Dyrektora Urzędu Morskiego w Szczecinie z dnia 21 listopada 2006 r. ZARZĄDZENIE Nr 6 Dyrektora Urzędu Morskiego w Szczecinie z dnia 21 listopada 2006 r. w sprawie określenia granic pasa technicznego na terenie gminy Międzyzdroje. Na podstawie art. 36 ust. 5 pkt 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

Cienków Niżny, ujście Białej Wisełki i Wylęgarnia Przemysław Borys, 22.08.15, 9:30-13:30

Cienków Niżny, ujście Białej Wisełki i Wylęgarnia Przemysław Borys, 22.08.15, 9:30-13:30 Cienków Niżny, ujście Białej Wisełki i Wylęgarnia Przemysław Borys, 22.08.15, 9:30-13:30 Ilustracja 1: Wycieczkę zaczynamy po zjechaniu na Czarne (jak nad zalew). Jeszcze przed Wylęgarnią, trochę za wodospadem

Bardziej szczegółowo

GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 55/469

GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 55/469 GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 55/469 1. OBIEKT 5. MIEJSCOWOŚĆ Budynek mieszkalny GNIEWSKIE POLE 2. OBECNA FUNKCJA 3. MATERIAŁ 4. DATOWANIE 6. GMINA mieszkalna cegła pocz. XX w. 19. UWAGI ELEMENTY

Bardziej szczegółowo

! # %!& # ( ) &%! # % & # & ( # %,#. #&/. 0 1) #) (! & ) %+% &(, ( ( )(. (!2302# &,#. #&/. 0 45( & 2# 1) %6&4 . #&/. 7 (1 ( &) & )!

! # %!& # ( ) &%! # % & # & ( # %,#. #&/. 0 1) #) (! & ) %+% &(, ( ( )(. (!2302# &,#. #&/. 0 45( & 2# 1) %6&4 . #&/. 7 (1 ( &) & )! ! # %!& # ( ) &%! # % & # & ( + # %,#. #&/. 0 1) #) (! & ) %+% &(, ( ( )(. (!2302# &,#. #&/. 0 45( & /!/ 2# 1) %6&4 /!/. #&/. 7 (1 ( &) & )! +%% &(, ( ( ),# &) 8 /!/ Przedmiot opracowania Nr rys. Nr str.

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Wypoczynkowy. Słok. 97-400 Bełchatów Słok k. Bełchatowa

Ośrodek Wypoczynkowy. Słok. 97-400 Bełchatów Słok k. Bełchatowa Ośrodek Wypoczynkowy Słok 97-400 Bełchatów Słok k. Bełchatowa Lokalizacja N 51 16 44 E 19 21 55. Odległość z ośrodka: Łódź 60 km Katowice 140 km Warszawa 175 km Wrocław 185 km Nieruchomość stanowiąca OW

Bardziej szczegółowo

Opracowali: Michał Kraska Łukasz Deka

Opracowali: Michał Kraska Łukasz Deka Opracowali: Michał Kraska Łukasz Deka Lokalizacja Kościerski dworzec kolejowy Z historią w przyszłość Do Kościerzyny kolej dotarła z Pszczółek w 1885 r. Od tej pory dzieje miasta na trwałe związane zostały

Bardziej szczegółowo

Dzień czwarty - 2 lipca 2015r. - Historia Portugalii - dynastie portugalskie, kontakty z Europą i światem

Dzień czwarty - 2 lipca 2015r. - Historia Portugalii - dynastie portugalskie, kontakty z Europą i światem Dzień czwarty - 2 lipca 2015r. - Historia Portugalii - dynastie portugalskie, kontakty z Europą i światem Kolejnego dnia powitało nas gorące, portugalskie słońce. W tym dniu poznać mamy związki z Europą

Bardziej szczegółowo

PROJEKT ZAGOSPODAROWANIA REKREACYJNO-KULTURALNEGO TERENU FORTU NR 4 W RÓŻANIE WRAZ Z INFRASTRUKTURĄ TOWARZYSZĄCĄ

PROJEKT ZAGOSPODAROWANIA REKREACYJNO-KULTURALNEGO TERENU FORTU NR 4 W RÓŻANIE WRAZ Z INFRASTRUKTURĄ TOWARZYSZĄCĄ PROJEKT ZAGOSPODAROWANIA REKREACYJNO-KULTURALNEGO TERENU FORTU NR 4 W RÓŻANIE WRAZ Z INFRASTRUKTURĄ TOWARZYSZĄCĄ 123456 1. Lokalizacja Projektowany obszar znajduję się w miejscowości Różan, miedzy ulicami

Bardziej szczegółowo

OPIS INWESTYCJI. UWAGA- rozwiązania projektowe i techniczne pozwalają na łączenie poszczególnych lokali znajdujących się na jednej kondygnacji.

