Załącznik do Uchwały Nr XVI/57/07 Rady Gminy Nieborów z dnia 14 września 2007 r. PLAN ROZWOJU LOKALNEGO GMINY NIEBORÓW NA LATA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Załącznik do Uchwały Nr XVI/57/07 Rady Gminy Nieborów z dnia 14 września 2007 r. PLAN ROZWOJU LOKALNEGO GMINY NIEBORÓW NA LATA 2007 2013"

Transkrypt

1 Załącznik do Uchwały Nr XVI/57/07 Rady Gminy Nieborów z dnia 14 września 2007 r. PLAN ROZWOJU LOKALNEGO GMINY NIEBORÓW NA LATA

2 Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Nieborów na lata Urząd Gminy Nieborów Adres: Al. Legionów Polskich Nieborów Autorzy: Angelika Nowak Przemysław Bajor Katarzyna Szczerbiak 2

3 Spis treści I. Obszar i czas realizacji Planu Rozwoju Lokalnego 6 II. Aktualna sytuacja społeczno-gospodarcza na obszarze objętym wdrażaniem planu Położenie, powierzchnia, ludność 9 a. Położenie 9 b. Powiązania komunikacyjne 12 c. Ludność 13 d. Środowisko przyrodnicze 17 e. Turystyka 22 f. Kultura łowicka i tradycja 33 g. Infrastruktura techniczna 34 h. Identyfikacja problemów Gospodarka 39 a. Rolnictwo 39 b. Działalność gospodarcza 42 c. Identyfikacja problemów Sfera społeczna 53 a. Migracje 53 b. Przyrost naturalny 54 c. Infrastruktura edukacyjna 56 d. Infrastruktura kulturalna 61 e. Kultura fizyczna 61 f. Pozostała infrastruktura społeczna 62 g. Rynek pracy 63 h. Poziom zamożności społeczeństwa 68 3

4 i. Bezpieczeństwo publiczne 71 j. Pomoc społeczna 72 k. Identyfikacja problemów 75 III. Zadania polegające na poprawie sytuacji na danym obszarze Główne cele rozwoju Gminy Nieborów Analiza SWOT dla Gminy Nieborów 77 IV. Realizacja zadań i projektów 85 V. Powiązanie projektów z innymi działaniami realizowanymi na terenie gminy/województwa Powiązanie z Narodowym Planem Rozwoju na lata Powiązanie z Narodową Strategią Spójności Powiązanie z Regionalnym Programem Operacyjnym Województwa Łódzkiego Powiązanie ze Strategią Rozwoju Województwa Łódzkiego 98 VI. Oczekiwane wskaźniki osiągnięć Planu Rozwoju Lokalnego 100 VII. Plan finansowy 109 VIII. System wdrażania Zarządzanie Instytucja wdrażająca Plan Rozwoju Gminy Nieborów 113 IX. Sposoby monitorowania, oceny i komunikacji społecznej Monitorowanie wdrażania Planu Rozwoju Lokalnego Narzędzia służące zbieraniu informacji zaproponowane w czasie opracowania Planu Rozwoju Lokalnego Ocena i komunikacja społeczna 119 X. Współpraca samorządu z organizacjami pozarządowymi Uwarunkowania współpracy Organizacje pozarządowe jako partner samorządu terytorialnego 124 Załącznik 1. Raport monitoringowy z realizacji projektu 127 4

5 Załącznik 2. Tabela Ewaluacyjna 129 Załącznik 3. Karta realizacji projektu 130 5

6 I. Obszar i czas realizacji Planu Rozwoju Lokalnego Plan Rozwoju Lokalnego to dokument, który przedstawia zintegrowane i kompleksowe działania będące realizacją strategii społeczno-gospodarczej Gminy Nieborów na lata Strategia ta jest definiowana jako stan gotowości gminy do kreowania społecznych programów rozwoju i przyjmowania programów strukturalnych Unii Europejskiej. Plan Rozwoju Lokalnego określa nie tylko ogólne cele (jak ma to miejsce przy tworzeniu strategii), lecz konkretne zadania, terminy ich realizacji oraz sposoby finansowania. Poszerza to możliwości inwestycyjne, umożliwia koncentrację inwestycji, a tym samym zwiększa szybkość ich realizacji, jednocześnie zmniejszając koszty. Czas realizacji zadań, o których mowa w Planie Rozwoju Lokalnego jest tożsamy z okresem programowania Unii Europejskiej i zawiera się w latach Rezultaty i oddziaływania niektórych zadań, szczególnie tych rozpoczętych w latach obejmą także następny okres programowania. Dokument jest spójny z rozporządzeniami dotyczącymi okresu programowania przede wszystkim z: - Rozporządzeniem Rady (WE) nr 1083/2006 z dnia 11 lipca 2006 r. ustanawiającym przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności, - Rozporządzeniem (WE) nr 1080/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, - jak również - pod względem celów i priorytetów - z Narodowym Planem Rozwoju na lata , a także z Narodową Strategią Spójności, horyzontalnymi Programami Operacyjnymi oraz Regionalnym Programem Operacyjnym Województwa Łódzkiego. Plan Rozwoju Lokalnego: a) przedstawia sytuację społeczno-ekonomiczną gminy Nieborów, b) diagnozuje najważniejsze problemy/bariery oraz szanse rozwoju gminy, c) formułuje cele, d) zawiera opis, szacunkowy koszt oraz przewidywany termin podjęcia działań zmierzających do osiągnięcia rozwoju społecznego i gospodarczego. 6

7 W Planie oszacowane zostały także spodziewane efekty planowanych interwencji i ich wpływ na przebieg procesów rozwojowych; wskazano kierunki zaangażowania środków funduszy strukturalnych oraz środków własnych gminy. Plan Rozwoju Lokalnego dla gminy Nieborów na lata będzie służył jako punkt odniesienia dla działań o charakterze rozwojowym, podejmowanych wyłącznie z zasobów środków własnych, jak również pozwoli określić wysokość interwencji z funduszy unijnych. Metodologia opracowania Planu opiera się na zasadzie zrównoważonego rozwoju, jednakże poszczególne fazy jej wdrożenia uzależniono w głównej mierze od uwarunkowań lokalnych. Na tych filarach (zrównoważony rozwój, uwarunkowania lokalne) opierają się bowiem wszystkie innowacyjne strategie zrównoważonego rozwoju w krajach UE. Tworząc taki rodzaj strategii należy przede wszystkim założyć, iż gospodarka nie może rozwijać się kosztem ludzi i przyrody, a także przyroda nie może być ważniejsza niż człowiek i gospodarka. Państwa członkowskie UE uważają, iż to dwa elementy społeczeństwo i środowisko naturalne, podniesione do rangi równorzędnej z dominującą dotychczas w strategiach rozwoju Unii Europejskiej - gospodarką, utworzyły triadę trzech dominant strategii rozwoju, która zyskała miano strategii zrównoważonej. Przyjęcie takiej metodologii gwarantuje, iż jest ona nie tylko przeniesieniem na grunt gminy Nieborów obowiązującej w UE wizji planowania, ale jest ona również z nią kompatybilna. Strategie bądź plany rozwoju mogą przyjmować różne formy w zależności od problemów, które chce się rozwiązać. Generalnie, dotyczą one różnych dziedzin życia społecznogospodarczego. Jest jednak cecha, która wyróżnia plany rozwoju lokalnego na tle innych strategii gospodarczych. Jest nią lokalny punkt odniesienia ograniczający się do określanej jednostki terytorialnego podziału kraju, będącej lokalnym, odrębnym systemem społecznym i gospodarczym. W tym kontekście Plan Rozwoju Gminy Nieborów ma być nie tylko narzędziem polityki samorządu lokalnego umożliwiającym wspieranie procesów rozwojowych, lecz również wyrazem aspiracji społeczności gminy i woli osiągnięcia wspólnych celów. W przypadku planowania rozwoju lokalnego, powinien być to proces przebiegający dwukierunkowo: odgórny system wspierania realizacji celów strategii poprzez wsparcie finansowe, doradcze i specjalistyczne, udzielane przez określone instytucje i struktury zewnętrzne, ale także oddolny proces wspierania realizacji celów przez społeczności lokalne. Zatem projektowany w planie zrównoważony rozwój lokalny gminy Nieborów będzie możliwy tylko wówczas, gdy wokół wytyczonych dla niego kierunków uda się skupić szeroko 7

8 rozumianą społeczność lokalną oraz uzyskać przychylność i akceptację struktur i instytucji nadrzędnych. W zaproponowanym Planie Rozwoju Lokalnego respektowane są zatem zarówno potrzeby rozwoju gospodarczego i tworzenia nowych miejsc pracy, polepszania warunków ekonomicznych i szeroko rozumianej jakości życia mieszkańców, jak również respektowanie filozofii działania wynikającej z koncepcji ekorozwoju. Praca nad budową Planu przebiegała zgodnie z podstawowymi zasadami planowania strategicznego, którego model w literaturze przedstawiany jest najczęściej w postaci cyklu: analiza - planowanie wdrażanie - ocena, która w kolejnej fazie przyjmuje postać ewaluacji i korekty planów. Zgodnie z tym modelem formułowanie Planu Rozwoju Lokalnego zostało poprzedzone identyfikacją problemów i oczekiwań. Przy pracach skorzystano z informacji o wszystkich aspektach funkcjonowania gminy, według danych dostępnych na okres opracowywania Planu Rozwoju Lokalnego (marzec 2007). 8

9 II. Aktualna sytuacja społeczno gospodarcza na obszarze objętym wdrażaniem Planu 1. Położenie, powierzchnia, ludność a) Położenie Gmina wiejska Nieborów utworzona została uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi w dniu 1 stycznia 1973 roku. Położna jest we wschodniej części powiatu łowickiego w województwie łódzkim pomiędzy aglomeracjami warszawską i łódzką. W latach , gmina należała administracyjnie do, zlikwidowanego po reformie administracyjnej, województwa skierniewickiego. Gmina stanowi 10,46% powierzchni powiatu łowickiego. Gmina Nieborów zajmuje obszar o powierzchni 103,29 km², w tym: użytki rolne: 77,46 km²- 75% powierzchni gminy, użytki leśne: 15,50 km² - 15% powierzchni gminy, pozostałe grunty: 10 km² - ok. 10% powierzchni gminy. Wykres 1: Struktura powierzchni gminy Nieborów 15% 10% 75% Użytki rolne Użytki leśne Pozostałe grunty Źródło: GUS Siedzibą gminy jest miejscowość Nieborów, położona na równinie Łowicko - Błońskiej, w otulinie Bolimowskiego Parku Krajobrazowego. Nieborów to znany ośrodek turystyczno - krajoznawczy. 9

10 W 2004 roku gęstość zaludnienia w gminie wynosiła 92 mieszk./km² w tym 45,7 kobiet/ km² oraz 44,4 mężczyzn/ km². Mapa 2. Mapa woj. łódzkiego z podziałem na powiaty Gminy sąsiadujące z gminą Nieborów to: Bolimów od wschodu, Kocierzew Południowy od północy, Łowicz od zachodu, Łyszkowice od południa, Nowa Sucha od północnego wschodu, Skierniewice od południa. Mapa 3. Położenie gminy Nieborów w powiecie łowickim 10

11 Na terenie gminy Nieborów znajduje się 19 sołectw: Arkadia, Bednary Kol., Bednary Wieś, Bełchów Osiedle, Bełchów Wieś, Bobrowniki, Chyleniec, Dzierzgów, Dzierzgówek, Janowice, Julianów, Karolew, Kompina, Michałówek, Mysłaków, Nieborów, Patoki, Piaski, Sypień. Mapa 4: Rozmieszczenie sołectw w gminie Nieborów Gmina Nieborów położona jest pomiędzy dwoma dużymi ośrodkami miejskimi: Łowiczem (należącym do powiatu łowickiego) i Skierniewicami (należącymi do powiatu skierniewickiego). Oba miasta są zatem naturalnymi i podstawowymi ośrodkami obsługi ludności w zakresie funkcji usługowych a Łowicz także w zakresie obsługi administracyjnej. Sprzyja temu powiązanie obszaru gminy z tymi miastami liniami komunikacyjnymi. 11

12 Gmina Nieborów leży w sferach oddziaływania aglomeracji łódzkiej oraz warszawskiej. Położenie w tych strefach jest dla gminy Nieborów ważnym kontekstem odniesienia. Jednym z kluczowych czynników zewnętrznych warunkujących rozwój lokalny jest bowiem oddziaływanie, swoiste promieniowanie czynników prorozwojowych z istotnych ośrodków miejskich na otaczające te tereny. Atrakcyjność inwestycyjna poszczególnych gmin zmienia się z czasem i jest wypadkową oddziaływania na rynek wielu czynników lokalnych, począwszy od obiektywnych, geograficznych, a skończywszy na jakości zarządzania lokalnego i wizerunku danego ośrodka. Z ośrodków wielkomiejskich promieniują nie tylko czynniki pozytywne (koniunktura i atrakcyjność inwestycyjna), ale także negatywne. Powyższe uwagi należy interpretować następująco: wpływ dużych ośrodków miejskich (Łódź, Warszawa) przeważnie skutkuje zapożyczaniem ich wizerunku, z sąsiednich ośrodków będą napływać: o o o klienci usług świadczonych przez podmioty z terenu gminy (w tym usług obsługi biznesu), nabywcy nieruchomości mieszkalnych na tym terenie, zewnętrzni usługodawcy na rzecz mieszkańców i podmiotów lokalnych. Od sytuacji w Łodzi, Warszawie, a także, w Łowiczu i Skierniewicach zależy więc w istotnym stopniu koniunktura lokalna w gminie Nieborów. Siła nabywcza i aktywność inwestycyjna podmiotów z tego ośrodka w znacznym stopniu ją bowiem kształtuje. b) Powiązania komunikacyjne Gmina Nieborów posiada dobrze rozwiniętą sieć komunikacyjną. Przez teren gminy przebiegają dwie drogi krajowe: droga nr 2 Warszawa Poznań, droga nr 70 Łowicz Skierniewice Warszawa. Przez środek gminy przebiegać będzie również autostrada A2 ze zjazdem w miejscowości Nieborów. Na skrzyżowaniu autostrady z nowym przebiegiem drogi krajowej nr 70 Łowicz- Skierniewice usytuowany będzie węzeł typu trąbka ze stacją poboru opłat (SPO). 12

13 Przy węźle Nieborów zostaje zlikwidowany obwód utrzymania autostrady (OUA) w którym znajdują się budynki i pomieszczenia dla urządzeń sterowania ruchem, łączności alarmowej, informacji radiowej, policji, służb medycznych i pomocy drogowej. Odległości od gminy Nieborów: od Łowicza 9 km, od Skierniewic 11 km, od Warszawy 72 km, od Łodzi 65 km. Przez teren gminy biegną również dwie ważne trasy PKP: Warszawa Poznań oraz Łowicz Warszawa. Gmina posiada stację kolejową Bednary oraz przystanki kolejowe w Mysłakowie, Bobrowniki i Bełchowie. c) Ludność Zasadniczy wpływ na kształt polityki społecznej w całym województwie łódzkim jak i w gminie Nieborów będą miały procesy demograficzne, które uwidoczniły się i nasiliły w ostatnich latach. Do tych procesów zaliczamy: zmieniony model rodziny (małodzietność rodzin, samotne rodzicielstwo), opóźnianie wieku zawierania małżeństw i rodzenia pierwszego dziecka, wzrost liczby jednoosobowych gospodarstw domowych, ujemny przyrost naturalny, malejąca dzietność, wzrost przeciętnej długości życia do 78,9 dla kobiet i 70,5 dla mężczyzn, migracje wewnętrzne i zagraniczne. Liczba ludności Liczba mieszkańców Gminy Nieborów w okresie od 1995 r. do 2005 r. przedstawiała się w następujący sposób. 13

14 Tabela 1. Stan ludności na dzień 31 XII 2005 wg stałego miejsca zameldowania Rok Stan ludności na dzień 31 XII 2005 roku Ogółem Mężczyźni Kobiety Źródło: GUS Wykres 2: Stan ludności w poszczególnych latach w gminie Nieborów Kolejne lata Liczba ludności Źródło: GUS 14

15 Wykres powyżej przedstawia graficznie zmianę liczby ludności w gminie. Do roku 2002 liczba osób w gminie systematycznie spadała. Przełom nastąpił w Od tamtej pory mieszkańców gminy Nieborów przybywa. W dziesięcioleciu liczba ludności w gminie zmniejszyła się o 176 osób. Ale utrzymująca się w latach tendencja wzrostu mieszkańców poprawiła znacznie sytuację demograficzną w gminie. Od 2002 roku gminie przybyło 57 mieszkańców. Stosunek liczby kobiet do liczby mężczyzn w ciągu ostatnich lat wyniósł ok. 50%. W 2005 roku mężczyźni stanowili 48,36% ludności w gminie, a kobiety 51,64%. Struktura ludności W strukturze wieku ludności można wyróżnić trzy podstawowe kategorie, które są istotne z punktu widzenia rynku pracy i zasobów siły roboczej: ludność w wieku przedprodukcyjnym tj. w wieku od 0 do 17 lat, ludność w wieku produkcyjnym, w tym: kobiety od 18 do 59 lat, a mężczyźni od 18 do 64 lat, ludność w wieku poprodukcyjnym, w tym: kobiety od 60 lat i więcej, a mężczyźni od 65 lat i więcej. Tabela 2. Struktura ludności wg ekonomicznych grup wieku w gminie Nieborów Lata Ludność w wieku przedprodukcyjnym Ludność w wieku produkcyjnym Ludność w wieku poprodukcyjnym Źródło: GUS Od roku 2000 do roku 2005 liczba ludności w wieku: przedprodukcyjnym - zmniejszyła się o 377 osób, produkcyjnym wzrosła o 347 osób, poprodukcyjnym - zmniejszyła się o 36 osoby. Jest to tendencja obserwowana w większości gmin na terenie Polski. 15

