Powiatowy program ochrony środowiska dla powiatu bieszczadzkiego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Powiatowy program ochrony środowiska dla powiatu bieszczadzkiego"

Transkrypt

1 Powiatowy program ochrony środowiska dla powiatu bieszczadzkiego na lata z perspektywą na lata Grudzień, 2010 r.

2 TYTUŁ OPRACOWANIA: POWIATOWY PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA DLA POWIATU BIESZCZADZKIEGO NA LATA , Z PERSPEKTYWĄ NA LATA ZAMAWIAJĄCY: STAROSTWO POWIATOWE W USTRZYKACH DOLNYCH UL. BEŁSKA USTRZYKI DOLNE WYKONAWCA: GREEN KEY POKRZYWNO MEŁNO KIEROWNIK PROJEKTU: mgr Joanna Masiota AUTORZY OPRACOWANIA: mgr Joanna Masiota mgr Joanna Walkowiak Grudzień, 2010 r.

3 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ I WSTĘP PRZEDMIOT I ZAKRES OPRACOWANIA POTRZEBA I CEL OPRACOWANIA METODA OPRACOWYWANIA PROGRAMU 8 ROZDZIAŁ II CHARAKTERYSTYKA POWIATU DANE ADMINISTRACYJNE POŁOśENIE GEOGRAFICZNE SPOŁECZEŃSTWO LICZBA LUDNOŚCI I JEJ ROZMIESZCZENIE PRZYROST NATURALNY BEZROBOCIE UśYTKOWANIE TERENU DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA ROLNICTWO TURYSTYKA I REKREACJA 20 ROZDZIAŁ III INFRAKSTRUKTURA POWIATU GOSPODARKA WODNO - ŚCIEKOWA ZAOPATRZENIE W WODĘ UJĘCIA WÓD NA CELE ZAOPATRZENIA LUDNOŚCI W WODĘ SIEĆ WODOCIĄGOWA JAKOŚĆ WÓD UJMOWANYCH I PRZEZNACZONYCH DO ZAOPATRZENIA MIESZKAŃCÓW DO CELÓW BYTOWYCH GOSPODARKA ŚCIEKOWA SIEĆ KANALIZACYJNA KANALIZACJA BYTOWA AGLOMERACJE KANALIZACYJNE NA TERENIE POWIATU BIESZCZADZKIEGO KANALIZACJA DESZCZOWA SYSTEMY INDYWIDUALNE GOSPODARKI ŚCIEKOWEJ ZBIORNIKI BEZODPŁYWOWE PRZYDOMOWE OCZYSZCZALNIE ŚCIEKÓW OCZYSZCZANIE ŚCIEKÓW CHARAKTERYSTYKA KOMUNALNYCH I ZAKŁADOWYCH OCZYSZCZALNI ŚCIEKÓW ELEKTROENERGETYKA ŹRÓDŁA ENERGII ODNAWIALNEJ SIEĆ TELEFONII KOMÓRKOWEJ GAZOWNICTWO CIEPŁOWNICTWO KOMUNIKACJA DROGI KOMUNIKACJA PUBLICZNA 47 3 SPIS TREŚCI

4 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key ROZDZIAŁ IV OCENA I ANALIZA STANU ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO RZEŹBA TERENU PRZEKSZTAŁCENIA RZEŹBY TERENU I PRZYPOWIERZCHNIOWEJ WARSTWY SKORUPY ZIEMSKIEJ BUDOWA GEOLOGICZNA EKSPLOATACJA SUROWCÓW MINERALNYCH JAKO ŹRÓDŁO PRZEOBRAśEŃ ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO GLEBY TYPY GENETYCZNE GLEB DEGRADACJA GLEB DEGRADACJA NATURALNA GLEB DEGRADACJA CHEMICZNA GLEB WODY PODZIEMNE MONITORING WÓD PODZIEMNYCH ŹRÓDŁA PRZEOBRAśEŃ WÓD PODZIEMNYCH OCHRONA UJĘĆ WÓD WODY POWIERZCHNIOWE RZEKI I ZBIORNIKI WODNE SYSTEMY MELIORACYJNE I URZĄDZENIA WODNE ZAGROśENIE POWODZIĄ STAN ZANIECZYSZCZENIA WÓD POWIERZCHNIOWYCH MONITORING WÓD POWIERZCHNIOWYCH KĄPIELISKA ŹRÓDŁA I TENDENCJE PRZEOBRAśEŃ WÓD POWIERZCHNIOWYCH KLIMAT POWIETRZE ATMOSFERYCZNE STAN CZYSTOŚCI POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO ŹRÓDŁA ZANIECZYSZCZEŃ POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO KLIMAT AKUSTYCZNY PROMIENIOWANIE NIEJONIZUJĄCE POWAśNE AWARIE PRZEMYSŁOWE ROŚLINNOŚĆ LASY FAUNA PRZYRODA CHRONIONA I JEJ ZASOBY PARK NARODOWY PARK KRAJOBRAZOWY REZERWAT PRZYRODY OPBSZAR CHRONIONEGO KRAJOBRAZU ZESPÓŁ PRZYRODNICZO - KRAJOBRAZOWY POMNIKI PRZYRODY UśYTKI EKOLOGICZNE STANOWISKA DOKUMENTACYJNE NATURA ROZDZIAŁ V ZAŁOśENIA PROGRAMOWE WPROWADZENIE PRIORYTETY EKOLOGICZNE, CELE STRATEGICZNE, I KIERUNKI ZADAŃ WYZNACZONE W DOKUMENTACH WYśSZEGO SZCZEBLA STRATEGIA REALIZACJI PRZYJETYCH CELÓW HARMONOGRAM REALIZACJI ZADAŃ EKOLOGICZNYCH 107 SPIS TREŚCI 4

5 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego ROZDZIAŁ VI HARMONOGRAM REALIZACYJNY 109 ROZDZIAŁ VII KONCEPCJA EDUKACJI EKOLOGICZNEJ ZAŁOśENIA OGÓLNE POTRZEBA EDUKACJII EKOLOGICZNEJ 118 ROZDZIAŁ VIII SYSTEM FINANSOWANIA INWESTYCJI KRAJOWE I MIĘDZYNARODOWE PROGRAMY PROMUJĄCE ROZWÓJ ZRÓWNOWAśONY, INTEGRACJĘ I WSPÓŁPRACĘ MIĘDZYNARODOWĄ 121 ROZDZIAŁ IX STRATEGIA I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU ZARZĄDZANIE PROGRAMEM OCHRONY ŚRODOWISKA INSTRUMENTY PRAWNE INSTRUMENTY FINANSOWE INSTRUMENTY SPOŁECZNE INSTRUMENTY STRUKTURALNE MONITOROWANIE PROGRAMU OCHRONY ŚRODOWISKA ZASADY MONITORINGU MONITOROWANIE ZAŁOśONYCH EFEKTÓW EKOLOGICZNYCH 131 ZAŁĄCZNIK NR 1 DO POŚ ZAŁĄCZNIK NR 2 DO POŚ ZAŁĄCZNIK NR 3 DO POŚ WYKORZYSTANE MATERIAŁY I OPRACOWANIA SPIS TABEL, RYCIN, WYKRESÓW 5 SPIS TREŚCI

6 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key SPIS TREŚCI 6

7 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego I. WSTĘP 1.1. PRZEDMIOT I ZAKRES OPRACOWANIA Przedmiotem opracowania jest Powiatowy Program Ochrony Środowiska dla Powiatu Bieszczadzkiego na lata , z perspektywą na lata będący aktualizacją Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Bieszczadzkiego na lata uchwalonego Uchwałą Nr XXVIII/170/05 Rady Powiatu w Ustrzykach Dolnych z dnia 28 lutego 2005 roku w sprawie uchwalenia Programu Ochrony Środowiska i Planu Gospodarki Odpadami. Niniejsze opracowanie prezentuje szeroko rozumianą problematykę ochrony i kształtowania środowiska przyrodniczego powiatu bieszczadzkiego, połoŝonego w województwie podkarpackim. Obejmuje ono zagadnienia związane z: - charakterystyką obszaru powiatu; - analizą sytuacji demograficznej i gospodarczej; - analizą obecnego stanu środowiska przyrodniczego z uwzględnieniem realizacji Programu Ochrony Środowiska z 2005 r. oraz analizą infrastruktury; - prognozowaniem zmian zachodzących w środowisku przyrodniczym analizowanego obszaru; - wytyczeniem celów w zakresie ochrony środowiska; - określeniem działań zmierzających do poprawy stanu środowiska przyrodniczego powiatu; - wytyczeniem konkretnych przedsięwzięć związanych z ochroną środowiska i poprawą jego stanu, a takŝe określeniem harmonogramu ich realizacji; - określeniem moŝliwych sposobów finansowania, załoŝonych celów i zadań; - określeniem sposobów monitoringu pozwalającego na ocenę realizacji załoŝonego Programu Ochrony Środowiska POTRZEBA I CEL OPRACOWANIA Powszechne zainteresowanie problematyką ochrony środowiska w kaŝdej dziedzinie Ŝycia człowieka wymaga opracowywania syntetycznych dokumentów, które zbierają informacje o stanie środowiska przyrodniczego człowieka oraz wyznaczają konkretne kierunki działań, które prowadzą w konsekwencji do zrównowaŝonego rozwoju. WaŜne jest równieŝ, aby prowadzić ciągłą aktualizację zamierzonych celów, dostosowywać je do aktualnej sytuacji i mierzyć ich stopień wykonania. Przeprowadzanie analiz czasowych pozwala określić obszary, które faktycznie się rozwijają, oczywiście w kierunku ekologicznego rozwoju, a nad którymi trzeba nadal pracować. Na stan środowiska przyrodniczego mają wpływ nie tylko zakłady przemysłowe, czy rozwój komunikacji i urbanizacji. Wpływ na ten jakŝe dynamiczny i wraŝliwy system ma kaŝda działalność i aktywność człowieka, dlatego waŝne jest aby przeanalizować funkcjonowanie człowieka w środowisku na róŝnych płaszczyznach. Program ochrony środowiska jest właśnie takim dokumentem, który analizując stan aktualny środowiska Ŝycia człowieka, proponuje w konsekwencji zasady zrównowaŝonego rozwoju i ochrony 7 ROZDZIAŁ I

8 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key środowiska, wskazuje kierunki i hierarchię działań zmierzających do ich wprowadzenia na terenie powiatu. Celem aktualizacji Programu Ochrony Środowiska jest przedstawienie wytycznych do racjonalnych działań programowych na dalsze lata i poprawa stanu środowiska przyrodniczego powiatu bieszczadzkiego. Zawarte w nim rozwiązania organizacyjne oraz logistyczno techniczne przyczynią się do właściwego, zgodnego z zasadą zrównowaŝonego rozwoju gospodarowania zasobami przyrodniczymi. Raz uchwalony Program nie jest zatem dokumentem ostatecznym i niezmiennym. Zaktualizowanie tego dokumentu ma za zadanie przeanalizować stan aktualny powiatu, przytoczyć aktualne dane demograficzne, gospodarcze, środowiskowe oraz wytyczyć lub nawiązać do kontynuacji zadań z zakresu ochrony środowiska. Opracowany nowy Program musi nawiązywać do poprzedniego, jednak przeprowadzona na nowo analiza róŝnych wskaźników i danych powoduje, Ŝe jest on wzbogacony o nowe elementy i kierunki działań. Najpilniejszymi do rozwiązania kwestiami w zakresie racjonalnego gospodarowania w środowisku przyrodniczym są problemy gospodarki odpadami (szeroko omówione z opracowaniu Plan Gospodarki Odpadami), gospodarki wodno - ściekowej, stanu czystości wód powierzchniowych i powietrza. Ponadto na skutek rozwoju powiatu, w zakresie urbanizacji, komunikacji i gospodarki, pojawiają się lub raczej intensyfikują problemy, które dotychczas nie oddziaływały w sposób znaczący na środowisko i mieszkańców. Takimi problemami są np. zanieczyszczenie hałasem lub uszczuplanie terenów otwartych kosztem powstawania nowych osiedli. PowyŜsze przesłanki, dają podstawę do zdefiniowania ekologicznych celów strategicznych powiatu bieszczadzkiego. Natomiast realizacja poszczególnych celów strategicznych w powiązaniu z aktywnie wdraŝanym programem edukacji ekologicznej społeczeństwa powinna zapewnić powiatowi zrównowaŝony rozwój METODA OPRACOWYWANIA PROGRAMU Analiza istniejącego stanu środowiska przyrodniczego, ma na celu identyfikację problemów, które dotyczą całego powiatu bieszczadzkiego. Niniejszy program stanowi szczegółową diagnozę stanu środowiska przyrodniczego określając szanse i zagroŝenia, przedstawia konkretne działania zmierzające do poprawy jego stanu, ustala harmonogram ich realizacji oraz przedstawia prognozę dalszych zmian w środowisku przyrodniczym powiatu w odniesieniu do regionu i kraju. Przy opracowywaniu programu korzystano takŝe z zapisów zawartych w niŝej wymienionych dokumentach: - Polityka ekologiczna państwa w latach , z perspektywą do roku 2016; - Program Ochrony Środowiska dla Województwa Podkarpackiego na lata z uwzględnieniem lat Niniejszy Program opiera się na dostępnej bazie danych Głównego Urzędu Statystycznego, Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Rzeszowie, Urzędu Marszałkowskiego i Urzędu Wojewódzkiego w Rzeszowie. Przy opracowaniu Programu wykorzystano materiały i informacje uzyskane ze Starostwa Powiatowego w Ustrzykach Dolnych, Urzędu Miejskiego i Urzędów Gmin oraz informacje z jednostek działających na omawianym terenie oraz na obszarze całego województwa podkarpackiego. Wnikliwa analiza materiałów przekazywanych przez poszczególne jednostki oraz rozmowa ROZDZIAŁ I 8

9 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego z pracownikami Starostwa Powiatowego oraz poszczególnych Urzędów pozwoliły na dokładną ocenę stanu aktualnego środowiska przyrodniczego, zidentyfikowanie problemów, jakie dotykają powiat bieszczadzki oraz zaproponowanie konkretnych i moŝliwych w rzeczywistości do realizacji zadań. Dokumentami nadrzędnymi wobec zaktualizowanego Programu Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego powinny być zaktualizowane dokumenty wyŝszego szczebla tj. Wojewódzki Program Ochrony Środowiska oraz Polityka Ekologiczna Państwa. Program Ochrony Środowiska wraz z Planem Gospodarki Odpadami Województwa Podkarpackiego zaktualizowano w kwietniu 2008 roku (uchwalony przez Sejmik Województwa Podkarpackiego Uchwałą Nr XXII/379/08 z dnia 26 maja 2008 r.). II. CHARAKTERYSTYKA POWIATU 2.1. DANE ADMINISTRACYJNE Powiat bieszczadzki połoŝony jest w południowo - wschodniej części województwa podkarpackiego oraz Polski. Sąsiaduje z trzema powiatami: - od zachodu - powiat leski (gminy Olszanica, Solina i Cisna) i sanocki (gmina Tyrawa Wołoska), - od północy powiat przemyski (gminy Bircza i Fredropol), oraz na południu ze Słowacją (zaledwie około 600 m) i na południu i na wschodzie z Ukrainą. Powiat obejmuje następujące gminy: miejsko - wiejską Ustrzyki Dolne oraz gminy wiejskie: Czarna i Lutowiska. Zajmuje łączną powierzchnię 1 139,06 km 2. Miasto Ustrzyki Dolne jest ponadgminnym i regionalnym ośrodkiem administracyjnym, zapewniającym obsługę całego powiatu. Jest połoŝone w odległości około 120 km od Rzeszowa i około 70 km od Przemyśla. Ze względu na swe połoŝenie jest głównym ośrodkiem administracyjnym ludności Ŝyjącej w tym rejonie. 9 ROZDZIAŁ I

10 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Ryc. 1. PołoŜenie administracyjne powiatu bieszczadzkiego Źródło: Opracowanie własne ROZDZIAŁ II 10

11 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego 2.2. POŁOśENIE GEOGRAFICZNE Zgodnie z fizyczno - geograficzną regionalizacją Polski, wg J. Kondrackiego, w ogólnym podziale powiat bieszczadzki jest połoŝony w obrębie następujących głównych jednostek: - megaregion Rejon Karpacki, - prowincje granica między prowincjami Karpaty Zachodnie (z Podkarpaciem Zachodnim i Północnym) oraz Karpaty Wschodnie (z Podkarpaciem Wschodnim), - podprowincje granica między podprowincjami Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Beskidy Wschodnie, - makroregion granica między makroregionami Pogórze Środkowobeskidzkie, a Beskidami Lesistymi. W podziale na mezoregiony, obszar powiatu bieszczadzkiego obejmuje następujące jednostki: Bieszczady Zachodnie, Góry Sanocko Turczańskie oraz niewielki fragment Pogórza Przemyskiego. Ryc. 2. PołoŜenie powiatu bieszczadzkiego na tle mezoregionów fizycznogeograficznych wg J. Kondrackiego Źródło: 11 ROZDZIAŁ II

12 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key 2.3. SPOŁECZEŃSTWO LICZBA LUDNOŚCI I JEJ ROZMIESZCZENIE Liczba ludności zamieszkująca powiat wynosiła na koniec roku osób. Najbardziej zaludnioną gminą powiatu jest gmina miejsko - wiejska Ustrzyki Dolne, której mieszkańcy stanowili około 79 % ludności powiatu. Najmniej zaludniona jest gmina wiejska Lutowiska, której mieszkańcy stanowią niecałe 10 % ogółu mieszkańców powiatu. TABELA 1. Liczba ludności powiatu bieszczadzkiego Jednostka administracyjna Liczba ludności Miasto i Gmina Ustrzyki Dolne Gmina Czarna Gmina Lutowiska Razem Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych (stałe miejsca zameldowania stan na koniec 2009 roku) Wykres 1. Liczba ludności w powiecie bieszczadzkim z podziałem na gminy powiatu Obserwuje się stały poziom liczby ludności powiatu. DuŜe wahania występuje na przełomie lat 2001 i 2002 i jest ono związane ze zmianami w podziale administracyjnym powiatu. Od roku 2002 roku liczba ludności tego obszaru zmniejszyła się o 278 osób. Zmiany liczby ludności powiatu w latach obrazuje tabela nr 2. ROZDZIAŁ II 12

13 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego TABELA 2. Rok Liczba ludności w powiecie bieszczadzkim na przestrzeni wielolecia Gmina Ustrzyki Dolne Gmina Czarna Gmina Lutowiska Ogółem Powiat Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych (stałe miejsca zameldowania) Wykres 2. Liczba ludności w powiecie bieszczadzkim w latach Liczba mieszkańców powiatu wykazuje niŝszy od krajowego (118,2 osób/km 2 w 2008 r.) wskaźnik gęstości zaludnienia. W powiecie bieszczadzkim gęstość zaludnienia wynosi 19,65 osób/km 2 (2009 r.). Struktura ekonomiczna ludności, według danych z 2008 roku pochodzących z GUS-u, przedstawia się następująco (przy liczbie ludności podanej na koniec roku 2009 przez GUS osób, faktyczne miejsca zamieszkania): - grupa ludności w wieku przedprodukcyjnym liczy osób, co stanowi około 19,94 % ogólnej liczby mieszkańców; - ludność w wieku produkcyjnym liczy osób, co stanowi około 64,55 %; - ludność w wieku poprodukcyjnym liczy osób, co stanowi około 13,75 % ogólnej liczby ludności powiatu. 13 ROZDZIAŁ II

14 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key PRZYROST NATURALNY Analizując dane GUS-u, moŝna stwierdzić, Ŝe przyrost naturalny w powiecie, w roku 2008 osiągnął wysoką, dodatnią wartość. Obserwuje się zwiększoną ilość urodzeń i zgonów wśród męŝczyzn (odwrotnie w stosunku do kobiet). TABELA BEZROBOCIE Ruch naturalny ludności w powiecie bieszczadzkim (stan na koniec roku 2008) Wskaźnik Ogółem Kobiety MęŜczyźni Urodzenia Ŝywe Zgony Przyrost naturalny Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych Według danych uzyskanych z PUP w Ustrzykach Dolnych, liczba zarejestrowanych bezrobotnych, na koniec roku 2009, wynosiła osób. Zjawisko duŝego bezrobocia wśród kobiet, znacznie przewyŝszające wskaźnik bezrobocia wśród męŝczyzn ma miejsce w mieście i gminie Ustrzyki Dolne. Natomiast w Czarnej oraz w Lutowiskach więcej jest zarejestrowanych męŝczyzn. Stopa bezrobocia w powiecie bieszczadzkim określana jest na dzień r. na 24,8 % (według PUP). TABELA 4. Bezrobocie w powiecie bieszczadzkim ( r.) Jednostka terytorialna Ogółem bezrobotnych W tym kobiet W tym męŝczyzn Miasto Ustrzyki Dolne Gmina Ustrzyki Dolne (wiejska bez miasta) Gmina Czarna Gmina Lutowiska RAZEM Źródło: PUP w Ustrzykach Dolnych 2.4. UśYTKOWANIE TERENU Podstawową formą uŝytkowania terenu powiatu bieszczadzkiego jest uŝytkowanie leśne. Grunty leśne i zadrzewione zajmują tutaj ha tj. 74,29 % powierzchni geodezyjnej powiatu. UŜytki rolne w obrębie analizowanego obszaru zajmują o wiele mniejszą powierzchnię, w stosunku do całego powiatu zajmują jedną piątą powierzchni. Ich powierzchnia geodezyjna wynosi zaledwie ha (20,47 % gruntów powiatu). Pozostałe tereny w strukturze uŝytkowania gruntów w powiecie bieszczadzkim kształtują się następująco: grunty pod wodami 1,27 %, grunty zurbanizowane i zajęte przez zabudowę 1,76 % oraz tereny pozostałe wraz z uŝytkami ekologicznymi i nieuŝytkami 2,18 %. ROZDZIAŁ II 14

15 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Szczegółową strukturę uŝytkowania gruntów na terenie powiatu bieszczadzkiego, przedstawiono w tabeli nr 5, natomiast jej uproszczony schemat na wykresie. TABELA 5. Rodzaje gruntów UŜytkowanie terenu w powiecie bieszczadzkim (powierzchnia geodezyjna - stan na r.) Powiat ogółem [ha] % udział w pow. powiatu Powierzchnia geodezyjna ogółem UŜytki rolne ,47 Grunty orne ,57 Sady 16 0,01 Łąki trwałe ,99 Pastwiska trwałe ,33 Grunty rolne zabudowane 593 0,52 Grunty pod stawami 15 0,01 Grunty pod rowami 28 0,02 Grunty leśne oraz zadrzewione i zakrzewione ,29 Lasy ,34 Grunty zadrzewione i zakrzewione ,95 Grunty zabudowane i zurbanizowane ,76 Tereny mieszkalne 153 0,13 Tereny przemysłowe 72 0,06 Inne tereny zabudowane 161 0,14 Zurbanizowane tereny niezabudowane 4 0,003 Tereny rekreacyjno wypoczynkowe 79 0,06 Tereny komunikacyjne Drogi ,24 Kolej 100 0,08 Inne 1 0,0008 UŜytki kopalne 24 0,02 Grunty pod wodami ,27 Powierzchniowymi płynącymi ,17 Powierzchniowymi stojącymi 117 0,10 Tereny inne ,18 UŜytki ekologiczne 696 0,61 NieuŜytki 50 0,04 Tereny róŝne ,52 Źródło: Starostwo Powiatowe w Ustrzykach Dolnych 15 ROZDZIAŁ II

16 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Wykres 3. Struktura uŝytkowania gruntów w powiecie bieszczadzkim (ha) 2.5. DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA Biorąc pod uwagę dane GUS-u dotyczące podmiotów gospodarczych zarejestrowanych w rejestrze REGON (stan na rok 2008), na terenie powiatu bieszczadzkiego działało podmiotów gospodarczych. TABELA 6. Podmioty gospodarki narodowej zarejestrowane w rejestrze regon wg sektorów własnościowych (stan na koniec 2008 roku) Ogółem Sektor publiczny podmioty gospodarki narodowej ogółem 96 państwowe i samorządowe jednostki prawa budŝetowego ogółem 75 spółki handlowe 4 państwowe i samorządowe jednostki prawa budŝetowego, gospodarstwa pomocnicze 1 Sektor prywatny podmioty gospodarki narodowej ogółem osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą spółki handlowe 47 spółki handlowe z udziałem kapitału zagranicznego 6 spółdzielnie 6 fundacje 6 stowarzyszenia i organizacje społeczne 89 Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych ROZDZIAŁ II 16

17 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Z analizy danych tabelarycznych (tabela nr 6) wynika, Ŝe większość podmiotów gospodarczych, 95,4 % naleŝy do sektora prywatnego, natomiast 4,6 % do sektora publicznego. W tabeli nr 7 przedstawiono podmioty gospodarcze prowadzące działalność gospodarczą wg wybranych sekcji PKD (Polskiej Klasyfikacji Działalności) na terenie powiatu. TABELA 7. Ogółem Podmioty gospodarki narodowej zarejestrowane w rejestrze REGON wg sekcji PKD (stan na koniec roku 2008) Ilość W sekcji A - Rolnictwo, łowiectwo i leśnictwo 377 W sekcji B - Rybactwo 1 W sekcji C - Górnictwo 1 W sekcji D - Przetwórstwo przemysłowe 198 W sekcji E - Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, wodę 5 W sekcji F - Budownictwo 187 W sekcji G - Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodów, motocykli oraz artykułów uŝytku osobistego 489 i domowego W sekcji H - Hotele i restauracje 144 W sekcji I - Transport, gospodarka magazynowa i łączność 154 W sekcji J - Pośrednictwo finansowe 30 W sekcji K - Obsługa nieruchomości, wynajem i usługi związane z prowadzeniem działalności gospodarczej 177 W sekcji L - Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe ubezpieczenie społeczne i powszechne 43 ubezpieczenie zdrowotne W sekcji M - Edukacja 58 W sekcji N - Ochrona zdrowia i pomoc społeczna 77 W sekcji O - Działalność usługowa komunalna, społeczna i indywidualna, pozostała 175 Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych Największy udział w ogólnej liczbie podmiotów mają jednostki z sekcji G - Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodów, motocykli oraz artykułów uŝytku osobistego i domowego oraz A Rolnictwo, łowiectwo i leśnictwo. Gminy powiatu w całości moŝna zaliczyć do gmin o dominującej funkcji turystyczno wypoczynkowej oraz uzupełniających funkcjach rolnictwa i leśnictwa. Rozmieszczenie potencjału gospodarczego na terenie powiatu jest nierównomierne. Główni pracodawcy w regionie to zakłady przemysłowe zlokalizowane głównie w Ustrzykach Dolnych. NaleŜą do nich: - LAMIKO - produkcja płyt wiórowych, blatów, wstęg drzwiowych i parapetów, - PHUP MARBOL S.c. Zakład Pracy Chronionej produkcja okien z PCV, - PAMO-PLAST Sp. z o.o. produkcja okien z PCV, aluminium i drewna, - Zakład Przemysłu Drzewnego POLBUK S.C. - produkcja parkietów, mozaiki podłogowej, trocin futrzarskich, fryz, tarcicy, - Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej - produkcja i dystrybucja ciepła, handel opałem, usługi remontowe, sprzedaŝ materiałów budowlanych sypkich, usługi remontowe, 17 ROZDZIAŁ II

18 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key - Zakład Produkcji Drzewnej ABM, - Zakład Produkcji Drzewnej WADREW, - Zakład Produkcji Węgli Drzewnych BOSS, - Zakład Produkcji Węgli drzewnych SORTEX, - Zakład Produkcyjno Handlowo - Usługowy TECHMA, - Zakład Przetwórstwa Mięsnego TOWAL, - Zakład Wyrobów z Drewna, Turek Zdzisław, - CENTURION SP. z o.o. produkcja drzwi i blatów, - Przedsiębiorstwo Produkcyjno- Usługowo-Handlowe SAN-UST, - Przedsiębiorstwo Produkcji Betonów STALBET. Do głównych zakładów przemysłowych połoŝonych w innych miejscowościach powiatu naleŝą: - Przedsiębiorstwo Produkcyjno- Handlowe DANKROS Sp. z o.o. Ustianowa Górna - przetwórstwo drewna, - Zakład Drzewny ZRĘBEK - Wojtkowa - przetwórstwo drewna, - Czarna S.C. tartak, - AGRARCO - Sp. z o.o. Smolnik - przetwórstwo drewna, - KORA Ropienka przetwórstwo drewna ROLNICTWO Rolnictwo w powiecie nie stanowi podstawy gospodarki powiatu. UŜytki rolne stanowią zaledwie ha tj. nieco ponad 20 % powierzchni geodezyjnej powiatu. Nad poszczególnymi typami rolniczego uŝytkowania ziemi dominują pastwiska trwałe (11,33 % powierzchni powiatu), nad gruntami ornymi (6,57 %), łąkami trwałymi (1,99 %), sadami (0,01 %). Strukturę uŝytkowania rolnego powiatu przedstawia wykres. Wykres 4. Struktura uŝytków rolnych powiatu bieszczadzkiego (ha) ROZDZIAŁ II 18