OPIS INWESTYCJI. UWAGA- rozwiązania projektowe i techniczne pozwalają na łączenie poszczególnych lokali znajdujących się na jednej kondygnacji. OPIS INWESTYCJI Zespół mieszkaniowy Kolonia ZACISZE w Krakowie obejmuje dwa budynki mieszkaniowe wielorodzinne w zabudowie bliźniaczej, trzykondygnacyjne z poddaszem użytkowym, składający się z dwóch części

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa. czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa

Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa. czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki Kazimierz, obecna dzielnica Krakowa, a niegdyś osobne miasto, został

Bardziej szczegółowo

Funkcja związana z uprawianiem żeglarstwa, hotelowa, usługowa i biurowa. Nabrzeże Beniowskiego, wzdłuż Alei Jana Pawła II

Funkcja związana z uprawianiem żeglarstwa, hotelowa, usługowa i biurowa. Nabrzeże Beniowskiego, wzdłuż Alei Jana Pawła II Inwestycja Funkcja obiektu Lokalizacja Inwestor Projektant Nowa Marina Gdynia Funkcja związana z uprawianiem żeglarstwa, hotelowa, usługowa i biurowa Nabrzeże Beniowskiego, wzdłuż Alei Jana Pawła II Biuro

Bardziej szczegółowo

Lokalizacja i dojazd do działek:

Lokalizacja i dojazd do działek: Lokalizacja i dojazd do działek: Działki położone są w miejscowości Żałe k. Rypina Dojazd do działek całoroczny drogą asfaltową do Żałe, a następnie 150 m drogą gruntową, aż do jeziora (działka 596/8).

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-12/16:51:26. Zabytki

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-12/16:51:26. Zabytki Zabytki Grodzisko w Starym Bielsku -pochodzące z XII wieku, pozostałość obronnej osady rolniczo-produkcyjnej. Wielka platforma - łąka (ok.3,2 ha) o kształcie zbliżonym do koła, otoczona podwójnym wałem

Bardziej szczegółowo

Wnioski z analizy ankiet do aktualizacji Strategii rozwoju turystyki dla miasta Stargard Szczeciński w perspektywie do roku 2020

Wnioski z analizy ankiet do aktualizacji Strategii rozwoju turystyki dla miasta Stargard Szczeciński w perspektywie do roku 2020 Wnioski z analizy ankiet do aktualizacji Strategii rozwoju turystyki dla miasta Stargard Szczeciński w perspektywie do roku 2020 Biuro Strategii Miasta / Luty 2015 Metryczka Osoba wypełniająca Wiek 1,01

Bardziej szczegółowo

EDK Przeginia. Trasa via Salvator. Opis trasy EDK via Salvator. Przeginia Imbramowice

EDK Przeginia. Trasa via Salvator. Opis trasy EDK via Salvator. Przeginia Imbramowice Opis trasy EDK via Salvator Przeginia Imbramowice EDK Przeginia Trasa via Salvator CAŁA TRASA: PRZEGINIA Sanktuarium Najświętszego Zbawiciela ZADOLE KOSMOLOWSKIE KOSMOLÓW OLEWIN TROKS BRACIEJÓWKA SUŁOSZOWA

Bardziej szczegółowo

OPIS ZBYWANEJ NIERUCHOMOŚCI

OPIS ZBYWANEJ NIERUCHOMOŚCI Załącznik nr 4 OPIS ZBYWANEJ NIERUCHOMOŚCI 1. Działka gruntowa - obszar 1193 m 2. Powierzchnia płaska, teren w całości zagospodarowany. Dojście do nieruchomości utwardzone kostką Polbruk, parking samochodowy

Bardziej szczegółowo

Nazwa i opis przedmiotu

Nazwa i opis przedmiotu Przedwojenna fotografia przedstawiające płytę żorskiego rynku. 1. przedwojenna przedstawiająca portret zbiorowy komendantów żorskiej policji. 2. z ok XIX/XX wieku. Portret, sepia. 3. z ok XIX/XX wieku.