16 Wykres 3: Ludność wg ekonomicznych grup wieku w poszczególnych latach w gminie Nieborów Kolejne lata Ludność w wieku przedprodukcyjnym Ludność w wieku poprodukcyjnym Ludność w wieku produkcyjnym Źródło: GUS Zmniejszająca się liczba ludności w wieku przedprodukcyjnym, generalnie postrzegana jako zjawisko negatywne, posiada również pozytywne aspekty, które dają możliwość wykorzystania istniejącej infrastruktury i bazy dydaktycznej prowadząc do rozwoju bogatej oferty edukacyjnej zarówno dla dzieci, które wymagają dodatkowej pomocy w nauce i chcą rozwijać swoje umiejętności jak również dla dorosłych, którzy stoją obecnie przed koniecznością udoskonalania swoich umiejętności poprzez kształcenie ustawiczne i szkolenia. Sytuacja taka może się stać się szansą dla systemu edukacji, gdyż łatwiej będzie podołać obowiązkom kształcenia i opieki nad dziećmi przy mniejszej populacji. Wzrost liczby ludności w wieku produkcyjnym w gminie Nieborów ma niewątpliwie związek z ogólnym wzrostem liczby ludności w gminie w ostatnich latach. Choć w gminie Nieborów obserwowany jest spadek ludności w wieku poprodukcyjnym to jednak wg danych Głównego Urzędu Statystycznego liczba osób w tym wieku w Polsce będzie przyrastać już w latach W kraju, liczba osób w wieku poprodukcyjnym w porównaniu z początkiem lat 90-tych, wzrosła prawie o milion. Przyrost ten będzie powodował silną presję na system emerytalny (zapewnienie emerytur dla coraz liczniejszej populacji osób, które zakończyły aktywność zawodową) oraz na system opieki zdrowotnej (zapewnienie specjalistycznej opieki ludziom w podeszłym wieku przez geriatrów, gerontologów oraz rozwój usług opiekuńczych). Dlatego też jednym z obszarów zainteresowania gminy powinno być wspieranie aktywnej starości. 16

17 Wykres 4: Struktura ludności w gminie Nieborów w 2005 roku 17,54% Ludność w wieku poprodukcyjnym 20,90% Ludność w wieku przedprodukcyjnym 61,55% Ludność w wieku produkcyjnym Źródło: GUS Podobnie jak w poprzednich latach tak i w 2005 roku najliczniejszą grupą ludności w gminie Nieborów była grupa osób w wieku produkcyjnym 61,55% całej społeczności. d) Środowisko przyrodnicze Na terenie gminy Nieborów obserwuje się przekształcenia środowiska przyrodniczego typowe dla większości obszarów rolniczych. Charakteryzuje się fauną i florą w znacznym stopniu zorganizowaną i kontrolowaną przez człowieka, przy jednocześnie znacznym jego wpływie na gleby (melioracje i nawożenie) oraz roślinność. Przekształcenia spowodowane przez człowieka nie dotyczą tylko obszarów polnych, ale również łąk, z towarzyszącym im osadnictwem. Południowo - wschodnią część gminy obejmuje obszar Bolimowskiego Parku Krajobrazowego. Lasy gminy wchodzą w skład obszaru nadleśnictwa Skierniewice. Są objęte I strefą zagrożenia przemysłowego oraz I strefą zagrożenia pożarowego. Obszary chronione Obszary chronione w gminie Nieborów: Bolimowski Park Krajobrazowy 17

18 Bolimowski Park Krajobrazowy (uchwała Nr XIV/93/86 WRN w Skierniewicach Dz. Urz. Woj. Skierniewickiego z dnia r.) utworzony został w 1986 roku. Obszar BPK jest największym i najmniej zdeformowanym systemem przyrodniczym, jaki znajduje się na rozległym obszarze Polski Centralnej. Park leży na terenie gmin: Nieborów, Kowiesy, Bolimów, Nowy Kawęczyn, Wiskitki, Puszcza Mariańska i Skierniewice oraz na terenie miasta Skierniewice. Park chroni dobrze zachowane fragmenty Puszczy Bolimowskiej, Wiskickiej i Jaktorowskiej. W rzeźbie terenu występują elementy krajobrazu polodowcowego, takie jak falista wysoczyzna moreny dennej, stożki napływowe, wydmy oraz doliny rzeczne z trasami. Ze względu na przewagę terenów zalesionych, jest on w zasadzie parkiem leśnym. Największą powierzchnię stanowią zbiorowiska leśne: bory sosnowe i mieszane z dominującą sosną oraz domieszką dębu, brzozy, grabu, lipy, klonu w drzewostanie oraz kruszyną, jarzębiną, leszczyną, dereniem i jałowcem w podszycie. W Puszczy żyje 16 gatunków ssaków łownych m.in.: łosie, sarny, daniele, jelenie, dziki, lisy i bobry. Na podmokłych łąkach doliny Rawki bytują bociany czarne i białe, zimorodki, brodźce, derkacze, bekasy, łabędzie nieme, żurawie, kaczki i wiele innych. Dolina rzeki Rawki Objęta ochroną w formie rezerwatu przyrody na podstawie Zarządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 24 listopada 1983 roku (Monitor Polski, Nr 39, poz. 230, z 1983r.). Głównym przedmiotem ochrony jest rzeka z 10 metrowym pasem przybrzeżnym, starorzeczami oraz dolnymi odcinkami dopływów. Celem ochrony jest zachowanie w naturalnym stanie typowej rzeki nizinnej wielkości wraz z krajobrazem jej doliny oraz środowiska życia wielu rzadkich i chronionych roślin i zwierząt. Dolina rzeki Rawki należy do najważniejszych elementów krajobrazu gminy. Stanowi ona ciąg ekologiczny o znaczeniu krajowym z naturalnymi siedliskami zbiorowisk roślinnych i zwierzęcych. Rzeka Rawka, została wymieniona jako ostoja przyrodnicza o znaczeniu europejskim w realizowanym w Polsce programie COORINE, czyli Koordynacji Informacji o Środowisku, zgodnie z wytycznymi Unii Europejskiej w ramach gromadzenia informacji o środowisku przyrodniczym. Dolina Rawki charakteryzuje się zbiorowiskiem łęgowo niżnym, łęgami jesionowo olszowymi, które pełnią ważną rolę wodochronną i biocenotyczną stanowiąc ostoje roślin i zwierząt. Wśród roślin chronionych warto wymienić ziele wawrzynek wilczełyko i liczne kwiaty jak: żółte kosaćce, pływającą lilię grążel żółty, storczyki i lilie złotogłów. Na terenie 18

19 lasów głuchowskich gniazduje bocian czarny. Każdego roku bywa tu również orzeł bielik. Ze zwierząt sezonowo odwiedza lasy głuchowskie łoś. Wzdłuż całej długości rzeki obserwuje się występowanie chronionych zwierząt: bobra i wydry. Bobry wprowadzono sztucznie w 1984 roku w ilości 12 sztuk. Wydra uznana jest za gatunek rzadki i zagrożony wyginięciem. Jest gatunkiem chronionym w większości krajów Europy, w Polsce podlega ochronie łowieckiej i jako rzadki gatunek wymieniana jest w czerwonej księdze zwierząt. Spośród całej sieci wodnej byłego województwa skierniewickiego wydry zasiedlają jedynie Rawkę. Brak wydr na pozostałych rzekach spowodowany był zanieczyszczeniem rzeki Bzury, która stanowi barierę dla rozprzestrzeniania się tego gatunku. W obecnej chwili występowanie wydr na rzece Rawce jest zagrożone z powodu izolacji tej populacji. Puszcza Bolimowska wraz z doliną Rawki stanowi ważny węzeł ekologiczny mający znaczenie krajowe w sieci ECONET- POLSKA, jak również jest obszarem wskazanym do objęcia ochroną w ramach programu NATURA Łąkowo-bagienny rezerwat "Siwica" Rezerwat należący do Bolimowskiego Parku Krajobrazowego (ponad 23 tys. ha) to prawdziwie ptasi raj. Rezerwat ten utworzony w 1998 r. obejmuje około 70 ha podmokłych łąk, bagnisk i wypełnionych wodą starych wyrobisk po torfie. Teren ten, trudno dostępny dla człowieka, upodobała sobie zwierzyna i rozliczne ptactwo. Lasy w Nieborowie, w większości mieszane, są niewątpliwym atutem gminy. Zajmują one w gminie powierzchnię 1674 ha i stanowią 16,20% jej obszaru. Rosną tu przeważnie: jodły, buki, sosny, modrzewie, graby i wiele innych gatunków drzew. W lasach tych żyje wiele zwierząt począwszy od borsuków po sarny i jelenie. Z ptaków można spotkać: sójki, bażanty, myszołowy i krogulce. Latem rośnie tu wiele grzybów. Najważniejszym zagrożeniem dla lasów gminy są coroczne późne przymrozki powodujące szkody głównie w uprawach leśnych i w szkółkach oraz zanieczyszczenia powietrza wynikające z bliskości dróg szybkiego ruchu. 19

20 Powiat łowicki Klimat Mapa 8. Lasy w Polsce Powiat łowicki położony jest w szerokim pasie Niziny Środkowomazowieckiej, na północny - wschód od Łodzi. Krajobraz ożywiają łagodne garby polodowcowych moren. Przebiega tędy strefa ścierania się morskiego klimatu zachodnio-europejskiego i kontynentalnego wschodnio - europejskiego. Średnia roczna temperatura wynosi ok. 7-8 C. Mapa 3. Średnie temperatury roczne (wg danych IMGW) Mapa 4.Średnie opady roczne (wg danych IMGW) 20

21 Cechy charakterystyczne klimatu gminy Nieborów jak i całego powiatu łowickiego to: najniższa w Polsce ilość rocznych opadów mm, częste majowe, a nawet czerwcowe późne przymrozki wiosenne, stosunkowo krótki okres zalegania pokrywy śnieżnej dni. Gleby Jednym z najważniejszych elementów środowiska przyrodniczego wpływającym na rozwój obszarów wiejskich są gleby. Mają decydujący wpływ na rozwój produkcji rolnej, a w szczególności na strukturę upraw i wysokość plonów. Powiat łowicki Mapa 7. Genetyczna klasyfikacja gleb Wody Przez gminę przepływają trzy rzeki: Bzura, Skierniewka i Rawka. 21

22 Gmina Nieborów Mapa 9. Największe rzeki w Polsce e) Turystyka Zabytki Gmina Nieborów położona jest na szlaku turystycznym Łowicz - Arkadia - Nieborów Żelazowa Wola. W gminie warto zobaczyć: Nieborów: o XVII wieczny pałac barokowy - obecnie Oddział Muzeum Narodowego, o ogród barokowy przy pałacu, o manufakturę produkującą porcelanę, o kościół w Nieborowie, Arkadię ogród z licznymi budynkami, Kościoły w Bednarach, Bełchowie, Bobrownikach, Kompinie, Rezerwat "Siwica". Pałac w Nieborowie XVII wieczny pałac barokowy w Nieborowie zawiera cenną kolekcję dzieł sztuki. W pałacu Michał Hieronim i Helena Radziwiłłowie założyli galerię obrazów oraz bibliotekę i kolekcję 22

23 rzeźb antycznych. Wśród nich znajduje się słynna marmurowa kopia głowy Niobe. W pałacu zobaczyć można także ceramikę z dawnej manufaktury nieborowskiej. Dzisiejszy pałac to muzeum ze starannie odrestaurowanymi wnętrzami. Pałacowa biblioteka gromadzi wielkie dzieła w tym liczne starodruki. Pałac posiada pokoje gościnne, które przeznaczone są dla artystów, literatów, kompozytorów i przedstawicieli nauki. W pałacowych wnętrzach odbywają się spotkania dyplomatyczne i konferencje naukowe. Tuż obok pałacu wznoszą się XVIII - wieczne zabytkowe budynki i oranżerie. Zdj. 1. Oranżeria Pałac w Nieborowie jest, jak wspomniano, miejscem znaczących konferencji i spotkań krajowych i międzynarodowych w dziedzinie sztuki, kultury, nauki i polityki, których liczba w ciągu 50 lat przekroczyła tysiąc. Wystarczy wspomnieć, że listę najznaczniejszych spotkań otwierają: Międzynarodowa Kampania Muzealna pod egidą UNESCO z 1956 i Konferencja Okrągłego Stołu Architektów pod auspicjami ONZ z 1961 roku, a zamyka Międzynarodowa Konferencja Integracji Krajów Europy Środkowej ze Wspólnotą Europejską z października 1998 roku, przyjęta przez aktualnego kuratora rezydencji nieborowskiej Stefana Górskiego. W pałacu warto zobaczyć: Białą Salę pełniła funkcję sali koncertowej i kaplicy domowej, główną ozdobą sali są dwa wiszące świeczniki kryształowe oraz fortepian, Gabinet Żółty wyposażony w biurko, fotel rzymski, sekretarzyk, szafkę rokokową, szafkę biblioteczną oraz ozdobne obrazy na ścianach, Gabinet Zielony - można go oglądać tylko z progu sali przez otwarte drzwi, zawiera piec z kafli gdańskich, oraz kredens wypełniony osiemnastowieczną ceramiką, kobierzec perski oraz wiele portretów, Bibliotekę salę wypełnia trzynaście mahoniowych szaf bibliotecznych, które mieszczą zabytkowy księgozbiór nieborowski, liczący ponad woluminów z XVI XIX wieku, 23

24 Małą Jadalnię można tu zobaczyć obrazy oraz naścienny gobelin, a na kominku zegar francuski, ozdobne wazony i świeczniki, Salon czerwony - najciekawszym elementem wystroju są ściany wyłożone czerwoną tkaniną w białe wzory, tym samym materiałem obite są również kanapa i fotele, Sypialnię Księstwa głównym meblem sypialni jest dwuczęściowe łoże wykonane w stylu angielskim. Historia pałacu Pałac w Nieborowie wzniesiono na początku XVI wieku. Dobra nieborowskie stanowiły wówczas własność rodu Nieborowskich. W 1694 roku kardynał Michał Stefan Radziejowski kupił od Nieborowskich dobra wraz z dworem i na jego zrębach wzniósł barokowy pałac. Kardynał Radziejowski zapisał w testamencie dobra nieborowskie Konstancji z Niszczyckich i Jerzemu Hipolitowi Towiańskim. Ich syn Krzysztof Mikołaj Towiański sprzedał dobra w 1723 roku Aleksandrowi Jakubowi Lubomirskiemu. Od 1736 roku właścicielami Nieborowa byli Stanisław i Jan Józef Lochoccy, którzy odsprzedali w 1766 roku dobra Michałowi Kazimierzowi Ogińskiemu, hetmanowi wielkiemu litewskiemu. Hetman w latach dokonał przekształcenia wnętrz pałacowych w stylu rokokowym. W 1774 właścicielem dóbr nieborowskich został książę Michał Hieronim Radziwiłł. Zgromadził on kolekcję obrazów mistrzów europejskich oraz portrety osobistości polskich i obcych, gabinet kilkunastu tysięcy rycin, księgozbiór unikatowych starodruków (od XVI wieku), zespoły mebli, zbiory sztuki zdobniczej - sreber, porcelany, szkieł i tkanin. Dla niego warszawski architekt Szymon Bogumił Zug założył na początku lat siedemdziesiątych XVIII wieku regularny ogród francuski i przebudował w 1784 roku wnętrza pałacu w stylu wczesnoklasycystycznym. Po śmierci Michała Hieronima Radziwiłła w 1831 roku, dobra nieborowskie podupadły, a pałac uległ zaniedbaniu. Pałac odziedziczył syn Michała Hieronima -Michał Piotr. Część dzieł została sprzedana na licytacji w Paryżu. W 1879 nowy właściciel uratował od ruiny zaniedbane dobra, założył przy pałacu manufakturę mebli i majoliki, uzupełnił uszczuplone wyposażenie wnętrz i wyposażył na nowo bibliotekę pałacową. Po jego śmierci pałac został sprzedany Januszowi Radziwiłłowi. Dokonał on w latach przebudowy wnętrz pałacu. W dramatycznym okresie okupacji hitlerowskiej jego syn Edmund Radziwiłł zarządzał dobrami nieborowskimi. 24

25 Zdj. 2. Pałac w Nieborowie Ogród w Nieborowie Wielbicieli spacerów przyciąga w Nieborowie rozległy park przystrojony antycznymi rzeźbami. Symetryczna i regularna kompozycja ogrodu jest ściśle powiązana z architekturą pałacu. Ogród zaprojektowany został w 60. latach XVIII wieku przez Szymona Bogumiła Zuga. Posiada położone przed południową elewacją pałacu partery kwiatowe i niskie labirynty bukszpanowe oraz szeroką aleję lipową z trawnikiem dywanowym wytyczoną na osi założenia pałacowego, otoczoną symetrycznie rozplanowanymi po obu jej bokach gabinetami i boskietami, uformowanymi ze strzyżonych szpalerów grabowo-lipowych. Od strony zachodniej ogród opiera się o wielki kanał zaprojektowany w kształcie węgielnicy. Za kanałem znajduje się park krajobrazowy, zaś po stronie wschodniej ogrodu zabudowania gospodarcze, zbudowane w końcu XVIII wieku: oranżerie, stajnia, wozownia oraz domki oficjalistów dworskich. Zdj. 3. Fragment ogrodu Park w Nieborowie udostępniony jest przez cały rok od godziny do zmierzchu. Na jego terenie można skorzystać z jazdy konnej lub przejażdżki bryczką. 25