19 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego TABELA 8. Rodzaj upraw Powierzchnia zasiewów w powiecie bieszczadzkim Powierzchnia [ha] śyto 38,74 Pszenica ozima 312,87 Pszenica jara 52,7 Jęczmień ozimy 11,06 Jęczmień jary 58,19 Owies 347,82 PszenŜyto ozime 53,92 PszenŜyto jare 18,50 Mieszanki zboŝowe ozime 3,06 Mieszanki zboŝowe jare 22,73 Gryka, proso i inne zboŝowe 13,45 Kukurydza na ziarno 1,03 Kukurydza na zielonkę 25,76 Strączkowe jadalne 0,18 Ziemniaki 321,36 Buraki cukrowe 0,25 Rzepak ozimy 2,00 Okopowe pastewne 2,85 Warzywa gruntowe 12,78 Truskawki 0,96 RAZEM pow. zasiewów 150,43 na gruntach ornych Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych, Powszechny Spis Rolny, 2002 r. Łączna liczba gospodarstw rolnych na terenie powiatu wg danych z roku 2002 wynosiła Najwięcej było gospodarstw małych o powierzchni do 1 ha Najmniej było gospodarstw bardzo duŝych, o powierzchni pow. 100 ha 8 gospodarstw. PoniŜsza tabela przedstawia charakterystykę gospodarstw rolnych. TABELA 9. Liczba gospodarstw rolnych Rodzaje gospodarstw rolnych Ilość do 1 ha ha ha ha ha ha ha ha ha 10 pow. 100 ha 8 RAZEM Źródło: GUS Bank Danych regionalnych, Powszechny Spis Rolny, 2002 r. 19 ROZDZIAŁ II

20 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key 2.7. TURYSTYKA I REKREACJA Powiat bieszczadzki uznawany jest za jeden z niepowtarzalnych zakątków kraju. Specyficzne połoŝenie w przestrzeni przyrodniczo - geograficznej Bieszczad w bezpośrednim sąsiedztwie Bieszczadzkiego Parku Narodowego jest niewątpliwym atutem powiatu. Teren powiatu charakteryzuje się wysokimi walorami krajobrazowymi. Decyduje o tym zróŝnicowanie terenu, jak i bogata sieć rzeczna, wysoka lesistość oraz liczne i cenne zabytki kultury materialnej oraz formy ochrony przyrody. W krajobrazie dominują zbiorowiska leśne, głównie o charakterze górskim. Znaczny odsetek lasów stanowią zbiorowiska o wysokim stopniu naturalności, będące pozostałością puszczy Karpackiej. W połączeniu z bardzo ciekawą i urozmaiconą rzeźbą terenu, szata roślinna tworzy niezapomniane wraŝenia estetyczne, szczególnie w okresie jesiennego przebarwienia liści. Powiat bieszczadzki stanowi waŝny w skali kraju ośrodek wypoczynkowy i jest jednocześnie głównym punktem wypadowym w Bieszczady Wysokie. Turyści wypoczywający w powiecie mogą korzystać z bardzo szerokiego zasobu przyrodniczego, obszarów górskich, zbiorników wodnych, lasów. Gminy Ustrzyki Dolne oraz Czarna posiadają dostęp do Zalewu Solińskiego. Istnieje tam zatem moŝliwość uprawiania sportów wodnych, Ŝeglarstwa, kajakarstwa, windsurfingu, pływania na nartach wodnych. Wstępowanie na tym terenie źródeł mineralnych moŝe w przyszłości wpłynąć na rozwój w kierunku uzdrowiskowym. Ponadto czyste wody Sanu i potoków górskich umoŝliwiają wędkowanie. Pasma górskie i wyznaczone na nich szlaki turystyczne stwarzają wspaniałe warunki uprawiania turystyki pieszej, konnej, rowerowej, a zimą narciarskiej. W sezonie funkcjonuje wiele wyciągów narciarskich: 1. w gminie Ustrzyki Dolne: - Kamienna Laworta w Łodynie - posiada trzy wyciągi: krzesełkowy o długości 1,3 km i zdolności przewozowej osób/godzinę, orczykowy o długości 1,25 km i zdolności przewozowej osób/godzinę oraz wyciąg orczykowy o długości 300 m; trasy narciarskie o długości 1,25 km posiadają homologację 'FiS' na slalom gigant, róŝnica wzniesień wynosi 254 m. Trasy (oprócz nartostrady) są sztucznie śnieŝone i ratrakowane; - Gromadzyń w Ustrzykach Dolnych - dwa wyciągi 2-osobowe, orczykowe o długości 650 m i zdolności przewozowej osób/godzinę oraz jeden wyciąg talerzykowy 1-osobowy o długości 150 m i zdolności przewozowej 350 osób/godzinę; trzy trasy zajmują długość 750 m, posiadają homologację 'FiS' na slalom, 800 m i 900 m. RóŜnica wniesień wynosi 164 m. Trasy (oprócz nartostrady) są sztucznie śnieŝone, ratrakowane oraz oświetlone; - Mały Król (dł. 200 m i 450 m) w Ustrzykach Dolnych; - Maciuś" (dł. 300 m) w Ustrzykach Dolnych; - Doppelmayr" w Arłamowie - dwa wyciągi orczykowe o długości 400 m i 500 m i zdolności przewozowej osób/godzinę; trasy o długości 400, 500 i 700 m oraz róŝnicy wzniesień ok. 90 m są śnieŝone i ratrakowane; - wyciąg (dł. ok. 600 m) w Ropience - trzy trasy, ratrak; ROZDZIAŁ II 20

21 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego 2. w gminie Lutowiska: - wyciąg narciarski (dł. 260 m) w Zatwarnicy; - stacja narciarska na Rusinowej Polanie Dwerniczek; - wyciąg narciarski BPN w Ustrzykach Górnych. Bogata szata roślinna, fauna, rozległe kompleksy leśne oraz oaza ciszy zachęcają do wypoczynku w tych okolicach. Dają takŝe moŝliwość polowań. Na terenie powiatu znajduje się kilka stadnin koni - Czarna, Polana, Rabe, Lipie, Dźwiniacz, w gospodarstwie agroturystycznym w Rabem jest stado osiołków, które mogą być wykorzystane do wędrówek po okolicy. Na zagospodarowanym półwyspie Berestryszcze w miejscowości Chrewt znajduje się mała przystań wodna co umoŝliwia rejsy po Zalewie Solińskim. Większe ośrodki rejsowe to Biała Flota w Solinie Jaworznie i Polańczyk. Rekreacji sprzyjają liczne szlaki turystyczne oraz dość dobrze rozwinięta baza turystyczno - sportowa. Ponadto w kaŝdej gminie funkcjonują liczne obiekty sportowe, jak baseny, boiska, stadiony, hale sportowe, korty tenisowe, trasy narciarskie. Z uwagi na nieewidencjonowanie wszystkich osób przyjeŝdŝających do Powiatu w sezonie letnim, nie ma dokładnych danych dotyczących ilości miejsc noclegowych na tym terenie (ustalenie ilości miejsc noclegowych wymaga przeprowadzenie kompleksowej inwentaryzacji, która równieŝ powinna objąć mieszkania prywatne wynajmowane turystom). Zgłoszone Burmistrzowi lub Wójtowi do ewidencji hotele, pensjonaty, pola biwakowe i inne obiekty, w których świadczone są usługi hotelarskie, są niepełne. Niektóre karty ewidencyjne są nieaktualne. Zatrzymać się moŝna w obiektach o róŝnym standardzie. Na tym terenie funkcjonują: pola namiotowe i campingowe, prywatne pokoje i apartamenty, ośrodki wczasowe, schroniska, zajazdy, luksusowe ośrodki wypoczynkowe i hotele. Poszczególne gminy z ich walorami zagospodarowania, a w tym ze względu na unikalny krajobraz stanowią obszar szczególnie predestynowany do rozwoju agroturystyki. Obszar powiatu bieszczadzkiego jest takŝe miejscem o wysokich walorach historycznych i kulturowych. Specyficznego kresowego kolorytu krajobrazowego powiatu dodają drewniane obiekty cerkwi (cerkwie bojkowskie). Specyficzny styl architektoniczny, malownicze usytuowanie harmonizujące z otaczającymi zalesionymi wzgórzami. Niestety część tych cennych zabytków jest w złym stanie technicznym. Ponadto moŝna obejrzeć liczne stare cmentarze unickie oraz przydroŝne kapliczki. WaŜnym elementem krajobrazu kulturowego Bieszczad są występujące jeszcze drewniane chaty wiejskie (niestety przewaŝnie w bardzo złym stanie technicznym) wskazujące na wygląd dawnego budownictwa regionalnego. Na tych terenach jest organizowanych wiele kulturalnych i sportowych, cyklicznych imprez. Niewątpliwy atut powiatu stanowi bliskość granicy ukraińskiej i słowackiej. Na terenie powiatu funkcjonuje wiele ścieŝek i tras turystycznych, poniewaŝ w powiecie najwaŝniejszym rodzajem rekreacji jest rekreacja aktywna. W gminie Ustrzyki Dolne istnieją następujące trasy (szlaki spacerowe wokół Ustrzyk Dolnych mają długość 30 km): - Szlak czerwony - wiedzie w kierunku szczytu Kamiennej Laworty, następnie źródłami StrwiąŜa i zboczem Małego Króla, widoki na Gromadzyń, Orlik, Ustrzyki Dolne, pasmo śuków i najbliŝsze tereny Przedgórza Bieszczadzkiego, Zaporę w Solinie i część Zalewu oraz dalekie tereny Bieszczadów, a nawet Beskidu Niskiego. 21 ROZDZIAŁ II

22 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key - Szlak zielony - szlak łącznikowy pozwalający z Laworty przedostać się na szczyt Małego Króla przez StrwiąŜyk; stanowi skrót szlaku czerwonego, moŝna zobaczyć pasma Połonin, Gniazda Halicza, Tarnicy i Krzemienia. - Szlak Ŝółty - biegnie w kierunku Gromadzynia, rozłącza się ze szlakiem niebieskim i prowadzi na Wierch, trafia do Ustrzyk Górnych. - Szlak niebieski rozpoczyna się w Brzegach Dolnych, biegnie w kierunku szczytu Orlik i w dół w stronę Jasienia; łączy się ze szlakiem Ŝółtym. - ŚcieŜka przyrodnicza Na stokach śukowa - połoŝona w miejscowości Ustjanowa, prowadzi trasami narciarstwa biegowego i kolarstwa górskiego, w połowie ścieŝki i na szczycie śukowa znajdują się trzy tarasy widokowe. - Trasa rowerowa "Wokół śukowa" długość około 30 km, wokół części pasma Górskiego śukowa przez miejscowości połoŝone na drodze do jeziora Solińskiego. Z trasy moŝna równieŝ zobaczyć zapory na Sanie. - Trasa rowerowa "Okolice Ustrzyk Dolnych" długość około 70 km, wycieczka w okolice Ustrzyk Dolnych, przebiega przez las mieszany, liściasto - iglasty zamieszkiwany licznie prze zwierzynę płową; w okolicach Łodyny, Brelikowa i Ropienki działające jeszcze kopalnie ropy naftowej stanowią atrakcję turystyczną. WjeŜdŜając na Jałowiec rozciąga się widok na Hoszowskie Góry Rusztowe z pasmem Równi oraz pasmo śukowa. Cechą charakterystyczną turystyki regionu jest dominująca rola usług związanych z turystyką ekologiczną. Stąd występuje na tym terenie duŝe nasycenie gospodarstw agroturystycznych stanowiących liczącą się bazę lokalowo gastronomiczną (w samej tylko gminie Ustrzyki Dolne są 73 gospodarstwa agroturystyczne. Ma to równieŝ wpływ na budowanie i marketing produktów lokalnych, których cechą charakterystyczną jest ekologiczne pochodzenie. Chodzi tu głównie o twórczość ludową i tradycyjne metody uprawiania gospodarki rolnej. Pojawiają się teŝ gospodarstwa ekologiczne, wyspecjalizowane, znajdujące stałych odbiorców, które budują poprawny wizerunek kultury prowadzenia gospodarstw na terenach rustykalnych. III. INFRASTRUKTURA POWIATU 3.1. GOSPODARKA WODNO ŚCIEKOWA ZAOPATRZENIE W WODĘ UJĘCIA WÓD NA CELE ZAOPATRZENIA LUDNOSCI W WODĘ Mieszkańcy powiatu bieszczadzkiego zaopatrywani są w wodę do celów bytowych z komunalnych ujęć wody eksploatowanych przez: 1. Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o., Brzegi Dolne 1, Ustrzyki Dolne. ROZDZIAŁ II 22

23 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego 2. Zakład Gospodarki Komunalnej w Czarnej, Czarna. 3. Gminny Zakład Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. w Lutowiskach, Lutowiska. Głównym źródłem zaopatrzenia w wodę ludności powiatu są zasoby wód powierzchniowych (Zbiornik Soliński oraz zlewnia rzeki San), ale takŝe źródła podziemne. Mieszkańcy powiatu korzystają równieŝ z wodociągów naleŝących do Spółki Wodnej, w gminie Ustrzyki Dolne jest to Hoszów oraz własnych ujęć grawitacyjnych zlokalizowanych na potokach, a takŝe z indywidualnych studni kopanych. Wykaz pozwoleń wodnoprawnych na ujęcia wód dla celów zaopatrzenia ludności w wodę (oraz na cele inne niŝ komunalne) znajduje się w Załączniku nr 1 do Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Bieszczadzkiego na lata , z perspektywą na lata Na przestrzeni lat ogólne ilości wody dostarczonej gospodarstwom domowym i zbiorowego zamieszkania kształtowały się następująco: TABELA 10. Rok Woda dostarczana gospodarstwom domowym i indywidualnym gospodarstwom rolnym na terenie powiatu bieszczadzkiego na przestrzeni lat Woda dostarczana gospodarstwom domowym i indywidualnym gospodarstwom rolnym w ciągu roku w dam 3 (tys. m 3 ) Teren powiatu , , , , ,2 Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych SIEĆ WODOCIĄGOWA W poszczególnych gminach powiatu bieszczadzkiego zwodociągowane są następujące miejscowości: gmina Ustrzyki Dolne: - Ustrzyki Dolne miasto 12,4 km sieci, 600 przyłączy do sieci (o długości 9,6 km), - Ustrzyki Dolne obszar wiejski 41,1 km sieci, 712 przyłączy do sieci (o długości 18,8 km). 23 ROZDZIAŁ III

24 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key gmina Czarna: - Czarna Dolna 3,5 km sieci, 81 gospodarstw podłączonych, 257 osób korzystających, - Czarna Górna - 7,4 km sieci, 209 gospodarstw podłączonych, 620 osób korzystających, - Michniowiec - 0,5 km sieci, 9 gospodarstw podłączonych, 35 osób korzystających, - Lipie - 2,5 km sieci, 47 gospodarstw podłączonych, 186 osób korzystających, - Polana - 0,5 km sieci, 20 gospodarstw podłączonych, 65 osób korzystających, - śłobek - 0,7 km sieci, 30 gospodarstw podłączonych, 112 osób korzystających. gmina Lutowiska: - Lutowiska 5,0 km sieci, 78 przyłączy do sieci (o długości 1,8 km), - Smolnik 0,6 km sieci, 19 przyłączy do sieci (o długości 0,2 km), - Procisne 1,2 km sieci, 12 przyłączy do sieci (o długości 0,1 km), - Stuposiany 1,4 km sieci, 14 przyłączy do sieci (o długości 0,5 km). - Pszczeliny 1,3 km sieci, 30 przyłączy do sieci (o długości 0,5 km), - Muczne 0,7 km sieci, 11 przyłączy do sieci (o długości 0,1 km). Dane na temat sieci wodociągowej na terenie powiatu bieszczadzkiego przedstawia poniŝsza tabela. Informacje pochodzą z Głównego Urzędu Statystycznego. TABELA 11. Informacje Dane dotyczące wodociągów na terenie powiatu bieszczadzkiego (stan na koniec 2008 r.) Wartość długość czynnej sieci rozdzielczej [km] 99,0 długość czynnej sieci rozdzielczej będącej w zarządzie lub administracji gmin [km] 33,2 długość czynnej sieci rozdzielczej stanowiącej własność gmin, eksploatowanej przez jednostki gospodarki komunalnej [km] 15,1 połączenia prowadzące do budynków mieszkalnych i zbiorowego zamieszkania [szt.] woda dostarczona gospodarstwom domowym [dam 3 ] 438,2 ludność korzystająca z sieci wodociągowej w miastach [osoby] ludność korzystająca z sieci wodociągowej ogólnie [osoby] korzystający z instalacji w miastach 95,1 66,3 [% ogółu ludności] na wsi 44,8 sieć rozdzielcza na 100 km 2 w miastach 73,9 8,7 na wsi 7,7 zuŝycie wody na 1 mieszkańca [m 3 w miastach 28,0 ] 19,9 na wsi 13,8 zuŝycie wody na 1 korzystającego / w miastach 29,4 odbiorcę [m 3 30,0 ] na wsi 31,0 Źródło: Główny Urząd Statystyczny Bank Danych Regionalnych Dane na temat sieci wodociągowej, dotyczące poszczególnych elementów tej sieci na terenie powiatu w latach według danych zawartych w Banku Danych Regionalnych GUS przedstawiono w poniŝszych tabelach. ROZDZIAŁ III 24

25 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego TABELA 12. Rok Długość czynnej sieci rozdzielczej na terenie powiatu bieszczadzkiego na przestrzeni lat Długość czynnej sieci rozdzielczej w km Teren powiatu , , , , ,0 Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych TABELA 13. Rok Liczba połączeń prowadzących do budynków mieszkalnych i zbiorowego zamieszkania na terenie powiatu bieszczadzkiego na przestrzeni lat Liczba połączeń prowadzących do budynków mieszkalnych i zbiorowego zamieszkania w sztukach Teren powiatu Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych TABELA 14. Rok Ludność korzystająca z sieci wodociągowej na terenie powiatu bieszczadzkiego na przestrzeni lat Ludność korzystająca z sieci wodociągowej Teren powiatu Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych 25 ROZDZIAŁ III

26 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key TABELA 15. Dane na temat sieci wodociągowej na terenie powiatu bieszczadzkiego (wg podmiotów) Wskaźnik MPGK Ustrzyki Dolne ZGK Czarna GZGK Lutowiska Długość sieci wodociągowej [km] 53,5 15,1 10,2** Ilość przyłączy wodociągowych [szt.] ** Długość przyłączy wodociągowych [km] 28,4 12,1 3,2** Ilość ludzi korzystających b.d * Woda pobrana z ujęć [m 3 ] 1 230, ** Stopień zwodociągowania [%] b.d. 52,10 60,3 * Ilość hydrantów [szt.] b.d. 51 b.d. Źródło: dane pochodzą od poszczególnych podmiotów zajmujących się wodociągami na terenie powiatu bieszczadzkiego (stan na koniec 2009 r.) * - dane GUS ** - dane z M-06 za 2008 r JAKOŚĆ WÓD UJMOWANYCH I PRZEZNACZONYCH DO ZAOPATRZENIA MIESZKAŃCÓW DO CELÓW BYTOWYCH Eksploatatorzy ujęć wód podziemnych zobowiązani są do wykonywania regularnych badań jakości wody surowej i uzdatnionej na podstawie przepisów Prawa Wodnego oraz postanowień pozwoleń wodnoprawnych. Na terenie powiatu bieszczadzkiego kontrolę stanu ujmowanych i oczyszczanych wód podziemnych na eksploatowanych ujęciach, a takŝe kontrolę wody na sieci wodociągowej prowadzi Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Ustrzykach Dolnych. Jakość wody przeznaczonej do spoŝycia przez ludzi powinna spełniać wymagania Rozporządzenia Min. Zdrowia z dn r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spoŝycia przez ludzi (Dz. U Nr 61 poz. 417). Oceny przydatności wody określa się dla parametrów fizykochemicznych oraz wskaźników mikrobiologicznych. Jakość wody przeznaczonej do spoŝycia przez ludzi określana jest dla: - wody surowej (woda ujmowana z ujęcia i wprowadzana do stacji uzdatniania); - wody uzdatnionej podawanej do sieci ze SUW; - wody w punktach czerpania przez konsumentów (woda na sieci wodociągowej). Zakres badanych wskaźników jest uzaleŝniony od formy monitoringu (kontrolny lub przeglądowy). W wyniku prowadzonych badań jakość wód, w 2009 r. stwierdzono w dwóch przypadkach przekroczenia wskaźników mikrobiologicznych. W wodociągu Smolnik oraz Zatwarnica stwierdzono przekroczenie ilości bakterii grupy coli, Escherichia coli oraz Enterokoki paciorkowce kałowe. Na skutek wszczętego postępowania administracyjnego jakość wody uległa poprawie. Jednak tego typu przekroczenia wskaźników mikrobiologicznych zdarzają się dość często, głównie w wodociągach opartych o ujęcia powierzchniowe (ale takŝe podziemne), gdzie naleŝałoby zwrócić uwagę na proces technologiczny uzdatniania tej wody. Tego typu zanieczyszczenia w wodzie pitnej mogą powodować negatywne konsekwencje zdrowotne. ROZDZIAŁ III 26

27 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Z wskaźników fizykochemicznych najczęściej przekraczane są wartości Ŝelaza i manganu (takŝe wodociąg Smolnik). Nie wszyscy mieszkańcy powiatu są zaopatrywani w wodę pitną badaną przez PSSE w Ustrzykach Dolnych. Jak wynika z szacunków PSSE w Ustrzykach Dolnych, w tych miejscowościach, gdzie mieszkańcy nie korzystają z publicznych wodociągów, a z indywidualnych źródeł, wody ujmowane do celów komunalnych są zanieczyszczone mikrobiologicznie. Właściciele tych ujęć nie monitorują jakości wód we własnym zakresie. Zanieczyszczenia te po dezynfekcji źródła wody, znikają, ale z czasem pojawiają się na nowo. Jest to niekorzystna sytuacja, gdzie w wodzie pitnej występują zanieczyszczenia chorobotwórcze. Według danych PSSE w Ustrzykach Dolnych, ogólnie na terenie powiatu bieszczadzkiego z wody wodociągowej korzysta osób i jest to około 63,18 % mieszkańców powiatu. Największy procent ludzi zaopatrywanych w wody nadzorowane przez PSSE dotyczy osób korzystających z wodociągu Solina Jawor i mieszkańców Ustrzyk Dolnych. W gminie Lutowiska sytuacja jest bardziej niekorzystna. Osób korzystających z wody kontrolowanej wodociągowej jest ok. 52,5 % (obejmuje to 7 z 18 miejscowości w tej gminie). W gminie Czarna z wody nadzorowanej przez PSSE korzysta ok. 32,9 % mieszkańców (miejscowości Czarna Dolna, Czarna Górna, Lipie, śłobek; pozostałe miejscowości nie są zwodociągowane). NaleŜy zwrócić uwagę na to, Ŝe wielu mieszkańców tego powiatu utrzymuje się z chowu bydła i sprzedaŝy mleka. Mieszkańcy, którzy korzystają z takich indywidualnych źródeł wody, aby móc uzyskać dobre wyniki badań i usunąć zanieczyszczenia bakteriologiczne, stosują do dezynfekcji studzien związki chloru. Niestety brak jest świadomości wielu gospodarzy co do sposobów chlorowania wody i dezynfekcji studni. Jak podaje PSSE źródła wody pitnej mogą być zanieczyszczane takŝe przez niewłaściwie prowadzoną gospodarkę ściekową. Niewątpliwie znaczenie ma brak wody wodociągowej np. w miejscowościach: Bystre czy Michniowiec, gdzie mieszkańcy utrzymują się przede wszystkim z produkcji mleka oraz Dwernik, Chmiel i Dwerniczek, w których mieszkańcy utrzymują się z hodowli bydła, sprzedaŝy mleka, ale takŝe turystyki, gdzie dobra jakość wody jest warunkiem koniecznym. W miejscowościach: Polana, Rabe, Olchowiec, Chrewt, Wołosate, BereŜki, Nasiczne, Skorodne, Sękowiec, Brzegi Górne poza działalnością rolniczą, rozwija się w sezonie letnim turystyka i agroturystyka, a co za tym idzie przyjeŝdŝa bardzo wiele osób. Podsumowując wody powiatu bieszczadzkiego, które ujmowane są i wykorzystywane w wodociągach, nie są skaŝone bardzo i nie wymagają skomplikowanego procesu technologicznego. W większości przypadków (poza wodociągiem Solina Jawor), proces uzdatniania wody ujmowanej sprowadza się do dezynfekcji lub filtracji na filtrach piaskowo Ŝwirowych. 27 ROZDZIAŁ III

28 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key GOSPODARKA ŚCIEKOWA SIEĆ KANALIZACYJNA KANALIZACJA BYTOWA Siecią kanalizacyjną na terenie powiatu bieszczadzkiego zajmują się następujące podmioty: 1. Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o., Brzegi Dolne 1, Ustrzyki Dolne. 2. Zakład Gospodarki Komunalnej w Czarnej, Czarna. 3. Gminny Zakład Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. w Lutowiskach, Lutowiska. W poszczególnych gminach powiatu bieszczadzkiego skanalizowane są następujące miejscowości: gmina Ustrzyki Dolne: - Ustrzyki Dolne miasto 15,0 km sieci, 436 przyłączy do sieci (o długości 8,1 km), - Ustrzyki Dolne obszar wiejski 2,8 km sieci, 13 przyłączy do sieci (o długości 0,2 km). gmina Czarna: - Czarna Dolna 0,6 km sieci, 43 gospodarstw podłączonych, 114 osób korzystających, - Czarna Górna - 2,7 km sieci, 91 gospodarstw podłączonych, 257 osób korzystających, - Michniowiec - 0,1 km sieci, 8 gospodarstw podłączonych, 26 osób korzystających, - śłobek - 0,2 km sieci, 12 gospodarstw podłączonych, 35 osób korzystających. - do sieci nie podłączono zakładów produkcyjnych, podłączone są gospodarstwa domowe oraz szkoła podstawowa i gimnazjum, Urząd Gminy, straŝnica SG, sklepy, bary i bank. gmina Lutowiska: - Lutowiska 3,3 km sieci, 56 przyłączy do sieci (o długości 1,8 km), - Smolnik 0,8 km sieci, 19 przyłączy do sieci (o długości 0,2 km), - Procisne 1,2 km sieci, 12 przyłączy do sieci (o długości 0,2 km), - Stuposiany 1,4 km sieci, 14 przyłączy do sieci (o długości 0,6 km), - Pszczeliny 1,3 km sieci, 30 przyłączy do sieci (o długości 0,5 km), - Muczne 0,7 km sieci, 11 przyłączy do sieci (o długości 0,1 km). ROZDZIAŁ III 28

29 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego TABELA 16. Dane dotyczące kanalizacji na terenie powiatu bieszczadzkiego (stan na koniec 2008 r.) Informacje Wartość długość czynnej sieci kanalizacyjnej [km] 32,8 długość czynnej sieci kanalizacyjnej będącej w zarządzie lub administracji gmin [km] 7,8 długość czynnej sieci kanalizacyjnej stanowiącej własność gmin, eksploatowanej przez jednostki gospodarki komunalnej 3,4 [km] połączenia prowadzące do budynków mieszkalnych i zbiorowego zamieszkania [szt.] 726 ścieki odprowadzone [dam 3 ] 350,3 ludność korzystająca z sieci kanalizacyjnej w miastach [osoby] ludność korzystająca z sieci kanalizacyjnej ogólnie [osoby] korzystający z instalacji w miastach 85,7 46,3 [% ogółu ludności] na wsi 16,9 sieć rozdzielcza na 100 km 2 w miastach 89,3 2,9 na wsi 1,6 Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych Dane na temat sieci kanalizacji bytowej na terenie powiatu w latach według danych zawartych w Banku Danych Regionalnych GUS przedstawiono w poniŝszych tabelach. TABELA 17. Długość sieci kanalizacyjnej na terenie powiatu bieszczadzkiego na przestrzeni lat Rok Długość czynnej sieci rozdzielczej w km Teren powiatu , , , , ,8 Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych Liczba połączeń prowadzących do budynków mieszkalnych i zbiorowego zamieszkania na terenie powiatu bieszczadzkiego na przestrzeni TABELA 18. lat Liczba połączeń prowadzących do budynków Rok mieszkalnych i zbiorowego zamieszkania w sztukach Teren powiatu Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych 29 ROZDZIAŁ III

30 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key TABELA 19. Rok Ludność korzystająca z sieci kanalizacyjnej na terenie powiatu bieszczadzkiego na przestrzeni lat Ludność korzystająca z sieci kanalizacyjnej Teren powiatu Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych Na podstawie danych przekazanych przez podmioty zajmujące się kanalizacją na terenie powiatu bieszczadzkiego, długość sieci kanalizacyjnej jest następująca: TABELA 20. Dane na temat sieci kanalizacyjnej na terenie powiatu bieszczadzkiego (wg podmiotów) Wskaźnik MPGK Ustrzyki Dolne ZGK Czarna GZGK Lutowiska Długość sieci kanalizacyjnej [km] 17,8 3,6 8,8** Ilość przyłączy kanalizacyjnych [szt.] ** Długość przyłączy kanalizacyjnych [km] 8,8 3,0 3,4** Liczba osób korzystających b.d * Ilość ścieków odprowadzonych [dam 3 ] 277,6 17,60 26,84** Źródło: dane pochodzą z poszczególnych podmiotów zajmujących się kanalizacją na terenie powiatu bieszczadzkiego (stan na koniec 2009 r.) * - dane GUS ** - dane z M-06 za 2008 r CHARAKTERYSTYKA AGLOMERACJI KANALIZACYJNYCH NA TERENIE POWIATU BIESZCZADZKIEGO Krajowy Program Oczyszczania Ścieków jest realizowany na terenie powiatu bieszczadzkiego tylko na terenie Ustrzyk Dolnych. Dla gminy Ustrzyki Dolne wyznaczono Aglomerację Ustrzyki Dolne na podstawie Rozporządzenia Nr 52/06 Wojewody Podkarpackiego z dn r. w sprawie wyznaczenia aglomeracji Ustrzyki Dolne (Dz. Urz. Województwa Podkarpackiego z dnia r. Nr 109 poz. 1532). Wyznaczona aglomeracja ma określoną równowaŝną liczbę mieszkańców (RLM) na z oczyszczalnią w miejscowości Brzegi Dolne. Aglomerację tworzy miasto Ustrzyki Dolne. ROZDZIAŁ III 30