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA BADAŃ KONSERWATORSKICH ELEWACJI DOMU PRZY UL. KILIŃSKIEGO 39 W ŁODZI

DOKUMENTACJA BADAŃ KONSERWATORSKICH ELEWACJI DOMU PRZY UL. KILIŃSKIEGO 39 W ŁODZI ATIK Sp. z o.o. KONSERWACJA ARCHITEKTURY ul. Nawrot 36/13, 90-055 Łódź NIP 725-000-79-00 REGON 470522160 KRS 0000458481 tel./fax +48 42 674 19 13 kom. +48 503 092 996 e-mail: m.m.kloda@gmail.com web: www.atik.art.pl

Bardziej szczegółowo

Historia Kolibek. Fragment mapy z 1880 r.

Historia Kolibek. Fragment mapy z 1880 r. Historia Kolibek Pierwsza wzmianka źródłowa o miejscowości Kolibki (w brzmieniu Colypka ) pojawiła się w dokumencie z lat 1323/1324 r. Nazwa ta oznacza zagłębienie terenu, istniejące do dzisiaj, przypominające

Bardziej szczegółowo

Analiza SWOT. Plan rewitalizacji Miasta Nałęczów

Analiza SWOT. Plan rewitalizacji Miasta Nałęczów Plan rewitalizacji Miasta Nałęczów Ewelina Szantyka Cel strategiczny: Osiągnięcie trwałego rozwoju społecznego i gospodarczego, przy utrzymaniu uzdrowiskowego charakteru Nałęczowa, poprzez wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Cennik działek rolnych - osada nad jeziorem Zaleckim

Cennik działek rolnych - osada nad jeziorem Zaleckim Cennik działek rolnych - osada nad jeziorem Zaleckim Nr Powierzchnia w m2 Cena zł / m 2 Cena łączna w zł Status 25/4 3002 59,0 177 118 dostępna 25/5 3002 59,0 177 118 dostępna 25/6 3002 59,0 177 118 dostępna

Bardziej szczegółowo

Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013

Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013 Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013 W drugim tygodniu października 2013 roku razem z klasą IV TE wziąłem udział w wycieczce klasowej do Wrocławia - Stolicy Kultury 2016 roku. Pierwszego dnia naszego

Bardziej szczegółowo

W Y K A Z N R 1141 ODDZIAŁ TERENOWY AGENCJI MIENIA WOJSKOWEGO WROCŁAW

W Y K A Z N R 1141 ODDZIAŁ TERENOWY AGENCJI MIENIA WOJSKOWEGO WROCŁAW W Y K A Z N R 1141 ODDZIAŁ TERENOWY AGENCJI MIENIA WOJSKOWEGO WROCŁAW Działając na podstawie art. 23 ust.1 i 3 Ustawy z dnia 30 maja 1996 roku o gospodarowaniu niektórymi składnikami mienia Skarbu Państwa

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja projektowa. tras do uprawiania. Nordic Walking. na terenie Gminy Józefów

Dokumentacja projektowa. tras do uprawiania. Nordic Walking. na terenie Gminy Józefów Dokumentacja projektowa tras do uprawiania Nordic Walking na terenie Gminy Józefów Szczebrzeszyn, kwiecień 2013r. Projekt i opracowanie tras: TRAMP Zofia Kapecka Szczebrzeszyn Leśna tel. 600 423 828, 602

Bardziej szczegółowo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Irena Niedźwiecka-Filipiak UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU Instytut Architektury Krajobrazu Forum Debaty Publicznej Sieć Najciekawszych Wsi sposób na zachowanie

Bardziej szczegółowo

Francja, Paryż - Wieża Montaparnasse, najbrzydszy budynek we Francji

Francja, Paryż - Wieża Montaparnasse, najbrzydszy budynek we Francji Wieża Montparnasse wieża i należące do niej centrum handlowe powstałe w latach 1969-1972, w centrum dzielnicy Montparnasse, na avenue du Maine 33 w Paryżu (dzisiejszy odpowiednik SkyTower we Wrocławiu.