26 Manufaktura W 1881 roku ówczesny właściciel Nieborowa Michał Piotr Radziwiłł założył na terenie swojego gospodarstwa dworskiego manufakturę mebli, zwaną,,rzeźbiarnią'' oraz manufakturę majoliki artystycznej. Obie manufaktury produkowały wyroby w oparciu o własne wzorce projektowe, zatrudniając okolicznych utalentowanych rzemieślników i samorodnych artystów, pochodzących z warstwy zubożałego ziemiaństwa i mieszkańców wsi.,,rzeźbiarnia'' wyprodukowała w latach wiele oryginalnych mebli projektowanych przez księcia, a także powtórzeń mebli gdańskich i dubletów starych mebli angielskich i francuskich. W okresie rozkwitu manufaktura produkowała ozdobne piece i kominki, wazony i amfory, żardiniery i wazy, talerze i drobne przedmioty o przeznaczeniu użytkowym i dekoracyjnym. Ukoronowaniem działalności manufaktury była urządzona w czerwcu 1884 w Hotelu Europejskim w Warszawie wielka wystawa wyrobów majolikowych z Nieborowa, która spotkała się z dużym zainteresowaniem publiczności warszawskiej. W 1886 roku nastąpiło załamanie produkcji, spowodowane nasyceniem rynku wyrobami i zmianą gustu odbiorców. Książę odsprzedał część urządzeń Stanisławowi Thiele, który już na własną rękę, lecz z miernym skutkiem prowadził produkcję majoliki jeszcze do 1897 roku. W latach działalność manufaktury wznowił znany rzeźbiarz i ceramik Stanisław Jagmin, który produkował nieglazurowaną ceramikę opartą na formach wykopaliskowych celtyckich i prasłowiańskich, a później nowoczesną ceramikę secesyjną z zastosowaniem wielobarwnych szkliw dekoracyjnych. We wrześniu 1982 roku, w sto lat po uruchomieniu I manufaktury, reaktywowano działalność wytwórni ceramiki artystycznej w Nieborowie. W odrestaurowanym dawnym budynku wytwórni założono trzecią manufakturę, wyposażoną w elektryczne piece i inne nowoczesne urządzenia do produkcji ceramiki, która działa aż do dziś. Produkuje ona kopie dawnych wyrobów oraz formy ceramiczne o charakterze dekoracyjnym i pamiątkarskim. Pracami III manufaktury pokierowała początkowo malarka Teresa Szałowska, a później w latach rzeźbiarka specjalizująca się w ceramice artystycznej Krystyna Marek-Andrzejewska. Osiągnięciem stały się plenery ceramiczne w Nieborowie z udziałem wybitnych artystów zajmujących się twórczością plastyczną w materiale ceramicznym. 26

27 Zdj. 4. Manufaktura majoliki artystycznej W grudniu 1985 roku w obszernej hali dawnej malarni w budynku nieborowskiej Manufaktury została urządzona stała wystawa studyjna mebli i majoliki artystycznej z manufaktur Michała Piotra Radziwiłła, secesyjnej ceramiki Stanisława Jagmina i wybranych wyrobów współczesnej wytwórni ceramiki artystycznej w Nieborowie. Wystawa została wyróżniona dyplomem honorowym Ministra Kultury i Sztuki,,za najciekawsze wydarzenia muzealne roku''. Kościół w Nieborowie Kościół pw. Matki Bożej Bolesnej, św. Rocha i św. Marcina to budowla najstarszej parafii w gminie, erygowanej w 1314 roku. W 1419 roku fundatorami i kolatorami kościoła pw. św. Marcina i św. Doroty byli Nieborowscy. Nowa świątynia została wystawiona w 1717 roku, staraniem ks. Pawła Mąkowicza i kolatorów. Był to kościół o konstrukcji murowanodrewnianej. Budową obecnego, trójnawowego, neogotyckiego, z dwuwieżową fasadą kościoła wg projektu architekta Franciszka Braumana, w latach , z fundacji księcia Zygmunta Radziwiłła i ofiar parafian zajął się ks. proboszcz Walenty Swiniarski. 5 czerwca 1887 roku arcybiskup Wincenty Chościak Popiel dokonał konsekracji obecnego kościoła czyniąc patronami parafii M. B. Bolesną, Świętego Rocha i Świętego Marcina. Na uwagę zasługują wyroby z ceramiki nieborowskiej stanowiącej jego wyposażenie. Miejscowości należące do parafii: Nieborów, Julianów, Sypień, Karolew, Pisaki, Pasieczniki (domy przy drodze do Bolimowa). Kościół w Kompinie W Kompinie znajduje się parafia p. w. św. Wojciecha, biskupa i męczennika i św. Barbary. Parafia erygowana była w 1445 roku przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Wincentego Kota, Prymasa Polski. Pierwszy drewniany konstrukcji zrębowej kościół, wzniesiony na terenie parafii spłonął 16 sierpnia 1899 roku. Obecny, zwrócony prezbiterium na północ, neogotycki, trójnawowy kościół został zbudowany w latach Posiada sklepienie wsparte na 27

28 kamiennych, wykonanych z piaskowca kolumnach. W trakcie walk nad Bzurą 1939 roku został prawie całkowicie spalony przez Niemców. Odbudowany został w 1940 roku, a wieże w 1946 roku. Miejscowości należące do parafii: Gogolin Północny, Gogolin Południowy, Gogolin Zachodni, Kompina, Ostrowiec, Patoki, Płaskocin nr 1-39, Sromów, Zarostów Duży. Kościół w Bobrownikach Najmłodsza parafia w gminie znajduje się w Bobrownikach - erygowana 15 września 1982 roku przez arcybiskupa warszawskiego Józefa Glempa, Prymasa Polski pw. Matki Bożej Jasnogórskiej. Starania o budowę nowej świątyni podjął Kardynał Stefan Wyszyński. Budowę rozpoczęto 2 sierpnia 1980 roku. Kamień węgielny, poświęcony przez papieża Jana Pawła II, wmurował 17 maja 1981 roku Jerzy Modzelewski, biskup pomocniczy warszawski. Halowy kościół z elementami stylu zakopiańskiego, z kaplicą w kształcie rotundy został wzniesiony wysiłkiem społecznym. Jego konsekracji 12 czerwca 1982 r. dokonał arcybiskup warszawski Józef Glemp, Prymas Polski. Miejscowości należące do parafii: Bobrowniki, Parma, Placencja, Polesie nr Kościół w Bednarach W Bednarach znajduje się kościół p. w. św. Macieja Apostoła i św. Małgorzaty dziewicy i męczennicy. Parafia erygowana była w 1357 roku przez arcybiskupa Jarosława Bogorię Skotnickiego. Pierwszy kościół pobudowano około 1330 roku. Na miejscu dawnego kościoła został zbudowany w 1713 roku przez ks. Tomasza Trawińskiego nowy kościół. Obecny został pobudowany w 1893 roku, restaurowany po pożarze w latach według projektu arch. S. Panczakiewicza. Neorenesansowy, orientowany, jednonawowy i jednowiekowy kościół posiada trzy ołtarze. Miejscowości należące do parafii: Arkadia, Bednary Kolonia, Bednary Wieś, Janowice, Jasionna nr 1-11, Mysłaków, Wierzchów. Kościół w Bełchowie Parafia w Bełchowie erygowana była w 1649 roku przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Macieja Łubieńskiego, Prymasa Polski. Pierwszy kościół istniał przed 1548 rokiem i przetrwał on do roku Obecny murowany, jednonawowy, orientowany kościół pw. św. Macieja 28

29 Apostoła został wzniesiony w latach Kościół posiada sześć ołtarzy. Ołtarz główny, drewniany, z obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem w srebrnych sukienkach z XVIII w. drewniany ołtarz św. Macieja patrona kościoła, drewniany ołtarz św. Stanisława, murowany ołtarz św. Anny, również murowany ołtarz św. Józefa Oblubieńca NMP. W kaplicy znajduje się ołtarz Serca Pana Jezusa i obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Miejscowości należące do parafii: Bełchów, Borowiny, Dzierzgów, Dzierzgówek, Polesie, Serwituty, Sierakowice Lewe, Sierakowice Prawe. Park w Arkadii Arkadia położona jest 85 km na zachód od Warszawy, 4 kilometry za Nieborowem, w kierunku Łowicza. Arkadia to jeden z najlepiej zachowanych w Polsce ogrodów romantyczno - sentymentalnych. Krajobrazowy park w Arkadii zachwyca wieloma romantycznymi miejscami. Ogród założyła księżna Helena z Przeździeckich Radziwiłowa. Prace nad miejscem sprzyjającym wypoczynkowi i rozmyślaniom w sentymentalno - filozoficznej atmosferze rozpoczęto w 1778 r. i trwały one ponad 40 lat. Autorem wielu kompozycji ogrodowych był Szymon Bogumił Zug. Helena Radziwiłowa napisała specjalny przewodnik, tłumaczący zasady kompozycji ogrodu. Niewielki obszarem ogród ozdobiono licznymi budowlami, odwołującymi się do różnych modnych stylów i epok. Na początku lat trzydziestych XX w. Arkadia została udostępniona zwiedzającym. Po 1945 r. pałac w Nieborowie oraz park romantyczny w Arkadii stały się oddziałami Muzeum Narodowego w Warszawie. Budowle w Arkadii: Grobowiec Heleny założycielki, zostały na nim wykute słowa "I ja byłam w Arkadii, Stworzyłam Arkadię i w niej spoczywam," Akwedukt Rzymski - został wzniesiony w miejscu, gdzie spiętrzone wody rzeczki Łupii wpadają do stawu, z ocienionego akwenu rozpościera się rozległy widok na oświetlony słońcem staw, konstrukcja zbudowana z cegieł ma dwie kondygnacje i niestety nie można po niej chodzić aby przejść na drugi brzeg rzeki, Świątynia Diany w Świątyni urządzono wystawę dzieł sztuki antycznej, średniowiecznej i nowożytnej, 29

30 Domek Gotycki, Grota Sybilli, Dom Murgrabiego z przyległą wieżą, Przybytek Arcykapłana - budowla została wzniesiona w formie sztucznej ruiny, zbudowana jest z cegły, rudy darniowej oraz fragmentów detali architektonicznych i rzeźb antycznych, gotyckich i renesansowych, budynek posiada patio, krytą zagrodę, dziedziniec opasany murem oraz taras otoczony kolumnadą, Kamienny Łuk Grecki. Zdj. 5 Rzeźba na Świątyni Diany Gmina Nieborów posiada duże możliwości uzyskiwania dochodów z prowadzenia działalności turystycznej. Aby te dochody systematycznie uzyskiwać i powiększać gmina powinna starać się pozyskiwać jak najwięcej turystów krajowych i zagranicznych. Stały rozwój turystyki może być zagwarantowany jedynie poprzez tworzenie i promowanie popytu rynkowego na określone produkty turystyczne. Wiodącymi produktami turystycznymi w Gminie Nieborów powinny być: turystyka krajoznawcza, turystyka aktywna (piesza, jeździecka), agroturystyka. Osiągnięcie tych celów możliwe jest poprzez: dostosowanie produktów turystycznych do potrzeb rynku, ukazanie specyfiki i tożsamości regionalnej (kultura łowicka) oferującej odpowiedni i atrakcyjny produkt turystyczny, rozwój i modernizację infrastruktury turystycznej i uzupełniającej o zróżnicowanym standardzie, dostosowanej do produktów wiodących, stworzenie odpowiedniego systemu promocji i dystrybucji produktu turystycznego regionu, 30

31 zorganizowanie zintegrowanej sieci informacji turystycznej i rezerwacji, wskazanie priorytetowych przedsięwzięć i inwestycji wraz z czasem ich realizacji w gospodarce turystycznej obszaru, umożliwienie podnoszenia kwalifikacji pracownikom zatrudnionym w gospodarce turystycznej regionu, Organizatorzy turystyki i planiści widzą wiele zagrożeń rozwoju turystyki w regionie. Najważniejszymi z nich wydają się być: brak kapitału inwestycyjnego do realizacji podstawowej i uzupełniającej bazy turystycznej, brak jednolitego produktu turystycznego, brak łączy komputerowych służących informacji i rezerwacji, niedostateczne przygotowanie kadry obsługującej turystów, niedostateczna ilość i jakość materiałów promocyjnych. Ważnym elementem rozwoju turystyki w gminie Nieborów jest turystyka krajoznawcza. Gmina Nieborów pod względem turystycznym stanowić może znakomite zaplecze noclegowe wraz z usługami uzupełniającymi dla osób spędzających czas w ziemi łowickiej. W Polsce rozwija się agroturystyka nie ograniczająca się tylko do gospodarstwa rolnego, lecz wszechstronnie wykorzystująca warunki krajobrazowe, kulturowe i infrastrukturalne regionu (np. zwiedzanie obiektów historycznych, uczestnictwo w imprezach kulturalnych itp.). Właściciele gospodarstw rolnych, aby uzyskać jak największe obroty w agroturystyce, dbają o otoczenie, inwestują w ochronę przyrody (oznakowania drzewostanu, wyznaczanie ścieżek rowerowych, do wędrówek pieszych, estetyczne pojemniki na odpadki itp.), zabytkowe budynki i miejsca historyczne. Utrzymywana jest tradycja i zwyczaje poszczególnych regionów. Dzięki turystyce nie zanikną stare zwyczaje, techniki, sztuka i rękodzieło, co w tożsamości regionu łowickiego jest niezwykle ważne. Agroturystyka jest coraz popularniejszą formą wypoczynku. Stanowi szansę przełamania kryzysu na obszarach wiejskich, zróżnicowania działalności i pozyskania dodatkowych środków finansowych. Najczęściej oferowane są noclegi lub noclegi z wyżywieniem, ale także coraz częściej można skorzystać z porad w zakresie ziołolecznictwa, spróbować wielu 31

32 smakołyków z regionalnych kuchni oraz przetworów bezpośrednio wytwarzanych w gospodarstwach, jak i innych atrakcji np. przejażdżek konnych lub bryczką. Rola agroturystyki w aktywizacji społeczno - gospodarczej wsi ma coraz większe znaczenie, zwłaszcza w regionach turystycznie atrakcyjnych pod względem walorów przyrodniczych, krajobrazowych, środowiskowych i zabytków, a więc takich jak region łowicki. Agroturystyka pozwala na wykorzystanie istniejących zasobów mieszkaniowych, zagospodarowanie bezpośrednio w gospodarstwie produkowanej żywności, przy jednoczesnym podnoszeniu poziomu kultury, znajomości języków, infrastruktury otoczenia, ochrony zabytków i środowiska oraz walorów przyrodniczo-krajobrazowych itp. W celu rozwoju agroturystyki niezbędne są szkolenia dla osób chcących rozpocząć taką działalność oraz ciągła promocja regionu. Mapa 10. Gminy o predyspozycjach do rozwoju agroturystyki Gmina Nieborów została zakwalifikowana jako posiadająca znaczne walory do rozwoju agroturystyki. Warto zwrócić uwagę, że została wybrana jako jedyna wśród gmin z powiatu łowickiego. 32

33 Infrastruktura turystyczna W gminie działa Punkt Informacji Turystycznej zlokalizowany przy Gminnej Bibliotece w Nieborowie. Na terenie gminy sprawnie funkcjonuje Gospodarstwo Agroturystyczne Stajnia U Kowala. Gospodarstwo położone jest w bezpośrednim sąsiedztwie kompleksu pałacowo parkowego rodziny Radziwiłłów w Nieborowie, na skraju Puszczy Bolimowskiej i dysponuje bogatą ofertą: nauka jazdy konnej, wędrówki na koniach po Puszczy Bolimowskiej (trasy konnych wędrówek w Puszczy Bolimowskiej są oznakowane i dostosowane do jazdy konnej), przejazdy bryczką, obozy jeździeckie dla początkujących i zaawansowanych, ujeżdżanie koni, imprezy integracyjne dla firm. Gospodarstwo oferuje także noclegi z wyżywieniem. Posiada pole namiotowe i pensjonat dla koni - w stajniach przy Pałacu w Nieborowie.W Nieborowie działa również Ośrodek Kempingowy nr 77. Oferuje noclegi w domkach kempingowych oraz miejsca na polu namiotowym i stanowiska karawaningowe. Do dyspozycji turystów jest: wypożyczalnia sprzętu turystycznego, świetlica, przechowalnia bagażu, parking płatny, boisko sportowe, plac zabaw dla dzieci. f) Kultura łowicka i tradycja Stroje Księżacy Łowiccy zaczęli ubierać się w odzież z przewagą tkanin pasiastych w latach dwudziestych - trzydziestych XIX wieku. Do ostatniej ćwierci tego stulecia dominowało w nich tło ciemnoczerwone, na którym znajdują się pionowe układy pasków. Najstarsze spódnice i zapaski posiadają pojedyncze wąskie prążki czarne lub białe. Nieco późniejsze zestawienie pasków wzbogacone zostało o barwy: zieloną, żółtą, granatową i bordo. Ułożone symetrycznie prążki powtarzają się rytmicznie na jednobarwnym tle, zarówno na tkaninach przeznaczonych na zapaskę, spódnicę, gorset czy spodnie. Pod koniec XIX wieku tło czerwone ustępuje barwie pomarańczowej, a w kolorystyce pasków pojawiają się wszystkie kolory tęczy. W okresie międzywojennym zaczynają dominować barwy zimne: głównie granat i zieleń. Na przeważającym obszarze dawnego Księstwa Łowickiego jednolity kolor tła pasiaków zostaje utrzymany tylko w zapaskach. Zaczyna obowiązywać moda na tak zwane "kiecki kołowate", w których układy wielobarwnych pasków przedzielane są szerokimi polami w różnych kolorach. 33