31 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego KANALIZACJA DESZCZOWA Kanalizacja burzowa (deszczowa) słuŝy do odprowadzania wód opadowych i roztopowych ze szczelnych nawierzchni terenów zurbanizowanych. Realizowana jest najczęściej w postaci sieci kanałów i rurociągów odprowadzających wodę do odbiornika naturalnego (rzeki, jeziora, rowu melioracyjnego, do gruntu) lub do systemu kanalizacji ogólnospławnej. O ile ścieki opadowe z dachów, czy innych powierzchni relatywnie mało zanieczyszczonych mogą być odprowadzane bezpośrednio do odbiornika, to ścieki opadowe z powierzchni parkingów, stacji paliw, czy terenów utwardzonych zakładów przemysłowych, są silnie zanieczyszczone substancjami toksycznymi i powinny być wyposaŝone w separatory lub inne urządzenie podczyszczające wody. KaŜdorazowo, o wyposaŝeniu takiego terenu i odpływu ścieków opadowych w specjalne urządzenia decyduje indywidualna ocena danego obszaru oraz określone rozporządzenie Rozporządzenie Min. Środowiska z dn r. w sprawie warunków, jakie naleŝy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi, oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego (Dz. U r. nr 137 poz. 984 z późn. zm.). Zgodnie z tym rozporządzeniem wody pochodzące z zanieczyszczonych powierzchni szczelnych terenów (w ilości podanej w rozporządzeniu): przemysłowych, składowych, baz transportowych, portów, lotnisk, miast, budowli kolejowych, dróg kategorii dróg krajowych, wojewódzkich i powiatowych klasy G, parkingów o powierzchni powyŝej 0,1 ha, magazynowania i dystrybucji paliw, powinny być oczyszczane jeŝeli zawierają substancje zanieczyszczające w ilości przekraczającej 100 mg/l zawiesin ogólnych oraz 15 mg/l węglowodorów ropopochodnych. Wody opadowe lub roztopowe pochodzące z innego rodzaju powierzchni (nie wymienionych w rozporządzeniu) mogą być wprowadzane do wód lub do ziemi bez oczyszczania. Ze względu na brak kompletnych i aktualnych danych dotyczących kanalizacji deszczowej na terenie powiatu bieszczadzkiego trudno jest określić stopień skanalizowania powiatu w tym zakresie. Konieczne jest przeprowadzenie ewidencji sieci kanalizacji deszczowej oraz rozbudowa tej sieci, ze względu na wymagania stawiane przez ochronę środowiska. W poszczególnych gminach powiatu bieszczadzkiego zostały wydane pozwolenia wodnoprawne na odprowadzanie wód opadowych i roztopowych do wód lub do ziemi. Ich wykaz znajduje się w Załączniku nr 2 do POŚ dla Powiatu Bieszczadzkiego na lata , z perspektywą na lata SYSTEMY INDYWIDUALNE GOSPODARKI ŚCIEKOWEJ Zgodnie z ustawą Prawo Wodne z dn r. (Dz. U. z 2005 r. nr 239 poz z późn. zm.) w miejscach, gdzie budowa systemów kanalizacyjnych nie przyniosłaby korzyści dla środowiska lub powodowałaby nadmierne koszty, naleŝy stosować systemy indywidualne lub inne rozwiązania zapewniające ochronę środowiska. Do rozwiązań takich zaliczyć naleŝy: - budowa zbiorników bezodpływowych (szamb), - budowa przydomowych oczyszczalni ścieków. 31 ROZDZIAŁ III

32 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key ZBIORNIKI BEZODPŁYWOWE Ustawa o utrzymaniu porządku i czystości w gminach z dnia r. (tj. Dz. U. z 2005 r., Nr 236, poz z późn. zm.) nakłada na gminy obowiązek prowadzenia ewidencji zbiorników bezodpływowych w celu kontroli częstotliwości ich opróŝniania oraz opracowania planu rozwoju sieci kanalizacyjnej (art. 3, ust. 3). Z powodu braku prowadzenia takiej ewidencji w kaŝdej gminie powiatu, trudno jest oszacować ilość zbiorników bezodpływowych w powiecie. Z danych przekazanych przez Gminę Ustrzyki Dolne, wynika, Ŝe na tym terenie zlokalizowanych było zbiorników bezodpływowych (według sprawozdania statystycznego SG-01 Gospodarka komunalna i mieszkaniowa, część 3B za rok 2009). Dzięki ewidencji łatwiej byłoby określić stan, zagroŝenia i potrzeby ochrony środowiska, a takŝe kontrolować warunki utrzymania czystości i porządku przez właścicieli nieruchomości (brak zawierania umów). Jest to obecnie waŝny problem w kwestii eksploatacji zbiorników bezodpływowych, poniewaŝ większość eksploatowanych zbiorników to urządzenia stare, które nie gwarantują szczelności. Prowadzi to do bezpośredniego zagroŝenia środowiska, a zwłaszcza wód gruntowych i powierzchniowych. Zasygnalizować naleŝy równieŝ problem funkcjonujących zbiorników bezodpływowych na terenach ogrodów działkowych. Ich budowa na terenie ogrodów jest nielegalna, a częstość i sposób ich opróŝniania jest takŝe niezgodna z zasadami ochrony środowiska. KaŜda gmina posiada regulamin utrzymania czystości i porządku na terenie gminy. Jest on jednym z podstawowych aktów prawa miejscowego w zakresie zagadnień ochrony środowiska. Nakłada on na właścicieli i zarządców nieruchomości szereg obowiązków związanych z gospodarką odpadami oraz obowiązki związane z gospodarką nieczystościami płynnymi. W poszczególnych gminach powiatu obowiązują następujące Regulaminy: - Gmina Ustrzyki Dolne Uchwała Nr XXXIX/279/05 Rady Miejskiej w Ustrzykach Dolnych z dn r. w sprawie Regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie miasta i gminy Ustrzyki Dolne; - Gmina Czarna brak danych; - Gmina Lutowiska Uchwała Rady Gminy Lutowiska z dn r. w sprawie regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie Gminy Lutowiska. Wywozem nieczystości ciekłych na terenie powiatu zajmuje się Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. w Brzegach Dolnych 1, Ustrzyki Dolne PRZYDOMOWE OCZYSZCZALNIE ŚCIEKÓW NaleŜy zwrócić uwagę, Ŝe w Ŝadnym akcie prawnym nie określono definicji oczyszczalni przydomowej. NaleŜy załoŝyć, iŝ są to zgodnie z ustawą Prawo wodne urządzenia w ramach zwykłego korzystania z wód, polegającego na wprowadzaniu do wód lub do ziemi oczyszczonych ścieków, jeŝeli ich ilość nie jest większa niŝ 5 m 3 na dobę. W myśl przepisów prawnych, przydomowa oczyszczalnia ścieków wymaga zgłoszenia budowy oraz zgłoszenia eksploatacji (wymagania takie wynikają z dwóch odrębnych przepisów: Prawa Budowlanego w kwestii zgłoszenia budowy) i Prawa Ochrony Środowiska w kwestii eksploatacji). ROZDZIAŁ III 32

33 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego W przypadku zgłoszenia budowy takiej instalacji, właściwym organem do przyjęcia zgłoszenia jest Starosta. Natomiast zgłoszenie planowanej eksploatacji oczyszczalni ścieków naleŝy przedłoŝyć Wójtowi, Burmistrzowi lub Prezydentowi Miasta. Zgodnie z Ustawą o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (art. 3, ust. 3) do zadań własnych gminy naleŝy równieŝ prowadzenie ewidencji przydomowych oczyszczalni ścieków w celu kontroli częstotliwości i sposobu pozbywania się komunalnych osadów ściekowych, oraz w celu opracowania planu rozwoju sieci kanalizacyjnej. Przydomowe oczyszczalnie ścieków bytowych słuŝą ochronie wód. Instalowane są tam, gdzie brak jest systemów zbiorczej kanalizacji sanitarnej. Gminy, jak i Starostwo Powiatowe powinny znać dokładne plany skanalizowania poszczególnych miejscowości, aby przy ubieganiu się o pozwolenie na budowę oraz zgłaszaniu eksploatacji móc wydać sprzeciw dla inwestycji, dla której planuje się skanalizowanie. Ze względu na to, Ŝe nie wszystkie gminy powiatu prowadzą ewidencję oczyszczalni przydomowych na zarządzanym przez siebie obszarze, nie moŝna oszacować ile tych obiektów znajduje się w regionie. Z danych przekazanych przez Gminę Ustrzyki Dolne, wynika, Ŝe na tym terenie zlokalizowanych było 6 przydomowych oczyszczalni ścieków (według sprawozdania statystycznego SG-01 Gospodarka komunalna i mieszkaniowa, część 3B za rok 2009) OCZYSZCZANIE ŚCIEKÓW CHARAKTERYSTYKA KOMUNALNYCH I ZAKŁADOWYCH OCZYSZCZALNI ŚCIEKÓW Ze względu na specyfikę terenu tj. jego konfigurację i duŝe rozproszenie zabudowy na terenie powiatu bieszczadzkiego funkcjonuje wiele małych oczyszczalni ścieków (w zamian za rozwój systemu kanalizacji ciśnieniowej i jednej zbiorczej oczyszczalni). Na terenie powiatu funkcjonują równieŝ mniejsze oczyszczalnie ścieków eksploatowane przy ośrodkach wypoczynkowych, szkołach, instytucjach, osiedlach mieszkaniowych i osadach leśnych itp. Wykaz oczyszczalni ścieków znajduje się w Załączniku nr 2 do POŚ dla Powiatu Bieszczadzkiego na lata , z perspektywą na lata Informacje na temat komunalnych oczyszczalni ścieków zlokalizowanych na terenie powiatu bieszczadzkiego przedstawiają poniŝsze tabele. TABELA 21. Informacja o oczyszczalni ścieków w Brzegach Dolnych w 2009 r. Rok Wielkość oczyszczalni (m 3 /dobę) Liczba RLM Ścieki dopływające i oczyszczone (dam 3 = tys.m 3 /rok) Ilość wytworzonych osadów (tony) Liczba ludności korzystająca z obiektu Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok ROZDZIAŁ III

34 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Ładunki zanieczyszczeń w ściekach na oczyszczalni w Brzegach TABELA 22. Dolnych w 2009 r. Ładunki zanieczyszczeń w ściekach Rodzaje zanieczyszczeń w ściekach surowych (dopływających) w ściekach oczyszczonych (odpływających) BZT ChZT - met. dwuchromianową Zawiesiny [kg/rok] Azot ogólny Fosfor ogólny Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 TABELA 23. Informacja o oczyszczalni ścieków w Czarnej Górnej w 2009 r. Rok Wielkość oczyszczalni (m 3 /dobę) Liczba RLM Ścieki dopływające i oczyszczone (dam 3 = tys.m 3 /rok) Ilość wytworzonych osadów (tony) Liczba ludności korzystająca z obiektu Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 Ładunki zanieczyszczeń w ściekach na oczyszczalni w Czarnej TABELA 24. Górnej w 2009 r. Ładunki zanieczyszczeń w ściekach Rodzaje zanieczyszczeń w ściekach surowych (dopływających) w ściekach oczyszczonych (odpływających) BZT ChZT - met. dwuchromianową [kg/rok] Zawiesiny Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 TABELA 25. Rok Wielkość oczyszczalni (m 3 /dobę) Informacja o oczyszczalni ścieków w Czarnej Górnej - Kopalni w 2009 r. Liczba RLM Ścieki dopływające i oczyszczone (dam 3 = tys.m 3 /rok) Ilość wytworzonych osadów (tony) Liczba ludności korzystająca z obiektu Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 Ładunki zanieczyszczeń w ściekach na oczyszczalni w Czarnej TABELA 26. Górnej - Kopalni w 2009 r. Ładunki zanieczyszczeń w ściekach Rodzaje zanieczyszczeń w ściekach surowych (dopływających) w ściekach oczyszczonych (odpływających) BZT ChZT - met. dwuchromianową [kg/rok] Zawiesiny Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 ROZDZIAŁ III 34

35 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego TABELA 27. Informacja o oczyszczalni ścieków w Procisne w 2009 r. Rok Wielkość oczyszczalni (m 3 /dobę) Liczba RLM Ścieki dopływające i oczyszczone (dam 3 = tys.m 3 /rok) Ilość wytworzonych osadów (tony) Liczba ludności korzystająca z obiektu Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 Ładunki zanieczyszczeń w ściekach na oczyszczalni w Procisne TABELA 28. w 2009 r. Ładunki zanieczyszczeń w ściekach Rodzaje zanieczyszczeń w ściekach surowych (dopływających) w ściekach oczyszczonych (odpływających) BZT ChZT - met. dwuchromianową [kg/rok] Zawiesiny 52 8 Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 TABELA 29. Informacja o oczyszczalni ścieków Pszczeliny w 2009 r. Rok Wielkość oczyszczalni (m 3 /dobę) Liczba RLM Ścieki dopływające i oczyszczone (dam 3 = tys.m 3 /rok) Ilość wytworzonych osadów (tony) Liczba ludności korzystająca z obiektu Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 Ładunki zanieczyszczeń w ściekach na oczyszczalni Pszczeliny TABELA 30. w 2009 r. Ładunki zanieczyszczeń w ściekach Rodzaje zanieczyszczeń w ściekach surowych (dopływających) w ściekach oczyszczonych (odpływających) BZT ChZT - met. dwuchromianową [kg/rok] Zawiesiny Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 TABELA 31. Informacja o oczyszczalni ścieków Muczne w 2009 r. Rok Wielkość oczyszczalni (m 3 /dobę) Liczba RLM Ścieki dopływające i oczyszczone (dam 3 = tys.m 3 /rok) Ilość wytworzonych osadów (tony) Liczba ludności korzystająca z obiektu Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok ROZDZIAŁ III

36 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Ładunki zanieczyszczeń w ściekach na oczyszczalni Muczne TABELA 32. w 2009 r. Ładunki zanieczyszczeń w ściekach Rodzaje zanieczyszczeń w ściekach surowych (dopływających) w ściekach oczyszczonych (odpływających) BZT ChZT - met. dwuchromianową [kg/rok] Zawiesiny 65 7 Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 TABELA 33. Informacja o oczyszczalni ścieków Smolnik w 2009 r. Rok Wielkość oczyszczalni (m 3 /dobę) Liczba RLM Ścieki dopływające i oczyszczone (dam 3 = tys.m 3 /rok) Ilość wytworzonych osadów (tony) Liczba ludności korzystająca z obiektu Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 Ładunki zanieczyszczeń w ściekach na oczyszczalni Smolnik TABELA 34. w 2009 r. Ładunki zanieczyszczeń w ściekach Rodzaje zanieczyszczeń w ściekach surowych (dopływających) w ściekach oczyszczonych (odpływających) BZT ChZT - met. dwuchromianową [kg/rok] Zawiesiny Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 TABELA 35. Informacja o oczyszczalni ścieków Lutowiska szkoła w 2009 r. Rok Wielkość oczyszczalni (m 3 /dobę) Liczba RLM Ścieki dopływające i oczyszczone (dam 3 = tys.m 3 /rok) Ilość wytworzonych osadów (tony) Liczba ludności korzystająca z obiektu Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 Ładunki zanieczyszczeń w ściekach na oczyszczalni Lutowiska TABELA 36. szkoła w 2009 r. Ładunki zanieczyszczeń w ściekach Rodzaje zanieczyszczeń w ściekach surowych (dopływających) w ściekach oczyszczonych (odpływających) BZT ChZT - met. dwuchromianową [kg/rok] Zawiesiny Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 ROZDZIAŁ III 36

37 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego TABELA 37. Informacja o oczyszczalni ścieków Lutowiska osiedle w 2009 r. Rok Wielkość oczyszczalni (m 3 /dobę) Liczba RLM Ścieki dopływające i oczyszczone (dam 3 = tys.m 3 /rok) Ilość wytworzonych osadów (tony) Liczba ludności korzystająca z obiektu Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok 2009 Ładunki zanieczyszczeń w ściekach na oczyszczalni Lutowiska TABELA 38. osiedle w 2009 r. Ładunki zanieczyszczeń w ściekach Rodzaje zanieczyszczeń w ściekach surowych (dopływających) w ściekach oczyszczonych (odpływających) BZT ChZT - met. dwuchromianową [kg/rok] Zawiesiny Źródło: Sprawozdanie statystyczne OS-5 Sprawozdanie z oczyszczalni ścieków miejskich i wiejskich za rok ELEKTROENERGETYKA Powszechność uŝytkowania energii elektrycznej wymusza budowanie sieci elektroenergetycznej na całym terenie zagospodarowanym przez ludzi i w zaleŝności od ich potrzeb. Infrastruktura energetyczna jest podzielona na sieć przesyłową, zasilającą i rozdzielczą. Na terenie powiatu istnieją dwie stacje redukcyjne GPZ 110/SN KV (Główne Punkty Zasilania): Ustrzyki Dolne i Lutowiska. Dostawy energii elektrycznej do gmin odbywają się liniami elektroenergetycznymi średniego napięcia 15 kv. Sieć elektroenergetyczna gminy jest dobrze rozwinięta. Wymaga ona jednak we fragmentach - w celu poprawy jakości i niezawodności zasilania - rozbudowy i modernizacji. Obecnie na terenie miasta Ustrzyki Dolne oraz na terenie wiejskim gminy sieć zasilania elektroenergetycznego składa się z linii o średnim napięciu 15 kv oraz 30 kv. Dostawy energii elektrycznej do gminy Czarna i Lutowiska odbywają się liniami elektroenergetycznymi średniego napięcia 15 kv. Sieć elektroenergetyczna gminy jest dobrze rozwinięta. Przebieg sieci elektroenergetycznych naleŝy uwzględniać przy planowaniu przestrzennym, w związku z funkcjonowaniem wokół tych linii obszarów ograniczonego uŝytkowania terenu, które wynoszą: 1) dla linii o napięciu 15 kv po 6,5 m w obie strony od osi linii, 2) dla linii o napięciu 110 kv po 20 m w obie strony od osi linii, 3) dla linii o napięciu 400 kv po 40 m w obie strony od osi linii. W w/w pasach nie mogą być lokalizowane budynki przeznaczone na stały pobyt ludzi i nasadzenia zieleni wysokiej. Lokalizacja innych obiektów lub zagospodarowanie terenu strefy moŝe nastąpić za zgodą i na warunkach gestora sieci. 37 ROZDZIAŁ III

38 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key TABELA 39. Dane dotyczące odbiorców i zuŝycia energii elektrycznej (stan na koniec 2008 r.) Wskaźnik Jednostka Wartość odbiorcy energii elektrycznej na niskim napięciu ogółem szt odbiorcy energii elektrycznej na niskim napięciu w miastach szt odbiorcy energii elektrycznej na niskim napięciu na wsi szt zuŝycie energii elektrycznej na niskim napięciu ogółem MW*h zuŝycie energii elektrycznej na niskim napięciu w miastach MW*h zuŝycie energii elektrycznej na niskim napięciu na wsi MW*h zuŝycie energii elektrycznej w gospodarstwach domowych w miastach na kw*h 526,0 1 mieszkańca zuŝycie energii elektrycznej w gospodarstwach domowych w miastach na kw*h 1 554,6 1 korzystającego / odbiorcę Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych ŹRÓDŁA ENERGII ODNAWIALNEJ Odnawialne źródła energii w przeciwieństwie do paliw kopalnych powinny być rozpatrywane jako zasoby energetyczne o rosnącym znaczeniu w bilansie energetycznym powiatu, tym bardziej, Ŝe duŝą część terenu zajmują obszary prawnie chronione. Jednak właśnie ze względu na walory przyrodnicze, w tym takŝe tereny chronionego krajobrazu, właściwie nie ma moŝliwości prawnych lokalizowania np. siłowni wiatrowych. Pozyskiwanie energii poprzez wykorzystanie siły wiatru, wody, energii słonecznej czy geotermalnej jest bardzo korzystne dla powiatu z punktu widzenia ochrony środowiska. Siłownie wiatrowe, elektrownie wodne, baterie słoneczne oraz ogrzewanie geotermalne bazują na odnawialnym źródle energii tym samym nie wyczerpują istniejących zasobów surowców mineralnych, nie emitują gazów, wyłączają stosunkowo niewielki obszar z dotychczasowego uŝytkowania, a przy tym koszt ich instalacji jest stosunkowo niski. Na terenie powiatu bieszczadzkiego jest wiele instalacji i obiektów produkujących energię ze źródeł odnawialnych. Na terenie powiatu jest tylko jedna mała elektrownia wodna zlokalizowana w Ustrzykach Górnych, w gminie Lutowiska. Pobór wody powierzchniowej z ujęcia wymienionego dla potrzeb energetycznych elektrowni wodnej wynosi: - Q max = m 3 /d (przy przepływie średniorocznym Q = m 3 /d), - Q max = m 3 /d (przy wysokich stanach wody). W stanie istniejącym na terenie powiatu brak jest urządzeń wykorzystujących energię geotermalną. Dotychczas zbadane i udokumentowane zasoby wód geotermalnych znajdują się w obrębie zapadliska podkarpackiego, w środkowym rejonie powiatu bieszczadzkiego, w Czarnej. ROZDZIAŁ III 38

39 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Na terenie powiatu bieszczadzkiego energia promieniowania słonecznego wykorzystywana jest w niŝej wymienionych obiektach (na terenie powiatu funkcjonuje około 25 obiektów zgodnie z danymi ze strony - Zespół Szkół w Lutowiskach, podgrzewanie ciepłej wody uŝytkowej, - Hotel Górski w Ustrzykach Górnych do podgrzania ciepłej wody uŝytkowej oraz wody w basenie kąpielowym (+ jedna pompa cieplna), - Schronisko Turystyczne Pod Małą Rawką do podgrzewania ciepłej wody uŝytkowej, - prywatne nieruchomości SIEĆ TELEFONII KOMÓRKOWEJ Stacje bazowe są podstawowym elementem struktury sieci komórkowej. Stanowią one urządzenie nadawczo odbiorcze, łączące sieć telefonii komórkowej z telefonami komórkowymi. Budowa stacji bazowych jest inwestycją wymagającą zgłoszenia budowy właściwemu organowi nadzoru budowlanego oraz wydania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia. Konfiguracja systemu antenowego stacji bazowej nie moŝe spowodować wystąpienia elektromagnetycznego promieniowania niejonizującego o poziomach przekraczających poziom dopuszczalny (w rejonach dostępnych dla ludzi) określony w przepisach ustawy Prawo ochrony środowiska. TABELA 40. Stacje bazowe telefonii komórkowej na terenie powiatu bieszczadzkiego Lp. Inwestor Opis i lokalizacja 1 ORANGE, PLAY GSM Ustrzyki Dolne, Góra Gromadzyń 2 ERA GSM Ustrzyki Dolne, ul. Gombrowicza 10 3 ERA, PLUS GSM Brzegi Dolne 122, dz. nr 2363/4 4 PLUS GSM Arłamów, hotel 5 ERA GSM Krościenko, dz. nr 195/1 6 ERA GSM Krościenko, dz. nr 183/3 7 PLUS GSM Wojtkowa, dz. nr ERA GSM Wojtkowa, dz. nr ERA GSM Trójca, Góra Jawor Czarna Górna 10 PLUS GSM Czarna Górna, maszt RTV 11 ORANGE, PLUS GSM Polana, maszt - szczyt Szerokiej Łąki 12 ERA GSM Polana, dz. nr 289/1 13 ORANGE GSM Lutowiska, dz. nr PLUS, ERA GSM Lutowiska maszt RTV 15 ORANGE GSM Ustrzyki Górne maszt StraŜy Granicznej 16 PLUS GSM Dwerniczek 8, dz. nr PLUS, ERA, ORANGE GSM Dwernik, TSR Zatwarnica, Góra Wierszek 18 ERA GSM Stuposiany maszt RTV 19 PLUS GSM Muczne, dz. nr 64 Źródło: 39 ROZDZIAŁ III

40 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key 3.4. GAZOWNICTWO Na terenie powiatu bieszczadzkiego sieć gazowniczą rozwija Karpacka Spółka Gazownictwa Sp. z o.o. w Tarnowie. Stopień gazyfikacji powiatu bieszczadzkiego jest niezadowalający. Rozwój gazyfikacji, zwłaszcza dla potrzeb zaopatrzenia w ciepło, w istotny sposób wpływa na jakość powietrza. W powiecie gaz dostarczany jest do miejscowości Trzcianiec (gmina Ustrzyki Dolne). Łączna długość sieci gazowej średniego ciśnienia wynosi 4,731 km. Gazociąg średniopręŝny doprowadzony jest od strony Przemyśla. Pozostałe miejscowości powiatu nie posiadają gazyfikacji przewodowej. Tym samym nadal w części gospodarstw domowych wykorzystywany jest gaz butlowy. Gazem z lokalnej kopalni w Łodynie ogrzewany jest budynek Szpitala Powiatowego w Ustrzykach Dolnych. Aktualnie w planie inwestycji na 2010 rok oraz w dalszej pespektywie nie jest przewidziana gazyfikacja miejscowości leŝących w obrębie powiatu. W ramach przyłączenia do istniejącej sieci mogą być wykonywane kilkusetmetrowe odcinki gazociągów. Ewentualna gazyfikacja powiatu moŝe odbyć się w oparciu o doprowadzony do powiatu leskiego gazociąg wysokiego ciśnienia. PoniŜej znajduje się zestawienie danych dotyczących sieci gazowej na terenie powiatu bieszczadzkiego, wykonane na podstawie danych statystycznych GUS. TABELA 41. Dane dotyczące sieci gazowej i zuŝycia gazu na terenie powiatu bieszczadzkiego w roku 2008 r. Wskaźnik Wartość długość czynnej sieci ogółem [m] długość czynnej sieci przesyłowej [m długość czynnej sieci rozdzielczej [m] czynne połączenia do budynków [szt.] 37 odbiorcy gazu [gosp. domowe] 54 odbiorcy gazu ogrzewający mieszkania gazem [gosp. domowe] 1 zuŝycie gazu [tys. m 3 ] 27,60 zuŝycie gazu na ogrzewanie mieszkań [tys. m 3 ] 13,50 ludność korzystająca z sieci gazowej [osoba] 173 korzystający z instalacji w % ogółu ludności 0,8 korzystający z instalacji w % ogółu ludności w miastach 0 korzystający z instalacji w % ogółu ludności na wsi 1,4 sieć rozdzielcza na 100 km 2 1,1 sieć rozdzielcza na 100 km 2 w miastach 45,3 sieć rozdzielcza na 100 km 2 na wsi 0,4 zuŝycie gazu na 1 mieszkańca [m 3 ] 1,3 zuŝycie gazu na 1 mieszkańca [m 3 ] w miastach 0 zuŝycie gazu na 1 mieszkańca [m 3 ] na wsi 0 zuŝycie gazu na 1 korzystającego / odbiorcę [m 3 ] 511,1 zuŝycie gazu na 1 korzystającego / odbiorcę [m 3 ] w miastach 2,2 zuŝycie gazu na 1 korzystającego / odbiorcę [m 3 ] na wsi 511,1 Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych ROZDZIAŁ III 40

41 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego 3.5. CIEPŁOWNICTWO W mieście Ustrzyki Dolne system ciepłowniczy oparty jest na ciepłowni miejskiej administrowanej jest przez Zakład Ciepłowniczy PEC Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej. Zainstalowana moc wynosi 18,315 MW. Zainstalowane w ciepłowni kotły (dwa wodne, wysokoparametrowe) opalane są miałem węglowym i wyposaŝone są w urządzenia odpylające. Zabezpieczają dostawę energii cieplnej dla potrzeb miasta, dla około 75 % mieszkańców. Obecnie, łączne zapotrzebowanie mocy przez odbiorców wynosi 15,089 MW, w tym na potrzeby c.o. 13,294 MW, a na potrzeby c.c.w. 1,795 MW. Ciepło do miasta dostarczane jest siecią cieplną (sieć cieplną z komorami i przyłączami w wykonaniu tradycyjnym, ułoŝona w kanale podziemnym, sieć cieplna w wykonaniu tradycyjnym, ułoŝona napowietrznie na estakadzie niskiej oraz sieć cieplna preizolowana). Długość sieci ciepłowniczej eksploatowanej przez PEC wynosi ,9 km (sieć magistralna 7 234,8 km, sieć rozdzielcza km, przyłącza cieplne 2 313,1 km). Ponadto na terenie gminy funkcjonują małe, lokalne kotłownie. Ogrzewanie wielu nieruchomości oparte jest takŝe na bazie rozwiązań indywidualnych. Na terenie gminy Czarna oraz Lutowiska takŝe funkcjonują małe, lokalne kotłownie. Generalnie ogrzewanie obiektów oparte jest na bazie rozwiązań indywidualnych. Rozproszony system ogrzewania oparty jest przede wszystkim na drewnie oraz na węglu. Docelowo naleŝy dąŝyć do stopniowej likwidacji lokalnych kotłowni i indywidualnych źródeł, poprzez przyłączanie obiektów do miejskich sieci cieplnych lub teŝ modernizując je, przechodząc na inne, mniej uciąŝliwe dla środowiska paliwa (rozwój sieci ciepłowniczych ma swoje uzasadnienie w przypadku zabudowy zwartej, w przypadku zabudowy rozproszonej, nie ma konieczności budowy systemów ciepłowniczych). W zabudowie mieszkaniowej jednorodzinnej i w indywidualnych gospodarstwach, a szczególnie w nowych budynkach mieszkalnych na terenie powiatu zalecane jest stosowanie systemów grzewczych, preferujących paliwa ekologiczne, eliminujące zanieczyszczenia atmosfery. Celem zmniejszenia strat cieplnych w sieciach konieczna jest ciągła modernizacja sieci. Konieczna jest równieŝ ciągła termomodernizacja budynków na terenie całego powiatu, gdyŝ to pozwala na zmniejszenie zuŝycia ciepła (większość budynków uŝyteczności publicznej w powiecie jest juŝ w trakcie lub po termomodernizacji). TABELA 42. Dane dotyczące sieci ciepłowniczej na terenie powiatu bieszczadzkiego w roku 2008 r. Wskaźnik Jednostka Wartość SprzedaŜ energii cieplnej w ciągu roku wg celu ogółem ,0 budynki mieszkalne GJ ,9 urzędy i instytucje ,1 Kotłownie i sieć cieplna kotłownie ogółem szt. 7 długość sieci cieplnej przesyłowej 10,9 długość sieci cieplnej połączeń do budynków km i innych obiektów 2,2 Źródło: GUS Bank Danych Regionalnych 41 ROZDZIAŁ III