Bardziej szczegółowo

Bronisław Piskorz 37-523 Radawa 65 tel. (016) 622 30 10

Bronisław Piskorz 37-523 Radawa 65 tel. (016) 622 30 10 Bronisław Piskorz 37-523 Radawa 65 tel. (016) 622 30 10 Gospodarstwo prowadzi produkcję metodami ekologicznymi. Do dyspozycji gości 3 pokoje, łazienka, aneks kuchenny oraz salonik i świetlica w budynku

Bardziej szczegółowo

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY Łódź posiada jedyny w swoim rodzaju, autentyczny zespół historyzujących, eklektycznych i secesyjnych kamienic

Bardziej szczegółowo

Oferta PROMOCYJNA na organizację Zielonych Szkół oraz imprez integracyjnych i sportowych dla dzieci i młodzieży. 50 zł za dobę ZAPRASZAMY NAD MORZE

Oferta PROMOCYJNA na organizację Zielonych Szkół oraz imprez integracyjnych i sportowych dla dzieci i młodzieży. 50 zł za dobę ZAPRASZAMY NAD MORZE Oferta PROMOCYJNA na organizację Zielonych Szkół oraz imprez integracyjnych i sportowych dla dzieci i młodzieży 50 zł za dobę ZAPRASZAMY NAD MORZE OPIEKUNOWIE OTRZYMAJĄ ZAKWATEROWANIE W APARTAMENTACH DE

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 15 stycznia 2014 r. Poz. 67

Warszawa, dnia 15 stycznia 2014 r. Poz. 67 Warszawa, dnia 15 stycznia 2014 r. Poz. 67 OBWIESZCZENIE PREZESA RADY MINISTRÓW z dnia 14 listopada 2013 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie tarnobrzeskiej

Bardziej szczegółowo

Temat: Region opolski - miejsce atrakcyjne dla aktywnych rodzin.

Temat: Region opolski - miejsce atrakcyjne dla aktywnych rodzin. Temat: Region opolski - miejsce atrakcyjne dla aktywnych rodzin. GRUPA DOCELOWA: rodzina Źródło zdjęć: http://www.terapiarodzin.net/rodzina2.html, 2) http://politykaspoleczna.com/15-maja-swiatowy-dzien-rodziny/rodzina-2/,

Bardziej szczegółowo

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ Katowice, ul. Pocztowa - 9 grunt zabudowany Powierzchnia gruntu: 2309 m kw. Położenie: Katowice Pocztowa 9 Tytuł prawny do gruntu: prawo użytkowania wieczystego Zabudowa: Kliknij

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJA WYCIECZEK DLA SŁUCHACZY UNIWERSYTETU III WIEKU FUNDACJI EKSPERT KUJAWY PRZY WYŻSZEJ SZKOLE PEDAGOGICZNO TECHNICZNEJ W KONINIE W ROKU 2016

PROPOZYCJA WYCIECZEK DLA SŁUCHACZY UNIWERSYTETU III WIEKU FUNDACJI EKSPERT KUJAWY PRZY WYŻSZEJ SZKOLE PEDAGOGICZNO TECHNICZNEJ W KONINIE W ROKU 2016 PROPOZYCJA WYCIECZEK DLA SŁUCHACZY UNIWERSYTETU III WIEKU FUNDACJI EKSPERT KUJAWY PRZY WYŻSZEJ SZKOLE PEDAGOGICZNO TECHNICZNEJ W KONINIE W ROKU 2016 CZĘŚĆ II Inowrocław, 2.12.2015 1 Propozycja nr 1 BYDGOSZCZ

Bardziej szczegółowo

Centrum Nauki Kopernik. Jazda na rowerze praca mięśni i szkieletu

Centrum Nauki Kopernik. Jazda na rowerze praca mięśni i szkieletu 21 X 2011 21 października uczniowie klasy drugiej i szóstej byli na wycieczce w Warszawie. Dzień zaczęli od wizyty w Centrum Nauki Kopernik. Ponad 450 eksponatów w sześciu tematycznych galeriach oraz Teatr

Bardziej szczegółowo

WYCIĄG Z OPERATU SZACUNKOWEGO

WYCIĄG Z OPERATU SZACUNKOWEGO WYCIĄG Z OPERATU SZACUNKOWEGO I. PRZEDMIOT WYCENY Przedmiotem wyceny jest nieruchomość gruntowa składająca się z działki gruntu nr 306/6 o powierzchni 2 434 m 2, zabudowanej budynkiem mieszkalnym jednorodzinnym,