34 Regionalne stroje łowickie posiada nadal wielu Księżaków. Można je podziwiać nie tylko w salach muzealnych, ale również podczas procesji ważnych świąt kościelnych, np. Bożego Ciała czy występów zespołów folklorystycznych. Wycinanki Wycinanki służyły do dekoracji izb wiejskich w wielu regionach Polski. Wykonywano je dawniej nożycami do strzyżenia owiec. Kolorowe papierowe wycinanki pojawiły się w łowickich chałupach w II połowie XIX wieku. Początkowo pojedyncze elementy wycięte z kolorowego glansowanego papieru naklejano bezpośrednio na ściany, ramy obrazów czy kafle piecowe, później na kawałki białego papieru. Pod koniec ubiegłego stulecia w Łowickiem ukształtowały się 3 formy wycinanek różniące się kształtem i nazwą. Wspólną ich cechą jest wielobarwność. Poszczególne elementy, składające się na całą kompozycję, wykonane są z kilku różnokolorowych kawałków papieru w różnych kolorach, naklejanych na siebie od największego do najmniejszego. Każdy rodzaj łowickich wycinanek dekorował określone miejsce w izbie. g) Infrastruktura techniczna Układ drogowy Na sieć dróg publicznych w gminie Nieborów składają się drogi: krajowe drogi: 2 i 70, powiatowe, gminne. Tabela 3: Drogi o nawierzchni bitumicznej w gminie Nieborów Drogi o nawierzchni bitumicznej km Krajowe 16,8 Powiatowe 55 gminne 68 Źródło: GUS 34

35 Mapa 11. Gmina Nieborów w sieci komunikacyjnej powiatu łowickiego Sieć wodociągowa Gmina Nieborów posiada dobrze rozwiniętą infrastrukturę wodociągową. W zakresie zaopatrzenia w wodę wybudowanych jest 6 stacji uzdatniania. Sieć wodociągowa ma długość 128,3 km zaopatrując w wodę 100% gospodarstw domowych. Ilość połączeń prowadzących do budynków mieszkalnych to

36 Tabela 4. Długość istniejącej komunalnej sieci wodociągowej na terenie powiatu łowickiego wraz z % zwodociągowania gmin i liczbą stacji uzdatniania wody stan na 2005 rok Gmina Długość istniejącej sieci wodociągowej [km] Zwodociągowanie gminy[%] Liczba stacji uzdatniania wody Miasto Łowicz 112,80 99,1 1 Bielawy 111, Chąśno 74,40 97,4 3 Domaniewice 72, Kocierzew Południowy 81, Kiernozia 125, Łowicz 86, Łyszkowice 136, Nieborów 128, Zduny 122, Powiat 1041,7 93,75 37 Źródło: GUS Sieć kanalizacyjna Porównując długość sieci wodociągowej na terenie całego powiatu z długością sieci kanalizacji sanitarnej należy stwierdzić, iż istnieje znaczna dysproporcja w długościach tych sieci. Świadczy to o pilnych potrzebach budowy i rozbudowy systemów kanalizacyjnych i oczyszczalni ścieków w gminach powiatu łowickiego. Gmina Nieborów jest jedną z 6 gmin powiatu łowickiego (obok Bielaw, Kocierzewa Południowego, Kiernozi, Chąśna i Zdun) w której brak sieci kanalizacyjnej. Gmina nie posiada także oczyszczalni ścieków. Najbliższa oczyszczalnia znajduje się w mieście powiatowym Łowiczu. Inwestycja w budowę sieci kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków w gminie Nieborów jest kluczowa z punktu widzenia konieczności ochrony walorów przyrodniczych a terenie gminy. Gospodarka odpadami Od 2006 roku w powiecie łowickim funkcjonuje system zbiórki selektywnej odpadów którym zajmuje się kutnowska firma EkoSerwis. Odpady przeznaczone do powtórnego wykorzystania zbierane są od klientów firmy w żółtych workach. Do worków tych wrzucać można tylko butelki plastykowe typu pet po napojach, puszki aluminiowe oraz kartony typu tetra pack. Worki zabierane są co 4 tygodnie z terenu tych posesji, które mają podpisane umowy z EkoSerwisem. Za wywóz śmieci w żółtych workach klienci nie ponosili żadnej 36

37 odpłatności. Koszty te pokryte są częściowo z Powiatowego Funduszu Ochrony Środowiska oraz funduszy gminnych. W gminie Nieborów potrzebna jest edukacja ekologiczna społeczeństwa. Firma EkoSerwis udostępnia więc żółte worki wszystkim osobą które się po nie zgłoszą jeśli zobowiążą się do przekazania ich potem komuś kto ma podpisaną umowę z firmą. W roku 2007 zbiórka do żółtych worków została zaplanowana od kwietnia do listopada. Niezależnie od worków, EkoSerwis na terenie gmin Łowicz, Zduny i Nieborów ustawił duże pojemniki do selektywnej zbiórki takich odpadów jak szkło białe, szkło kolorowe oraz opakowania plastykowe. Tabela 5: Odpady komunalne zebrane w 2005 r. w gminie Nieborów Odpady ogółem zebrane w ciągu roku (w tonach) Z gospodarstw domowych (w tonach) Odpady zdeponowane na składowiskach w % zebranych 918,9 t 735,1 t 100,0 Źródło: GUS h) Identyfikacja problemów Analiza A - B - C W analizie heurystycznej ABC, eksperci wyłonili elementy istotne dla rozwoju gminy Nieborów, które mają odniesienie w rzeczywistości i stanowią punkt wyjścia dla określenia dalszych działań strategicznych. Należy odnotować, że zarówno Atuty, Bariery i to, co Ciekawe są tymi składowymi raportu, na które realizatorzy strategii mają realny wpływ. Stąd więc brak w analizie ABC takich szans czy zagrożeń, które wynikają z ogólnej sytuacji gospodarczej, prawnej czy finansowej kraju sytuacji, na którą władze samorządowe, środowiska społeczne czy przedsiębiorcy nie mają niemal żadnego wpływu. Nie znaczy to wcale, że analiza nie uwzględnia okoliczności, w jakich strategia będzie realizowana. Te odniesienia znajdujemy w analizie SWOT znajdującej się w dalszej części opracowania. Atuty rozwojowe Niski poziom zanieczyszczenia środowiska, Dobrze rozwinięta infrastruktura wodociągowa, Duża lesistość, Gmina bardzo atrakcyjna pod względem turystycznym, 37

38 Korzystne położenie gminy pomiędzy większymi ośrodkami miejskimi Dobrze ukształtowana sieć komunikacyjna: drogowa i kolejowa. Bariery rozwojowe Zły stan dróg gminnych i powiatowych, Brak kanalizacji i oczyszczalni ścieków. To, co Ciekawe Ciekawe, jak na rozwój gminy wpłynie rozwój turystyki (agroturystyki)? Gmina Nieborów jest gminą o ciekawych walorach krajobrazowych, licznych i znanych w Polsce zabytkach. Dużym atutem gminy jest także korzystne jej położenie. Niestety boryka się z typowymi problemami gmin wiejskich w Polsce tj. spadkiem liczby mieszkańców, złym stanem infrastruktury, brakiem środków na rewitalizację cennych obiektów zabytkowych, mała liczbą gospodarstw agroturystycznych. 38

39 2. Gospodarka a) Rolnictwo Gmina posiada 7551 ha użytków rolnych. Struktura użytków rolnych w gminie w 2005 roku przedstawiała się następująco: grunty orne 5628 ha, sady 451 ha, łąki 477 ha, pastwiska 995 ha. Wykres 5: Struktura gruntów ornych w gminie Nieborów w 2005 roku. 5,97% 6,31% 12,64% 74,53% grunty orne sady łąki pastwiska Źródło: GUS Tabela 6: Gospodarstwa rolne w gminie Nieborów w 2002 roku Gospodarstwo Liczba Rolne Indywidualne Indywidualne powyżej 1 ha użytków rolnych Źródło: GUS Wszystkie gospodarstwa w gminie są gospodarstwami indywidualnymi. 39

40 Tabela 7. Liczba gospodarstw rolnych na terenie gminy wg stanu na rok 2002 Grupa użytków rolnych Ilość gospodarstw % do 1 ha włącznie ,61% powyżej 1 do mniej niż 2 ha ,71% od 2 do mniej niż 5 ha ,90% od 5 do mniej niż 7 ha ,13% od 7 do mniej niż 10 ha ,01% od 10 do mniej niż 15 ha 72 4,12% od 15 do mniej niż 20 ha 18 1,03% od 20 do mniej niż 50 ha 7 0,40% powyżej 50 ha 0 - Źródło: GUS Najwięcej jest w gminie gospodarstw rolnych o powierzchni od 2 ha do 5 ha stanowią one ok. 28% wszystkich gospodarstw. Gospodarstwa do 1 ha włącznie stanowią ok. 24% wszystkich gospodarstw, a gospodarstwa o powierzchni od 1 do 2 ha ok. 18%. W gminie dominują wiec gospodarstwa małe. Brak jest gospodarstw dużych o powierzchni powyżej 50 ha. W gospodarstwach o małym areale opłacalność produkcji jest zbyt niska i rolników nie stać na to by stosować nowoczesne technologie. Wykres 6: Struktura gospodarstw rolnych według zajmowanej powierzchni w 2002 roku 10,01% 4,12% 1,03% 0,40% 24,61% 12,13% 28,90% 18,71% do 1 ha włącznie od 2 do mniej niż 5 ha od 7 do mniej niż 10 ha od 15 do mniej niż 20 ha powyżej 1 do mniej niż 2 ha od 5 do mniej niż 7 ha od 10 do mniej niż 15 ha od 20 do mniej niż 50 ha Źródło: GUS 40

41 Tabela 8: Uprawy rolne w gminie Nieborów w 2002r. Uprawa Powierzchnia [ar] Pszenica Żyto Jęczmień 5069 Owies Pszenżyto Mieszanki zbożowe Kukurydza Ziemniaki Strączkowe jadalne 1083 Okopowe pastewne 3526 Warzywa gruntowe Truskawki 5427 Inne (rzepak, gryka, proso) 330 RAZEM Źródło: GUS Wykres 7: Uprawy rolne w gminie Nieborów w 2002 r. Strączkowe jadalne 0,32% Okopowe pastewne 1,06% Warzywa gruntowe 4,30% Truskawki 1,64% Inne 0,09% Pszenica 8,66% Ziemniaki 9,58% Żyto 29% Kukurydza 3,30% Mieszanki zbożowe 17,65% Pszenżyto 8,22% Owies 9,81% Jęczmień 1,53% Źródło: GUS W gminie Nieborów najwięcej uprawia się żyta 29% wszystkich upraw oraz mieszanek zbożowych ozimych i jarych razem 17,65% wszystkich upraw. Taka struktura zasiewów wynika z faktu, że żyto można siać na wszystkich rodzajach gleb. Jest to odporne zboże zarówno na niskie temperatury jak i małą ilość wody. 41

42 W gminie w ogóle nie uprawia się buraków. Bardzo mało uprawia się także warzyw strączkowych jadalnych (0,32% wszystkich upraw) oraz rzepaku, gryka i prosa (0,09% wszystkich upraw). Tabela 9: Pogłowie zwierząt gospodarskich w gminie Nieborów w 2002 roku Zwierzęta Ilość Bydło Krowy Trzoda chlewna Trzoda chlewna lochy 212 Konie 155 Kury Kury nioski Kozy 120 Owce 25 Źródło: GUS b) Działalność gospodarcza Kolejną sferą poddaną analizie, bardzo ważną w procesie formułowania wniosków dotyczących sytuacji społeczno-gospodarczej gminy Nieborów jest jej sfera gospodarcza. Gospodarka lokalna - to całokształt działalności gospodarczej prowadzonej w gminie. Celem przeprowadzonej poniżej analizy jest określenie dynamiki rozwoju gminy i wskazanie tych obszarów, które mogą decydować o przyszłej dynamice rozwoju gospodarczego. Ważnym elementem będzie wskazanie instrumentów i narzędzi dostarczanych przez gminę lub inne podmioty, działające na rzecz intensyfikacji działalności gospodarczej prowadzonej w gminie, opierającej się w szczególności na wypracowanych przez wiele lat przewagach konkurencyjnych, w branżach kojarzonych z regionem i gminą Nieborów. Sfera gospodarcza Gminy Nieborów została przeanalizowana pod kątem: - struktury działalności gospodarczej, - obszarów aktywności gospodarczej w gminie. Wg danych statystycznych opublikowanych przez Główny Urząd Statystyczny, w dniu 31 grudnia 2005 r. w gminie Nieborów zarejestrowanych było 501 podmiotów gospodarki narodowej. Zdecydowaną większość tych podmiotów stanowią jednostki prywatne 96,61%. 17 podmiotów to zakłady sektora publicznego (3,39% wszystkich podmiotów w gminie). Taki stan rzeczy odzwierciedla ogólne tendencje panujące w gospodarce, gdzie najbardziej konkurencyjnymi i wytwarzającymi największą część Produktu Krajowego Brutto podmiotami są właśnie najmniejsze przedsiębiorstwa, które jednocześnie najbardziej elastycznie potrafią reagować na zmiany zachodzące na rynku. Należy zwrócić także uwagę, że te 42

43 przedsiębiorstwa są też najbardziej podatne na zewnętrzną koniunkturę gospodarczą i ich rozwój jest uzależniony od pomocy instytucji okołobiznesowych. Powstanie, rozwój i przetrwanie małego i średniego przedsiębiorstwa prywatnego w decydującym stopniu zależy od otoczenia, w którym ono funkcjonuje. Otoczenie to niesie wiele zagrożeń, ale występują w nim również instytucje, które działają na rzecz jego stabilizacji i rozwoju. Jedną z najistotniejszych przeszkód rozwoju małej przedsiębiorczości w regionie łódzkim jest brak zasobów finansowych oraz brak wykwalifikowanych kadr, które potrafiłyby sprawnie zarządzać przedsiębiorstwem. Dużej części małych firm nie stać na samodzielne ponoszenie kosztów związanych ze zbieraniem informacji o innowacjach, technologii i o rynkach. Małe firmy mają również duże trudności w dostępie do funduszy kredytowych, gdyż banki traktują je często jako ryzykownych klientów. Tabela 10. Dane dotyczące ilości oraz struktury podmiotów w gminie Nieborów Jednostka miary 2005 JEDNOSTKI ZAREJESTROWANE WG SEKTORÓW Ogółem ogółem jed.gosp. 501 Sektor publiczny jednostki ogółem jed.gosp. 17 jednostki prawa budżetowego państwowe i komunalne ogółem jed.gosp. 15 przedsiębiorstwa państwowe jed.gosp. 0 spółki prawa handlowego jed.gosp. 0 spółki z udziałem kapitału zagranicznego jed.gosp. 0 gospodarstwa pomocnicze jed.gosp. 0 Sektor prywatny jednostki ogółem jed.gosp. 484 osoby fizyczne jed.gosp. 422 spółki prawa handlowego jed.gosp. 8 spółki z udziałem kapitału zagranicznego jed.gosp. 0 spółdzielnie jed.gosp. 2 fundacje jed.gosp. 0 stowarzyszenia i organizacje społeczne jed.gosp. 18 Źródło: GUS 43

44 Biorąc pod uwagę branże, w których funkcjonują przedsiębiorstwa zlokalizowane na terenie gminy Nieborów, zauważyć można zdecydowaną przewagę sektora handlu i napraw (ok. 30%). Kolejnymi, najbardziej aktywnymi sektorami w gospodarce gminy jest działalność produkcyjna (ok. 11%) oraz budownictwo (ok. 18%). Tabela 11: Podmioty gospodarki narodowej zarejestrowane według sekcji PKD w 2005 roku w gminie Sekcja Nazwa sekcji Ilość podmiotów razem Podmioty sektora publicznego Podmioty sektora prywatnego A Rolnictwo, łowiectwo i leśnictwo B Rybołówstwo i rybactwo C Górnictwo i kopalnictwo D Działalność produkcyjna E Zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz i wodę F Budownictwo G Handel hurtowy i detaliczny; naprawy pojazdów mechanicznych, motocykli oraz artykułów przeznaczenia osobistego i użytku domowego H Hotele i restauracje I Transport, gospodarka magazynowa i łączność J Pośrednictwo finansowe K Obsługa nieruchomości, wynajem i działalność związana z prowadzeniem interesów L Administracja publiczna i obrona narodowa; gwarantowana prawnie opieka socjalna M Edukacja N Ochrona zdrowia i opieka socjalna O Pozostała działalność usługowa komunalna, socjalna i indywidualna P Gospodarstwa domowe zatrudniające pracowników Q Organizacje i zespoły międzynarodowe RAZEM Źródło: GUS 44

45 Wykres 8: Podmioty gospodarki narodowej zarejestrowane według sekcji PKD w 2005 roku w gminie Nieborów Administracja publiczna i obrona narodowa 2,59% Edukacja 2,99% Ochrona zdrowia i opieka socjalna 1,59% Pozostała działalność usługowa komunalna 9,18% Rolnictwo, łowiectwo i leśnictwo 4,19% Działalność produkcyjna 11,77% Obsługa nieruchomości, wynajem 5,98% Pośrednictwo finansowe 3,99% Transport, gospodarka magazynowa i łączność 6,38% Hotele i restauracje 2,99% Handel hurtowy i detaliczny, naprawy 30,13% Budownictwo 18,16% Źródło: GUS Analiza liczby zarejestrowanych podmiotów gospodarczych w latach daje odpowiedz na pytanie jak rozwija się gospodarka i czy powstają nowe firmy. W ciągu 10 lat, w gminie Nieborów nastąpił wzrost ilości podmiotów gospodarczych. Ich liczba zwiększyła się o 289 pomiotów. Liczba podmiotów gospodarczych w gminie rosła systematycznie. Jest to tendencja obserwowana w całym kraju. Liberalizacja gospodarki, wzrost dochodów ludności, dobra koniunktura na rynku doprowadziły do rozwoju drobnej działalności gospodarczej. Tabela 12 Ilość podmiotów gospodarczych i sklepów w gminie w poszczególnych latach Rok Ilość podmiotów Liczba sklepów gospodarczych Źródło: GUS 45