42 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key 3.6. KOMUNIKACJA DROGI Sieć drogową na terenie powiatu bieszczadzkiego tworzą drogi publiczne, które ze względu na funkcję, jaką pełnią dzieli się na następujące kategorie: drogi krajowe, wojewódzkie, powiatowe i drogi gminne. Siecią drogową zarządzają następujące organy administracyjne: - drogi krajowe zarządzane przez Generalną Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad w Rzeszowie, - drogi wojewódzkie zarządzane przez Podkarpacki Zarząd Dróg Wojewódzkich w Rzeszowie, - drogi powiatowe zarządzane przez Powiatowy Zarząd Dróg w Ustrzykach Dolnych, - drogi gminne naleŝące do poszczególnych samorządów gminnych. A. Drogi krajowe: Przez teren powiatu bieszczadzkiego przebiega droga krajowa nr 84, relacji Sanok - Lesko Ustrzyki Dolne - Krościenko - Granica Państwa. Według danych GDDKiA w Rzeszowie, droga krajowa na terenie powiatu bieszczadzkiego zajmuje odcinek 19,297 km. Zgodnie z danymi przekazanymi przez GDDKiA (stan na koniec 2009 roku), wszystkie odcinki drogi w tym rejonie mają w większości dobry stan techniczny. TABELA 43. Lp. Nr drogi Wykaz odcinków drogi krajowej nr 84 na terenie powiatu bieszczadzkiego Stan drogi Długość % / km A dobry Odcinek drogi B - niezadowalający [km] C - zły A - 100,0 / 5,449 Gmina Ustrzyki Dolne B - 0,0 / 0,000 5,449 Km do C - 0,0 / 0,000 A - 44,3 / 1,755 B - 55,7 / 2,208 C - 0,0 / 0,000 A - 89,9 / 8,885 B - 10,1 / 1,000 C - 0,0 / 0,000 Źródło: ankieta GDDKiA w Rzeszowie 3,963 9,885 Miasto Ustrzyki Dolne Km do Gmina Ustrzyki Dolne Km do NatęŜenie ruchu pojazdów wg danych GDDKiA w stolicy powiatu, Ustrzykach Dolnych (w 2005 r.) jest następujące: ROZDZIAŁ III 42

43 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego TABELA 44. PikietaŜ Średni dobowy ruch w punktach pomiarowych na terenie powiatu bieszczadzkiego w 2005 roku Długość Rodzajowa struktura ruchu pojazdów samochodowych Droga od do km Nazwa drogi 21,3 36,8 15,5 Uherce - Ustrzyki Dolne Ustrzyki 84 36,8 40,8 4,0 Dolne / Przejście Ustrzyki 40,8 50,6 9,9 Dolne - Krościenko Źródło: ankieta GDDKiA w Rzeszowie Pojazdy samochodowe ogółem Motocykle Samochody osobowe, mikrobusy Lekkie samochody cięŝarowe (dostawcze) Samochody cięŝarowe bez przycz. z przycz. Autobusy Ciągniki rolnicze W związku z koniecznymi modernizacjami dróg, prowadzi się na bieŝąco prace remontowe. Na rok 2010 zaplanowano odnowę nawierzchni (z budową chodnika), na długości 3,9 km (trasa relacji Brzegi Krościenko. B. Drogi wojewódzkie: Przez północną część powiatu bieszczadzkiego przebiega odcinek drogi wojewódzkiej 890 łączącej Krościenko z drogą krajową 28 Sanok - Przemyśl. NajwaŜniejszymi drogami są jednak tzw. obwodnice łączące niemal wszystkie większe miejscowości powiatu. Droga wojewódzka 896 i 897 tzw. Wielka Obwodnica łącząca Ustrzyki Dolne Czarną - Lutowiska - Ustrzyki Górne Cisną Lesko, oraz 894 tzw. Mała Obwodnica łącząca Hoczew z Czarną przez Polanę. TABELA 45. Nr drogi Nazwa drogi 890 Kuźmina - Krościenko 894 Hoczew - Czarna 896 Ustrzyki Dolne Ustrzyki Górne 896 Ustrzyki Dolne Ustrzyki Górne 896 Ustrzyki Dolne Ustrzyki Górne 897 Tylawa - Cisna Wołosate -gr. państwa Źródło: ankieta PZDW Rzeszów Drogi wojewódzkie na terenie powiatu bieszczadzkiego Lokalizacja Odcinek Roztoka - Krościenko Olchowiec - Czarna Ustrzyki Górne - Rabe Długość odcinka [km] 22 Gmina Ustrzyki Dolne NatęŜenie ruchu sam. osobowe sam. cięŝarowe Czarna Ustrzyki Dolne Rabe Lutowiska 11 Czarna Lutowiska Ustrzyki Górne Brzegi Górne - Wołasate 24 Lutowiska Lutowiska ROZDZIAŁ III

44 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key TABELA 46. Wykaz robót drogowych wykonanych w latach na terenie powiatu bieszczadzkiego (z podziałem na gminy) Długość remontowanego Miejscowość Rodzaj robót odcinka Nazwa odcinka [km] przebudowa drogi 22 zabezpieczenie osuwiska i dobudowa korpusu drogi wraz z urządzeniami drogowymi odnowa nawierzchni 1,5 Kuźmina Krościenko (gm. Ustrzyki Dolne) 0,3 Polana (gm. Czarna) Ustrzyki Dolne Ustrzyki Górne (gm. Ustrzyki Dolne) budowa zatok autobusowych - Czarna (gm. Czarna) budowa zatoki postojowej - Smolnik (gm. Lutowiska) budowa zatoki postojowej - Ustrzyki Górne (gm. Lutowiska) przebudowa drogi 7 zabezpieczenie osuwiska i dobudowa korpusu drogi wraz z urządzeniami drogowymi odnowa nawierzchni 9,4 Ustrzyki Górne Wołosate (gm. Lutowiska) 0,3 Wołosate (gm. Lutowiska) Ustrzyki Dolne Zadwórze (gm. Ustrzyki Dolne) odnowa nawierzchni 4,5 śłobek Czarna (gm. Czarna) remont chodników z wymianą nawierzchni 1,5 Ustrzyki Dolne (gm. Ustrzyki Dolne) remont chodników z wymianą nawierzchni 1,3 Ustrzyki Dolne (gm. Ustrzyki Dolne) remont chodników z wymianą nawierzchni 0,3 Czarna (gm. Czarna) odnowa nawierzchni 0,2 parking Czarna (gm. Czarna) remont chodników z wymianą nawierzchni 1,3 lutowiska (gm. Lutowiska) budowa chodnika 0,3 Lutowiska (gm. Lutowiska) remont barier drogowych wymian z Ŝelbetowych 8 na bariery linowe i stalowe Źródło: ankieta PZDW Rzeszów, stan na koniec roku 2009 Brzegi Górne Ustrzyki Górne (gm. Lutowiska) TABELA 47. Rodzaj robót odnowa nawierzchni remont oznakowania pionowego remont barier drogowych Wykaz robót drogowych planowanych do wykonania w latach na terenie powiatu bieszczadzkiego (z podziałem na gminy) Długość Rok remontowanego Miejscowość odcinka Nazwa odcinka [km] 4-2 Źródło: ankieta PZDW Rzeszów, stan na koniec roku 2009 Ustrzyki Dolne Ustrzyki Górne Brzegi Górne - Ustrzyki Górne (gm. Ustrzyki Dolne, Czarna, Lutowiska) Ustrzyki Dolne Ustrzyki Górne Brzegi Górne - Ustrzyki Górne (gm. Ustrzyki Dolne, Czarna, Lutowiska) Ustrzyki Dolne Ustrzyki Górne (gm. Ustrzyki Dolne, Czarna, Lutowiska) x x x x x x x x x C. Drogi powiatowe: Drogi powiatowe stanowią uzupełnienie podstawowego szkieletu komunikacyjnego powiatu bieszczadzkiego jakim jest sieć dróg krajowych i wojewódzkich. Drogi te mają znaczenie lokalne oraz stanowią połączenia z miejscowościami połoŝonymi w sąsiednich ROZDZIAŁ III 44

45 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego powiatach. Na terenie powiatu znajduje się 28 odcinków dróg powiatowych, którymi zarządza PZD w Ustrzykach Dolnych TABELA 48. Wykaz odcinków dróg powiatowych przebiegających przez teren powiatu bieszczadzkiego (stan na koniec 2009 r.) Lp. Nr drogi Odcinek drogi Długość [km] Stan drogi db. - dobry dst. - dostateczny z. - zły Gmina Ustrzyki Dolne R Jureczkowa Kwaszenica - Arłamów 10,6 dst R Rozpucie - Ropienka 7,1 db. 1,2 z R Rakowa Stańkowa - Ropienka 6,8 z. 4 dst R Wańkowa Dźwiniacz Dolny Brzegi Dolne 7,7 z. 1,7 db R Wańkowa Leszczowate - Łodyna 2 dst. 7,7 z R Bóbrka - Łobozew 3 db R Wojtkowa Grąziowa - Trójca 3,5 db. 4,3 dst. 2,5 z R Trójca - Arłamów 12,1 dst R Wojtkowa Nowosielce Kozickie - Wojtkówka 3,7 z R Olszanica Ropienka - Wojtkówka 7,5 db R Krościenko dojazd do stacji PKP 0,3 dst R Krościenko - Stebnik 0,8 z. 10,6 db R Ustjanowa Daszówka - Czarna 2,4 z R droga przez wieś Daszówka 1,2 z R ul. Przemysłowa Ustrzyki Dolne Równia - Hoszów 7 db R droga przez wieś Hoszowczyk 1,7 z. 5,9 db R Jasień Jałowe - Bandrów 2,5 dst. 0,9 z R Jałowe - Moczary 3,3 dst. RAZEM 122,0 Gmina Czarna R Rajskie - Zatwarnica 2,3 z R Ustjanowa Daszówka - czarna 0,7 dst. 8,0 z. 6,4 db R Czarna Michniowiec 1,5 dst. 0,7 z R droga przez wieś Lipie 2,3 db R Polana - Lutowiska 1,2 db. 1,1 z. RAZEM 24,2 45 ROZDZIAŁ III

46 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Lp. Nr drogi Odcinek drogi Długość [km] Stan drogi db. - dobry dst. - dostateczny z. - zły Gmina Lutowiska R Rajskie - Zatwarnica 9,8 z R Polana - Lutowiska 1,3 db. 5,2 z R Smolnik - Zatwarnica 6,6 db. 6,6 z R Brzegi Dolne - Dwernik 10,7 db. 1,0 db R Stuposiany - Tarnawa 11,0 dst. 3,2 z. RAZEM 55,4 Źródło: ankieta od Powiatowego Zarządu Dróg w Ustrzykach Dolnych W związku z potrzebami modernizacji dróg, co roku prowadzi się prace drogowe mające na celu poprawę stanu dróg i bezpieczeństwa ruchu drogowego. TABELA 49. Lp. Rodzaj robót Wykaz robót drogowych planowanych do wykonania na drogach powiatowych na lata Rok Długość remontowanego odcinka [km] Nazwa odcinka nakładki bitumiczne remont przepustu nakładki bitumiczne remont przepustu zabezpieczenie korpusu nakładki bitumiczne remont chodnika zabezpieczenie korpusu remont przepustu sklepionego 0,677 0,006 0,250 0,007 0,100 1,650 1,040 Gmina Ustrzyki Dolne Rakowa Stańkowa Ropienka (m. Stańkowa) Rakowa Stańkowa Ropienka (m. Stańkowa) Wojtkowa Nowosielce Kozickie Wojtówka (m. Wojtkowa i Nowosielce Kozielskie) Wojtkowa Nowosielce Kozickie Wojtówka (m. Nowosielce Kozielskie) Wojtkowa Nowosielce Kozickie Wojtówka (m. Wojtkowa) Gmina Czarna Ustjanowa Daszówka Czarna (m. Czarna Górna) Ustjanowa Daszówka Czarna (m. Czarna Górna) Gmina Lutowiska 0,036 Smolnik Zatwarnica (m. Smolnik) X 0,044 Smolnik Zatwarnica (m. Chmiel) X X X X X X X X ROZDZIAŁ III 46

47 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego D. Drogi gminne: Sieć dróg powiatowych uzupełnia sieć dróg gminnych stanowiących najniŝszą kategorię połączeń i obsługujących bezpośrednio wszystkie jednostki osadnicze w powiecie. W rozbiciu na poszczególne gminy, długość dróg przedstawia się następująco: - gmina Ustrzyki Dolne 83,56 km (w mieście 17,735 km, poza miastem 65,825 km), - gmina Czarna 9,5 km, - gmina Lutowiska ok. 3 km KOMUNIKACJA PUBLICZNA Obsługa transportowa mieszkańców powiatu realizowana jest poprzez zbiorowy transport publiczny, zbiorowy transport prywatny i transport indywidualny. Publiczna komunikacja zbiorowa PKS zapewnia dostęp do większości miejscowości w powiecie. W ostatnich latach została znacznie rozbudowana zbiorowa komunikacja prywatna, charakteryzująca się powszechną dostępnością i konkurencyjnymi cenami. Przez teren powiatu bieszczadzkiego przechodzi linia kolejowa Krościenko Zagórz ze stacjami i przystankami w Ustrzykach Dolnych i Ustianowej. W przeciwnym kierunku linia prowadzi z Zagórza przez Ustrzyki Dolne, Krościenko na Ukrainę do Chyrowa. W zakresie przelotów lotniczych, niedaleko powiatu bieszczadzkiego funkcjonuje lotnisko Jasionka (Rzeszów). Powiat posiada bardzo dobre warunki komunikacyjne. Na terenie gminy Ustrzyki Dolne znajduje się kompleks przejść granicznych w Krościenku (kolejowe i drogowe), który umoŝliwia dotarcie do obszarów Ukrainy, Węgier, Mołdawii i krajów bałkańskich. 47 ROZDZIAŁ III

48 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key IV. OCENA I ANALIZA STANU ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO 4.1. RZEŹBA TERENU Pod względem morfologicznym obszar powiatu bieszczadzkiego jest bardzo urozmaicony, od łagodnych, falistych wzgórz, rozległych dolin po wysokie, strome pasma górskie. Wysokości bezwzględne rosną ku południowemu - wschodowi, od 500 m na Pogórzu Przemyskim do m w paśmie połonin. Wysokości względne dochodzą maksymalnie do 700 m. Podstawową, charakterystyczną cechą rzeźby jest równoległy przebieg grzbietów górskich i obniŝeń ciągnących się z północnego - zachodu na południowy - wschód, który jest wiernym odbiciem budowy geologicznej tego obszaru. Jest to tzw. układ rusztowy. Według regionalizacji fizycznogeograficznej kraju (J. Kondracki) obszar powiatu połoŝony jest w zasięgu trzech mezoregionów: Bieszczady Zachodnie, Góry Sanocko Turczańskie oraz Pogórze Przemyskie. Bieszczady Zachodnie są częścią Beskidów Wschodnich. Jest to jeden z największych mezoregionów polskich, połoŝony miedzy Przełęczą Łupkowską i doliną Osławy na zachodzie, a Przełęczą UŜocką ze źródłami Sanu na wschodzie. Krajobraz Bieszczadów tworzą długie łańcuchy gór o bardzo zróŝnicowanej rzeźbie i wysokości. Pasma górskie osiągają tu wysokości m n.p.m. i poprzedzielane są licznymi dolinami dopływów Sanu. Główny grzbiet tworzy tzw. pasmo połonin ciągnące się na rozległej przestrzeni od doliny Solinki po dolinę Sanu. Tworzą je wybitne grupy górskie z szeregiem bocznych odgałęzień i wyniosłości. Od zachodu poczynając jest to pasmo Połoniny Wetlińskiej (1 255 m), grzbiet Połoniny Caryńskiej (1 297 m) i tzw. gniazdo Tarnicy (1 346 m).ten ostatni człon pasma, najwyŝszy i najciekawszy, obejmuje grupę najwyŝszych szczytów Bieszczadów Zachodnich: Szeroki Wierch (1 315 m), Bukowe Berdo (1 313 m), Tarnica (1 346 m), Krzemień (1 335 m), Kopa Bukowska (1 312 m) i Halicz (1 333 m). Przez Przełęcz Beskid (786 m) łączy się z pasmem granicznym. Ze względu na swe połoŝenie na wschód ciągów komunikacyjnych i ograniczenie przez granice państwowa tereny te nazywane są przez turystów bieszczadzkim workiem. NaleŜy dodać, Ŝe naleŝący do grupy szczyt Opołonek (1 028 m) jest najdalej na południe wysuniętym krańcem Polski. Poszczególne człony pasma połonin przedzielają głębokie doliny potoków Prowcza i Wołosaty. Charakterystyczną cechą pasma są długie i wąskie grzbiety górskie, powyŝej górnej granicy lasu pokryte trawiastymi subalpiejskimi łąkami, zwanymi tu połoninami. Bardzo ciekawa flora obfituje w wiele wschodniokarpackich endemitów. Miejscami odsłaniają się fragmenty litej skały, tworząc skaliste granie i występują kamienne rumowiska zwane rozsypańcami. Z masywu połonin rozciągają się wspaniałe, rozległe widoki. Panoramy Bieszczadów Wschodnich, Ostrej Hory, Połoniny Równej i Gorganów naleŝą do najwspanialszych w polskich Karpatach. Od wschodu i północy pasma ogranicza dolina Sanu. W dolinie rozciągają się zdziczałe tereny po ludnych niegdyś wsiach bojkowskich. Południową część Bieszczadów stanowi tzw. pasmo graniczne. Tworzy je łańcuch gór stanowiących grzbiet głównego wododziału Karpat. W grzbiecie tym, poczynając od zachodu wyróŝniają się Krzemieniec (1 221 m Kremenaros), Wielka Rawka (1 304 m), Wielka Semenowa (1 091 m) i ostatni Beskid Wołosacki (1 104 m). Od granicznego grzbietu odgałęzia się ku północy szereg bocznych ramion porozdzielanych głębokimi dolinami ROZDZIAŁ IV 48

49 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego potoków spływających ku Solince i Wołosatce. Pasmo łączy się z Połoniną Wetlińską przez Przełęcz nad Berehami (872 m) i Caryńską przez Przełęcz WyŜniańską oraz przez przełęcz Beskid (786 m) z gniazdem Tarnicy. Góry Sanocko - Turczańskie rozciągają się w brzeŝnej części Beskidów Wschodnich, pomiędzy dolinami Sanu i Stryja (Ukraina). Mają charakter wzgórz i gór średniej wysokości m n.p.m. Grzbiety górskie charakteryzują się równoległym układem, posiadają szerokie spłaszczone wierzchowiny i łagodne stoki, dolne partie wykorzystywane są dla celów rolniczych, wyŝsze są zalesione. Na uwagę zasługują tu: pasmo Otrytu z najwyŝszym szczytem Trohaniec (939 m) śukowca (Holica 761 m), sąsiadujące z Otrytem niewielkie pasmo Ostrego (804 m) i Góry Słonne. Pasmo Otrytu to długi, zwarty 18-kilometrowy wał górski ograniczony od południa i zachodu przez San, od wschodu przez potok Smolnik, a od północnego - zachodu przez potoki Głuchy i Czarny. Łączy się jedynie z masywem Ostrego przez przełęcz nad Lutowiskami, tworzy właściwie jeden grzbiet ciągnący się od północnego - zachodu ku południowemu - wschodowi. Boczne ramiona, zarówno te opadające na południe w dolinę Sanu i zwrócone ku północy, są krótkie i mało wybitne. Pasmo porośnięte jest lasami jodłowo- bukowymi, przez ostatnie lata intensywnie eksploatowanymi. Na północ od Otrytu ciągnie się Masyw śukowa. Grzbiet śukowa, długi wał górski, moŝna podzielić na trzy części. Wschodnia z najwyŝszym szczytem masywu Jaworniki (908 m) to grzbiet zalesiony, środkowa (od szosy Ustrzyki Dolne Czarna po szosę Ustianowa Łobozew ) - charakteryzuje się małymi róŝnicami wysokości i otwierającymi się z polan widokami na odległe połoniny. Trzecia, najniŝsza jest terenem nieatrakcyjnym turystycznie. Najbardziej oryginalną grupę tworzą Góry Słonne. Rusztowo uformowane grzbiety górskie ułoŝone z kierunku północnego - zachodu na południowy - wschód z najwyŝszymi szczytami Kopacz (536 m), Słonna (638 m), Słonny (671 m), Przysłup (651 m),granicka (579 m), poprzecinane są siecią rzek i potoków będących dopływami Sanu i Wiaru. Przez ich południowo wschodnią cześć przechodzi granica głównego europejskiego działu wód, oddzielająca zlewiska Bałtyku i Morza Czarnego. Pogórza i grzbiety górskie porośnięte są lasami pośród, których wyłaniają się enklawy pól uprawnych, łąk i pastwisk. Pozostałe pasma występujące w tym rejonie to długi zalesiony grzbiet Chwaniów z najwyŝszym grzbietem Brańcowa (685 m) ciągnący się miedzy Kuźminą, a Krościenkiem, na północ od Krościenka pasmo zwane Kotły z najwyŝszym szczytem Karaszyn (641 m). Nad Ustrzykami Dolnymi od strony północnej wznosi się pasmo Kamiennej Laworty (768 m). Beskidy Wschodnie przechodzą na północy w Pogórze Przemyskie, znajdujące się między dolinami Sanu i jego dopływu Wiaru, w miejscu skrętu łuku karpackiego na południowy - wschód. Zrównana powierzchnia pogórza sięga wysokości m i zajmuje niewielką część powiatu PRZEKSZTAŁCENIA RZEŹBY TERENU I PRZYPOWIERZCHNIOWEJ WARSTWY SKORUPY ZIEMSKIEJ Przypowierzchniowa warstwa skorupy ziemskiej i pokrywa glebowa poddawana jest ciągłym, intensywnym zabiegom zmieniającym jej właściwości: agrotechnicznym, eksploatacyjnym, inwestycyjnym oraz procesom naturalnym. Niewłaściwe prowadzenie działalności rolniczej oraz wzrost urbanizacji moŝe doprowadzić do degradacji przypowierzchniowej warstwy skorupy ziemskiej, a tym samym takŝe gleb. 49 ROZDZIAŁ IV

50 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Powszechnym zjawiskiem na obszarach górskich jest degradacja powierzchni ziemi na skutek spływu powierzchniowego. Spływy powierzchniowe są przyczyną powstawania róŝnych form erozji wodnej. W pasmach górskich w zaleŝności od warunków hydrologicznych, geomorfologicznych, geologicznych oraz stanu lasu i gospodarki leśnej mogą dominować odmienne zjawiska erozyjne. W odróŝnieniu od erozji geologicznej, która jest naturalnym zjawiskiem geomorfologicznym, erozja gleb jest definiowana jako jeden z procesów degradacji gleb, którego główną przyczyną jest działalność antropogeniczna. WyróŜnia się następujące typy erozji: erozję wodną, wietrzną i śniegową (zmiany glebowe pod wpływem mas śnieŝnych, zwłaszcza lawin), erozję uprawową (przemieszczanie gleb na stokach wskutek prac agrotechnicznych) oraz ruchy masowe (ruchy mas glebowo gruntowych po stoku w postaci osuwisk, obrywów lub spływów). Erozja wodna objawia się w formie erozji powierzchniowej, liniowej i podpowierzchniowej. Erozja powierzchniowa, polegająca na zmywaniu cząstek gleby przez wodę na całej powierzchni obszaru, powoduje zmniejszenie miąŝszości gleby na zboczu stoku i zwiększenie jej miąŝszość u podnóŝa stoku. Przy większych opadach, wskutek nierówności terenu przy skoncentrowanym spływie wody, tworzą się najmniejsze formy erozji liniowej, czyli Ŝłobiny (erozja Ŝłobinowa), które mogą przekształcać się w wąwozy (erozja wąwozowa). Najbardziej jednak powszechną formę erozji liniowej stanowi erozja koryt potoków i rzek (erozja rzeczna), w których erozji ulega dno (erozja denna) oraz skarpy (erozja brzegowa). Erozję podpowierzchniową (sufozję) dzieli się na sufozję mechaniczną (wymywanie przez wody podziemne drobnych cząstek gleby, wskutek czego powierzchnia terenu zapada się tworząc doły sufozyjne) oraz sufozję chemiczną (rozpuszczanie i wymywanie związków chemicznych głównie węglanów wapna. Intensywny spływ powierzchniowy moŝe spowodować w dolnej części stoków erozję Ŝłobinową lub wąwozową. Zjawiska erozji liniowej na stokach inicjowane są w duŝej mierze przez działalność antropogeniczną. Działalności leśnej towarzyszy powstanie sieci szlaków zrywkowych, które w zaleŝności od usytuowania (w stosunku do spadku i połoŝenia na stoku) stają się przy opadach nawalnych niekontrolowanymi ciekami, w których erozja bruzdowa intensywnie zamienia się w wąwozową. Taki szlak nie powinien tworzyć równi pochyłej, ale mieć uformowane tarasy, muldy spełniające rolę stopni, gdzie na wypłaszczeniach woda spowalnia i trafia w zamontowane tam wodospusty. Gęsta sieć zagłębionych dróg (wąwozów drogowych) w terenach górskich, odgrywa podobną rolę jak drenowanie, co w aspekcie gospodarki wodnej i spowolnienia spływu powierzchniowego ma bardzo negatywne oddziaływanie. Przyśpiesza spływ śródpokrywowy, który jest bezpośrednią przyczyną wielkich wezbrań w duŝych rzekach. Ocenia się, Ŝe mniej groźne są wcięcia drogowe biegnące prosto w dół stoku i odprowadzające duŝe ilości zawiesin, niŝ wcięcia drogowe serpentynowe odprowadzające w bardzo szybkim tempie nadwyŝki wody zmagazynowane w pokrywach zwietrzelinowych. Wąwozy drogowe są głównymi producentami rumowiska rzecznego. Wskutek drenującego działania wąwozów osuszane są przyległe grunty zboczowe, a materiałem ziemnym wymywanym z wąwozów zamulane są cieki i zbiorniki wodne. Rolnicze uŝytkowanie gruntów w powiecie niesie takŝe ze sobą zagroŝenie erozją gleb. W celu przeciwdziałania erozji gleb naleŝy tak prowadzić prace agrotechniczne, aby minimalizowały one proces spłukiwania, prowadzić orkę równoległe do poziomic. Na strome stoki i zbocza powinna być wprowadzana roślinność z dobrze rozwiniętym systemem korzeniowym, który zwiększa spójność warstwy glebowej. Strefy krawędziowe, o duŝych ROZDZIAŁ IV 50

51 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego spadkach terenu nie są przydatne tym samym jako obszary moŝliwe pod zainwestowanie. Tereny takie nie nadają się ani pod uprawę, ani teŝ nie są korzystne pod zabudowę. Występowanie pokryw zwietrzelinowych na podłoŝu łupkowym na terenie Podkarpacia, w połączeniu z naturalnymi zjawiskami przyrodniczymi oraz działalnością człowieka, sprzyja rozwojowi osuwisk. Zasięg ich oddziaływania jest bardzo ograniczony, nieraz do kilkudziesięciu metrów kwadratowych. Do czynników antropogenicznych (spowodowanych działalnością człowieka) uruchamiających osuwiska naleŝą np. mechaniczne podcięcie skarp i zboczy, budowle, kanały na zboczach, dodatkowe obciąŝenie zbocza przez nasypy, lub budynki, wycięcie drzew oraz intensywny ruch kołowy, do naturalnych zaś spływ wód po intensywnych opadach deszczu lub z szybko topniejącego śniegu. Często zagraŝają obiektom budowlanym. Osuwiska przyległe do tras komunikacyjnych znajdują się przy drodze wojewódzkiej miedzy Czarną i Polaną, pomiędzy Olchowcem i Rajskiem, oraz przy drodze wojewódzkiej na odcinku od Czarnej Kopalnia w stronę Lutowisk. Funkcjonujące na terenie powiatu składowiska odpadów równieŝ przyczyniają się do degradacji powierzchni ziemi. Konieczna jest ich rekultywacja i zagospodarowanie: - składowisko odpadów w Brzegach Dolnych, - składowisko odpadów w miejscowości Lipie, - składowisko odpadów w miejscowości Smolnik BUDOWA GEOLOGICZNA W przyjętym podziale geologicznym powiat bieszczadzki połoŝony jest w obrębie Karpat Wschodnich, które są fragmentem łuku karpackiego (Karpat Zewnętrznych). Karpaty Zewnętrzne zbudowane są z utworów formacji fliszowej, które osadzały się w okresie kredowo paleogeńskim (w skład fliszu wchodzą naprzemianlegle występujące skały trzeciorzędowe, które powstały w wyniku sedymentacji utworów terygenicznych w płytkim zbiorniku morskim). PodłoŜem utworów fliszowych są osady paleozoiczno - mezozoiczne. Charakterystyczną cechą jest zmienność facji, zmienność miąŝszości, dochodząca nawet do kilku kilometrów oraz intensywne zaburzenia tektoniczne (fałdowo - uskokowe). Na przełomie oligocenu i miocenu na skutek zderzenia płyty europejskiej z blokiem panońskim osady fliszowe uległy intensywnemu sfałdowaniu. Powstał szereg płaszczowin, utworzonych z nakładających się na siebie fałdów, które przebiegają z północnego - zachodu na południowy - wschód. Interesujący nas obszar obejmuje płaszczowiny dukielską, śląską i skolską. Północno - wschodnią część powiatu budują utwory kredowo trzeciorzędowe jednostki skolskiej. W obrębie tej jednostki moŝna wyróŝnić warstwy krośnieńskie tworzące kilka rozległych synklin rozdzielonych antyklinami. Zaznacza się tu wyraźna inwersja rzeźby: synkliny odpowiadają wzniesieniom, a antykliny dolinom. Najszersza synklina Gór Słonnych na południu kontaktuje się z płaszczowiną śląską. Na obszarze Bieszczadów jednostka ta rozpada się na dwa podregiony: południowy i północny, których granica przebiega u północnych podnóŝy Otrytu i Kobarni. W podregionie południowym wyróŝniamy trzy fałdy: Fałd Czerwonego Wierchu Otrytu, fałd środkowy i fałd połonin. W jednostce śląskiej grzbiety górskie są zbudowane z oligoceńskich dolnych piaskowców krośnieńskich, tzw. piaskowców otryckich, których miąŝszość sięga m. Ich wychodnie są najlepiej wyeksponowane w obrębie głównego grzbietu połonin. W obniŝeniach występują warstwy przejściowe i menilitowe, łupki i margle. W bieszczadzkiej wewnętrznej części jednostki 51 ROZDZIAŁ IV