Bardziej szczegółowo

Scenariusz wycieczki szkolnej Gimnazjum im. Anny Nakwaskiej w Małej Wsi

Scenariusz wycieczki szkolnej Gimnazjum im. Anny Nakwaskiej w Małej Wsi Scenariusz wycieczki szkolnej Gimnazjum im. Anny Nakwaskiej w Małej Wsi Poniższy scenariusz wycieczki szkolnej powstał z myślą o uczniach, dlatego też został napisany w oparciu o ich pomysły i propozycje,

Bardziej szczegółowo

WROCŁAW ul. Rejtana budynek biurowo - administracyjny

WROCŁAW ul. Rejtana budynek biurowo - administracyjny WROCŁAW ul. Rejtana budynek biurowo - administracyjny Wrocław, ul. Rejtana 9-11 Działka nr 39 Powierzchnia działki: 876,0 m² Działka zabudowana budynkiem biurowo usługowym Księga wieczysta: WR1K/00102868/7

Bardziej szczegółowo

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ Kraków, ul. Lubicz - 4 grunt zabudowany NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ Powierzchnia gruntu: 824 m kw. Położenie: Kraków Lubicz 4 Tytuł prawny do gruntu: prawo użytkowania wieczystego Zabudowa: Budynek biurowy

Bardziej szczegółowo

Rozwój przestrzenny. Starego Miasta Elbląga. od XIII do XV wieku

Rozwój przestrzenny. Starego Miasta Elbląga. od XIII do XV wieku Michał Kornacki Rozwój przestrzenny Starego Miasta Elbląga 1. Akt lokacji od XIII do XV wieku Za datę lokacji Elbląga uznaje się rok 1237. Założenie zamku i położonego obok miasta było jednym z etapów

Bardziej szczegółowo

Położenie obszaru. Projekt rewitalizacji. Warszawa. Uwarunkowania położenia 2011-02-07. ul. Okopowa. Żoliborz. Śródmieście. Wola.

Położenie obszaru. Projekt rewitalizacji. Warszawa. Uwarunkowania położenia 2011-02-07. ul. Okopowa. Żoliborz. Śródmieście. Wola. Projekt rewitalizacji Warszawa ul. Okopowa Malwina Wysocka nr 38080 Położenie obszaru Dzielnica: Wola Na granicy z Żoliborzem i Śródmieściem Ograniczony ulicami: Stawki, Okopową oraz Al. Jana Pawła II

Bardziej szczegółowo

Historia i nowoczesność

Historia i nowoczesność Historia i nowoczesność STYLOWE OSIEDLE gdzie historia przeplata się z nowoczesnością Unikalny styl i atrakcyjna zabudowa sprawią, że Osiedle Grafitowe III zaskoczy swoim nadzwyczajnym charakterem Grafitowe

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 18 stycznia 2016 r. Poz. 490 UCHWAŁA NR 181/XV/2015 RADY MIASTA CIECHANÓW. z dnia 23 grudnia 2015 r.

Warszawa, dnia 18 stycznia 2016 r. Poz. 490 UCHWAŁA NR 181/XV/2015 RADY MIASTA CIECHANÓW. z dnia 23 grudnia 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO Warszawa, dnia 18 stycznia 2016 r. Poz. 490 UCHWAŁA NR 181/XV/2015 RADY MIASTA CIECHANÓW z dnia 23 grudnia 2015 r. w sprawie ustanowienia zespołu przyrodniczo

Bardziej szczegółowo

BORY TUCHOLSKIE. 08.05.2013 Wycieczka krajoznawcza klas IV a i IV e

BORY TUCHOLSKIE. 08.05.2013 Wycieczka krajoznawcza klas IV a i IV e BORY TUCHOLSKIE 08.05.2013 Wycieczka krajoznawcza klas IV a i IV e O Borach Tucholskich Bory Tucholskie to jeden z największych kompleksów leśnych w Polsce i kraina o unikalnych walorach przyrodniczych

Bardziej szczegółowo

ELBLĄG Strefa dobrych inwestycji. Adam Witek Wiceprezydent Elbląga. Urząd Miejski w Elblągu. www.elblag.eu

ELBLĄG Strefa dobrych inwestycji. Adam Witek Wiceprezydent Elbląga. Urząd Miejski w Elblągu. www.elblag.eu ELBLĄG Strefa dobrych inwestycji Urząd Miejski w Elblągu Adam Witek Wiceprezydent Elbląga www.elblag.eu DOGODNE POŁOŻENIE(Trans europejska sieć transportowa) Elbląg leży na skrzyżowaniu krajowych dróg

Bardziej szczegółowo