46 Wykres 9:Podmioty gospodarcze w gminie Nieborów Wykres 10. Sklepy w gminie Nieborów Kolejne lata 0 Kolejne lata Podmioty gospodarcze Sklepy Źródło: GUS Liczba sklepów na przestrzeni lat w gminie Nieborów również uległa zwiększeniu o 16 punktów handlowych. Jednak przyrost sklepów nie był tak systematyczny jak w przypadku ogólnej liczby podmiotów gospodarczych. Jednym z podstawowych wskaźników najlepiej ilustrujących stan lokalnej gospodarki jest poziom aktywizacji gospodarczej liczony jako ilość zarejestrowanych podmiotów gospodarczych na 10 tys. mieszkańców. Wyraża on skłonność danej populacji do podejmowania działalności gospodarczej, jak również zaufanie do sytuacji na rynku. Tabela 13: Poziom aktywizacji gospodarczej w gminach powiatu łowickiego gmina Łowicz (obszar miejski) Bielawy Chąśno Domaniewice Kiernozia Kocierzew Południowy Łowicz (obszar wiejski) Łyszkowice Nieborów Zduny Opracował: Firma Bajor Consulting na podstawie danych GUS. 46

47 Od roku 1998 poziom aktywizacji gospodarczej w gminie Nieborów wzrósł o 159. Podobną sytuację obserwujemy w całym powiecie łowickim. Wzrost wskaźnika aktywizacji gospodarczej w gminie był systematyczny. Porównując te wskaźniki do danych z innych części województwa łódzkiego należą one do przeciętnych. Jako grupę porównawcza oczywiście należy przyjąć gminy typowo wiejskie, o podobnym charakterze. W miastach wskaźniki te kształtują się bowiem na dużo wyższym poziomie w Łowiczu poziom wskaźnika wyniósł w 2005 roku Wśród gmin wiejskich w powiecie łowickim trzy gminy (Zduny, Łowicz obszar wiejski, Domaniewice) osiągnęły w 2005 roku wyższy wskaźnik od gminy Nieborów lecz różnice nie są duże. Jednak poziom aktywizacji gospodarczej jest tylko jednym ze wskaźników obrazujących aktywność biznesową populacji. Ważnym wskaźnikiem dodatkowym jest tzw. indeks PEAI (Present Economic Activity Index wskaźnik aktualnej aktywności gospodarczej), obliczamy jako procentową zmianę ilości firm na 10 tys. mieszkańców w ostatnich trzech latach. PEAI powyżej 9% oznacza pomyślną koniunkturę, a powyżej 15% gwałtowny rozwój. Tabela 14: Saldo ilości firm w ostatnich 3 latach gmina Saldo ilości firm w ostatnich 3 latach Ilość nowych firm Przyrost procentowy PEAI Łowicz (obszar miejski) -13 0,76% Bielawy -6 1,53% Chąśno ,11% Domaniewice +18 9,55% Kiernozia -1 1,90% Kocierzew Południowy ,16% Łowicz (obszar wiejski) ,18% Łyszkowice +11-2,5% Nieborów +41 8,26% Zduny +10 6,14% Opracował: Firma Bajor Consulting na podstawie danych GUS Warto zauważyć, że nie ma prostej korelacji między poziomem aktywizacji gospodarczej a indeksem PEAI. Należy to interpretować następująco: poziom aktywizacji to skumulowany przez wiele lat dorobek aktywności lokalnego sektora gospodarczego, natomiast PEAI obrazuje aktualną dynamikę. 47

48 Okres od roku 2004 jest okresem bardzo dużego wzrostu gospodarczego w całym kraju. W gminach wiejskich wskaźnik PEAI bardzo często jest większy niż 4% a gminach wiejsko miejskich często przekracza 9%. W dwóch gminach powiatu łowickiego wskaźnik jest wyższy niż 9% (gmina wiejska Łowicz, gmina Domaniewice), co oznacza pomyślną koniunkturę. W gminie Nieborów PEAI wyniósł w ,26. Nie jest o złym wynikiem zwłaszcza na tle niektórych gmin z powiatu łowickiego (Chąśno, Kocierzew Południowy). Działania władz gminy Nieborów oraz innych instytucji powinny w kolejnych latach zwiększać wpływ na rozwój nowych przedsiębiorstw poprzez wykorzystanie lokalnych zasobów. Widoczny wzrost gospodarczy jest dobrym prognostykiem na przyszłość, lecz jego stabilne fundamenty należy budować przemyślaną polityką gminy po roku 2007, kiedy to Polska otrzyma kolejne fundusze unijne. Wzrost przedsiębiorczości, głównie tej drobnej, jest podstawą stabilnej gospodarki. W działaniach gminy nie można zapominać o zasobach ludzkich, czyli o mobilnym czynniku wzrostu gospodarczego. Wiele aspektów rozwoju gospodarczego gminy leży po stronie władz centralnych. Na te aspekty władze gminy nie mają wpływu. Należy jednak podjąć szeroką współpracę z instytucjami centralnymi i wojewódzkimi w celu doskonalenia narzędzi wzrostu gospodarczego. Bardzo ważnym elementem wpływającym na funkcjonowanie przedsiębiorstw oraz ich rozwój jest tzw. otoczenie biznesu. W jego skład wchodzą przede wszystkim: banki, instytucje finansowe, organizacje oraz ośrodki wspierające rozwój przedsiębiorczości. 48

49 Wykres 11 Oddziaływanie ośrodków miejskich na gospodarkę gminy Nieborów Skierniewice Sochaczew Łódź Łowicz Warszawa Na gospodarkę Nieborowa duży wpływ ma bliskość aglomeracji łódzkiej, która jest jednym z najdynamiczniej rozwijających się obecnie miast w Polsce. Ma na to wpływ restrukturyzacja gospodarki, usytuowanie w centrum Polski, budowa autostrad, a co za tym idzie dopływ inwestorów. Mniejszy wpływ na rozwój gospodarki Nieborowa mają Warszawa i Skierniewice. Choć Warszawa nie rozwija się już tak dynamicznie jak kilka lat temu to jest niewątpliwie nadal najbardziej rozwiniętym miastem w Polsce. W gminie Nieborów należy zintensyfikować działania zmierzające do zachęcenia ludzi do prowadzenia działalności gospodarczej oraz wspieraniu innowacji w przedsiębiorstwach już istniejących. Innowacyjność firm określana jest najogólniej jako zdolność i motywacja do poszukiwania i komercyjnego wykorzystywania jakichkolwiek wyników badań naukowych, nowych koncepcji, pomysłów i wynalazków, prowadzących do wzrostu poziomu nowoczesności i wzmocnienia pozycji konkurencyjnej firmy czy realizacji ambicji technicznych przedsiębiorcy. W tym kontekście innowacje - rozumiane jako proces uczenia się zarówno ze źródeł wewnętrznych, jak i zewnętrznych - są traktowane jako podstawowe źródło kumulowania (budowania) specyficznych, unikalnych i wyróżniających umiejętności firmy. Zdolność innowacyjna firm jest wyznaczona przez ich wewnętrzną zdolność do tworzenia nowych produktów i technologii, metod organizacji, jak i przez ich zdolność do absorpcji i zastosowania wiedzy wytworzonej poza firmą. Samodzielne podejmowanie własnych prac badawczych, projektowania i wdrażania nowej produkcji wymaga posiadania właściwych kompetencji technicznych, menedżerskich oraz zdolności do uczenia się. 49

50 Konieczność korzystania z zewnętrznych usług na rzecz innowacji dotyczy niemal wszystkich przedsiębiorstw, które zamierzają rozwijać swoją zdolność innowacyjną. W najsilniejszym stopniu dotyczy to małych firm innowacyjnych. Są one zbyt małe, aby mieć wszystkie niezbędne kompetencje i zasoby normalnie dostępne w dużych przedsiębiorstwach. Na rozwój innowacji składa się wysiłek ludzi oraz kapitał potrzebny do opracowania i wprowadzenia nowych produktów, procesów i organizacji na rynek. Innowacja staje się, więc sprawą przedsiębiorstw i organów władzy publicznej państwa, regionu, które obecnie grupują zasoby ludzkie i odpowiednie kapitały. Z prowadzonych badań nad stanem innowacyjności i przedsiębiorczości firm województwa łódzkiego zwraca uwagę niechęć przedsiębiorców do współpracy. Obserwacje tworzenia się środowisk przedsiębiorczości i sieci wskazują, że proces ten znajduje się w fazie początkowej, a jego dalszy rozwój będzie skomplikowany i długotrwały. Powstały już niezbędne elementy do zorganizowania środowiska, lecz jest to w dalszym ciągu raczej prosty zbiór podmiotów niż system. Relacje między poszczególnymi podmiotami kształtują się powoli, a proces przełamywania wzajemnych nieufności jest długi i skomplikowany. Częstsze są postawy konkurencji, niż współpracy między podmiotami. Otoczenie, szczególnie wszelkiego rodzaju instytucje świadczące usługi pośrednictwa w dziedzinie innowacji (inkubatory, centra transferu technologii, ośrodki promocji i doradztwa), odgrywa w tym procesie rolę marginalną. Obserwuje się nieliczne tylko kontakty firm z tymi instytucjami, a ich znaczenie dla rozwoju firm i sieci jest znikome. Brak jest przepływu informacji, miejsc kontaktów czy wzorów współpracy. Jest to zadanie dla strategii innowacyjnej regionu. Należy odnotować także niedorozwój tak krajowego jak i regionalnego rynku kapitałowego dla potrzeb wdrażania nowych rozwiązań, zwłaszcza nowoczesnych technologii. Brak jest źródeł finansowania otwartych na finansowanie innowacji i wdrażania nowych technologii przez małe przedsiębiorstwa takich jak np. fundusze zalążkowe. Zauważalna jest bardzo wysoka awersja do podejmowania tego typu inwestycji przez dużo bardziej elastyczne w innych krajach fundusze venture capital. W konsekwencji małe i średnie przedsiębiorstwa w swej działalności innowacyjnej bazują głównie na własnych środkach finansowych i jedynie w niewielkim stopniu wykorzystują zewnętrzne źródła finansowania. 50

51 Wszystkie powyższe uwagi dotyczą także sytuacji przedsiębiorców prowadzących działalność na terenie gminy Nieborów. Tabela 15. Liczba firm innowacyjnych w województwie łódzkim Firmy polskie Firmy zagraniczne Razem Powiat Woj. Powiat Woj. Powiat Woj. Powiat Liczba Liczba Liczba =100 =100 =100 =100 =100 =100 Bełchatowski 186 2,7 24,5 9 2,0 1, ,7 25,7 Kutnowski 228 3,3 30,0 11 2,4 1, ,3 31,4 Łaski 123 1,8 18,8 7 1,6 1, ,8 19,9 Łowicki 69 1,0 26,7 3 0,7 1,2 72 1,0 27,9 Łęczycki 154 2,2 24,3 4 0,9 0, ,2 24,9 Łódzko-Wschodni 278 4,1 13,8 19 4,2 0, ,1 14,7 Opoczyński 101 1,5 22,3 3 0,7 0, ,4 23,0 Pabianicki 403 5,9 15,6 34 7,6 1, ,0 17,0 Pajęczański 126 1,8 22,2 1 0,2 0, ,7 22,4 Piotrkowski 143 2,1 21,2 4 0,9 0, ,0 21,8 Poddębicki 92 1,3 21,0 3 0,7 0,7 95 1,3 21,6 Radomszczański 295 4,3 20,3 6 1,3 0, ,1 20,8 Rawski 91 1,3 22,5 5 1,1 1,2 96 1,3 23,7 Sieradzki 267 3,9 22,8 10 2,2 0, ,8 23,7 Skierniewicki 71 1,0 26,7 2 0,4 0,8 73 1,0 27,4 Tomaszowski 341 5,0 24,1 17 3,8 1, ,9 25,3 Wieluński 147 2,1 24,4 1 0,2 0, ,0 24,5 Wieruszowski 64 0,9 18,8 3 0,7 0,9 67 0,9 19,7 Zduńskowolski 182 2,7 21,2 10 2,2 1, ,6 22,4 Zgierski 488 7,1 15,3 33 7,3 1, ,1 16,3 Łódź ,2 20, ,0 1, ,9 21,8 Piotrków 207 3,0 24,3 18 4,0 2, ,1 26,4 Skierniewice 116 1,7 27,8 17 3,8 4, ,8 31,9 Skierniewice (miasto i 187 2,7 27,4 19 4,2 2, ,8 30,2 powiat) Piotrków 350 5,1 22,9 22 4,9 1, ,1 24,4 (miasto i powiat) Aglomeracja łódzka ,3 18, ,1 1, ,1 20,02 Razem ,0 20, ,0 1, ,0 21,4 Źródło: GUS 51

52 c) Identyfikacja problemów Analiza A - B C Atuty rozwojowe Duża powierzchnia użytków rolnych na terenie gminy, Bardzo duża tradycja pracy w sektorze rolniczym, Znaczne kompetencje zasobów ludzkich w sektorze rolniczym, Systematyczny wzrost liczby podmiotów gospodarczych w gminie. Bariery rozwojowe Niski poziom innowacyjności przedsiębiorstw, Zbyt mały potencjał wykwalifikowanych kadr dla sektorów innych niż rolnictwo, Znaczący poziom rozdrobnienia gospodarstw rolnych Brak specjalizacji i innowacyjności w rolnictwie. To, co Ciekawe Jak rozwój sektora usług wpłynie na rozwój gminy? Czy podniesienie jakości kształcenia ustawicznego wpłynie na wzrost postaw przedsiębiorczych wśród mieszkańców? Gmina Nieborów ma duże szanse na rozwój gospodarczy związany przede wszystkim z rozwojem turystyki na terenie gminy. Samorząd powinien w tym celu podejmować działania zachęcające mieszkańców do podejmowania działalności gospodarczej (dywersyfikacji działalności), tworzenia ośrodków agroturystycznych. Szansą dla gminy jest też wzrost innowacyjności i współpraca przedsiębiorstw znajdujących się na terenie powiatu łowickiego i województwa łódzkiego oraz mazowieckiego. 52

53 3. Sfera społeczna a) Migracje Czułym miernikiem zmian sytuacji społeczno-gospodarczej jest migracja. Ludzie osiedlają się na terenach, których perspektywy rozwojowe postrzegają z optymizmem, natomiast spontaniczna emigracja z danego terenu jest zawsze sygnałem zagrożenia zapaścią rozwojową. Dlatego też migracja ludności to jeden z podstawowych wskaźników oddziaływania w projektach aplikujących o środki ERDF. Projekty rozwojowe powinny hamować odpływ ludności i generować dodatnią migrację (imigrację). Saldo migracji zagranicznych w Polsce jest w ostatnich latach ujemne. W 2003 roku na stałe osiedliło się w naszym kraju 7 tys. osób, a wyjechało prawie 21 tys. Od czasu integracji Polski z Unią Europejską i dzięki otwarciu rynków pracy dla Polaków, z naszego kraju wyjechało już prawdopodobnie około miliona osób. Niepokojącym zjawiskiem jest fakt, że sondaże wskazują na duże saldo migracji wśród dobrze wykształconej polskiej młodzieży. Tabela 16. Saldo migracji w ruchu wewnętrznym w gminach powiatu łowickiego Jednostka terytorialna saldo migracji w ruchu wewnętrznym ogółem Bielawy Domaniewice Kiernozia Chąśno Kocierzew Południowy Łowicz gmina wiejska Łyszkowice Nieborów Zduny Źródło: GUS W gminie Nieborów, w zakresie migracji, dane z ostatnich lat prowadzą do optymistycznych wniosków. Wskaźnik salda migracji od roku 1999 jest dodatni, narastający a od roku 2003 osiąga wysokie wartości: +47 w 2003 roku, + 31 w 2004 roku i + 21 w 2005 roku. Niepokojący może jednak być spadek wysokiej dodatniej migracji. Podobną, korzystną sytuację wśród gmin wiejskich powiatu łowickiego obserwujemy jeszcze tylko w gminie Łowicz. W pozostałych gminach saldo jest już w większości lat ujemne. 53

54 Wykres 12: Saldo migracji w ruchu wewnętrznym w gminie w poszczególnych latach Kolejne lata Saldo migracji b) Przyrost naturalny Źródło: GUS W Gminie Nieborów od 2000 roku obserwuje się ujemny wskaźnik przyrostu naturalnego. Najniższą wartość (-36 osób) wskaźnik osiągnął w 2001 roku. Ujemny przyrost naturalny stanowi wyzwanie do podjęcia działań służących poprawie jakości życia mieszkańców, a tym samym zahamowania negatywnego zjawiska. Tabela 17: Przyrost naturalny w latach w gminie Nieborów Gmina Nieborów Liczba żywych urodzeń Przyrost naturalny Źródło: GUS 54