52 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key śląskiej występuje wąska, strefa przeddukielska, tworząca pas obniŝeń wypreparowanych w miękkich piaskowcach i łupkach, ciągnących się przez Wołosate, Ustrzyki Górne i Wetlinę. Oddziela ona płaszczowinę śląską od dukielskiej. Fałdy dukielskie są regularne i strome, a synkliny płytkie. W jednostce dukielskiej grzbiety górskie (pasmo graniczne i Wysoki Dział) są zbudowane z górnokredowych piaskowców ciśniańskich. Utwory czwartorzędowe reprezentowane są przez facje plejstoceńskie: zwietrzelinowe, stokowe, eoliczne, rzeczne, jeziorne i bagienne EKSPLOATACJA SUROWCÓW MINERALNYCH JAKO ŹRÓDŁO PRZEOBRAśEŃ ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO W myśl przepisów ustawy z dn r. Prawo ochrony środowiska (tj. Dz. U z 2008 r. Nr 25, poz. 150 z późn. zm.) złoŝa kopalin podlegają ochronie, polegającej na racjonalnym gospodarowaniu ich zasobami oraz kompleksowym wykorzystaniu kopalin, w tym kopalin towarzyszących. Eksploatację złoŝa kopaliny naleŝy prowadzić w sposób gospodarczo uzasadniony, przy zastosowaniu środków ograniczających szkody w środowisku i przy zapewnieniu racjonalnego wydobycia i zagospodarowania kopaliny. Podejmujący eksploatację złóŝ kopaliny lub prowadzący tę eksploatację jest obowiązany przedsiębrać środki niezbędne do ochrony zasobów złoŝa, jak równieŝ do ochrony powierzchni ziemi oraz wód powierzchniowych i podziemnych, sukcesywnie prowadzić rekultywację terenów poeksploatacyjnych oraz przywracać do właściwego stanu inne elementy przyrodnicze. Prowadzenie jakiejkolwiek eksploatacji surowców mineralnych równieŝ jest przyczyną lokalnych przekształceń rzeźby terenu. O ile małe kopalnie odkrywkowe moŝna stosunkowo łatwo zrekultywować, np. poprzez wyrównanie terenu (tak, aby zniwelować duŝe wyrobiska), o tyle, nawet w przypadku małej eksploatacji, przekształcenia innych komponentów środowiska są znaczne i nie da się ich w sposób łatwy i szybki przywrócić do stanu równowagi przyrodniczej. Środowisko przyrodnicze naleŝy traktować jako system wzajemnie powiązanych ze sobą komponentów środowiska, gdzie zmiana jednego z nich, powoduje zmiany w pozostałych. Z pozoru mało uciąŝliwa eksploatacja kopalin, moŝe powodować duŝe zmiany w środowisku. Dlatego waŝne jest aby przeprowadzić dokładną, przemyślaną oraz indywidualnie określoną dla kaŝdego obiektu rekultywację. KaŜdy przedsiębiorca wydobywający ze złoŝa kopalinę, po jej wydobyciu zobowiązany jest do przeprowadzenia rekultywacji terenu wyrobiska, zgodnie z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego gminy oraz odpowiednimi ustawami (ustawą o ochronie gruntów rolnych i leśnych, ustawą Prawo górnicze i geologiczne). Teren powiatu jest ubogi w surowce mineralne. Występuje tu od dawna eksploatowana ropa naftowa, którą zawierają wyłącznie piaskowce krośnieńskie. Zasoby ropy są niewielkie, ale dobrego gatunku: o niskim zasiarczeniu i gęstości dogodnej do dalszej obróbki. Wydobywane w Czarnej, Dwerniku, Polanie, Ropience i Łodynie. W utworach eocenu i paleocenu występują złoŝa gazu ziemnego (m. in. w Zatwarnicy i Dwerniku). WaŜnym, chociaŝ dotąd niewykorzystywanym bogactwem są wody mineralne, głównie solankowe, siarczkowe i szczawy, występujące m. in. w Czarnej. Bieszczady obfitują w złoŝa piaskowca, wykorzystywanego jako surowiec budowlany. ROZDZIAŁ IV 52

53 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Surowce mineralne występują tu w następujących grupach: - Piaskowce (skały krzemionkowe zwięzłe), są najbardziej pospolitym, a jednocześnie najcenniejszym surowcem skalnym; - Surowce bitumiczne (ropa naftowa i gaz ziemny): Karpacka ropa naftowa naleŝy do typu metanowego. Jej gęstość waha się od 0,75 do 0,943 g/cm 3 i zalicza się do rop bezsiarkowych. Zawartość parafiny waha się od 3,5 7 %. W wyniku wieloletniej eksploatacji nastąpiło znaczne wyczerpanie się zasobów tego regionu; ZłoŜa gazu ziemnego występują w utworach kredowych i trzeciorzędowych, zarówno w złoŝach samodzielnych jak i towarzysząc złoŝom ropy naftowej, lub kondensatów. Wydobycie gazu ze złóŝ karpackich przebiega w warunkach gazowo - naporowych. Gaz jest wysokometanowy (powyŝej 80 %) i niskoazotowy (zawartość kilka procent); - Wody mineralne. Na terenie powiatu bieszczadzkiego jedynym udokumentowanym złoŝem jest złoŝe Czarna nr 5, którego udokumentowane zasoby geologiczne zbilansowane na r. wynoszą 0,13 m 3 /h. ZłoŜe nie jest eksploatowane GLEBY TYPY GENETYCZNE GLEB ZróŜnicowana budowa geologiczna oraz urozmaicona rzeźba stanowią główne przyczyny zmienności gleb. Większość gleb regionu stanowią gleby średnie i cięŝkie terenów górskich, charakteryzujące się niewysoką naturalną Ŝyznością. Największy obszar zajmują gleby bielicowe i brunatne. Wykształciły się na zwietrzelinie skał fliszowych i skał okruchowych nie scementowanych, zasobnych w związki wapniowe pod lasami liściastymi i mieszanymi. ZaleŜnie od składu mechanicznego dzieli się je na: pyłowe, gliniaste i ilaste. W regionie dominują gleby gliniaste o średniej miąŝszości, niekiedy o znacznej zawartości szkieletu często oglejone. Wykorzystywane są pod uprawę rolną lub jako uŝytki zielone i lasy, zaliczane są do III i IV klasy bonitacyjnej. W kilku regionach pojawiają się gleby ilaste, związane z łupkami ilastymi występującymi w podłoŝu. MiąŜszość tych gleb bywa duŝa i średnia, są one bardzo często oglejone. Z punktu widzenia uŝyteczności rolniczej są one średniej wartości produkcyjnej zajmują je uŝytki zielone i lasy, rzadziej grunty orne. Pod uŝytkami rolnymi zaliczane są IV i V klasy bonitacyjnej. W wyŝszych partiach występują gleby początkowego stadium rozwojowego o niewykształconym profilu szkieletowe. Gleby te zajmują wierzchowiny i strome stoki. Wykształciły się na twardych, trudno wietrzejących skałach. Są płytkie, odznaczają się duŝą zawartością szkieletu oraz bardzo kwaśnym odczynem. Wartość uŝytkowa tych gleb jest niska ze względu na mała miąŝszość, stromość zboczy, niedostępność oraz duŝe zakwaszenie. Zajmowane są głównie przez lasy i nieuŝytki. 53 ROZDZIAŁ IV

54 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Mady zajmują doliny rzek: Sanu wraz z dopływami i StrwiąŜa. Najbardziej urodzajne występują w dolnych odcinkach tych rzek. Rozwinęły się na osadach rzecznych. MiąŜszość ich jest zwykle mała, podścielone są materiałem Ŝwirowym. Są wykorzystywane jako uŝytki zielone i grunty orne DEGRADACJA GLEB Gleby naraŝone są na degradację w związku z rozwojem rolnictwa, sieci osadniczej, turystyki oraz eksploatacji kopalin. Ulegają one zarówno degradacji chemicznej, jak i fizycznej DEGRADACJA FIZYCZNA GLEB NiezaleŜnie od naturalnej odporności własnej, gleby podlegają degradacji fizycznej: - erozja wodna, wietrzna, wąwozowa, która zaleŝy od nachylenia zboczy, obecności i stanu pokrywy roślinnej, litologii, stosunków wodnych, uŝytkowania gruntu, działalności antropogenicznej; - degradacja wynikająca z usprzętowienia rolnictwa; - degradacja związana z pozyskiwaniem surowców mineralnych; - degradacja związana z niewłaściwie prowadzoną melioracją (przesuszenie gleb lub ich nadmierne zawodnienie); - degradacja antropogeniczna, związana z rozwojem osadnictwa. Aby zapobiegać niszczeniu gleb w powiecie naleŝy przestrzegać następujących działań: - nie likwidować naturalnych pokryw leśnych, zadrzewień śródpolnych; - dobrze wykonywać meliorację (aby nie przesuszać wierzchnich warstw gleby); - nie uŝytkować rolniczo terenów o duŝych spadkach; - stosować właściwe zabiegi agrotechniczne DEGRADACJA CHEMICZNA GLEB Naturalna odporność gleb na chemiczne czynniki niszczące związana jest ściśle z typem gleb. Najmniejszą odporność na tego typu zagroŝenia wykazują gleby luźne i słabo gliniaste, ubogie w składniki pokarmowe, a więc głównie gleby bielicowe. Gleby brunatne, zasobne w składniki pokarmowe i wodę, są bardziej odporne na zagroŝenia chemiczne. Ogólnie moŝna stwierdzić, Ŝe stan gleb powiatu bieszczadzkiego jest na ogół dobry (POŚ dla powiatu bieszczadzkiego, 2005 r.). Jednym z podstawowych czynników degradacji gleb na terenie powiatu bieszczadzkiego jest zakwaszenie gleb cały powiat charakteryzuje się wysokim udziałem gleb kwaśnych i bardzo kwaśnych. ROZDZIAŁ IV 54

55 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego TABELA 50. Stopień zakwaszenia gleb w powiecie bieszczadzkim (w % uŝytków rolnych) na podstawie badań z lat Powiat Odczyn Potrzeby wapnowania Bieszczadzki bardzo kwaśny i kwaśny lekko kwaśny obojętny i zasolony konieczna i potrzebne wskazane ograniczone i zbędne Źródło: Raport o stanie środowiska województwa podkarpackiego w latach Gleby kwaśne wymagają niemal natychmiastowego wapnowania dawkami 2,5-4,5 t CaO/ha w zaleŝności od kategorii agronomicznej gleby. Wapnowanie jest jednym z głównych zabiegów agrotechnicznych, mających wpływ na Ŝyzność gleby i zwiększenie zdolności produkcyjnych. Jest ono równieŝ najbardziej efektywnym sposobem ograniczenia przyswajalności metali cięŝkich przez rośliny. Kwaśny odczyn ogranicza pobieranie przez rośliny przyswajalnych makroskładników z roztworu glebowego, a jednocześnie zwiększa dostępność dla roślin metali cięŝkich. Ponadto gleby powiatu posiadają bardzo niską zawartość magnezu, charakteryzuje je równieŝ niski i bardzo niski udział gleb o odpowiedniej zawartości potasu. TakŜe pod względem obecności fosforu gleby powiatu zostały zakwalifikowane do grupy o niskiej i bardzo niskiej zawartości tego pierwiastka, zawartości metali cięŝkich i siarki siarczanowej w glebach na terenie powiatu nie przekraczają obowiązujących norm. TABELA 51. Powiat Bieszczadzki bardzo niska i niska Zasobność gleb w makroelementy w powiecie bieszczadzkim (w % uŝytków rolnych) na podstawie badań z lat Zawartość Fosforu Potasu Magnezu średnia wysoka wysoka bardzo bardzo i i niska i średnia niska i bardzo bardzo niska niska wysoka wysoka średnia wysoka i bardzo wysoka Źródło: Raport o stanie środowiska województwa podkarpackiego w latach Działania antropogeniczne (rozwój rolnictwa, komunikacji) powodują przechodzenie związków biogennych i innych zanieczyszczeń bezpośrednio do gleby, wód podziemnych i powierzchniowych. Największe szkody powstają w strefach otaczających zakłady produkcyjne oraz wzdłuŝ tras komunikacyjnych. Do głównych związków chemicznych emitowanych do środowiska naleŝą związki węgla (CO 2, CO, węglowodory, węgiel sadza), związki siarki SO 2, związki azotu, metale cięŝkie oraz WWA). Do gruntu mogą przenikać substancje ropopochodne ze stacji benzynowych czy wylotów kanalizacji deszczowej. WzdłuŜ tras komunikacyjnych obserwuje się takŝe zanieczyszczone gleby, które naleŝą do urbanosoli i industriosoli (podwyŝszona zawartość WWA i zasolenia, zagęszczenie gleb oraz brak poziomu próchnicznego). 55 ROZDZIAŁ IV

56 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Ponadto duŝy udział w zanieczyszczaniu gleb posiada rolnictwo, dotyczy to szczególnie stosowania środków ochrony roślin, pestycydów. RównieŜ nawozy sztuczne, w przypadku ich niewłaściwego stosowania mogą oddziaływać ujemnie na chemizm gleb. Wylewanie gnojowicy na pola jest równieŝ działaniem, które moŝe zanieczyścić środowisko glebowe i gruntowo wodne. Odpady powstające przy produkcji zwierzęcej ścieki odzwierzęce (gnojowica) oraz odpady stałe powstające w procesie chowu zwierząt gospodarskich mogą być toksyczne. W zaleŝności od technologii produkcji i systemu utrzymania zwierząt tworzy się, w systemie wodnym gnojowica, bądź w systemie ściółkowym obornik. Gnojowica jest środkiem niebezpiecznym dla środowiska glebowego i wodnego, powoduje w wodach gruntowych wzrost zawartości azotanów WODY PODZIEMNE Obszar powiatu bieszczadzkiego połoŝony jest w obrębie górsko - wyŝynnej prowincji hydrogeologicznej (wg A. S. Kleczkowskiego), w której wydzielono szereg mniejszych jednostek. Wody podziemne na terenie powiatu bieszczadzkiego występują w trzech horyzontach wodonośnych: czwartorzędowym, trzeciorzędowym i kredowym. Ten ostatni nie ma większego znaczenia gospodarczego. Wody zbiornika czwartorzędowego mają charakter porowy, jest to poziom przypowierzchniowy, pozostający w bezpośrednim kontakcie z powierzchnią, reagujący wprost na istniejące warunki hydrologiczne. Wody zbiornika trzeciorzędowego występują w ośrodku szczelinowym i szczelinowo - porowym. Utwory, w których znajdują się warstwy wodonośne, charakteryzują się duŝą zmiennością warunków hydrogeologicznych na niewielkich przestrzeniach. Na terenie powiatu bieszczadzkiego znajduje się jeden z głównych zbiorników wód podziemnych w Polsce, zbiornik Bieszczady (GZWP nr 431). Zajmuje on powierzchnię km 2, z jego zasoby dyspozycyjne zostały określone na ok. 25 tys. m³/dobę. Utwory wodonośne są wieku trzeciorzędowego. Zbiornik ma charakter szczelinowo - porowych. Obszar doliny Sanu został uznany za obszar wymagający najwyŝszej i wysokiej ochrony (ONO i OWO obecnie oznaczenia te nie funkcjonują). Występowanie wód gruntowych związane jest z budową geologiczną i ukształtowaniem terenu. Wyraźnie zaznaczają się tu dwa obszary o odmiennych reŝimach hydrogeologicznych wód czwartorzędowych: - obszar den dolinnych, - obszar wyniesień terenu. W obrębie den dolinnych zwierciadło wody gruntowej utrzymuje się w aluwiach na głębokości od 0,2 do 2,0 m n.p.m. Wahania wody mogą dochodzić do 1,0 m w okresie wzmoŝonych opadów i roztopów. W obrębie wzniesień w pokrywach soliflukcyjno - deluwialnych występują sączenia wód wsiąkowych na róŝnych głębokościach. Występowanie ich jest uzaleŝnione od nasilenia opadów atmosferycznych i roztopów. Oprócz zwykłych (słodkich) wód podziemnych, tj. takich, w których zawartość rozpuszczonych substancji stałych nie przekracza 1 g/dm 3, występują tutaj takŝe wody mineralne (zawierające ponad 1 g/dm 3 rozpuszczonych substancji stałych) w okolicach Czarnej. Są to wody chlorkowe. ROZDZIAŁ IV 56

57 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego MONITORING WÓD PODZIEMNYCH Wody podziemne, jako główne źródło zaopatrzenia w wodę pitną dla ludności, muszą być pod szczególną ochroną. Ze względu na stosunkowo powolne zmiany w ich jakości, i co za tym idzie, rozciągnięcie w czasie odpowiedzi na zagroŝenia antropopresyjne, monitoring jakości musi być prowadzony na wszystkich wyznaczonych jednolitych częściach wód podziemnych. Jakość wód podziemnych bada się w ramach monitoringu krajowego, diagnostycznego oraz operacyjnego. W skali lokalnej monitoring wód podziemnych prowadzi się na przykład w ramach składowisk odpadów. Monitoring wód podziemnych jest systemem kontrolnym oceny dynamiki antropogenicznych przemian wód podziemnych. Polega na prowadzeniu w wybranych, charakterystycznych punktach (punktach obserwacyjnych, otworach, źródłach) powtarzalnych pomiarów stanu głębokości zalegania zwierciadła wód podziemnych i badań ich jakości oraz interpretacji wyników w aspekcie ochrony środowiska wodnego. Jego celem jest wspomaganie działań zmierzających do likwidacji lub ograniczenia ujemnego wpływu czynników antropogenicznych na wody podziemne. Obecnie oceny jakości wód podziemnych w punktach pomiarowych dokonuje się w pięcioklasowej skali na podstawie Rozporządzenia Min. Środowiska z dn r., w sprawie kryteriów i sposobu oceny wód podziemnych (Dz. U. Nr 143, poz. 896). Klasyfikacja jakości wód podziemnych jest następująca: - Klasa I - wody o bardzo dobrej jakości, Ŝaden wskaźnik nie przekracza wartości dopuszczalnych dla wód przeznaczonych do spoŝycia. - Klasa II - wody dobrej jakości, Ŝaden wskaźnik nie przekracza wartości dopuszczalnych dla wód przeznaczonych do spoŝycia z wyjątkiem Ŝelaza i manganu. - Klasa III - wody zadowalającej jakości, mniejsza część wskaźników przekracza wartości dopuszczalne dla wody przeznaczonej do spoŝycia. - Klasa IV - wody niezadowalającej jakości, większość wskaźników przekracza wartości dopuszczalne dla wody przeznaczonej do spoŝycia. - Klasa V - woda złej jakości, woda nie spełnia wymagań określonych dla wód przeznaczonych do spoŝycia przez ludzi. Monitoring wód podziemnych w powiecie bieszczadzkim realizowany jest w sieci krajowej w punkcie badawczym Dwerniczek (gmina Lutowiska), reprezentującym wody źródlane GZWP nr 431 Bieszczady, który obejmuje cały obszar powiatu. TABELA 52. Jakość wód podziemnych w latach Miejscowość Dwerniczek (gm. Lutowiska) Rok badań Stratygrafia wód źródło Głębokość stropu (m ppt) 0 Klasa czystości I I Źródło: Raport o stanie środowiska w województwie podkarpackim w latach ROZDZIAŁ IV

58 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key TABELA 53. Miejscowość Zawartość azotanów w punktach pomiarowych monitoringu wód podziemnych powiatu bieszczadzkiego w latach StęŜenie azotanów (mg NO 2 /l) 2002 r r r r r r. Dwerniczek 3,78 3,87 6,19 10,4 6,28 4,53 Źródło: Raport o stanie środowiska w województwie podkarpackim w latach Według rozporządzenia Ministra Środowiska z dn r. w sprawie kryteriów wyznaczania wód wraŝliwych na zanieczyszczenie związkami azotu ze źródeł rolniczych, wody podziemne badane na terenie powiatu bieszczadzkiego nie są zanieczyszczone ani naraŝone na związki azotu. Zawartość azotanów poniŝej 10 mg NO 2 /l oznacza wody czyste. Sieć lokalna Badania wód podziemnych w sieciach lokalnych są realizowane w rejonie składowisk odpadów, stacji paliw, zakładów przemysłowych i ujęć wody, przez właścicieli tych obiektów. Głównym zadaniem monitoringu w tej sieci jest rozpoznanie i śledzenie wpływu stwierdzonych lub potencjalnych ognisk zanieczyszczeń na jakość wód podziemnych i powierzchniowych. Rozporządzenie Min. Środowiska z dn r., w sprawie zakresu, czasu, sposobu oraz warunków prowadzenia monitoringu składowisk odpadów (Dz. U nr 220 poz. 1858), na zarządzającego nakłada obowiązek monitorowania składowiska. Zarządzający jest zobowiązany prowadzić monitoring składowiska zarówno przed rozpoczęciem eksploatacji, w trakcie, jak i po zakończeniu eksploatacji. Monitorowanie powinno obejmować badanie: wielkości przepływu wód powierzchniowych, składu wód powierzchniowych, objętości wód odciekowych, składu wód odciekowych, poziomu wód podziemnych, składu wód podziemnych, emisji i składu gazu składowiskowego (zakres badań monitoringowych obejmuje stęŝenia metanu, dwutlenku węgla i tlenu), wielkości opadu atmosferycznego, struktury i składu odpadów oraz osiadania powierzchni składowiska. Zakres parametrów wskaźnikowych oraz częstotliwość tych badań uzaleŝniona jest od poszczególnych faz eksploatacji składowiska odpadów. Zarządzający jest równieŝ zobowiązany corocznie przesyłać wyniki monitoringu do WIOŚ. PoniŜej przedstawiono wyniki badań monitoringowych wód podziemnych i powierzchniowych z 2009 roku, które przeanalizowano z uwzględnieniem dwóch aktów prawnych: - Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia r. w sprawie kryteriów i sposobu oceny stanu wód podziemnych Dz. U. Nr 143 poz. 896 (obowiązujące); - Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia r. w sprawie klasyfikacji dla prezentowania stanu wód powierzchniowych i podziemnych, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu tych wód Dz. U. Nr 32 poz. 284 (nieobowiązujące z uwagi na brak obowiązującej klasyfikacji jakości wód powierzchniowych ww. rozporządzenie wykorzystano wyłącznie w charakterze pomocniczym). ROZDZIAŁ IV 58

59 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Na terenie powiatu bieszczadzkiego zlokalizowane są następujące, zamknięte składowiska odpadów, które objęte są monitoringiem: - Brzegi Dolne (gm. Ustrzyki Dolne) W system sieci monitoringowej wód podziemnych na składowisku odpadów w Brzegach Dolnych wchodzą następujące punkty obserwacyjne: piezometr P1, P2 i P3. Bada się poziom wód podziemnych, skład wód podziemnych i powierzchniowych (powyŝej i poniŝej składowiska) oraz skład i emisję gazu składowiskowego. Monitoring wód podziemnych w rejonie składowiska w Brzegach TABELA 54. Dolnych w I i II półroczu Wskaźnik Jednostka P1 P2 P3 I II I II I II Odczyn ph - 7,90 7,07 8,49 7,97 7,31 Przewodność µs/cm brak elektrolityczna moŝliwości Ołów mg/l 0,006 <0,004 0,005 poboru 0,005 <0,004 Kadm mg/l <0,0003 <0,0003 <0,0003 próbki ze <0,0003 <0,0003 Miedź mg/l <0,002 <0,002 0,016 względu 0,009 <0,002 Cynk mg/l <0,05 <0,05 <0,05 na zbyt <0,005 <0,005 Chrom (VI) mg/l <0,010 <0,010 <0,010 małą <0,010 <0,010 Rtęć mg/l <0,0005 <0,00005 <0,00005 objętość <0,0005 <0,00005 OWO mg/l 9,8 9,5 21,0 wody 71,6 39,6 WWA µg/l <0,00001 <0,00006 <0,00001 <0,00001 <0,00006 Źródło: Opracowanie własne na podstawie wyników badań monitoringowych dla składowiska odpadów w miejscowości Lipie przeprowadzonych przez Zakład InŜynierii Środowiska EKO Projekt Wyniki badań przeanalizowano na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska z r. w sprawie kryteriów i sposobu oceny stanu wód podziemnych Dz. U. Nr 143 poz. 896: I klasa wody bardzo dobrej jakości II klasa wody dobrej jakości III klasa wody zadowalającej jakości IV klasa wody niezadowalającej jakości V klasa wody złej jakości Monitoring wód powierzchniowych w rejonie składowiska w Brzegach Dolnych w I i II półroczu TABELA 55. roku 2009 Wskaźnik Jednostka powyŝej składowiska poniŝej składowiska I II I II Odczyn ph - 8,55 8,37 8,56 8,26 Przewodność elektrolityczna µs/cm Ołów mg/l 0,005 <0,004 0,005 <0,004 Kadm mg/l <0,0003 <0,0003 <0,0003 <0,0003 Miedź mg/l <0,002 <0,002 0,004 <0,002 Cynk mg/l <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 Chrom (VI) mg/l <0,010 <0,010 <0,010 <0,010 Rtęć mg/l <0,0005 <0,00005 <0,0005 <0,00005 OWO mg/l 11,9 5,0 10,6 10,9 WWA µg/l <0,01 <0,06 <0,01 <0,06 ChZT Cr mg/l <10,0 <10,0 <10,0 14,0 BZT 5 mg/l 2,3 1,7 2,5 1,4 Źródło: Opracowanie własne na podstawie wyników badań monitoringowych dla składowiska odpadów w miejscowości Lipie przeprowadzonych przez Zakład InŜynierii Środowiska EKO Projekt 59 ROZDZIAŁ IV

60 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Ze względu na brak obowiązującego rozporządzenia wyniki badań przeanalizowano na podstawie nieaktualnego Rozporządzenia Ministra Środowiska z r. w sprawie klasyfikacji dla prezentowania stanu wód powierzchniowych i podziemnych, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu tych wód Dz. U. Nr 32 poz. 284: I klasa wody bardzo dobrej jakości II klasa wody dobrej jakości III klasa wody zadowalającej jakości IV klasa wody niezadowalającej jakości V klasa wody złej jakości - Lipie (gm. Czarna) składowisko zostało zamknięte decyzją Starosty Bieszczadzkiego nr BOŚ /08 z dn r., decyzja zmieniająca nr BOŚ /09 z dn r. Planowany termin zakończenia rekultywacji technicznej to październik 2011 r., w listopadzie 2011 r. ma nastąpić wprowadzenie roślinności na powierzchnię składowiska. Całkowita rekultywacja jest przewidziana na 2020 r. W system sieci monitoringowej wchodzą następujące punkty obserwacyjne: 3 piezometry monitorujące jakość wód podziemnych (P1, P2, P3), 2 punkty obserwacyjne monitorujące jakość wód powierzchniowych, 1 punkt poboru wód ze zbiornika odcieków. Aktualnie zbiornik odcieków jest zaczopowany i ścieki nie wypływają ze zbiornika, są wypompowywane w miarę potrzeb i wywoŝone. Monitoring wód podziemnych w rejonie składowiska w Lipiu TABELA 56. w I i II półroczu Wskaźnik Jednostka P1 P2 P3 I II I II I II Odczyn ph - 7,97 7,83 7,37 7,57 7,59 7,18 Przewodność elektrolityczna µs/cm Ołów mg/l <0,004 <0,004 <0,004 <0,004 <0,004 <0,004 Kadm mg/l <0,0003 <0,0003 <0,0003 <0,0003 <0,0003 <0,0003 Miedź mg/l <0,002 <0,002 <0,002 <0,002 <0,002 <0,002 Cynk mg/l <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 Chrom (VI) mg/l <0,01 <0,01 <0,01 <0,01 <0,01 <0,01 Rtęć mg/l <0,00005 <0,00005 <0,00005 <0,00005 <0,00005 <0,00005 OWO mg/l 2,5 <1,0 1,2 10,0 <1,0 47,7 WWA µg/l <0,06 <0,06 <0,06 <0,06 <0,06 <0,06 Źródło: Opracowanie własne na podstawie wyników badań monitoringowych dla składowiska odpadów w miejscowości Lipie przeprowadzonych przez Zakład InŜynierii Środowiska EKO Projekt Wyniki badań przeanalizowano na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska z r. w sprawie kryteriów i sposobu oceny stanu wód podziemnych Dz. U. Nr 143 poz. 896: I klasa wody bardzo dobrej jakości II klasa wody dobrej jakości III klasa wody zadowalającej jakości IV klasa wody niezadowalającej jakości V klasa wody złej jakości ROZDZIAŁ IV 60

61 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Monitoring wód powierzchniowych w rejonie składowiska w Lipiu TABELA 57. w I i II półroczu roku 2009 Wskaźnik Jednostka poniŝej składowiska powyŝej składowiska zbiornik odcieków I II I II I II Odczyn ph - 8,02 8,12 7,67 Przewodność elektrolityczna µs/cm Ołów mg/l <0,004 <0,004 0,11 Kadm mg/l <0,0003 <0,0003 0,009 Miedź mg/l <0,002 <0,002 0,02 Cynk mg/l <0,05 <0,05 0,21 Chrom (VI) mg/l <0,010 brak wody <0,010 brak wody 0,022 brak wody Rtęć mg/l <0,00005 <0,00005 <0,0005 OWO mg/l 3,6 1,3 47,2 WWA µg/l <0,06 <0,06 <0,06 Zawiesina ogólna mg/l - - 9,75 ChZT Cr mg/l BZT 5 mg/l ,4 Azot ogólny mg/l ,6 Źródło: Opracowanie własne na podstawie wyników badań monitoringowych dla składowiska odpadów w miejscowości Lipie przeprowadzonych przez Zakład InŜynierii Środowiska EKO Projekt Ze względu na brak obowiązującego rozporządzenia wyniki badań przeanalizowano na podstawie nieaktualnego Rozporządzenia Ministra Środowiska z r. w sprawie klasyfikacji dla prezentowania stanu wód powierzchniowych i podziemnych, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu tych wód Dz. U. Nr 32 poz. 284: I klasa wody bardzo dobrej jakości II klasa wody dobrej jakości III klasa wody zadowalającej jakości IV klasa wody niezadowalającej jakości V klasa wody złej jakości - Smolnik (gm. Lutowiska) W system sieci monitoringowej wchodzą następujące punkty obserwacyjne: 3 piezometry monitorujące jakość wód podziemnych (P1, P2, P3). TABELA 58. Monitoring wód podziemnych w rejonie składowiska w Smolniku w roku 2009 Wskaźnik Jednostka P1 P2 P3 Odczyn ph - 7,60 7,70 7,58 Przewodność elektrolityczna µs/cm Ołów mg/l <0,004 <0,004 <0,004 Kadm mg/l <0,0003 <0,0003 <0,0003 Miedź mg/l <0,002 <0,002 <0,002 Cynk mg/l <0,05 <0,05 <0,05 Chrom (VI) mg/l <0,010 <0,010 <0,010 Rtęć mg/l <0,00005 <0,00005 <0,00005 OWO mg/l 5,4 2 11,1 WWA µg/l <0,06 <0,06 <0,06 Źródło: Opracowanie własne na podstawie wyników badań monitoringowych dla składowiska odpadów w miejscowości Smolnik przeprowadzonych przez Zakład InŜynierii Środowiska EKO Projekt 61 ROZDZIAŁ IV

62 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Wyniki badań przeanalizowano na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska z r. w sprawie kryteriów i sposobu oceny stanu wód podziemnych Dz. U. Nr 143 poz. 896: I klasa wody bardzo dobrej jakości II klasa wody dobrej jakości III klasa wody zadowalającej jakości IV klasa wody niezadowalającej jakości V klasa wody złej jakości ŹRÓDŁA PRZEOBRAśEŃ WÓD PODZIEMNYCH Wody podziemne, podobnie jak wody powierzchniowe, stale podlegają antropopresji. Mogą być naraŝone na róŝnego rodzaju czynniki degradujące wpływające na ich jakość i zasobność. Wśród potencjalnych i rzeczywistych źródeł zanieczyszczeń wód podziemnych występujących na terenie powiatu moŝna wyliczyć: - komunalne: składowiska odpadów, takŝe dzikie wysypiska, ścieki, oczyszczalnie ścieków, ujęcia wód (moŝliwość nieumyślnego bądź celowego zanieczyszczenia); - transportowe: stacje paliw, szlaki komunikacyjne (moŝliwość przedostawania się związków ropopochodnych, zwiększony ruch samochodów, większe stęŝenia zanieczyszczeń pochodzących ze źródeł komunikacyjnych w glebie), obszary magazynowo - składowe; - rolnicze: nawozy, pestycydy i środki ochrony roślin, gnojownie przy gospodarstwach rolnych, składowanie obornika bez płyt obornikowych, parki maszyn rolniczych duŝych gospodarstw rolnych (niewykorzystane w procesach produkcji nawozy oraz środki ochrony roślin czy teŝ pestycydy infiltrują w głąb ziemi, stwarzając źródła zanieczyszczenia przede wszystkim w rejonach zasilania wód podziemnych; anieczyszczenia rolnicze objawiają się ponadnormatywnymi stęŝeniami związków azotu w wodach podziemnych); - atmosferyczne: związane z emisją zanieczyszczeń do atmosfery i ich opadem (z uwagi na słabe uprzemysłowienie, zanieczyszczenia atmosferyczne mają charakter drugorzędny i są związane z napływem zanieczyszczeń z innych części województwa oraz województw ościennych); - naturalne (na skutek zalania przez powódź lub nawalne deszcze i miejsc składowania substancji niebezpiecznych) OCHRONA UJĘĆ WÓD W celu ograniczenia wpływu na zasób i jakość wód podziemnych wprowadza się strefy ochrony wokół ujęć wód. Strefy ochronne wokół poszczególnych ujęć wody podziemnej ustanawia dyrektor regionalnego zarządu gospodarki wodnej lub w przypadku wyznaczenia tylko terenu ochrony bezpośredniej organ wydający pozwolenie wodnoprawne (Starosta), na wniosek i koszt właściciela ujęcia wody, wskazując zakazy, nakazy, ograniczenia oraz obszary, na których obowiązują. Konieczność ustanowienia stref ochronnych wynika z analizy warunków hydrogeologicznych rejonów ujęcia. Zadaniem stref ochronnych jest pełne zabezpieczenie ROZDZIAŁ IV 62

63 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego terenu ujęcia oraz obszaru oddziaływania na ujęcie przed przypadkowym lub umyślnym zanieczyszczeniem, co moŝe doprowadzić do pogorszenia jakości zasobów wodnych. W celu ochrony ujęć wód podziemnych i powierzchniowych w drodze postępowań administracyjnych ustanawiane są tereny ochrony bezpośredniej i pośredniej ujęć wód. Nie wszystkie eksploatowane w powiecie ujęcia wody podziemnej posiadają wyznaczony teren ochrony bezpośredniej lub pośredniej ujęć wód. W granicach terenu ochrony bezpośredniej w strefie ochronnej ujęcia wody naleŝy: - odprowadzać wody opadowe w sposób uniemoŝliwiający przedostawanie się ich do urządzeń słuŝących do poboru wody, - zagospodarować teren zielenią, - odprowadzać poza granicę terenu ochrony bezpośredniej ścieki z urządzeń sanitarnych, słuŝących do uŝytku osób zatrudnionych przy obsłudze urządzeń słuŝących do poboru wody, - ograniczyć do niezbędnych potrzeb przebywanie osób niezatrudnionych przy obsłudze urządzeń słuŝących do poboru wody. Na terenach ochrony pośredniej moŝe być zabronione lub ograniczone wykonywanie robót oraz innych czynności powodujących zmniejszenie przydatności ujmowanej wody lub wydajności ujęcia, a w szczególności: - wprowadzenie ścieków do wód lub do ziemi, - rolnicze wykorzystanie ścieków, - przechowywanie lub składowanie odpadów promieniotwórczych, - stosowanie nawozów oraz środków ochrony roślin, - budowa autostrad, dróg oraz torów kolejowych, - wykonywanie robót melioracyjnych oraz wykopów ziemnych, - lokalizowanie zakładów przemysłowych oraz ferm chowu lub hodowli zwierząt, - lokalizowanie magazynów produktów ropopochodnych oraz innych substancji, a takŝe rurociągów do ich transportu, - lokalizowanie składowisk odpadów komunalnych lub przemysłowych, - mycie pojazdów mechanicznych, - urządzanie parkingów, obozowisk oraz kąpielisk, - lokalizowanie nowych ujęć wody, - lokalizowanie cmentarzy oraz grzebanie zwłok zwierzęcych WODY POWIERZCHNIOWE RZEKI I ZBIORNIKI WODNE Obszar powiatu połoŝony jest w obrębie zlewiska Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego. Odwadniają go rzeki: San z dopływami naleŝący do zlewni górnej Wisły oraz StrwiąŜ z dopływami naleŝący do zlewni górnego Dniestru. Rzeki w powiecie mają charakter górski. Charakterystycznym zjawiskiem jest duŝa nierównomierność przepływów wynikająca m. in. ze zmienności zasilania opadami i warunków terenowych. Intensywne opady atmosferyczne przy znacznych spadkach rzek i potoków stwarzają dobre warunki szybkiego odpływu. Z uwagi na mało przepuszczalne podłoŝe spływ odbywa się w znacznym stopniu powierzchniowo, wskutek czego w okresach 63 ROZDZIAŁ IV

64 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key posuchy występują bardzo małe przepływy, a w okresach deszczowych gwałtowne i wielkie wezbrania. W ciągu roku maksymalny odpływ w rzekach i potokach powiatu występuje w miesiącach marzec, kwiecień, maj natomiast minimum odpływu obserwowane jest najczęściej w miesiącu sierpniu. Cieki o większym przepływie: StrwiąŜ, Wiar, Jasieńka, Łodyna, Królówka wcinając się w podłoŝe pogłębiają wypreparowane głębokie doliny i odcinki przełomowe. Strugi wodne przyjmują więc kierunek zgodny z rusztowym układem grzbietów i pasm lub przecinają je poprzecznie. Rzeki i strumienie mają górski charakter: zmienność przepływów, są głęboko wcięte w podłoŝe. Do waŝnych zjawisk wodnych naleŝą źródła zboczowe i podzboczowe, obszary stale lub okresowo podmokłe w dnach dolin i w obrębie spłaszczeń podstokowych. San jest jedną z największych i najbardziej zasobnych w wodę rzek karpackich, o duŝym znaczeniu gospodarczym dla województwa podkarpackiego. Uchodzi do Wisły w 279,7 km jej prawego brzegu poniŝej Sandomierza. Rzeka wypływa w Bieszczadach Zachodnich w rejonie przełęczy UŜockiej, na wysokości ok. 900 m n.p.m., na terenie Ukrainy. Długość Sanu wynosi 443,4 km, a powierzchnia jego zlewni ,3 km 2, z czego km 2 znajduje się w granicach Polski. San jest główną rzeką Bieszczad oraz Pogórza Dynowskiego i Przemyskiego. Górny bieg rzeki ma charakter potoku górskiego, na odcinku ok. 55 km stanowi granicę państwową między Polską i Ukrainą. Źródłowa część zlewni to górzyste tereny leśne, praktycznie niezamieszkałe lub z nieliczną zabudową, o charakterze turystyczno - wypoczynkowym. Górny San wraz z dopływami zbiera wody z terenów objętych ochroną prawną ze względu na duŝe walory przyrodnicze i krajobrazowe. Są to na terenie powiatu bieszczadzkiego: Bieszczadzki Park Narodowy, Park Krajobrazowy Doliny Sanu, Park Krajobrazowy Gór Słonnych. Na odcinku bieszczadzkim San ma dorzecze rozwinięte wybitnie asymetrycznie, z przewagą dopływów lewych - południowych. Największe z nich to kolejno: Halicz, Roztoki, Muczny, Wołosaty, Nasiczański, Hulski. Jedynym większym dopływem prawobrzeŝnym jest Czarny. Rzeka płynie krętą doliną o charakterze przełomu górskiego. Po przyjęciu licznych dopływów górskich potoków staje się rzeką szeroką, ale płytką o skalistym dnie, z prześwitującymi płytami i progami skalnymi. Mało przepuszczalne podłoŝe zlewni górnego Sanu, w większości skalne, posiada niewielką zdolność retencjonowania opadów. W wąskiej dolinie Sanu i Solinki powstały dwa sztuczne zbiorniki wodne Solina i Myczkowce. W dalszym biegu San przepływa przez obszar Gór Sanocko Turczańskich gdzie zbiera wody Olszanicy i jej dopływów oraz przez Pogórze Przemyskie odwadniane przez Wiar. Granica dorzecza górnego Sanu stanowi jednocześnie część głównego europejskiego działu wód, oddzielającego zlewiska Bałtyku i Morza Czarnego. Dział ten biegnie całą długością pasma granicznego, a od Przełęczy UŜockiej skręca na północ, przez Siańskie i Garb Wiliwski (Ukraina), Pasma Ostrego, Jaworników i śukowa. Na terenie powiatu do zlewiska Morza Czarnego naleŝą StrwiąŜ i Mszanka z dopływami. Jako podstawowy wskaźnik zasobów powierzchniowych przyjmowane są średnie roczne przepływy, które dla Sanu w Zatwarnicy wynoszą, 11,5 m³/s, w Olchowcu 37,6 m³/s natomiast dla rzeki StrwiąŜ w Krościenku 2,96 m³/s. Przepływy średnie rzek karpackich są duŝo wyŝsze od przepływów rzek płynących w innych regionach kraju. W południowo - wschodniej części powiatu występują wysokie wartości spływu jednostkowego, osiągające dla rzek bieszczadzkich wartości powyŝej 20 m³/s km². ROZDZIAŁ IV 64

65 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Rzeka StrwiąŜ naleŝy do zlewiska Morza Czarnego, jest lewobrzeŝnym dopływem Dniestru o długości całkowitej 100,3 km. W granicach Polski znajduje się początkowy, źródłowy odcinek rzeki w powiecie bieszczadzkim. Decydujący wpływ na jakość wody StrwiąŜa mają ścieki komunalne z terenu miasta Ustrzyki Dolne oraz miejscowości połoŝonych wzdłuŝ jej biegu - rzeka praktycznie od źródeł przepływa przez tereny gęsto zaludnione (miejscowości: StrwiąŜyk, Brzegi Dolne, Krościenko). W zlewni rzeki StrwiąŜ, w rejonie miejscowości Łodyna, prowadzona jest eksploatacja złóŝ ropy naftowej. Zbiornik zaporowy Solina Część zbiornika wodnego Solina połoŝona jest w powiecie bieszczadzkim (gmina Czarna, gmina Ustrzyki Dolne). Jego powierzchnia wynosi 21,05 km², długość wzdłuŝ Sanu - 21,2 km, gromadzi przy maksymalnym piętrzeniu 503,97 mln m³ wody. Powstał w 1968 roku w wyniku przegrodzenia koryta Sanu zaporą betonową typu cięŝkiego. Głębokość zbiornika przy zaporze wynosi 60,5 m, średnio 22,4 m. Zbiornik Solina jest typowym zbiornikiem górskim. Głównymi jego cechami są: wąski i kręty kształt oraz przepływ znacznych ilości wody. Dozwolony odpływ ze zbiornika wynosi 400 m 3 /s, przy czym w sytuacjach wyjątkowych, np. w okresie powodzi moŝe wzrosnąć do 560 m 3 /s (po uzyskaniu zgody organu właściwego do spraw ochrony przeciwpowodziowej). Minimalny przepływ w Sanie poniŝej zapory w Myczkowcach ustalono na poziomie 1,5 m 3 /s. Zbiornik wykonany został głównie dla celów energetycznych, przeciwpowodziowych, wyrównawczych oraz dla zaopatrzenia w wodę pitną okolicznych miejscowości wczasowo - turystycznych, wsi oraz miasta Ustrzyki Dolne. Stworzył równieŝ dogodne warunki do wypoczynku i rekreacji i wpłynął na rozwój turystyki w regionie. Zbiornik jest źródłem zaopatrzenia w wodę pitną okolicznych miejscowości. W 2001 r. łączny pobór wody ze zbiornika z 4 ujęć powierzchniowych wynosił około tys.m 3. Woda w zbiorniku wymienia się prawie dwukrotnie w ciągu roku. Zbiornik posiada dobrze rozwiniętą linią brzegową z licznymi zatokami i fiordami. W części południowej znajdują się dwie duŝe odnogi, będące pierwotnie dolinami Sanu i Solinki. Niekorzystną cechą zbiornika są znaczne wahania poziomu lustra wody. Średnie dobowe wahania sięgają do 40 cm, a okresowe wynoszą 1,2-1,5 m. W wyniku zmian poziomu zwierciadła wody zbiornika, falowania, zmiennych warunków atmosferycznych występuje niszczenie brzegów zbiornika. Zjawisku temu sprzyjają znaczne spadki brzegów zbiornika. Wymienione czynniki powodują deformację linii brzegowej zbiornika oraz osuwiska, a duŝe ilości materiału skalnego i zawiesin gromadzą się w wodzie zbiornika SYSTEMY MELIORACYJNE i URZĄDZENIA WODNE Melioracje wodne mają na celu regulację stosunków wodnych na uŝytkach rolnych. Utrzymywaniem cieków i urządzeń podstawowych zajmuje się państwo poprzez właściwy Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych, natomiast urządzeniami szczegółowymi właściciele nieruchomości pod kontrolą Starostwa Powiatowego. Sieć rowów melioracyjnych na terenie poszczególnych gmin jest często zaniedbana i niekonserwowana od lat. Właściciele nieruchomości nie wywiązują się z obowiązku wykonywania i utrzymywania urządzeń melioracji wodnych szczegółowych. 65 ROZDZIAŁ IV

66 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Zestawienie powierzchni gruntów zmeliorowanych TABELA 59. na terenie powiatu bieszczadzkiego Miejscowość Długość Powierzchnia gruntów rowów melioracyjnych zmeliorowanych [ha] [km] Gmina Ustrzyki Dolne Równia 174 9,3 Ustjanowa 17 0,3 Krościenko 49 3,7 Moczary 77 1,1 Trzcianiec ,9 Trójca 173 3,4 Grąziowa 104 5,8 Kwaszenina 485 2,1 Jamna Dolna i Górna 307 4,6 Serednica 83 0,3 Brelików 34 - Wola Maćkowa 68 2,6 RAZEM ,1 Gmina Czarna Lipie ,5 Bystre 80 6,1 Michniowiec 19 1,5 RAZEM ,1 Gmina Lutowiska Tarnawa NiŜna 158 5,7 Tarnawa WyŜna 90 5,6 Smolnik 143 5,7 Dźwiniacz Górny ,6 Sokoliki 97 8,4 Wołasate 211 8,2 RAZEM ,2 RAZEM POWIAT ,4 Źródło: PZMiUW, Oddział w Sanoku Na terenie powiatu bieszczadzkiego zlokalizowane są urządzenia wodne, których zestawienie znajduje się w poniŝszej tabeli. TABELA 60. Wykaz urządzeń wodnych na terenie powiatu bieszczadzkiego Lp. Nazwa cieku km Miejscowość Rodzaj Cel 1 Klimów 2,90 Trzcianiec Umocnienie koryta Regulacja 2 Roztoka 0,20 Trzcianiec Umocnienie koryta Regulacja 3 Uniaczka 1,10 Łodyna Umocnienie koryta Regulacja 4 Mszanka 0,33 Michniowiec Umocnienie koryta Regulacja 5 Mszanka 1,10 Bystre Umocnienie koryta Regulacja 6 Mszanka 0,73 Lipie Umocnienie koryta Regulacja RAZEM 6,36 Źródło: PZMiUW, Oddział w Sanoku ROZDZIAŁ IV 66

67 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego ZAGROśENIE POWODZIĄ Powodzie wywoływane są w głównej mierze przez zjawiska klimatyczne, na ich przebieg, i wielkość strat, duŝy wpływ ma działalność antropogeniczna. W ponad połowie przypadków przyczyną powstawania powodzi są opady. Powodzie opadowe zdarzają się w hydrologicznych półroczach letnich (maj - październik). Na wielkość wezbrania opadowego, oprócz opadu, wpływa wiele innych czynników, takich jak warunki geomorfologiczne zlewni, jej retencyjność, właściwości wodne gleb, uŝytkowanie terenu, stan infrastruktury przeciwpowodziowej. Oprócz opadu, przyczynami powodzi w Polsce są roztopy, zatory śryŝowe, lodowe, sztormy, a takŝe awarie budowli wodnych. Powodzie w lasach są zjawiskiem naturalnym i zdarzają się stosunkowo często. Przebieg poszczególnych powodzi w lasach moŝe być róŝny zaleŝnie od połoŝenia i typu siedliskowego lasu oraz innych warunków środowiskowych, jak np. geomorfologicznych. Wpływa to na rodzaj i zakres szkód powodziowych oraz na rodzaj i zakres niezbędnych przedsięwzięć związanych z zagospodarowaniem lasu po powodzi. Góry są głównymi obszarami źródłowymi zasilającymi w wodę rzeki oraz powierzchniowe i podziemne zbiorniki wód. Tu występują opady znacznie wyŝsze i częściej ekstremalne, niŝ na nizinach. Woda w górach posiada ogromne zasoby energii potencjalnej. Mogą one być wykorzystywane uŝytecznie, lub stanowić źródło zjawisk destrukcyjnych. Szczególną rolę w ochronie przed powodzią, zwłaszcza w terenach górskich, odgrywają lasy, które są istotnym regulatorem obiegu wody w przyrodzie i tym samym pełnią waŝną rolę w formowaniu i przebiegu fali wezbraniowej. W terenach górskich, w celu ograniczenia erozyjnego działania wody w czasie opadów nawalnych, niezbędne jest: zalesianie wszystkich terenów o spadkach powyŝej 15 %, zabudowa szlaków zrywkowych natychmiast po zakończeniu zrębów, tarasowanie zboczy szczególnie naraŝonych na zmywanie, zabezpieczenie przed osuwiskami itp. Zagospodarowanie zlewni oraz jej infrastruktura powinny być dostosowane do moŝliwości wystąpienia powodzi oraz stopnia i charakteru zagroŝenia. Szczególnie duŝą rolę spełniającą te funkcje odgrywają zbiorniki retencyjne. Przepływ wody w ciekach górskich ma zwykle gwałtowny przebieg, cechuje go szybkie reagowanie na zasilanie opadowe i roztopowe. Powstają krótkotrwałe, ale wysokie przepływy kulminacyjne i fale o duŝych objętościach. W gminach powołane są zespoły reagowania współpracujące z Burmistrzem lub Wójtem, które działają w trakcie zagroŝenia powodzią, w czasie jej trwania oraz po ustąpieniu wód. Wszelka działalność inwestycyjna, a takŝe wprowadzanie zmian w funkcjonowaniu obszarów zalewowych, wymaga kaŝdorazowego uzgodnienia zamierzeń z odpowiednimi słuŝbami gospodarki wodnej, ochrony środowiska oraz Wojewódzkiego Komitetu Przeciwpowodziowego lub uzyskania na etapie procedury lokalizacyjnej pozwolenia wodnoprawnego. Obiekty oraz roboty zmieniające stosunki wodne wymagają ocen oddziaływania na środowisko, a działalność inwestycyjna pozwoleń wodnoprawnych. Na terenach połoŝonych w strefie zagroŝenia zalaniem wielkimi wodami zabrania się m.in. lokalizowania cmentarzy, składowisk odpadów, zbiorników paliw, magazynów środków chemicznych, a w szczególności toksycznych oraz innych obiektów szkodliwych dla środowiska i zdrowia ludzi. 67 ROZDZIAŁ IV

68 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Nadleśnictwa powiatu realizują program małej retencji górskiej w Lasach Państwowych Przeciwdziałanie skutkom odpływu wód opadowych na terenach górskich. Zwiększanie retencji i utrzymanie potoków oraz związanej z nimi infrastruktury w dobrym stanie. Wartość średnia współczynnika gęstości sieci rzecznej w tym rejonie jest niska i wynosi 0,67 km/km 2. Niska wartość współczynnika gęstości powoduje konieczność zwiększenia retencji wodnej w tym rejonie, w obszarach, gdzie istnieją warstwy nieprzepuszczalne. Proponuje się na tym obszarze pozostawienie jak największej ilości koryt rzecznych w stanie naturalnym, roztokowym, bez stosowania cięŝkich typów regulacji. Jedyne umocnienia w korytach rzek dopuszcza się na brzegach wklęsłych gdy chronią one drogi, mosty lub inne waŝne obiekty. Wszelkie działania, które mają ograniczyć skutki gwałtownych spływów na terenach górskich, muszą uwzględnić następujące zagadnienia takie jak: - podniesienie retencyjności w zlewniach górskich, czyli powiększenie retencji naturalnej oraz sztucznej, - powiązanie planowania przestrzennego z mapami zagroŝenia powodziowego, - uporządkowanie problemów własnościowych terenów wchodzących w koryto wielkiej wody, - wprowadzenie restrykcyjnych wymagań w zakresie infrastruktury drogowo mostowej (zbyt wielkie uszczelnianie powierzchni wzmaga spływy powierzchniowe) oraz w odniesieniu do typu konstrukcji (światła) przepustów i mostów, - nowoczesne, bliskie naturze, utrzymanie koryt rzek i potoków górskich, spełniające wymagania ramowej Dyrektywy Wodnej UE, z zastosowaniem stosownych budowli wspomagających Ŝycie biologiczne cieków, - zachowanie jak największej ilości koryt roztokowych, rygorystyczny zakaz usuwania łach korytowych oraz eksploatacji Ŝwiru rzecznego na całej długości cieku. Wzrost strat powodziowych wskazuje na konieczność prowadzenia właściwej polityki związanej z prowadzeniem ochrony przed powodzią w warunkach trybu zarządzania powodzią i trybu zintegrowanej ochrony przed powodzią. Kluczowe znaczenie ma tutaj połączenie prewencji z bezpośrednią ochroną. Prewencja przeciwpowodziowa to działania wyprzedzające w obszarze zagroŝonym i w zlewni powyŝej, które umoŝliwiają ograniczenie szkód powodziowych na danym obszarze zagroŝonym powodzią: - ograniczenie rozwoju zagospodarowania terenów zalewowych, - dobre praktyki stosowane w warunkach rozwoju urbanizacji zlewni, których celem jest ograniczenie uszczelnienia gruntu w wyniku tej zabudowy, a tym samym zachowanie w maksymalnym stopniu naturalnego potencjału retencyjnego tego terenu, - dobre praktyki stosowane w rolnictwie, które ograniczają erozję glebową i spływ zanieczyszczeń rolniczych do wód, - dobre praktyki w podnoszeniu lesistości i w planowaniu struktury zalesień, które podnoszą retencyjność terenu zagroŝonego oraz ograniczają spływ powierzchniowy ze zlewni wyŝej połoŝonej. ROZDZIAŁ IV 68

69 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Bezpośrednia ochrona, obejmująca działania ograniczające wielkość powodzi to następujące grupy metod ochrony: - środki techniczne: sterowana retencja zbiornikowa, mała retencja rekompensujące zabudowę i rozwój infrastruktury, poldery powodziowe, - środki nie techniczne: powiększenie naturalnej retencji, renaturyzacja rzek i ich dolin połączone z ochroną ekosystemów. Jednym z elementów ochrony przed powodzią jest magazynowanie wody w rezerwach przeciwpowodziowych, czyli duŝa i mała retencja zbiornikowa, jak równieŝ lokalna w postaci polderów oraz naturalna retencja rzeczna. W przypadku Marszałka Województwa zagadnienie sprowadza się do przygotowania i aktualizacji programów małej retencji oraz prowadzenia gospodarki wodnej na juŝ istniejących zbiornikach i urządzeniach. NaleŜy podkreślić, Ŝe w ochronie przeciwpowodziowej konieczne jest stosowanie całej gamy środków: renaturyzacja dolin rzecznych i obszarów podmokłych, planowanie przestrzenne, agrotechnika, zalesienia, edukacja, systemy ostrzegawcze, ewakuacja, system ubezpieczeń, normatywy budowlane i inne, dopuszczające budownictwo wodne w sytuacjach, gdy brak innych moŝliwości rozwiązania problemu metodami bardziej przyjaznymi środowisku. Rozwój małej retencji wpisuje się równieŝ w kierunkowe cele gospodarki wodnej Projektu Narodowej Strategii Gospodarowania Wodami do roku 2030 opracowanej w Ministerstwie Środowiska, który misą m. in.: osiągnięcie i utrzymanie dobrego stanu wód, a w szczególności ekosystemów wodnych i od wody zaleŝnych; zaspokojenie uzasadnionych potrzeb wodnych ludności i gospodarki przy poszanowaniu zasad zrównowaŝonego uŝytkowania wód; podniesienie skuteczności ochrony w sytuacjach nadzwyczajnych (np. powódź, susza). Realizacja programu retencji górskiej jest zgodna ze Strategią ochrony obszarów wodno - błotnych zgodnie z wykładnią Konwencji Ramsar oraz Strategią Ochrony i ZrównowaŜonego UŜytkowania RóŜnorodności Biologicznej. Wsparcie dla realizacji programu stanowią, takŝe najwaŝniejsze krajowe akty prawne np. ustawa o ochronie przyrody, ustawa o lasach, jak równieŝ nowelizowane Prawo Wodne. 69 ROZDZIAŁ IV