55 Wykres 13. Przyrost naturalny w latach w gminie Nieborów Kolejne lata 2001 Przyrost naturalny Źródło: GUS Na niski wskaźnik przyrostu naturalnego wpływ ma wysoki wskaźnik zgonów ale przede wszystkim malejąca liczba urodzeń. Spowodowane jest to przede wszystkim faktem, iż kobiety decydują się obecnie na macierzyństwo najczęściej dopiero pomiędzy 25 a 29 rokiem życia (na początku lat 90 - między 20 a 24). Im bardziej wykształcone, tym częściej odkładają macierzyństwo bliżej trzydziestego roku życia. Wzrasta też liczba kobiet, które w ogóle nie wychodzą za mąż. Najpopularniejszym modelem rodziny jest 2+2, choć coraz częściej pary decydują się na jedno dziecko. Inne małżeństwa nie decydują się na dziecko z powodu trudności finansowych. Bezrobocie, ubóstwo powodują, że młodzi ludzie nie decydują się na zawieranie małżeństw i dzieci. 55

56 Gmina Nieborów Mapa 12. Przyrost naturalny na 1000 ludności w okresie I - II kwartał 2005 roku w województwach c) Infrastruktura edukacyjna Przedszkola Na terenie gminy Nieborów działają dwa przedszkola: przedszkole w Bełchowie otwarte 17 września 2006 roku, przedszkole w Nieborowie - które wraz z tamtejszą Szkołą Podstawową tworzą Zespół Placówek Oświatowych. Tabela 18: Przedszkola w gminie Nieborów w 2005 roku Liczba przedszkoli Oddziały Dzieci w przedszkolach razem Dzieci w klasie 0 w obu przedszkolach Źródło: GUS 56

57 Szkoły podstawowe Na terenie gminy Nieborów funkcjonuje sześć szkół podstawowych: Szkoła Podstawowa w Bednarach, Szkoła Podstawowa w Bełchowie imienia W. Broniewskiego, Szkoła Podstawowa w Bobrownikach imienia L. Ostrowskiej, Szkoła Podstawowa w Dzierzgówku imienia Żołnierzy Gwardii Ziemi Łowickiej, Szkoła Podstawowa w Mysłakowie imienia M. Konopnickiej, Szkoła Podstawowa w Nieborowie. Tabela 19: Szkoły podstawowe w gminie Nieborów Szkoły podstawowe Miejscowość Liczba uczniów w roku 2005/06 razem Liczba uczniów w klasie 0 w Bednarach w Bełchowie 91 7 w Bobrownikach w Dzierzgówku w Mysłakowie w Nieborowie RAZEM Źródło: GUS Szkoła Podstawowa w Bednarach posiada dobrze wyposażoną salę gimnastyczną i siłownię. Dzieci mają zapewnioną naukę trzech języków obcych (angielskiego, niemieckiego, rosyjskiego) oraz informatyki w nowocześnie wyposażonej sali komputerowej. Młodzież swoje sportowe zainteresowania rozwija w Uczniowskim Klubie Sportowym w sekcji tenisa stołowego i minikoszykówki. Budynek Szkoły Podstawowej w Bełchowie został do użytku oddany 22 lipca 1962 roku, szkoła przyjęła imię Władysława Broniewskiego. Obecnie w szkole wykwalifikowana kadra kształci 91 uczniów w 6 oddziałach oraz 7 uczniów w klasie 0. W ramach zajęć obowiązkowych naucza się dwóch języków obcych: rosyjskiego i niemieckiego. Szkoła Podstawowa w Bobrownikach od 1970 roku mieści się w budynku, który posiada osiem sal lekcyjnych, pracownię informatyczną z łączem internetowym, bogato wyposażoną bibliotekę z regionalnym wystrojem i zmodernizowaną salę gimnastyczną. Od 1995 roku szkoła należy do sieci Szkół Promujących Zdrowie. Każdego roku systematycznie 57

58 realizowane są treści prozdrowotne oraz organizowane imprezy ogólnoszkolne i środowiskowe propagujące zdrowy styl życia. Nauczyciele szkoły w Bobrowniach chętnie dzielą się z innymi swym doświadczeniem i autorsko opracowanymi propozycjami różnorodnych rozwiązań metodycznych. Od wielu lat współpracują z placówkami kształcącymi nauczycieli, opracowują publikacje metodyczne. Szkoła Podstawowa w Dzierzgówku położona jest wśród lasów sosnowych. W roku 1999 oddana została do użytku nowa część dydaktyczna w tym 6 sal lekcyjnych. W roku szkolnym 1999/2000 obiekty te zostały przekazane Gimnazjum Nr 2 w Dzierzgówku. W szkole prowadzona jest nauka języka niemieckiego, języka rosyjskiego oraz fakultatywnie języka angielskiego. W roku 2006 szkoła została rozbudowana. Szkoła Podstawowa w Mysłakowie została rozbudowana w 1992 roku - powstał łącznik z salą komputerową, dydaktyczną i konferencyjną, sanitariaty, natryski, szatnia. W 1995 r. rozpoczęto budowę sali gimnastycznej, którą ukończono w 1999 r. W szkole realizuje się program "Zielona Szkoła". Organizowane są liczne wyjazdy krajoznawcze. Do nauki wykorzystywanych jest 8 sal lekcyjnych z pracownią biologiczno - chemiczno - fizyczną oraz pracownią komputerową. Do Szkoły Podstawowej w Nieborowie w 1995 roku dobudowano skrzydło w którym mieszczą się trzy sale, pion sanitarny jako zaplecze sali gimnastycznej oraz szatnie. W 2000 roku dobudowano natomiast salę gimnastyczną. Te rozbudowy szkoły w sposób znaczący polepszyły warunki pracy i nauki. Od 1 września 2005 roku do szkoły dołączono przedszkole i placówka tworzy teraz Zespół Placówek Oświatowych. Szkoła prowadzi szeroką działalność kulturalną, oświatową, sportową, rozrywkową oraz różnorodne zajęcia z uwzględnieniem tematyki dotyczącej przemocy i uzależnień. W placówce prowadzona jest nauka dwóch języków obcych: rosyjskiego i angielskiego. Uczniowie odbywają też zajęcia w pracowni informatycznej. Szkoła posiada bogatą ofertę zajęć pozalekcyjnych, na których uczniowie mogą rozwijać swoje zainteresowania i uzdolnienia. Są to zajęcia rekreacyjno-sportowe oraz koła zainteresowań: matematyczne, informatyczne, teatralne. Swoje umiejętności i zdolności uczniowie mogą także zaprezentować w różnorodnych konkursach szkolnych: recytatorskich, czytelniczych, ortograficznych, plastycznych, sportowych, ekologicznych i z zakresu profilaktyki. 58

59 Zdj. 6. Zespół Placówek Oświatowych w Nieborowie Tabela 20: Szkoły podstawowe w gminie Nieborów w 2005 roku - łącznie Liczba szkół Oddziały Pomieszczenia szkolne Absolwenci Komputery w szkołach Pracownie komputerowe Komputery podłączone do Internetu Źródło: GUS Głównym celem wszelkich działań kadry pedagogicznej w gminie Nieborów jest wszechstronny rozwój każdego ucznia w bezpiecznych i przyjaznych warunkach. Proces dydaktyczno wychowawczy realizowany jest z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb i możliwości uczniów poprzez staranny dobór różnorodnych form i metod pracy oraz optymalne wykorzystanie metod aktywizujących i mediów edukacyjnych. Szkoły gimnazjalne Na terenie gminy Nieborów funkcjonują dwa gimnazja: Gimnazjum nr 1 w Kompinie, Gimnazjum nr 2 w Dzierzgówku. Siedzibą Gimnazjum nr 1 w Kompinie do czerwca 2001 roku była SP w Bednarach. Z dniem 1 września młodzież gimnazjalna rozpoczęła naukę w szkole w Kompinie. Młodzież w ramach zajęć lekcyjnych doskonali swoje umiejętności lingwistyczne ucząc się języka angielskiego, rosyjskiego i niemieckiego. 187 uczniów swoje zainteresowania kulturalne i sportowe może rozwijać w ramach zajęć rekreacyjno - sportowych korzystając z basenu oraz należąc do Uczniowskiego Klubu Sportowego "Bednary". Przy gimnazjum działa chór szkolny. 59

60 Gimnazjum nr 1 Gimnazjum nr 2 w Dzierzgówku mieści się w nowym budynku oddanym do użytku w 2002 roku, pięknie położonym wśród kompleksów leśnych przy mało uczęszczanej drodze łączącej Bełchów z Łowiczem. Szkoła ma doskonałe warunki lokalowe: jasne, nowoczesne sale lekcyjne, pracownię komputerową, salę audiowizualną i pełnowymiarową salę gimnastyczą wraz z zapleczem. Szkoła oferuje uczniom mozliwość nauki dwóch języków obcych i korzystania z zajęć dodatkowych: SKS, Klub Europejski, Koło dziennikarskie, Koło teatralne. Gimnazjum nr 2 Tabela 21: Szkoły gimnazjalne w gminie Nieborów w 2005 roku łącznie Liczba szkół Oddziały Pomieszczenia szkolne Absolwenci/ Uczniowie Komputery w szkołach Pracownie komputerowe Komputery podłączone do Internetu / Źródło: GUS Szkolnictwo ogólnokształcące i wyższe W gminie nie funkcjonuje niestety żadna placówka ponadgimnazjalna Młodzież z gminy Nieborów uczęszcza do liceów na terenie gmin Zduny (jest tam 1 placówka tego typu) i Skierniewice oraz miasta Łowicz (tam funkcjonuje pięć szkół tego typu). 60

61 Jeśli chodzi o szkolnictwo wyższe to mieszkańcy gminy Nieborów pobierają naukę w szkołach wyższych w Łodzi i w Warszawie oraz filiach tych szkół w Łowiczu, Skierniewicach i Sochaczewie. d) Infrastruktura kulturalna Biblioteka Gminna W gminie sprawnie funkcjonuje Gminna Biblioteka Publiczna im. M. Konopnickiej w Nieborowie. Biblioteka posiada filie w Arkadii, Bobrownikach i Kompinie. Do dyspozycji czytelników jest woluminów. Przy Gminnej Bibliotece działa klub Video, który oferuje 488 filmów. Między innymi zekranizowane lektury szkolne, klasykę filmową i bajki dla dzieci. Biblioteka prowadzi bogatą działalność kulturalną promującą książkę. Jest organizatorem wystaw twórców nieprofesjonalnych pn. Twórcy i hobbiści, jak również wojewódzkich i lokalnych konkursów plastycznych i literackich adresowanych do dzieci i młodzieży. Inicjuje spotkania autorskie nie zapominając przy tym o podstawowej misji Biblioteki gromadząc i udostępniając księgozbiór na zewnątrz, udzielając informacji bibliograficznych oraz informacji bibliograficznych o regionie. Gminny Ośrodek Kultury Edukacja kulturalna, wychowanie przez sztukę oraz tworzenie warunków dla rozwoju rękodzieła ludowego i artystycznego to jeden z celów działalności Gminnego Ośrodka Kultury w Nieborowie oraz filii w Bobrownikach. Ośrodki te, realizując zadania z zakresu upowszechniania kultury oferują dzieciom i młodzieży koła zainteresowań: plastyczne, muzyczne i folklorystyczne. Przy GOK działa również Strażacka Orkiestra Dęta oraz Kapela Ludowa. Gminny Ośrodek Kultury wraz z filią są organizatorami wielu konkursów lokalnych i ponadlokalnych z zakresu różnych dziedzin wiedzy, dlatego też jest otwarty na współpracę. Od 1 czerwca 2007 roku powstanie również GOK w Bełchowie. e) Kultura fizyczna Kultura fizyczna odgrywa bardzo istotną rolę we współczesnym świecie, wiąże się nierozerwalnie z ogólnym rozwojem cywilizacji, pozwala na zaspokajanie zarówno potrzeb indywidualnych, jak i grupowych społeczeństwa. Potrzeby te związane są z poprawą stanu zdrowia, aktywnym wypoczynkiem i odnową biologiczną, wychowaniem i rozwojem 61

62 osobowości młodego pokolenia, a także czynnym i biernym uczestnictwem w odnoszeniu sukcesów sportowych. Formy upowszechniania i uprawiania kultury fizycznej muszą być odpowiednio dobierane do wieku oraz indywidualnych możliwości i potrzeb. Szczególnie istotne znaczenie, ze względu na istniejący zły stan zdrowia dzieci i młodzieży ma rozwój wychowania fizycznego już w przedszkolach, a następnie w szkołach i na uczelniach. Należy podkreślić fakt, że mieszkańcy gminy Nieborów coraz bardziej włączają się w czynne uprawianie sportu. W gminie działa 5 klubów piłkarskich w miejscowościach: Nieborów, Bednary, Bełchów, Bobrowniki, Dzierzgów. Kluby te posiadają własne boiska sportowe, prowadzą rozgrywki piłkarskie w wojewódzkiej klasie okręgowej : LZS " Pogoń Bełchów", LZS "Czarni Bednary", LKS "Orzeł Nieborów". Od 1995 roku rozpoczął działalność sportową "Uczniowski Klub Sportowy" przy Szkole Podstawowej w Bednarach, specjalizujący się w tenisie stołowym. Pomimo krótkiego okresu działalności jest już znanym i znaczącym UKS-em w województwie, makroregionie i kraju osiągając sukcesy w tej dyscyplinie sportu we wszystkich grupach wiekowych dziewcząt i chłopców. Uczniowski Klub Sportowy Bednary wygrał w grudniu 2004 roku Drużynowy Finał Uczniowskich Klubów Sportowych o Puchar Polskiego Związku Tenisa Stołowego. W grudniu 2000 roku przy Szkole Podstawowej w Nieborowie powstał UKS "Pałac Nieborów" z dwoma sekcjami: piłki nożnej i szachową. Dla dzieci i młodzieży został urządzony w Nieborowie plac zabaw. Jest on szczególnie używany przez nie w okresie wakacji. Znajduje się tu także boisko do piłki nożnej i boisko do siatkówki, z których korzystają zarówno młodsi, jak i starsi mieszkańcy Nieborowa. f) Pozostała infrastruktura społeczna Na terenie Gminy Nieborów znajduje się pięć Parafii Rzymsko - Katolickich. W gminie funkcjonuje też poczta, 2 niepubliczne ośrodki zdrowia, 3 apteki oraz bary i restauracja. Najbliższe dwa szpitale znajdują się w miejscowościach: Łowicz i Skierniewice. Pomoc społeczna na terenie gminy realizowana jest przez Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Nieborowie. 62

63 g) Rynek pracy Rynek pracy tworzony jest przez następujące elementy: zasoby kapitału ludzkiego i jego wykorzystanie, podział pracowników wg pracujących w poszczególnych sektorach gospodarki narodowej, wielkość i strukturę bezrobocia. Rynek pracy pełni dwie zasadnicze funkcje w gospodarce. Dla ludzi występujących z podażą pracy stwarza on możliwość otrzymania dochodów, a dla firm zgłaszających popyt na pracę jest on źródłem tego podstawowego czynnika wytwórczego. Płace otrzymywane ze sprzedaży pracy stanowią źródło utrzymania dla ogromnej większości ludzi. Do najczęstszych spotykanych barier społecznych wejścia na rynek pracy tak w gminie Nieborów jak i w całym kraju jest: brak wyuczonego zawodu, niskie kwalifikacje, dezaktualizacja zawodu, niedopasowanie posiadanego wykształcenia i przygotowania zawodowego do potrzeb lokalnych pracodawców, brak gruntownego doświadczenia zawodowego wynikającego z częstej zmiany pracy i podejmowania prac jakichkolwiek dla ratowania własnej egzystencji, brak gotowości do reorientacji zawodowej. Bezrobocie Bezrobocie jest jednym z największych zagrożeń o charakterze ekonomicznym i społecznym, jakie towarzyszą okresom dekoniunktury w gospodarce rynkowej. Wśród najbardziej groźnych skutków bezrobocia należy wymienić: destabilizację rynku pracy, zmniejszenie wpływów budżetowych (zarówno do budżetu centralnego jak i lokalnego), emigrację kadr, zwłaszcza wysokokwalifikowanych, zahamowanie popytu i zubożenie rynku dóbr i usług, atrakcyjność co za tym idzie zmniejszenie obrotów atrakcyjności handlu, 63

64 zmniejszenie atrakcyjności regionu i zniechęcenie inwestorów. Mapa 13: Stopa bezrobocia według województw (stan w końcu kwietnia 2006 roku) Bezrobocie jest niezmiernie uciążliwym problemem społecznym i gospodarczym w Polsce. Od wielu lat notuje się wysoką stopę bezrobocia. W województwie łódzkim w 2004 r. stopa bezrobocia przekraczała już 19,5%. W kwietniu 2006 roku sytuacja uległa niewielkiej poprawie stopa bezrobocia wynosiła 17,4%. Bezrobocie to zjawisko które pociąga za sobą szereg problemów natury społecznej. Mapa 14: Stopa bezrobocia według powiatów woj. łódzkiego 64

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW Szanowni Państwo Urząd Gminy rozpoczął prace nad przygotowaniem Strategii Rozwoju. istotnym elementem, niezbędnym dla stworzenia strategii jest poznanie opinii

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce WIELKOPOLSKA w Europie WIELKOPOLSKA w Polsce Podział Administracyjny Województwa Wielkopolskiego Liczba

Bardziej szczegółowo

Plan odnowy miejscowości KRUCZYN

Plan odnowy miejscowości KRUCZYN Załącznik do uchwały nr XXXV/ 219 / 2010 Rady Gminy Nowe Miasto nad Wartą z dnia 14 stycznia 2010 r. Plan odnowy miejscowości KRUCZYN w ramach działania: Odnowa i rozwój wsi objętego Programem Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY Załącznik nr 1 do Uchwały Nr LX /453/09 Rady Gminy w Iwaniskach z dnia 21 grudnia 2009 r. Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY GMINA IWANISKA POWIAT OPATOWSKI WOJEWÓDZTWO ŚWIĘTOKRZYSKIE Kujawy, październik

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE Załącznik do Uchwały Rady Gminy nr XXII/170/2004, z dnia 24.06.2004 r. Gmina Michałowice PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA GMINY

Bardziej szczegółowo

OFERTA INWESTYCYJNA,,STREFY GOSPODARCZEJ GMINY PAKOSŁAW

OFERTA INWESTYCYJNA,,STREFY GOSPODARCZEJ GMINY PAKOSŁAW OFERTA INWESTYCYJNA,,STREFY GOSPODARCZEJ GMINY PAKOSŁAW PAKOSŁAW 2011 Tu chcemy się uczyć,, pracować,, mieszkać i wypoczywać GMINA PAKOSŁAW Pakosław leży na południu Ziemi Rawickiej, w dorzeczu rzeki Orli.