70 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Ryc. 3. Strategiczne cele Programu Przeciwdziałanie skutkom odpływu wód opadowych na terenach górskich. Zwiększenie retencji utrzymanie potoków oraz związanej z nimi infrastruktury w dobrym stanie Źródło: Innym elementem ochrony przeciwpowodziowej są opracowywane przez RZGW studia ochrony przeciwpowodziowej. W maju 2010 roku został poddany do zaopiniowania projekt dokumentu - Wyznaczenie obszarów bezpośredniego zagroŝenia powodzią w zlewni Sanu, który stanowi integralna część studium STAN ZANIECZYSZCZENIA WÓD POWIERZCHNIOWYCH Zgodnie z Ramową Dyrektywą Wodną, podstawą systemu obserwacji i kontroli jakości wód powierzchniowych są: - monitoring diagnostyczny - ogólna ocena stanu części wód (chemicznego i ekologicznego) oraz długoterminowe zmiany tego stanu, wykorzystywane przy opracowywaniu planów gospodarowania wodami w dorzeczu. - monitoring operacyjny, stosowany do tych części wód, których stan jest obecnie oceniony jako słaby lub zły, które są zagroŝone nieosiągnięciem dobrego stanu ekologicznego do roku Jego zadaniem jest dostarczenie informacji niezbędnej do oceny, czy stosowane w takich częściach wód programy naprawcze osiągają swój cel. Monitoring ten słuŝy do oceny krótkoterminowych zmian jakości wód powierzchniowych. ROZDZIAŁ IV 70

71 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego - monitoring badawczy, stosowany do tych części wód, których stan jest słabo rozpoznany, a zakres badań nie daje moŝliwości jednoznacznej oceny stanu czystości wód. Obecnie zakres i częstotliwość wykonywanych badań ustalona się zgodnie z rozporządzeniami wykonawczymi do ustawy Prawo Wodne: - rozporządzenie Min. Środowiska z dn r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody śródlądowe będące środowiskiem Ŝycia ryb w warunkach naturalnych (Dz. U. Nr 176, poz. 1455); - rozporządzenie Min. Środowiska z dn r. w sprawie kryteriów wyznaczania wód wraŝliwych na zanieczyszczenie związkami azotu ze źródeł rolniczych (Dz. U. Nr 241, poz. 2093); - rozporządzenie Min. Środowiska z dn r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody powierzchniowe wykorzystywane do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spoŝycia (Dz. U. Nr 204, poz. 1728); - rozporządzenie Min. Środowiska z dn r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych (Dz. U. 81, poz. 685). Klasyfikacja dla prezentowania stanu wód powierzchniowych przestawia się następująco: TABELA 61. Klasa wód klasa I klasa II klasa III klasa IV klasa V Klasy czystości wód powierzchniowych Charakterystyka wody o bardzo dobrej jakości, spełniają wymagania określone dla wód powierzchniowych wykorzystywanych do zaopatrzenia ludności w wodę do spoŝycia (A1), wskaźniki biologiczne nie wskazują na Ŝadne oddziaływania antropogeniczne wody dobrej jakości, spełniają w odniesieniu do większości wskaźników wymagania określone dla wód powierzchniowych przeznaczonych do spoŝycia (A2), wartości biologicznych wskaźników wskazują niewielki wpływ oddziaływań antropogenicznych wody zadowalającej jakości, spełniają wymagania określone dla wód powierzchniowych wykorzystywanych do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spoŝycia (A2), wartości biologicznych wskaźników jakości wód wskazują umiarkowany wpływ oddziaływań antropogenicznych wody niezadowalającej jakości, spełniają wymagania określone dla wód powierzchniowych wykorzystywanych do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spoŝycia (A3), wartości biologicznych wskaźników jakości wody wykazują, na skutek oddziaływań antropogenicznych, zmiany ilościowe i jakościowe w populacjach biologicznych wody złej jakości, nie spełniają wymagań dla wód powierzchniowych wykorzystywanych do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spoŝycia, wartości biologicznych wskaźników jakości wody wykazują, na skutek oddziaływań antropogenicznych, zmiany polegające na zaniku występowania znacznej części populacji biologicznych Dla badań wykonanych w roku 2004 i później zastosowano klasyfikację 5-cio stopniową (klasy I V), według Rozporządzenia Min. Środowiska z dn r. (Dz. U. Nr 32 poz. 284), które obowiązywało do końca roku ROZDZIAŁ IV

72 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key MONITORING WÓD POWIERZCHNIOWYCH Jedyne dane dotyczące jakości wód powierzchniowych, rzek, na terenie powiatu bieszczadzkiego pochodzą z badań w punkcie Krościenko, gmina Ustrzyki Dolne, na rzece StrwiąŜ. Klasyfikacja jakości płynących wód powierzchniowych TABELA 62. w powiecie bieszczadzkim Punkt Km klasa jakości wód Rzeka Przydatność wód pomiarowy rzeki nieprzydatne do StrwiąŜ Krościenko 83,0 III III III III bytowania ryb Źródło: Raport o stanie środowiska w województwie podkarpackim w latach 2006, , WIOŚ w Rzeszowie nie przeprowadzał w ostatnich latach badań jakości wód w zbiornikach wodnych KĄPIELISKA O moŝliwości rekreacyjnego wykorzystania wód decyduje ich jakość, którą określają przepisy podane w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dn r. w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać woda w kąpieliskach (Dz. U nr 183 poz. 1530) i rozporządzeniu Rady Ministrów z dn r. w sprawie określenia warunków bezpieczeństwa osób przebywających w górach, pływających, kąpiących się i uprawiających sporty wodne (Dz. U nr 57 poz. 358). Z danych PSSE w Ustrzykach Dolnych wynika, Ŝe na terenie powiatu znajduje się jedno miejsce wykorzystywane zwyczajowo jako kąpielisko, w miejscowości Chrewt (gm. Czarna). Podczas badań nie obserwuje się przekroczeń wartości dopuszczalnych określonych w Rozporządzeniu ŹRÓDŁA I TENDENCJE PRZEOBRAśEŃ WÓD POWIERZCHNIOWYCH Źródła zanieczyszczeń wód powierzchniowych moŝemy podzielić na punktowe (np. wyloty ścieków), liniowe (np. drogi), obszarowe (np. rolnictwo nawoŝenie, środki ochrony roślin). Zgodnie z definicją zawartą w ustawie Prawo wodne, ścieki (głównie zanieczyszczenia antropogeniczne), to wprowadzane do wód lub do ziemi: - wody zuŝyte na cele bytowe lub gospodarcze (ścieki bytowe, komunalne i przemysłowe) - ciekłe odchody zwierzęce, z wyjątkiem gnojówki i gnojowicy, - wody opadowe lub roztopowe, ujęte w systemy kanalizacyjne, pochodzące z powierzchni zanieczyszczonych o trwałej nawierzchni, - wody odciekowe ze składowisk odpadów i miejsc ich magazynowania, - wody wykorzystane, odprowadzane z obiektów chowu lub hodowli ryb. ROZDZIAŁ IV 72

73 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Do czynników wpływających na jakość wód powierzchniowych naleŝą takŝe uwarunkowania naturalne, takie jak warunki klimatyczne i hydrologiczne, czy zdolność samooczyszczania zbiorników wodnych, czy rzek. Za zły stan jakości wód powierzchniowych odpowiedzialne są zazwyczaj: niewłaściwa praca oczyszczalni ścieków (zły stan techniczny, zbyt mała przepustowość lub przestarzałe technologie), rozwój rolnictwa i komunikacji, brak rozwoju kanalizacji, eksploatowanie zbiorników bezodpływowych, ale takŝe oczyszczalni przydomowych. Prowadzą one do odprowadzania ścieków komunalnych i rolniczych bezpośrednio do wód. Potencjalne zagroŝenie dla stanu wód powierzchniowych stanowią zatem wszystkie obszary zurbanizowane. Stan czystości wód płynących powiatu bieszczadzkiego jest zróŝnicowany. O jakości wód Sanu decydują ścieki komunalne z Leska i Sanoka oraz spływy powierzchniowe. W górnej części zlewni zagroŝenie dla wód Sanu stanowi niekontrolowany ruch turystyczny oraz związana z tym gospodarka ściekowa i gospodarka odpadami. Analiza stanu zanieczyszczenia wykazuje, Ŝe rzeka w górnym biegu, na dopływie do zbiornika Solina niesie wody dobrej jakości, a na pozostałym odcinku wody zanieczyszczone. Decydujący wpływ na jakość wody StrwiąŜa mają zanieczyszczenia dopływające z Ustrzyk Dolnych. Obserwuje się takŝe silny wpływ turystyki i silną presję tej dziedziny aktywności człowieka na środowisko naturalne KLIMAT Klimat regionu ma charakter górski, o stosunkowo silnych cechach kontynentalnych. Kształtują go przede wszystkim masy powietrza polarno - morskiego (60 %), polarno - kontynentalnego (28 %) i arktycznego (7 %). Powietrze polarno - morskie przynosi dobrą pogodę późnym latem. Powietrze arktyczne napływa zwykle wiosną, przynosząc niskie temperatury. Region pozostaje w zasięgu klimatu Karpat Wschodnich i NiŜu Węgierskiego, który posiada duŝy wpływ na kształtowanie tutejszych warunków pogodowych. W górach występuje piętrowość klimatu. Temperatura powietrza i opady uzaleŝnione są od wysokości terenu nad poziomem morza, rzeźby i ekspozycji. Południowo - wschodni, górzysty region jest chłodniejszy od pozostałych. Średnia roczna temperatura oscyluje tu w przedziale 4-5 C w Bieszczadach do 7 7,5 C na Pogórzu. Średnia temperatura lata wynosi C, a zimy 3 C(do 7 C w najwy Ŝszych partiach gór). Absolutne minimum temperatury regionu wynosi 40,1 C i zanotowano je 10 lutego 1926 r. w Siankach u źródeł Sanu, w pobliŝu przełęczy UŜockiej. Absolutne maksimum temperatury regionu wynosi 37,6 C i zanoto wano je w Sanoku 20 lipca 1921 r. Miesiącem najzimniejszym jest luty, a najcieplejszym lipiec. W zimie występuje zjawisko inwersji temperatury. Chłodne powietrze spływa po stokach wypełniając zagłębienia terenu, powodując, Ŝe środkowe i górne partie wzniesień są cieplejsze. Opady naleŝą do najobfitszych w Polsce, roczne sumy opadów wynoszą około mm w partiach szczytowych i maleją w kierunku północnym, osiągając na Pogórzu sumy około 800 mm. NajniŜsze opady występują w styczniu, a najwyŝsze w lipcu. Średnia liczba dni z pokrywą śnieŝna wynosi ( w partiach szczytowych), a średnia grubość pokrywy śnieŝnej od 10 cm w grudniu do 40 cm w lutym i marcu, maksymalnie dochodzi do 140 cm. 73 ROZDZIAŁ IV

74 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Najczęściej notuje się tu wiatry o kierunku południkowym, zwłaszcza południowe. Największe prędkości osiągają w miesiącach zimowych (w Ustrzykach Górnych dochodzą do średnich prędkości rzędu 4,5 m/s, a w partiach szczytowych do znacznie wyŝszych). Wiatry halne wieją średnio w roku przez 14 dni w Ustrzykach Górnych. Towarzyszy im gwałtowny wzrost temperatury przy jednoczesnym zmniejszeniu wilgotności powietrza, co powoduje odwilŝ i szybkie topnienie śniegu. Obszar powiatu zaliczany jest do strefy klimatu górskiego i podgórskiego. Warunki klimatyczne zaleŝą więc nie tylko od ogólnych mas powietrza napływających nad teren Bieszczad, ale są równieŝ modyfikowane przez lokalne warunki topograficzne. Nasłonecznienie jest dobre szczególnie na wzniesieniach o ekspozycji południowej, zachodniej i wschodniej. Ponadto teren ten naleŝy do obszarów o dobrym przewietrzaniu. Panują tu korzystne warunki zarówno termiczne jak i wilgotnościowe. Mniej korzystne warunki moŝna zaobserwować na zacienionych stokach północnych. Mniej korzystne warunki występują takŝe w wąskich dolinach, gdzie mamy do czynienia z inwersją temperatury i stagnacją wychłodzonego powietrza. Ponadto, szczególnie w gminie Lutowiska, widoczne są róŝnice klimatyczne związane z oddziaływaniem rzeźby terenu i wysokością nad poziom morza (zaznacza się piętrowość klimatu). RóŜnica wysokości pomiędzy najwyŝej i najniŝej połoŝonym punktem w stosunku do wysokości morza wynosi w tym rejonie ponad 850 m. Na podkreślenie więc zasługuje duŝe zróŝnicowanie klimatu lokalnego, między dolinami i stokami, a partiami grzbietowymi i szczytami POWIETRZE ATMOSFERYCZNE STAN CZYSTOŚCI POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO Ocenę stanu aerosanitarnego za 2008 rok wykonano poprzez porównanie uzyskanych wyników pomiarów ze stacji pomiarowych z dopuszczalnymi i docelowymi poziomami zanieczyszczeń, określonymi przez Min. Środowiska w rozporządzeniu z dn r. w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (Dz. U. Nr 47 poz. 281). Celem monitoringu powietrza atmosferycznego jest sporządzenie ocen 5-letnich i ocen rocznych. Ocen dokonuje się odrębnie ze względu na ochronę zdrowia ludzi i odrębnie ze względu na ochronę roślin. Oceny roczne polegają na klasyfikacji stref ze względu na porównanie wyników pomiarów prowadzonych w poszczególnych strefach z poziomami dopuszczalnymi. W przypadku zaliczenia strefy w wyniku oceny rocznej do klasy C dla zanieczyszczeń, dla których obowiązują poziomy dopuszczalne lub docelowe, sejmik województwa zobowiązany jest w drodze rozporządzenia do określenia programów ochrony powietrza dla tych stref. Wynikiem oceny dla wszystkich substancji podlegających ocenie jest zaliczenie strefy do jednej z poniŝej wymienionych klas: - klasa A - stęŝenia zanieczyszczeń na terenie strefy nie przekraczają poziomów dopuszczalnych, poziomów docelowych, poziomów celów długoterminowych; - klasa B - stęŝenia zanieczyszczeń na terenie strefy przekraczają poziomy dopuszczalne, lecz nie przekraczają poziomów dopuszczalnych powiększonych o margines tolerancji; ROZDZIAŁ IV 74

75 Green Key Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego - klasa C - stęŝenia zanieczyszczeń na terenie strefy przekraczają poziomy dopuszczalne powiększone o margines tolerancji, a w przypadku, gdy margines tolerancji nie jest określony poziomy dopuszczalne, poziomy docelowe, poziomy celów długoterminowych. Powiat bieszczadzki znajduje się w zasięgu strefy przemysko - bieszczadzkiej (kod PL z.03). Obejmuje ona powiaty: przemyski, bieszczadzki, leski. PoniŜej przedstawiona została roczna ocena jakości powietrza atmosferycznego w tej strefie (2008 r.). Pod pojęciem strefy kryją się aglomeracje o liczbie mieszkańców większej niŝ 250 tysięcy oraz obszary jednego lub więcej powiatów połoŝonych na obszarze tego samego województwa, niewchodzących w skład aglomeracji. Strefa przemysko - bieszczadzka obejmuje obszar km 2 i w jej zasięgu mieszka ludzi. TABELA 63. Klasyfikacja strefy dokonana w wyniku rocznej oceny za rok 2008 Klasa strefy ze względu na: Ochronę zdrowia Ochronę roślin Strefa SO2 NO2 PM10 Pb Benzen CO Arsen Benzo (α)piren Kadm Nikiel Ozon Klasa ogólna Strefa przemysko - A A A A A A A A A A A A A A A A bieszczadzka Źródło: Raport o stanie środowiska w województwie podkarpackim za 2008 rok 2008 SO2 NOx O3 Klasa ogólna Na terenie powiatu bieszczadzkiego funkcjonuje punkt monitoringu powietrza. Jest on zlokalizowany na terenie miasta Ustrzyki Dolne, na ul. Kopernika Wykres 5. Miesięczne stęŝenie SO 2 na stacjach pomiarowych, zlokalizowanych w strefie przemysko bieszczadzkiej. Źródło: Raport o stanie środowiska w województwie podkarpackim za 2008 rok Badania monitoringowe przeprowadzone w latach wykazują, Ŝe stęŝenia dwutlenku siarki utrzymują się na podobnym poziomie. 75 ROZDZIAŁ IV

76 Program Ochrony Środowiska dla powiatu bieszczadzkiego Green Key Wykres 6. Miesięczne stęŝenie NO 2 na stacjach pomiarowych, zlokalizowanych w strefie przemysko bieszczadzkiej. Źródło: Raport o stanie środowiska w województwie podkarpackim za 2008 rok Średnioroczne stęŝenia dwutlenku siarki i dwutlenku azotu na terenie TABELA 64. strefy przemysko bieszczadzkiej r. Strefa Stacja StęŜenie średnie roczne [ug/m 3 ] StęŜenie średnie roczne [ug/m 3 ] SO 2 NO 2 Strefa przemysko - Ustrzyki Dolne bieszczadzka ul. Kopernika 6,7 14,3 Źródło: Raport o stanie środowiska w województwie podkarpackim w roku ŹRÓDŁA ZANIECZYSZCZEŃ POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO Na obszarze analizowanego powiatu źródłami zanieczyszczeń do powietrza są: - lokalne kotłownie i paleniska domowe oraz nieliczne zakłady produkcyjne, będące źródłami punktowymi, - transport (drogi komunikacyjne) tworzące tzw. źródła liniowe emisji, - oraz w niewielkim stopniu tereny rolnicze, gospodarstwa rolne i składowiska odpadów naleŝące do źródeł powierzchniowych (źródła emisji niezorganizowanej). PoniŜsze zestawienia przedstawiają dopuszczalne emisje zanieczyszczeń w zakładach działających na terenie powiatu, określone w pozwoleniach na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza. ROZDZIAŁ IV 76

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE Załącznik do Uchwały Rady Gminy nr XXII/170/2004, z dnia 24.06.2004 r. Gmina Michałowice PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA GMINY

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY Załącznik nr 1 do Uchwały Nr LX /453/09 Rady Gminy w Iwaniskach z dnia 21 grudnia 2009 r. Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY GMINA IWANISKA POWIAT OPATOWSKI WOJEWÓDZTWO ŚWIĘTOKRZYSKIE Kujawy, październik

Bardziej szczegółowo

LISTA WSKAŹNIKÓW OGÓLNYCH I ICH DEKOMPOZYCJA

LISTA WSKAŹNIKÓW OGÓLNYCH I ICH DEKOMPOZYCJA Pole C Gospodarstwo, kapitał, kreatywność, technologie LISTA WSKAŹNIKÓW OGÓLNYCH I ICH DEKOMPOZYCJA przygotowana przez Warszawa, 25 lipca 2005 r. Wstęp Niniejszy dokument prezentuje listę wskaźników ogólnych

Bardziej szczegółowo

PLAN ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO SPIS TABLIC:

PLAN ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO SPIS TABLIC: SPIS TABLIC: Tablica 1 Prognoza demograficzna dla województwa pomorskiego na lata 2005 2030... 76 Tablica 2 UŜytki rolne w województwie pomorskim wg klas bonitacyjnych gleb w 2000 r.... 90 Tablica 3 Warunki

Bardziej szczegółowo

Program Ochrony Środowiska dla Gminy Miłoradz do roku 2011 z perspektywą na lata 2012-2015

Program Ochrony Środowiska dla Gminy Miłoradz do roku 2011 z perspektywą na lata 2012-2015 Program Ochrony Środowiska dla Gminy Miłoradz do roku 2011 z perspektywą na lata 2012-2015 Luty, 2011 r. TYTUŁ OPRACOWANIA: PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA DLA GMINY MIŁORADZ DO ROKU 2011 Z PERSPEKTYWĄ NA LATA

Bardziej szczegółowo

Opis obszaru planowanego do objęcia LSR, w tym opis spójności tego obszaru.

Opis obszaru planowanego do objęcia LSR, w tym opis spójności tego obszaru. Załącznik nr 6 Opis obszaru planowanego do objęcia LSR, w tym opis spójności tego obszaru. Sanok Tyrawa Wołoska Czarna Lutowiska Olszanica Solina Ustrzyki Dolne 1 Obszar LGD Zielone Bieszczady" obejmuje

Bardziej szczegółowo

1. Rodzaj i charakterystyka przedsięwzięcia:

1. Rodzaj i charakterystyka przedsięwzięcia: zasięgnął opinii Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Rzeszowie oraz Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Ustrzykach Dolnych w sprawie potrzeby przeprowadzenia oceny oddziaływania przedmiotowego

Bardziej szczegółowo

I. OFERTA INWESTYCYJNA DLA OBSZARU FAŁKOWICE

I. OFERTA INWESTYCYJNA DLA OBSZARU FAŁKOWICE I. OFERTA INWESTYCYJNA DLA OBSZARU FAŁKOWICE Załącznik 1 Oferta inwestycyjna jest przestawiona na podstawie istniejącego i obowiązującego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miejscowości

Bardziej szczegółowo

OFERTA INWESTYCYJNA,,STREFY GOSPODARCZEJ GMINY PAKOSŁAW

OFERTA INWESTYCYJNA,,STREFY GOSPODARCZEJ GMINY PAKOSŁAW OFERTA INWESTYCYJNA,,STREFY GOSPODARCZEJ GMINY PAKOSŁAW PAKOSŁAW 2011 Tu chcemy się uczyć,, pracować,, mieszkać i wypoczywać GMINA PAKOSŁAW Pakosław leży na południu Ziemi Rawickiej, w dorzeczu rzeki Orli.

Bardziej szczegółowo

Bibliografia. Akty prawne

Bibliografia. Akty prawne Bibliografia Akty prawne 1. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska Dz. U. Nr 62, poz. 627; 2. Ustawa z dnia 18 lipca 2001 roku Prawo wodne. Dz. U. Nr 115, poz. 1229; 3. Ustawa z dnia

Bardziej szczegółowo

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak Charakterystyka zawodu Technik ochrony środowiska koordynuje pracę w zakresie ochrony powietrza, wód, powierzchni ziemi, ochrony przed

Bardziej szczegółowo

Program Ochrony Środowiska dla Miasta i Gminy Nowy Staw do roku 2011 z perspektywą na lata 2012-2015

Program Ochrony Środowiska dla Miasta i Gminy Nowy Staw do roku 2011 z perspektywą na lata 2012-2015 Program Ochrony Środowiska dla do roku 2011 z perspektywą na lata 2012-2015 TYTUŁ OPRACOWANIA: PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA DLA MIASTA I GMINY NOWY STAW DO ROKU 2011 Z PERSPEKTYWĄ NA LATA 2012-2015 ZAMAWIAJĄCY:

Bardziej szczegółowo

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU PołoŜenie Powierzchnia nieruchomości Nazwa lokalizacji: Oznaczenie ewidencyjne działek: Oznaczenie nieruchomości według księgi wieczystej: Miasto / Gmina Powiat Województwo

Bardziej szczegółowo

Najistotniejsze informacje dotyczące działań PROW 2007-2013. 1. Samorząd województwa wdraża niektóre działania PROW na lata 2007-2013:

Najistotniejsze informacje dotyczące działań PROW 2007-2013. 1. Samorząd województwa wdraża niektóre działania PROW na lata 2007-2013: Najistotniejsze informacje dotyczące działań PROW 2007-2013 1. Samorząd województwa wdraża niektóre działania PROW na lata 2007-2013: Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 jest realizowany

Bardziej szczegółowo

Program wodno-środowiskowy kraju

Program wodno-środowiskowy kraju Program wodno-środowiskowy kraju Art. 113 ustawy Prawo wodne Dokumenty planistyczne w gospodarowaniu wodami: 1. plan gospodarowania wodami 2. program wodno-środowiskowy kraju 3. plan zarządzania ryzykiem

Bardziej szczegółowo

NAKŁADY NA ŚRODKI TRWAŁE W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W 2010 R.

NAKŁADY NA ŚRODKI TRWAŁE W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W 2010 R. NAKŁADY NA ŚRODKI TRWAŁE W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W 2010 R. Nakłady inwestycyjne a) są to nakłady finansowe lub rzeczowe, których celem jest stworzenie nowych środków trwałych lub ulepszenie (przebudowa,

Bardziej szczegółowo

RAPORT ROZWÓJ STRUKTUR KLASTROWYCH W POLSCE WSCHODNIEJ

RAPORT ROZWÓJ STRUKTUR KLASTROWYCH W POLSCE WSCHODNIEJ MINISTERSTWO ROZWOJU REGIONALNEGO EUROPEJSKI FUNDUSZ ROZWOJU REGIONALNEGO RAPORT ROZWÓJ STRUKTUR KLASTROWYCH W POLSCE WSCHODNIEJ ZAŁĄCZNIKI WARSZAWA Grudzień 2007 i regionalnej. Województwo lubelskie (według

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE NR 11/08 WOJEWODY ŁÓDZKIEGO z dnia 16 maja 2008 r. w sprawie wyznaczenia aglomeracji CZARNOCIN

ROZPORZĄDZENIE NR 11/08 WOJEWODY ŁÓDZKIEGO z dnia 16 maja 2008 r. w sprawie wyznaczenia aglomeracji CZARNOCIN ROZPORZĄDZENIE NR 11/08 WOJEWODY ŁÓDZKIEGO z dnia 16 maja 2008 r. w sprawie wyznaczenia aglomeracji CZARNOCIN Na podstawie art. 43 ust. 2a ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne (Dz. U. z 2005 r. Nr

Bardziej szczegółowo

NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Poznaniu

NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Poznaniu NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Poznaniu Poznań, dnia 7 lipca 2011 r. LPO-4110-01-03/2011 R/11/004 Pan Piotr Juszczak Wójt Gminy Grodziec Na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 roku

Bardziej szczegółowo

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU Załącznik do uchwały Nr 14/15 Rady Nadzorczej WFOŚiGW w Kielcach z dnia 29 czerwca 2015 r. L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: 1. Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich 2. Scalanie

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich Scalanie gruntów

Bardziej szczegółowo

Aneks tabelaryczny (potencjał demograficzny i gospodarczy LGD PB )

Aneks tabelaryczny (potencjał demograficzny i gospodarczy LGD PB ) Aneks tabelaryczny (potencjał demograficzny i gospodarczy LGD PB ) 1.1. Ludność Tabela 1.1. Powierzchnia i ludność w 2003 r. Powierzchnia (km 2 ) Liczba sołectw Ludność w tym: kobiety /100 mężcz. Gęstość

Bardziej szczegółowo

PODSUMOWANIE Strategicznej oceny oddziaływania na środowisko aktualizacji Programu Ochrony Środowiska dla Gminy Ozimek

PODSUMOWANIE Strategicznej oceny oddziaływania na środowisko aktualizacji Programu Ochrony Środowiska dla Gminy Ozimek PODSUMOWANIE Strategicznej oceny oddziaływania na środowisko aktualizacji Programu Ochrony Środowiska dla Gminy Ozimek Kierownik Projektu: mgr inŝ. Ksenia Czachor Opracowanie: mgr Katarzyna Kędzierska

Bardziej szczegółowo

USTALENIA KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO NA OBSZARZE OBJĘTYM AKTUALIZACJĄ

USTALENIA KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO NA OBSZARZE OBJĘTYM AKTUALIZACJĄ BURMISTRZ MIASTA I GMINY KAMIEŃSK STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO MIASTA I GMINY KAMIEŃSK KIERUNKI ROZWOJU PRZESTRZENNEGO AKTUALIZACJA OPRACOWANO: AD URBI BIURO PROJEKTOWE

Bardziej szczegółowo

Program Ochrony Środowiska dla Miasta i Gminy Nowogrodziec na lata 2009-2012 z perspektywą na lata 2013-2016

Program Ochrony Środowiska dla Miasta i Gminy Nowogrodziec na lata 2009-2012 z perspektywą na lata 2013-2016 Program Ochrony Środowiska dla na lata 2009-2012 z perspektywą na lata 2013-2016 Lipiec, 2011 r. TYTUŁ OPRACOWANIA: PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA DLA MIASTA I GMINY NOWOGRODZIEC NA LATA 2009-2012 Z PERSPEKTYWĄ

Bardziej szczegółowo

PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI GRABNO

PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI GRABNO Załącznik Nr 1 do Uchwały Rady Gminy Ustka Nr XV/162/2008 PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI GRABNO Grabno 2008 rok RYS HISTORYCZNY Grabno towieś sołecka, obejmująca miejscowość Zimowiska, połoŝona na płaskiej morenie

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA ODPADAMI. Dr Ewa Mańkowska Zastępca Prezesa

GOSPODARKA ODPADAMI. Dr Ewa Mańkowska Zastępca Prezesa GOSPODARKA ODPADAMI Dr Ewa Mańkowska Zastępca Prezesa WFOŚiGW we Wrocławiu Zasady gospodarowania odpadami Projektowane zmiany prawne w ustawie o utrzymaniu czystości i porządku w gminach Badanie poziomu

Bardziej szczegółowo

Program Ochrony Środowiska dla Gminy Rybno

Program Ochrony Środowiska dla Gminy Rybno Bibliografia Akty prawne 1. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska Dz. U. Nr 62, poz. 627; 2. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody Dz. U. Nr 92, poz. 880; 3. Ustawa

Bardziej szczegółowo

7. ANALIZA PORÓWNAWCZA PODSTAWOWYCH WSKAŹNIKÓW NA TLE POWIATU I WOJEWÓDZTWA

7. ANALIZA PORÓWNAWCZA PODSTAWOWYCH WSKAŹNIKÓW NA TLE POWIATU I WOJEWÓDZTWA 7. ANALIZA PORÓWNAWCZA PODSTAWOWYCH WSKAŹNIKÓW NA TLE POWIATU I WOJEWÓDZTWA Porównanie gminy Krzeszyce z gminami ościennymi pod względem występowania zagrożeń środowiska (stan na 1996 r.) Lp. Gmina PA

Bardziej szczegółowo

Rozdział 03. Ogólny opis gminy

Rozdział 03. Ogólny opis gminy ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA DDĘĘBBIICCAA Rozdział 03 Ogólny opis gminy X-2796.03

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IX/55/15 RADY GMINY JEMIELNICA. z dnia 30 czerwca 2015 r.

UCHWAŁA NR IX/55/15 RADY GMINY JEMIELNICA. z dnia 30 czerwca 2015 r. UCHWAŁA NR IX/55/15 RADY GMINY JEMIELNICA z dnia 30 czerwca 2015 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniego Planu Rozwoju i Modernizacji Urządzeń Wodociągowych i Urządzeń Kanalizacyjnych na lata 2015-2017,

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE I OCHRONA ZASOBÓW POWIERZCHNI ZIEMI

WYKORZYSTANIE I OCHRONA ZASOBÓW POWIERZCHNI ZIEMI WYKORZYSTANIE I OCHRONA ZASOBÓW POWIERZCHNI ZIEMI Powierzchnia geodezyjna województwa kujawsko-pomorskiego według stanu w dniu 1 I 2011 r. wyniosła 1797,1 tys. ha, co stanowiło 5,7 % ogólnej powierzchni

Bardziej szczegółowo

GMINA ŁASK ROZBUDOWA SIECI KANALIZACYJNEJ GMINY ŁASK

GMINA ŁASK ROZBUDOWA SIECI KANALIZACYJNEJ GMINY ŁASK Projekt Rozbudowa sieci kanalizacyjnej Gminy Łask jest współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Łódzkiego

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Sportów Wodnych

Ośrodek Sportów Wodnych Przedmiot sprzedaży: Ośrodek Sportów Wodnych Lokalizacja: Ośrodek położony w Bieszczadach w miejscowości Zawóz, gmina Solina powiat leski, woj. podkarpackie Nieruchomość zabudowana Łączna powierzchnia

Bardziej szczegółowo

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Obszar I Infrastruktura społeczna. 1. Wspieranie aktywności oraz integracji społeczności lokalnej. 2. Wspieranie i aktywizacja mieszkańców

Bardziej szczegółowo

PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI ZIMOWISKA

PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI ZIMOWISKA Załącznik Nr 1 do Uchwały Rady Gminy Ustka Nr XV/162/2008 PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI ZIMOWISKA ZIMOWISKA 2008 ROK RYS HISTORYCZNY Zimowiska to wieś w granicach sołectwa Grabno, połoŝona przy drodze krajowej

Bardziej szczegółowo

Rozdział 03. Ogólny opis gminy

Rozdział 03. Ogólny opis gminy ZZAAŁŁO śśeenniiaa DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE GMIINNYY SSTTRRZZEELLCCEE OPPOLLSSKIIEE Rozdział 03 Ogólny opis

Bardziej szczegółowo

Wymagania prawno-administracyjne związane z budową przydomowej oczyszczalni ścieków

Wymagania prawno-administracyjne związane z budową przydomowej oczyszczalni ścieków Wymagania prawno-administracyjne związane z budową przydomowej oczyszczalni ścieków Przed przystąpieniem do przedsięwzięcia jakim jest zabudowa przydomowej oczyszczalni ścieków dobrze jest (jako inwestor)

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 6 Mapa sozologiczna

Ćwiczenie 6 Mapa sozologiczna Przyrodnicze uwarunkowania gospodarki przestrzennej Ćwiczenie 6 Mapa sozologiczna analiza uwarunkowań sozologicznych zagospodarowania i użytkowania terenu czyli stan i ochrona środowiska, formy, obiekty

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJA SYSTEMU GOSPODARKI NIECZYSTOŚCIAMI CIEKŁYMI

ORGANIZACJA SYSTEMU GOSPODARKI NIECZYSTOŚCIAMI CIEKŁYMI ORGANIZACJA SYSTEMU GOSPODARKI NIECZYSTOŚCIAMI CIEKŁYMI Warszawa, dnia 26 października 2015 r. Kancelaria Radców Prawnych Zygmunt Jerzmanowski i Wspólnicy sp. k. ul. Mickiewicza 14 60-834 Poznań www.jerzmanowski.pl

Bardziej szczegółowo

Lista przedsięwzięć priorytetowych WFOŚiGW we Wrocławiu planowanych do dofinansowania w 2013 r.

Lista przedsięwzięć priorytetowych WFOŚiGW we Wrocławiu planowanych do dofinansowania w 2013 r. Lista przedsięwzięć priorytetowych Funduszu na rok 2013 została sporządzona w oparciu o hierarchię celów wynikającą z polityki ekologicznej państwa, Programu zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska

Bardziej szczegółowo

URZĄ D STATYSTYCZNY W BIAŁ YMSTOKU

URZĄ D STATYSTYCZNY W BIAŁ YMSTOKU URZĄ D STATYSTYCZNY W BIAŁ YMSTOKU Opracowania sygnalne Białystok, luty 2012 r. Tel. 85 749 77 00, fax 85 749 77 79 E-mail: SekretariatUSBST@stat.gov.pl Internet: www.stat.gov.pl/urzedy/bialystok Krajowy

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA GOSPODARKI WODNO-ŚCIEKOWEJ

CHARAKTERYSTYKA GOSPODARKI WODNO-ŚCIEKOWEJ CHARAKTERYSTYKA GOSPODARKI WODNO-ŚCIEKOWEJ położony jest w dolinie rzeki Jamny w otoczeniu wzgórz Garbu Mikołowskiego. Przez wschodnią i południową część miasta przebiega główny dział wodny Polski I rzędu

Bardziej szczegółowo

Rozwój j MŚP P a ochrona środowiska na Warmii i Mazurach

Rozwój j MŚP P a ochrona środowiska na Warmii i Mazurach Rozwój j MŚP P a ochrona środowiska na Warmii i Mazurach Bożena Cebulska Prezes Warmińsko-Mazurskiej Agencji Rozwoju Regionalnego S.A. w Olsztynie 1 Warszawa, dn. 18.04.2010 2 PLAN WYSTĄPIENIA MŚP W WARMIŃSKO-MAZURSKIM

Bardziej szczegółowo

TERENY POD INWESTYCJE W POWIECIE KOZIENICKIM

TERENY POD INWESTYCJE W POWIECIE KOZIENICKIM TERENY POD INWESTYCJE W POWIECIE KOZIENICKIM Gmina Garbatka-Letnisko I. Garbatka-Zbyczyn sortownia i kompostownia odpadów Obręb geodezyjny Garbatka - Zbyczyn. Łączna powierzchnia ca 14 ha (powierzchnia

Bardziej szczegółowo

VII. REALIZACJA PLANU GOSPODARKI ODPADAMI

VII. REALIZACJA PLANU GOSPODARKI ODPADAMI 7.1. Zarządzanie Planem Gospodarki Odpadami Warunkiem realizacji zadań nakreślonych w Planie Gospodarki Odpadami jest ustalenie systemu zarządzania Planem. Zarządzanie Planem odbywa się z uwzględnieniem

Bardziej szczegółowo

ZałoŜenia strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii w województwie opolskim

ZałoŜenia strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii w województwie opolskim ZałoŜenia strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii w województwie opolskim Marian Magdziarz WOJEWÓDZTWO OPOLSKIE Powierzchnia 9.412 km² Ludność - 1.055,7 tys Stolica Opole ok. 130 tys. mieszkańców

Bardziej szczegółowo

SYSTEM Wsparcie działań ochrony środowiska i gospodarki wodnej realizowanych przez WFOŚiGW

SYSTEM Wsparcie działań ochrony środowiska i gospodarki wodnej realizowanych przez WFOŚiGW i gospodarki wodnej realizowanych przez WFOŚiGW Zbigniew Reniecki Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Toruniu W ramach programu SYSTEM finansowanego ze środków Narodowego Funduszu

Bardziej szczegółowo

MONITORING ZAWODÓW DEFICYTOWYCH I NADWYśKOWYCH W WOJEWÓDZTWIE POMORSKIM W 2009 r. CZĘŚĆ II. Gdańsk, sierpień 2010 r.

MONITORING ZAWODÓW DEFICYTOWYCH I NADWYśKOWYCH W WOJEWÓDZTWIE POMORSKIM W 2009 r. CZĘŚĆ II. Gdańsk, sierpień 2010 r. MONITORING ZAWODÓW DEFICYTOWYCH I NADWYśKOWYCH W WOJEWÓDZTWIE POMORSKIM W 2009 r. CZĘŚĆ II Gdańsk, sierpień 2010 r. Raport opracowano w Zespole Badań i Analiz Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Gdańsku 2 Spis

Bardziej szczegółowo

DANE GUS - CHORZÓW 2012 r.

DANE GUS - CHORZÓW 2012 r. Jednostka miary 2012 PODZIAŁ TERYTORIALNY (STAN W DNIU 31 XII) Miejscowości podstawowe ogółem jd 0 Sołectwa jd 0 Powierzchnia* ha 3324 LUDNOŚĆ (STAN W DNIU 31 XII) * Ludność faktycznie zamieszkała ogółem

Bardziej szczegółowo

Zmiany prawne dotyczące aglomeracji

Zmiany prawne dotyczące aglomeracji Zmiany prawne dotyczące aglomeracji Warszawa, 6 marca 2015 r. Marta Barszczewska Departament Zasobów Wodnych Ministerstwo Środowiska Zmiany w Prawie wodnym w zakresie aglomeracji art. 42 ust. 4 Prawa wodnego

Bardziej szczegółowo

Gmina Kleszczele posiada mienie komunalne o wartości ogółem 23.259.354 zł. w tym: - Miejski Ośrodek Kultury w Kleszczelach o wartości 1.559.226 zł.

Gmina Kleszczele posiada mienie komunalne o wartości ogółem 23.259.354 zł. w tym: - Miejski Ośrodek Kultury w Kleszczelach o wartości 1.559.226 zł. Nr 8 do Zarządzenia Nr 26/2011 Burmistrza Kleszczel z dnia 28 marca 2011 r. INFORMACJA O STANIE MIENIA KOMUNALNEGO. Informacja o stanie mienia komunalnego została sporządzona na podstawie danych zawartych

Bardziej szczegółowo

OŚ PRIORYTETOWA V RPO WO 2014-2020 OCHRONA ŚRODOWISKA, DZIEDZICTWA KULTUROWEGO I NATURALNEGO KRYTERIA MERYTORYCZNE SZCZEGÓŁOWE

OŚ PRIORYTETOWA V RPO WO 2014-2020 OCHRONA ŚRODOWISKA, DZIEDZICTWA KULTUROWEGO I NATURALNEGO KRYTERIA MERYTORYCZNE SZCZEGÓŁOWE OŚ PRIORYTETOWA V RPO WO 2014-2020 OCHRONA ŚRODOWISKA, DZIEDZICTWA KULTUROWEGO I NATURALNEGO KRYTERIA MERYTORYCZNE SZCZEGÓŁOWE Oś priorytetowa Działanie V Ochrona środowiska, dziedzictwa kulturowego i

Bardziej szczegółowo

Sanitacja w zabudowie rozproszonej doświadczenia Polski. Paweł Błaszczyk, Instytut Ochrony Środowiska

Sanitacja w zabudowie rozproszonej doświadczenia Polski. Paweł Błaszczyk, Instytut Ochrony Środowiska Sanitacja w zabudowie rozproszonej doświadczenia Polski Paweł Błaszczyk, Instytut Ochrony Środowiska Art. 42 ustawy Prawo wodne (Dz.U. Nr 115 z 2001 r., poz.1229 z późn. zmianami Pkt. 3 Budowę urządzeń

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW Szanowni Państwo Urząd Gminy rozpoczął prace nad przygotowaniem Strategii Rozwoju. istotnym elementem, niezbędnym dla stworzenia strategii jest poznanie opinii

Bardziej szczegółowo

GMINA MICHÓW PAKIET INFORMACYJNY

GMINA MICHÓW PAKIET INFORMACYJNY GMINA MICHÓW PAKIET INFORMACYJNY Dragon Partners Sp. z o.o., Listopad 2013 1 Spis treści I. Podstawowe informacje... 3 A. Dane teleadresowe... 3 B. Charakterystyka Emitenta... 3 II. Program emisji obligacji...

Bardziej szczegółowo

10. DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA

10. DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA 10. DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA 10.1. Struktura podmiotów gospodarczych Na terenie Gminy Bestwina działa łącznie 827 podmiotów gospodarki narodowej 805 podmiotów należy do sektora prywatnego (97 %), 22 podmioty

Bardziej szczegółowo

IŃSKO APARTAMENTOWIEC nad Jeziorem Ińsko

IŃSKO APARTAMENTOWIEC nad Jeziorem Ińsko Invest-Euro Sp. z o.o., 70-952 Szczecin, ul. Energetyków 3/4, tel. +48 91 424 79 70, fax +48 91 424 79 71, NIP 955-16-57-634, REGON 810980218 Sąd Rejonowy w Szczecinie, XVII Wydział Gospodarczy Krajowego

Bardziej szczegółowo

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ W REJESTRZE REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM STAN NA KONIEC 2014 R.

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ W REJESTRZE REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM STAN NA KONIEC 2014 R. PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ W REJESTRZE REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM STAN NA KONIEC 2014 R. Źródłem publikowanych danych jest krajowy rejestr urzędowy podmiotów gospodarki narodowej, zwany dalej

Bardziej szczegółowo

MONITORING ZAWODÓW DEFICYTOWYCH I NADWYŻKOWYCH ZA 2012 ROK

MONITORING ZAWODÓW DEFICYTOWYCH I NADWYŻKOWYCH ZA 2012 ROK Powiatowy Urząd Pracy w Przysusze MONITORING ZAWODÓW DEFICYTOWYCH I NADWYŻKOWYCH ZA 2012 ROK część II prognostyczna dotycząca absolwentów szkół ponadgimnazjalnych w powiecie przysuskim W powiecie przysuskim

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Katarzyna Kurowska Ścieki komunalne - definicja Istotnym warunkiem prawidłowej oceny wymagań, jakim

Bardziej szczegółowo

WIELOLETNI PLAN ROZWOJU I MODERNIZACJI URZĄDZEŃ WODOCIĄGOWYCH I URZĄDZEŃ KANALIZACYJNYCH NA LATA 2012-2014

WIELOLETNI PLAN ROZWOJU I MODERNIZACJI URZĄDZEŃ WODOCIĄGOWYCH I URZĄDZEŃ KANALIZACYJNYCH NA LATA 2012-2014 Załącznik do uchwały Rady Gminy Wydminy Nr XXXIII/130/2012 z dnia 03.10.2012r. WIELOLETNI PLAN ROZWOJU I MODERNIZACJI URZĄDZEŃ WODOCIĄGOWYCH I URZĄDZEŃ KANALIZACYJNYCH NA LATA 2012-2014 Przedsiębiorstwo

Bardziej szczegółowo

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU. Położenie Nazwa lokalizacji Stare Siołkowice działki nr 1139, 1161, 1162 km 7

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU. Położenie Nazwa lokalizacji Stare Siołkowice działki nr 1139, 1161, 1162 km 7 LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU Położenie Nazwa lokalizacji Stare Siołkowice działki nr 1139, 1161, 1162 km 7 Miasto / Gmina Popielów Powiat opolski Województwo opolskie Powierzchnia nieruchomości Maksymalna

Bardziej szczegółowo

Załącznik do uchwały Nr... z dnia... Projekt Planu Aglomeracji Smołdzino

Załącznik do uchwały Nr... z dnia... Projekt Planu Aglomeracji Smołdzino Załącznik do uchwały Nr... z dnia... Projekt Planu Aglomeracji Smołdzino I. CZĘŚĆ OPISOWA 1. Nazwa aglomeracji Smołdzino W przypadku aglomeracji współtworzonej przez kilka gmin wniosek o wyznaczenie obszaru

Bardziej szczegółowo

Procesy Zachodzące w Agroturystyce

Procesy Zachodzące w Agroturystyce Procesy Zachodzące w Agroturystyce Agroturystyka jest to forma wypoczynku na obszarach wiejskich o charakterze rolniczym, oparta o bazę noclegową i aktywność rekreacyjną związaną z gospodarstwem rolnym

Bardziej szczegółowo

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce WIELKOPOLSKA w Europie WIELKOPOLSKA w Polsce Podział Administracyjny Województwa Wielkopolskiego Liczba

Bardziej szczegółowo

ANKIETA dotycząca opracowania Strategii Rozwoju Gminy Lelis na lata 2014-2030 Konsultacje społeczne

ANKIETA dotycząca opracowania Strategii Rozwoju Gminy Lelis na lata 2014-2030 Konsultacje społeczne ANKIETA dotycząca opracowania Strategii Rozwoju Gminy Lelis na lata 2014-2030 Konsultacje społeczne Szanowni Państwo W związku z prowadzeniem prac nad opracowaniem Strategii Rozwoju Gminy Lelis na lata

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka Gminy Prudnik

Charakterystyka Gminy Prudnik AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE W GMINIE PRUDNIK Część 03 Charakterystyka Gminy Prudnik W 835.03 2/8 SPIS TREŚCI 3.1 Charakterystyka Gminy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W OPALENICY. z dnia 28 sierpnia 2015 r. w sprawie planu rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i urządzeń

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W OPALENICY. z dnia 28 sierpnia 2015 r. w sprawie planu rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i urządzeń UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W OPALENICY z dnia 28 sierpnia 2015 r. w sprawie planu rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i urządzeń kanalizacyjnych będących w posiadaniu Przedsiębiorstwa Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Znaczenie statystyki publicznej w procesie monitorowania zrównoważonego rozwoju na przykładzie SRWP 2020

Znaczenie statystyki publicznej w procesie monitorowania zrównoważonego rozwoju na przykładzie SRWP 2020 Znaczenie statystyki publicznej w procesie monitorowania zrównoważonego rozwoju na przykładzie SRWP 2020 Augustów, 3-4 września 2015 r. 1 mgr Małgorzata Fiedorczuk mgr Maciej Muczyński Urząd Marszałkowski

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr. SEJMIKU WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO

UCHWAŁA Nr. SEJMIKU WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO (Projekt Zarządu Województwa Małopolskiego) UCHWAŁA Nr. SEJMIKU WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO z dnia w sprawie wyznaczenia aglomeracji Nowy Targ. Na podstawie art. 18 pkt 1 i pkt 20 oraz art. 89 ust. 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

Urząd Statystyczny w Krakowie

Urząd Statystyczny w Krakowie Województwo małopolskie jest jednym z mniejszych regionów Polski, za to czwartym pod względem liczby mieszkańców. Należy do największych w kraju ośrodków edukacji, kultury i turystyki. Jego południowa

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIV/298/15 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA KUJAWSKO-POMORSKIEGO. z dnia 23 listopada 2015 r. w sprawie wyznaczenia aglomeracji Choceń

UCHWAŁA NR XIV/298/15 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA KUJAWSKO-POMORSKIEGO. z dnia 23 listopada 2015 r. w sprawie wyznaczenia aglomeracji Choceń UCHWAŁA NR XIV/298/15 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA KUJAWSKO-POMORSKIEGO z dnia 23 listopada 2015 r. w sprawie wyznaczenia aglomeracji Choceń Na podstawie art. 43 ust. 2a ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne

Bardziej szczegółowo

5. Podstawy prawne zgłoszenia przydomowej oczyszczalni ścieków

5. Podstawy prawne zgłoszenia przydomowej oczyszczalni ścieków 5. Podstawy prawne zgłoszenia przydomowej oczyszczalni ścieków Podstawę prawną zgłoszenia przydomowej oczyszczalni ścieków stanowią zapisy artykułów: Ustawy Prawo budowlane z dnia 7 lipca 1994 r. (tekst

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚĆ DOTACJI NA ROZPOCZĘCIE WŁASNEJ DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ PRZYZNANYCH

EFEKTYWNOŚĆ DOTACJI NA ROZPOCZĘCIE WŁASNEJ DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ PRZYZNANYCH Powiatowy Urząd Pracy w Strzelcach Kraj. EFEKTYWNOŚĆ DOTACJI NA ROZPOCZĘCIE WŁASNEJ DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ PRZYZNANYCH W LATACH 2008 2010 Przygotował: Marek Kapiczak Strzelce Kraj., kwiecień 2012 r.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIV/299/15 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA KUJAWSKO-POMORSKIEGO z dnia 23 listopada 2015 r.

UCHWAŁA NR XIV/299/15 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA KUJAWSKO-POMORSKIEGO z dnia 23 listopada 2015 r. UCHWAŁA NR XIV/299/15 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA KUJAWSKO-POMORSKIEGO z dnia 23 listopada 2015 r. w sprawie wyznaczenia aglomeracji Sośno Na podstawie art. 43 ust. 2a ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne

Bardziej szczegółowo

Projekt aktualizacji Programu wodnośrodowiskowego. - programy działań dotyczące Regionu Wodnego Środkowej Odry. 11 czerwca 2015 r.

Projekt aktualizacji Programu wodnośrodowiskowego. - programy działań dotyczące Regionu Wodnego Środkowej Odry. 11 czerwca 2015 r. Projekt aktualizacji Programu wodnośrodowiskowego kraju - - programy działań dotyczące Regionu Wodnego Środkowej Odry 11 czerwca 2015 r. Wałbrzych PLAN PREZENTACJI 1. Aktualizacja Programu Wodno-środowiskowego

Bardziej szczegółowo

Potrzeba rzeczywistego uwzględniania zagadnień ochrony zasobów przyrody i krajobraz w planowaniu przestrzennym na poziomie województwa

Potrzeba rzeczywistego uwzględniania zagadnień ochrony zasobów przyrody i krajobraz w planowaniu przestrzennym na poziomie województwa Potrzeba rzeczywistego uwzględniania zagadnień ochrony zasobów przyrody i krajobraz w planowaniu przestrzennym na poziomie województwa Kazimierz Walasz Dol. Prądnika Januszowice Ochrona terenów cennych

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM

MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM Dr inż. Anna Żornaczuk-Łuba Zastępca dyrektora Departamentu Leśnictwa i Ochrony Przyrody Ministerstwo Środowiska Polanica Zdrój 23 maja 2014 r.

Bardziej szczegółowo

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM.

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. Opracowania sygnalne PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. STAN NA KONIEC 2009 R. Urząd Statystyczny w Katowicach, ul. Owocowa 3, 40 158 Katowice www.stat.gov.pl/katow

Bardziej szczegółowo

LISTA KONTROLNA. Część III - Ochrona Środowiska. Magazynowanie i Dystrybucja Paliw oraz Ropy Naftowej. Samokontrola/Kontrola w Zakładzie**...

LISTA KONTROLNA. Część III - Ochrona Środowiska. Magazynowanie i Dystrybucja Paliw oraz Ropy Naftowej. Samokontrola/Kontrola w Zakładzie**... LISTA KONTROLNA Część III - Ochrona Środowiska Magazynowanie i Dystrybucja Paliw oraz Ropy Naftowej Samokontrola/Kontrola w Zakładzie**... przeprowadzona w dniach:... 1. Sprawy dokumentacyjne 1.1 Czy Zakład/Baza

Bardziej szczegółowo

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Przestrzeń powierzchni ziemi widziana z pewnego punktu ( widok okolicy )

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W OLSZTYNIE

WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W OLSZTYNIE WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W OLSZTYNIE INWESTYCJE W GOSPODARCE WODNO-ŚCIEKOWEJ WOJEWÓDZTWO 46,5% powierzchni województwa Powierzchnia stanowią prawne województwa: formy ochrony

Bardziej szczegółowo

NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Katowicach WYSTĄPIENIE POKONTROLNE. Katowice, dnia 16 listopada 2011 r.

NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Katowicach WYSTĄPIENIE POKONTROLNE. Katowice, dnia 16 listopada 2011 r. NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Katowicach Katowice, dnia 16 listopada 2011 r. LKA-4101-20-07/2011/P/11/133 Pan Jacek Ślęczka Burmistrz Gminy i Miasta Koziegłowy WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie

Bardziej szczegółowo

WIELOLETNI PLAN ROZWOJU I MODERNIZACJI URZĄDZEŃ WODOCIĄGOWYCH I URZĄDZEŃ KANALIZACYJNYCH NA LATA 2008-2011

WIELOLETNI PLAN ROZWOJU I MODERNIZACJI URZĄDZEŃ WODOCIĄGOWYCH I URZĄDZEŃ KANALIZACYJNYCH NA LATA 2008-2011 WIELOLETNI PLAN ROZWOJU I MODERNIZACJI URZĄDZEŃ WODOCIĄGOWYCH I URZĄDZEŃ KANALIZACYJNYCH NA LATA 2008-2011 BRZEZINY, SIERPIEŃ 2008 Zgodnie z ustawą z dnia 7 czerwca 2001r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę

Bardziej szczegółowo

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa A A 1. Wstęp Prawo ochrony środowiska tworzą akty prawne o różnej randze. Najwyższym z nich jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona w 1997

Bardziej szczegółowo

KONSULTACJE SPOŁECZNE Projekt nowej Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2014-2020 ANALIZA SWOT + CELE

KONSULTACJE SPOŁECZNE Projekt nowej Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2014-2020 ANALIZA SWOT + CELE Spotkania konsultacyjne współfinansowane są przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, Europa inwestująca w obszary wiejskie w ramach działania 19 Wsparcie dla Rozwoju Lokalnego

Bardziej szczegółowo

BYDGOSKI OBSZAR FUNKCJONALNY Inwestycje kluczowe do realizacji do roku 2020

BYDGOSKI OBSZAR FUNKCJONALNY Inwestycje kluczowe do realizacji do roku 2020 BYDGOSKI OBSZAR FUNKCJONALNY Inwestycje kluczowe do realizacji do roku 2020 Zespół nr III Gospodarka Komunalna i Ochrona Środowiska Grzegorz Boroń -Z-ca Dyrektora Wydziału Gospodarki Komunalnej i Ochrony

Bardziej szczegółowo

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM STAN NA KONIEC 2007 R.

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM STAN NA KONIEC 2007 R. PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM STAN NA KONIEC 2007 R. Według stanu z końca grudnia 2007 r. w rejestrze REGON województwa świętokrzyskiego zarejestrowanych

Bardziej szczegółowo

Rb-WS roczne sprawozdanie o wydatkach strukturalnych poniesionych przez jednostki sektora finansów publicznych. w roku 2007

Rb-WS roczne sprawozdanie o wydatkach strukturalnych poniesionych przez jednostki sektora finansów publicznych. w roku 2007 MINISTERSTWO FINANSÓW, ul. Świętokrzyska 12, 00-916 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej Numer identyfikacyjny REGON 570790905 Typ jednostki ST w roku 2007 Symbol terytorialny jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

Nowelizacja ustawy Prawo Wodne

Nowelizacja ustawy Prawo Wodne dla rozwoju infrastruktury i środowiska Nowelizacja ustawy Prawo Wodne Danuta Drozd Kierownik Zespołu ds. Funduszy Europejskich Katarzyna Cichowicz, Katarzyna Brejt 1 Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

P O S T A N O W I E N I E

P O S T A N O W I E N I E PWIS-NS-OZNS-476/15/08 139 Łódź, dnia 14.04.2008r. Urząd Miejski w Wieluniu Plac Kazimierza Wielkiego 98-300 Wieluń P O S T A N O W I E N I E Na podstawie art. 3, art. 10 ust. 1 pkt 2 w związku z ust.

Bardziej szczegółowo

PLANOWANE PROGRAMY PRIORYTETOWE W ZAKRESIE FINANSOWANIA PRZEZ NARODOWY FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ ZADAŃ GOSPODARKI ŚCIEKOWEJ.

PLANOWANE PROGRAMY PRIORYTETOWE W ZAKRESIE FINANSOWANIA PRZEZ NARODOWY FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ ZADAŃ GOSPODARKI ŚCIEKOWEJ. PLANOWANE PROGRAMY PRIORYTETOWE W ZAKRESIE FINANSOWANIA PRZEZ NARODOWY FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ ZADAŃ GOSPODARKI ŚCIEKOWEJ. 1. Dofinansowanie przydomowych oczyszczalni ścieków oraz

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ

MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ DEPARTAMENT FUNDUSZY WYDZIAŁ FUNDUSZU PRACY Podejmowanie przez bezrobotnych działalności gospodarczej z wykorzystaniem środków Funduszu Pracy w podziale na rodzaje

Bardziej szczegółowo

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI. Fot. Michał Szelest

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI. Fot. Michał Szelest PIOTRKÓW TRYBUNALSKI Piotrków Trybunalski jest drugim w województwie łódzkim centrum przemysłowym, usługowym, edukacyjnym i kulturalnym. Miasto liczy 76 tysięcy mieszkańców. Największym atutem Piotrkowa

Bardziej szczegółowo

Formularz uwag do projektu Strategii Rozwoju Województwa Mazowieckiego

Formularz uwag do projektu Strategii Rozwoju Województwa Mazowieckiego Formularz uwag do projektu Strategii Rozwoju Województwa Mazowieckiego POWIAT/GMINA: WĘGROWSKI/MIASTO WĘGRÓW 1. Uwagi ogólne do treści Strategii Rozwoju Województwa Mazowieckiego Nazwa rozdziału/podrozdziału

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3 Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3 Na ocenę dostateczną uczeń powinien opanować następujące zagadnienia z działów: 1. Środowisko przyrodnicze Polski

Bardziej szczegółowo

Kontrola gmin w zakresie realizacji zadań wynikających z Programu Ochrony Powietrza. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Krakowie

Kontrola gmin w zakresie realizacji zadań wynikających z Programu Ochrony Powietrza. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Krakowie Kontrola gmin w zakresie realizacji zadań wynikających z Programu Ochrony Powietrza Dział III Ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2013 r., poz. 1232 z póź. zm.) Polityka

Bardziej szczegółowo