Bardziej szczegółowo

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Obszar I Infrastruktura społeczna. 1. Wspieranie aktywności oraz integracji społeczności lokalnej. 2. Wspieranie i aktywizacja mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Wizja. 2. Gmina Bełżec przyjaznym miejscem życia i pracy z rozwijającym się rolnictwem oraz przedsiębiorczością.

Wizja. 2. Gmina Bełżec przyjaznym miejscem życia i pracy z rozwijającym się rolnictwem oraz przedsiębiorczością. Wizja 1. Roztoczańskie Centrum Rekreacyjne wykorzystujące położenie transgraniczne, walory przyrodnicze i gospodarcze dla poszerzania oferty turystycznowypoczynkowej. 2. Gmina Bełżec przyjaznym miejscem

Bardziej szczegółowo

Rozdział 03. Ogólny opis gminy

Rozdział 03. Ogólny opis gminy ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA DDĘĘBBIICCAA Rozdział 03 Ogólny opis gminy X-2796.03

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XIII/85/2008 Rady Miejskiej Brześcia Kujawskiego z dnia 1 lutego 2008 roku. w sprawie zatwierdzenia Planu Odnowy miejscowości Rzadka Wola.

Uchwała Nr XIII/85/2008 Rady Miejskiej Brześcia Kujawskiego z dnia 1 lutego 2008 roku. w sprawie zatwierdzenia Planu Odnowy miejscowości Rzadka Wola. Uchwała Nr XIII/85/2008 Rady Miejskiej Brześcia Kujawskiego z dnia 1 lutego 2008 roku w sprawie zatwierdzenia Planu Odnowy miejscowości Rzadka Wola. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

Część II. Opracowanie celów strategicznych, operacyjnych oraz projektów, działań

Część II. Opracowanie celów strategicznych, operacyjnych oraz projektów, działań II warsztat strategiczny gmina Gorzków Część I. Opracowanie Misji i Wizji gminy MISJA Grupa 1: 1. Bezpieczne przejścia szlaki komunikacyjne (ścieżka rowerowa, szlaki konne, trasy spacerowe, chodniki łączące

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Konsultacje społeczne prowadzone w ramach opracowywania aktualizacji Strategii Rozwoju Powiatu Goleniowskiego do roku 2020.

ANKIETA. Konsultacje społeczne prowadzone w ramach opracowywania aktualizacji Strategii Rozwoju Powiatu Goleniowskiego do roku 2020. ANKIETA Konsultacje społeczne prowadzone w ramach opracowywania aktualizacji Strategii Rozwoju Powiatu Goleniowskiego do roku 2020. Szanowni Państwo! W związku z rozpoczęciem prac nad opracowaniem aktualizacji

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka Gminy Prudnik

Charakterystyka Gminy Prudnik AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE W GMINIE PRUDNIK Część 03 Charakterystyka Gminy Prudnik W 835.03 2/8 SPIS TREŚCI 3.1 Charakterystyka Gminy

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie badań ankietowych przeprowadzonych w ramach konsultacji społecznych

Podsumowanie badań ankietowych przeprowadzonych w ramach konsultacji społecznych Załącznik nr 1 do Strategii Rozwoju Gminy Lipowa do 2020 roku Podsumowanie badań ankietowych przeprowadzonych w ramach konsultacji społecznych 1 Istotnym czynnikiem wpływającym na zdefiniowanie celów i

Bardziej szczegółowo

KONSULTACJE SPOŁECZNE Projekt nowej Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2014-2020 ANALIZA SWOT + CELE

KONSULTACJE SPOŁECZNE Projekt nowej Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2014-2020 ANALIZA SWOT + CELE Spotkania konsultacyjne współfinansowane są przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, Europa inwestująca w obszary wiejskie w ramach działania 19 Wsparcie dla Rozwoju Lokalnego

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie badań ankietowych przeprowadzonych w ramach konsultacji społecznych

Podsumowanie badań ankietowych przeprowadzonych w ramach konsultacji społecznych Załącznik nr 1 do Strategii Rozwoju Gminy Lipowa do 2020 roku Podsumowanie badań ankietowych przeprowadzonych w ramach konsultacji społecznych 1 Istotnym czynnikiem wpływającym na zdefiniowanie celów i

Bardziej szczegółowo

Burmistrz Lubrańca Krzysztof Wrzesiński

Burmistrz Lubrańca Krzysztof Wrzesiński Strategia Rozwoju Obszaru Rozwoju Społeczno-Gospodarczego powiatu włocławskiego ANKIETA Drodzy mieszkańcy Jednym z najważniejszych założeń nowo projektowanej polityki spójności na lata 2014-2020 jest szerokie

Bardziej szczegółowo

GMINA MICHÓW PAKIET INFORMACYJNY

GMINA MICHÓW PAKIET INFORMACYJNY GMINA MICHÓW PAKIET INFORMACYJNY Dragon Partners Sp. z o.o., Listopad 2013 1 Spis treści I. Podstawowe informacje... 3 A. Dane teleadresowe... 3 B. Charakterystyka Emitenta... 3 II. Program emisji obligacji...

Bardziej szczegółowo

Turystyka zrównoważona na Podlasiu

Turystyka zrównoważona na Podlasiu Turystyka zrównoważona na Podlasiu Eugeniusz Wiśniewski Podlaskie Stowarzyszenie Agroturystyczne Z uwagi na cenne walory przyrodnicze, kulturowe i etniczne, turystyka stała sięważnądziedzinągospodarki

Bardziej szczegółowo

Najistotniejsze informacje dotyczące działań PROW 2007-2013. 1. Samorząd województwa wdraża niektóre działania PROW na lata 2007-2013:

Najistotniejsze informacje dotyczące działań PROW 2007-2013. 1. Samorząd województwa wdraża niektóre działania PROW na lata 2007-2013: Najistotniejsze informacje dotyczące działań PROW 2007-2013 1. Samorząd województwa wdraża niektóre działania PROW na lata 2007-2013: Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 jest realizowany

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie sytuacji rozwojowej sołectwa

Podsumowanie sytuacji rozwojowej sołectwa 3. Analiza SWOT Podsumowanie sytuacji rozwojowej sołectwa Silne strony - Położenie w Rudawskim Parku Krajobrazowym bogata flora i fauna, walory krajobrazowo przyrodnicze - Położenie wsi - baza wypadowa

Bardziej szczegółowo

MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne. Podegrodzie, 22.02.2011 r.

MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne. Podegrodzie, 22.02.2011 r. MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne Podegrodzie, 22.02.2011 r. Cele ogólne LSR - przedsięwzięcia CEL OGÓLNY 1 Rozwój turystyki w oparciu o bogactwo przyrodnicze i kulturowe obszaru CELE

Bardziej szczegółowo

GMINA ŁASK ROZBUDOWA SIECI KANALIZACYJNEJ GMINY ŁASK

GMINA ŁASK ROZBUDOWA SIECI KANALIZACYJNEJ GMINY ŁASK Projekt Rozbudowa sieci kanalizacyjnej Gminy Łask jest współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Łódzkiego

Bardziej szczegółowo

Procesy Zachodzące w Agroturystyce

Procesy Zachodzące w Agroturystyce Procesy Zachodzące w Agroturystyce Agroturystyka jest to forma wypoczynku na obszarach wiejskich o charakterze rolniczym, oparta o bazę noclegową i aktywność rekreacyjną związaną z gospodarstwem rolnym

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju turystyki do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem turystyki wiejskiej

Kierunki rozwoju turystyki do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem turystyki wiejskiej Kierunki rozwoju do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem wiejskiej Katarzyna Sobierajska Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sportu i Turystyki Międzynarodowa Konferencja Perspektywy rozwoju i promocji

Bardziej szczegółowo

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r.

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. Stan i główne g wyzwania rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. 1 Cele konferencji Ocena stanu i głównych wyzwań rozwoju obszarów wiejskich w Polsce Ocena wpływu reform

Bardziej szczegółowo

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Charakterystyka miejscowości, opis planowanych zadań inwestycyjnych, inwentaryzacja zasobów

Bardziej szczegółowo

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 Strategią rozwoju nazywa się rozmaite sposoby oddziaływania w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego Strategia rozwoju

Bardziej szczegółowo

6.12.2011 r. godz. 16:00-20:00 Centrum Kultury i Czytelnictwa w Brzostku

6.12.2011 r. godz. 16:00-20:00 Centrum Kultury i Czytelnictwa w Brzostku Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania "LIWOCZ" zaprasza wszystkich zainteresowanych na bezpłatne szkolenie pt. "Małe projekty - sposób na aktywizację społeczności lokalnej" dotyczące przygotowania wniosków

Bardziej szczegółowo

ANKIETA dotycząca opracowania Strategii Rozwoju Gminy Lelis na lata 2014-2030 Konsultacje społeczne

ANKIETA dotycząca opracowania Strategii Rozwoju Gminy Lelis na lata 2014-2030 Konsultacje społeczne ANKIETA dotycząca opracowania Strategii Rozwoju Gminy Lelis na lata 2014-2030 Konsultacje społeczne Szanowni Państwo W związku z prowadzeniem prac nad opracowaniem Strategii Rozwoju Gminy Lelis na lata

Bardziej szczegółowo

1. Uwarunkowania Miejskiego Obszaru Funkcjonalnego Miasta Biłgoraj: 1.1. Uwarunkowania zewnętrzne 1.2. Uwarunkowania wewnętrzne diagnoza obszaru

1. Uwarunkowania Miejskiego Obszaru Funkcjonalnego Miasta Biłgoraj: 1.1. Uwarunkowania zewnętrzne 1.2. Uwarunkowania wewnętrzne diagnoza obszaru Schemat dokumentu 1. Uwarunkowania Miejskiego Obszaru Funkcjonalnego Miasta Biłgoraj: 1.1. Uwarunkowania zewnętrzne MOF Biłgoraj na tle dokumentów strategicznych Uwarunkowania wynikające z położenia administracyjnego

Bardziej szczegółowo

Matryca logiczna określająca wskaźniki realizacji celów i przedsięwzięć dla Czarnorzecko-Strzyżowskiej LGD

Matryca logiczna określająca wskaźniki realizacji celów i przedsięwzięć dla Czarnorzecko-Strzyżowskiej LGD Rozdział IV.1 OKREŚLENIE WSKAŹNIKÓW REALIZACJI CELÓW ORAZ PRZEDSIĘWZIĘĆ Matryca logiczna określająca wskaźniki realizacji celów i przedsięwzięć dla Czarnorzecko-Strzyżowskiej Przedsięwzięcia Produktu Cel

Bardziej szczegółowo

Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną

Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną Plan prezentacji Wybrane efekty realizacji instrumentów Wspólnej Polityki Rolnej w Polsce. Oczekiwania co do przyszłej perspektywy

Bardziej szczegółowo

Priorytet 5: Rozwój obszarów wiejskich. Analiza SWOT

Priorytet 5: Rozwój obszarów wiejskich. Analiza SWOT 80 Priorytet 5: Rozwój obszarów wiejskich Analiza SWOT MOCNE STRONY 1. Możliwość rozwoju produkcji żywności wysokiej jakości. 2. Korzystna struktura wielkości gospodarstw. 3. Korzystne warunki przyrodnicze

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI KRESOWYCH. www.bilgoraj21.pl

FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI KRESOWYCH. www.bilgoraj21.pl FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI www.bilgoraj21.pl MIASTO NA SZLAKU KULTUR KRESOWYCH KRESOWYCH 2 KIM JESTEŚMY? lipca 2005 roku ustanowiona została aktem notarialnym Fundacja Obywatelska Przedsiębiorczość

Bardziej szczegółowo

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Olsztynie Maria Mellin Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 03 Charakterystyka miasta Katowice W-880.03 2/9 SPIS TREŚCI 3.1 Źródła informacji

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju społeczno - gospodarczego gminy Wodzisław na lata 2000-2015

Strategia rozwoju społeczno - gospodarczego gminy Wodzisław na lata 2000-2015 Cel: 1 Strategia rozwoju społeczno - gospodarczego gminy Wodzisław na lata 2000-2015 Poprawa efektywności gospodarstw rolnych m.in. poprzez specjalizację produkcji rolniczej, tworzenie zorganizowanych

Bardziej szczegółowo

O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu

O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu Zespół pałacowo parkowy w Dąbrówce Wielkopolskiej, gm. Zbąszynek woj. lubuskie Neorenesansowy pałac hrabiów Schwarzenau i park krajobrazowy w zespole pałacowym,

Bardziej szczegółowo

Opatowskie rolnictwem stoi

Opatowskie rolnictwem stoi Opatowskie rolnictwem stoi Powierzchnia powiatu opatowskiego liczy 91151 ha i swoim zasięgiem obejmuje 8 gmin: Baćkowice, Iwaniska, Lipnik, Opatów, Ożarów, Sadowie, Tarłów, Wojciechowice. Są to gminy typowo

Bardziej szczegółowo

Rozwój gospodarczy regionu oraz poprawa jakości życia mieszkańców obszaru LSR. Poprawa atrakcyjności turystycznej Regionu Kozła

Rozwój gospodarczy regionu oraz poprawa jakości życia mieszkańców obszaru LSR. Poprawa atrakcyjności turystycznej Regionu Kozła Kryteria Wyboru Operacji przez Radę LGD Etap I ocena zgodności operacji z Lokalną Strategią Rozwoju Poniżej przedstawiono tabelę zawierającą cele ogólne i szczegółowe LSR. Operacja musi być zgodna przynajmniej

Bardziej szczegółowo

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze.

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze. Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze. Jej prowadzenie służy realizacji celu publicznego, jakim jest ochrona

Bardziej szczegółowo

PROW 2007-2013. Oś 4 LEADER. Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju

PROW 2007-2013. Oś 4 LEADER. Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju PROW 2007-2013 Oś 4 LEADER Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju Małe projekty Beneficjenci tzw. Małych projektów : osoby fizyczne zameldowane na obszarze działania LGD osoby fizyczne prowadzących działalność

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do

Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do GŁÓWNE UWARUNKOWANIA OCHRONY I ZAGOSPODAROWANIA TERENU (1) Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do Zatoki Gdańskiej Wody przybrzeżne, plaże, wydmy i bory nadmorskie, fragment międzywala,

Bardziej szczegółowo

Programy współfinansujące rozwój turystyki wiejskiej

Programy współfinansujące rozwój turystyki wiejskiej 1 Programy współfinansujące rozwój turystyki wiejskiej Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013. Program Samorządu Województwa Wielkopolskiego Wielkopolska Odnowa Wsi. Program Operacyjny Zrównoważony

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM

MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM Dr inż. Anna Żornaczuk-Łuba Zastępca dyrektora Departamentu Leśnictwa i Ochrony Przyrody Ministerstwo Środowiska Polanica Zdrój 23 maja 2014 r.

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020

SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020 SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020 WSTĘP W celu zagwarantowania szerokiego udziału społeczeństwa w procesie

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R.

DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R. DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R. Lubelski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Końskowoli LODR w Końskowoli zasięgiem swojej działalności obejmuje teren całego województwa lubelskiego,

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Tomasz Kaczmarek

Prof. dr hab. Tomasz Kaczmarek Prof. dr hab. Tomasz Kaczmarek Integracja terytorialna Obszar funkcjonalny Poznania Integracja instytucjonalna Samorządy 3 szczebli, instytucje, organizacje działające na obszarze Metropolii Koncepcja

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ Nr 1. z posiedzenia Zespołu ds. Strategii Rozwoju Gminy Ostrowice na lata 2014 2020

PROTOKÓŁ Nr 1. z posiedzenia Zespołu ds. Strategii Rozwoju Gminy Ostrowice na lata 2014 2020 PROTOKÓŁ Nr 1 Ostrowice, dnia 23.09.2013 r. z posiedzenia Zespołu ds. Strategii Rozwoju Gminy Ostrowice na lata 2014 2020 W dniach 18 19.09.2013 r. w Czaplinku, zespoły robocze z trzech gmin: Ostrowice,

Bardziej szczegółowo

Zbiorcze zestawienie analizy SWOT dla obszaru Lokalnej Grupy Działania Krajna Złotowska MOCNE STRONY

Zbiorcze zestawienie analizy SWOT dla obszaru Lokalnej Grupy Działania Krajna Złotowska MOCNE STRONY Zbiorcze zestawienie analizy SWOT dla obszaru Lokalnej Grupy Działania MOCNE STRONY 1. Walory środowiska naturalnego potencjał dla rozwoju turystyki i rekreacji 2. Zaangażowanie liderów i społeczności

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 PODSUMOWANIE DZIAŁANIA ODNOWA I ROZWÓJ WSI

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 PODSUMOWANIE DZIAŁANIA ODNOWA I ROZWÓJ WSI Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 PODSUMOWANIE DZIAŁANIA ODNOWA I ROZWÓJ WSI Urząd Marszałkowski w Łodzi Departament Funduszu Rozwoju Obszarów Wiejskich Rola Samorządu Samorząd Województwa

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013

Program Operacyjny Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013 Program Operacyjny Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013 1 POWT Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013 CEL PROGRAMU 2 POWT Republika Czeska - Rzeczpospolita

Bardziej szczegółowo

GMINA OBROWO PAKIET INFORMACYJNY

GMINA OBROWO PAKIET INFORMACYJNY GMINA OBROWO PAKIET INFORMACYJNY Dragon Partners Sp. z o.o., kwiecień 2014 Spis treści I. Podstawowe informacje...3 A. Dane teleadresowe...3 B. Charakterystyka Emitenta...3 II. Program emisji obligacji...5

Bardziej szczegółowo

LISTA WSKAŹNIKÓW OGÓLNYCH I ICH DEKOMPOZYCJA

LISTA WSKAŹNIKÓW OGÓLNYCH I ICH DEKOMPOZYCJA Pole C Gospodarstwo, kapitał, kreatywność, technologie LISTA WSKAŹNIKÓW OGÓLNYCH I ICH DEKOMPOZYCJA przygotowana przez Warszawa, 25 lipca 2005 r. Wstęp Niniejszy dokument prezentuje listę wskaźników ogólnych

Bardziej szczegółowo

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU Położenie Nazwa lokalizacji Ul. Ceramiczna Ul. Szpitalna Miasto / Gmina Chełm Powierzchnia nieruchomości Powiat Województwo Maksymalna dostępna powierzchnia (w jednym kawałku)

Bardziej szczegółowo

PLAN ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO SPIS TABLIC:

PLAN ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO SPIS TABLIC: SPIS TABLIC: Tablica 1 Prognoza demograficzna dla województwa pomorskiego na lata 2005 2030... 76 Tablica 2 UŜytki rolne w województwie pomorskim wg klas bonitacyjnych gleb w 2000 r.... 90 Tablica 3 Warunki

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich Scalanie gruntów

Bardziej szczegółowo

I. OFERTA INWESTYCYJNA DLA OBSZARU FAŁKOWICE

I. OFERTA INWESTYCYJNA DLA OBSZARU FAŁKOWICE I. OFERTA INWESTYCYJNA DLA OBSZARU FAŁKOWICE Załącznik 1 Oferta inwestycyjna jest przestawiona na podstawie istniejącego i obowiązującego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miejscowości

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja Strategii Rozwoju Gminy Trzebiechów na lata 2014-2020 Konsultacje społeczne

Aktualizacja Strategii Rozwoju Gminy Trzebiechów na lata 2014-2020 Konsultacje społeczne ANKIETA Aktualizacja Strategii Rozwoju Gminy Trzebiechów na lata 2014-2020 Konsultacje społeczne Szanowni Państwo W związku z prowadzeniem prac nad aktualizacją Strategii Rozwoju Gminy Trzebiechów na lata

Bardziej szczegółowo

WNIOSKI I REKOMENDACJE

WNIOSKI I REKOMENDACJE Prowadzenie Centrum Wdrażania Projektów przy BPN Zadanie A działania analityczne WNIOSKI I REKOMENDACJE Białowieża, 26.06.2014 dr hab. Artur Bołtromiuk, prof. IRWiR PAN Institute of Rural and Agricultural

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: 1. Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich 2. Scalanie

Bardziej szczegółowo

Strona 1 SPRAWOZDANIE Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH W RAMACH AKTUALIZACJI STRATEGII ROZWOJU GMINY PODEDWÓRZE

Strona 1 SPRAWOZDANIE Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH W RAMACH AKTUALIZACJI STRATEGII ROZWOJU GMINY PODEDWÓRZE Strona 1 SPRAWOZDANIE Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH W RAMACH AKTUALIZACJI STRATEGII ROZWOJU GMINY PODEDWÓRZE Podedwórze, październik 2014 1. WSTĘP W dniu 24.10.2014 w Urzędzie Gminy w Podedwórzu odbyły się

Bardziej szczegółowo

Cel realizacji Podkarpackiego Programu Odnowy Wsi na lata 2011-2016: Program jest instrumentem realizacji Strategii Województwa

Cel realizacji Podkarpackiego Programu Odnowy Wsi na lata 2011-2016: Program jest instrumentem realizacji Strategii Województwa Cel realizacji Podkarpackiego Programu Odnowy Wsi na lata 2011-2016: Szeroko rozumiana poprawa jakości życia na wsi, zaspokajanie potrzeb społeczno-kulturalnych mieszkańców a także zidentyfikowanie i promowanie

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU MIEJSCOWOŚCI NOWY DWÓR. na lata 2013-2020

STRATEGIA ROZWOJU MIEJSCOWOŚCI NOWY DWÓR. na lata 2013-2020 Załącznik. do Uchwały nr / /2013 Rady Miejskiej Krzywinia z dnia kwietnia 2013 roku w sprawie zatwierdzenia,,strategii Rozwoju Miejscowości Nowy Dwór STRATEGIA ROZWOJU MIEJSCOWOŚCI NOWY DWÓR na lata 2013-2020

Bardziej szczegółowo

PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI ZIMOWISKA

PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI ZIMOWISKA Załącznik Nr 1 do Uchwały Rady Gminy Ustka Nr XV/162/2008 PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI ZIMOWISKA ZIMOWISKA 2008 ROK RYS HISTORYCZNY Zimowiska to wieś w granicach sołectwa Grabno, połoŝona przy drodze krajowej

Bardziej szczegółowo

alność edukacyjna w Ojcowskim Parku Narodowym Alicja Subel Ojcowski Park Narodowy a.subel@gmail.com

alność edukacyjna w Ojcowskim Parku Narodowym Alicja Subel Ojcowski Park Narodowy a.subel@gmail.com Działalno alność edukacyjna w Ojcowskim Parku Narodowym Alicja Subel Ojcowski Park Narodowy a.subel@gmail.com Ojcowski Park Narodowy Utworzony w 1956 roku. Jest najmniejszym parkiem narodowym w Polsce,

Bardziej szczegółowo

Gminy łączą siły. Na www.lca.pl napisali:

Gminy łączą siły. Na www.lca.pl napisali: Na www.lca.pl napisali: Gminy łączą siły 2008-05-09 12:05:47 Podlegnickie gminy chcą wspólnie sięgnąć po unijne pieniądze. Wójtowie czterech gmin podpisali w piątek deklarację współpracy. Deklaracje współpracy

Bardziej szczegółowo

Lokalna Grupa Działania Piękna Ziemia Gorczańska

Lokalna Grupa Działania Piękna Ziemia Gorczańska Lokalna Grupa Działania Piękna Ziemia Gorczańska Analiza SWOT Wrzesień 2015 Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Zadanie współfinansowane

Bardziej szczegółowo

INTERREG IIIA Polska-Czechy Priorytety i działania

INTERREG IIIA Polska-Czechy Priorytety i działania INTERREG IIIA Polska-Czechy Priorytety i działania Departament Koordynacji Programów Operacyjnych UMWO Priorytety i działania Priorytet 1 Dalszy rozwój i modernizacja infrastruktury dla zwiększenia konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

ocena Jakie są elementy pozytywne, wywierające korzystny wpływ na rozwój, warte podkreślenia, bardzo istotne, ważne dla gminy/obszaru?

ocena Jakie są elementy pozytywne, wywierające korzystny wpływ na rozwój, warte podkreślenia, bardzo istotne, ważne dla gminy/obszaru? Gmina:.. Sektor: Turystyka obiekty, obszary funkcjonowania ocena Jakie są elementy pozytywne, wywierające korzystny wpływ na rozwój, warte podkreślenia, bardzo istotne, ważne dla gminy/obszaru? Jakie są

Bardziej szczegółowo

Założenia programu Eko - Polska

Założenia programu Eko - Polska Założenia programu Eko - Polska dr Jarosław Klimczak Warszawa 17 Kwiecień 2013r. Cele programu Promocja Polski jako kraju który wykorzystał szanse pakietu klimatycznego Pokazanie Polski jako lidera w ekologii

Bardziej szczegółowo

LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA TURYSTYCZNA PODKOWA. www.leader5.org.pl

LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA TURYSTYCZNA PODKOWA. www.leader5.org.pl LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA TURYSTYCZNA PODKOWA www.leader5.org.pl Obszar LGD Turystyczna Podkowa obejmuje 5 gmin powiatu myślenickiego: Dobczyce, Pcim, Raciechowice, Siepraw i Wiśniowa. Obszar kształtem przypomina

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014-2020 Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich (M07) Działanie wspiera rozwój infrastruktury wiejskiej oraz odnowę wsi, przyczyniając się tym samym do

Bardziej szczegółowo

VI. OCZEKIWANE WSKAŹNIKI OSIĄGNIĘĆ PLANU ROZWOJU LOKALNMEGO GMINY SŁUPCA. Lp. Nazwa planowanego zadania 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Razem 1,2 6,339

VI. OCZEKIWANE WSKAŹNIKI OSIĄGNIĘĆ PLANU ROZWOJU LOKALNMEGO GMINY SŁUPCA. Lp. Nazwa planowanego zadania 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Razem 1,2 6,339 VI. OCZEKIWANE WSKAŹNIKI OSIĄGNIĘĆ PLANU ROZWOJU LOKALNMEGO GMINY SŁUPCA. KANALIZACJA SANITARNA Lp. Nazwa planowanego zadania 2008 2009 200 20 202 203 Razem Budowa sieci kanalizacyjnej z przykanalikami

Bardziej szczegółowo

Zachodniopomorskie wita 2015-10-05 10:35:56

Zachodniopomorskie wita 2015-10-05 10:35:56 Zachodniopomorskie wita 2015-10-05 10:35:56 2 Zachodniopomorskie leży w północno-zachodniej Polsce, na wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Stolicą województwa jest Szczecin. Granica morska w Zachodniopomorskiem

Bardziej szczegółowo

Trasa pałacowa 39,1 km 0,0 km Boguszyce 1,1 km 2,9 km Miodary. 3,3 km - 4,5 km 5,3 km 5,7 km

Trasa pałacowa 39,1 km 0,0 km Boguszyce 1,1 km 2,9 km Miodary. 3,3 km - 4,5 km 5,3 km 5,7 km Trasa pałacowa Oleśnica Spalice Boguszyce Rzędów Miodary Brzezinka Małe Brzezie Sokołowice Cieśle Wyszogród Nowoszyce Świerzna Oleśnica. Długość trasy - 39,1 km. *Trasa wskazana dla rowerów trekingowych

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA REWITALIZACJI I ROZBUDOWY DROGI WODNEJ MIĘDZY WIELKIMI JEZIORAMI MAZURSKIMI A KANAŁEM AUGUSTOWSKIM NA I WARMIŃSKO MAZURSKIEGO

KONCEPCJA REWITALIZACJI I ROZBUDOWY DROGI WODNEJ MIĘDZY WIELKIMI JEZIORAMI MAZURSKIMI A KANAŁEM AUGUSTOWSKIM NA I WARMIŃSKO MAZURSKIEGO KONCEPCJA REWITALIZACJI I ROZBUDOWY DROGI WODNEJ MIĘDZY WIELKIMI JEZIORAMI MAZURSKIMI A KANAŁEM AUGUSTOWSKIM NA OBSZARZE WOJEWÓDZTW PODLASKIEGO I WARMIŃSKO MAZURSKIEGO SYGNOTARIUSZE UMOWY WOJEWÓDZTWO

Bardziej szczegółowo

OKREŚLENIE CELÓW OGÓLNYCH I SZCZEGÓŁOWYCH LSR ORAZ WSKAZANIE PLANOWANYCH W RAMACH LSR PRZEDSIĘWZIĘĆ

OKREŚLENIE CELÓW OGÓLNYCH I SZCZEGÓŁOWYCH LSR ORAZ WSKAZANIE PLANOWANYCH W RAMACH LSR PRZEDSIĘWZIĘĆ Lokalna Strategia Rozwoju DIROW na lata 2009-2015 Załącznik nr 2 do Uchwały nr./2013 w sprawie zmian do uchwały nr 15/2009 z dnia 4 maja 2009 roku w sprawie przyjęcia Lokalnej Strategii Rozwoju Lokalnej

Bardziej szczegółowo

II. Poprawa jakości życia, w tym dostępu do kultury i rekreacji, nauki i pracy.

II. Poprawa jakości życia, w tym dostępu do kultury i rekreacji, nauki i pracy. Opracowanie informacji o możliwości realizacji projektów przez beneficjentów z terenu działania LGD Między Dalinem i Gościbią w ramach Osi 4 Leader Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Autor: Wenanta Anna Rolka

Autor: Wenanta Anna Rolka Autor: Wenanta Anna Rolka Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007 2013 źródło dotacji gmin wiejskich Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013 powstał z myślą o samorządach wiejskich i jest największym

Bardziej szczegółowo

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI. Fot. Michał Szelest

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI. Fot. Michał Szelest PIOTRKÓW TRYBUNALSKI Piotrków Trybunalski jest drugim w województwie łódzkim centrum przemysłowym, usługowym, edukacyjnym i kulturalnym. Miasto liczy 76 tysięcy mieszkańców. Największym atutem Piotrkowa

Bardziej szczegółowo

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU Załącznik do uchwały Nr 14/15 Rady Nadzorczej WFOŚiGW w Kielcach z dnia 29 czerwca 2015 r. L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XXVII/167/09 Rady Gminy Łaszczów z dnia 29 października 2009 roku

Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XXVII/167/09 Rady Gminy Łaszczów z dnia 29 października 2009 roku Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XXVII/167/09 Rady Gminy Łaszczów z dnia 29 października 2009 roku V. ANALIZA SWOT Biorąc pod uwagę uwarunkowania rozwoju gminy, problemy rozwojowe oraz analizę mocnych i słabych

Bardziej szczegółowo

Głównym celem działania jest przeciwdziałanie marginalizacji społecznej i ekonomicznej obszarów restrukturyzowanych.

Głównym celem działania jest przeciwdziałanie marginalizacji społecznej i ekonomicznej obszarów restrukturyzowanych. DZIAŁANIE 3.2. Obszary podlegające restrukturyzacji Głównym celem działania jest przeciwdziałanie marginalizacji społecznej i ekonomicznej obszarów restrukturyzowanych. Jakie projekty mogą liczyć na współfinansowanie?

Bardziej szczegółowo

Aneks tabelaryczny (potencjał demograficzny i gospodarczy LGD PB )

Aneks tabelaryczny (potencjał demograficzny i gospodarczy LGD PB ) Aneks tabelaryczny (potencjał demograficzny i gospodarczy LGD PB ) 1.1. Ludność Tabela 1.1. Powierzchnia i ludność w 2003 r. Powierzchnia (km 2 ) Liczba sołectw Ludność w tym: kobiety /100 mężcz. Gęstość

Bardziej szczegółowo

GMINA OBROWO PAKIET INFORMACYJNY

GMINA OBROWO PAKIET INFORMACYJNY GMINA OBROWO PAKIET INFORMACYJNY Dragon Partners Sp. z o.o., Lipiec 2013 1 Spis treści I. Podstawowe informacje...3 A. Dane teleadresowe...3 B. Charakterystyka Emitenta...3 II. Program emisji obligacji...5

Bardziej szczegółowo

MAŁE PROJEKTY W RAMACH LSR ZIEMIA PSZCZYOSKA - spotkanie informacyjne -

MAŁE PROJEKTY W RAMACH LSR ZIEMIA PSZCZYOSKA - spotkanie informacyjne - MAŁE PROJEKTY W RAMACH LSR ZIEMIA PSZCZYOSKA - spotkanie informacyjne - PROGRAM ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH 2007-2013 Podstawowe założenia, jak również zakres, cele oraz działania Programu zostały wybrane

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości KRASOWICE

Plan Odnowy Miejscowości KRASOWICE Plan Odnowy Miejscowości KRASOWICE na lata 2008-2015 I. Charakterystyka miejscowości 1. PołoŜenie Powierzchnia: ok. 984 hektary Województwo: Opolskie Powiat: Namysłowski Gmina: Namysłów 2. Rys historyczny

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE TRADYCJI KULTUROWYCH W AGROTURYSTYCE

WYKORZYSTANIE TRADYCJI KULTUROWYCH W AGROTURYSTYCE KONFERENCJA WOJEWÓDZKA nt. Wykorzystanie lokalnych wartości w rozwoju społeczno gospodarczym obszarów w wiejskich prof. nadzw. dr hab. Mirosław Boruszczak WYKORZYSTANIE TRADYCJI KULTUROWYCH W AGROTURYSTYCE

Bardziej szczegółowo

Lokalny Program Rewitalizacji terenów powojskowych m. Olsztyn

Lokalny Program Rewitalizacji terenów powojskowych m. Olsztyn _ TEREN D Strzelnica wojskowa w Lesie Miejskim 1. Identyfikacja obszaru Położenie w mieście Teren leży w południowej części miasta wewnątrz Lasu Miejskiego. Dojazd do terenu aleją Wojska Polskiego. Związki

Bardziej szczegółowo

ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY BAŁTÓW

ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY BAŁTÓW ZAŁĄCZNIK NR DO UCHWAŁY NR RADY GMINY W BAŁTOWIE Z DNIA. ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY BAŁTÓW OPRACOWAŁ ZESPÓŁ INSTYTUTU GOSPODARKI PRZESTRZENNEJ I MIESZKALNICTWA:

Bardziej szczegółowo

Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r.

Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r. Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r. POIS.05.03.00-00-284/10 Plan ochrony Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Bardziej szczegółowo

Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Stawiski na lata KONSULTACJE SPOŁECZNE

Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Stawiski na lata KONSULTACJE SPOŁECZNE Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Stawiski na lata 2015-2020 KONSULTACJE SPOŁECZNE CELE OPERACYJNE ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I AKTYWIZACJA ZAWODOWA ROZWÓJ INFRASTRUKTURY SPOŁECZNEJ I DZIAŁALNOŚCI SPORTOWEJ

Bardziej szczegółowo

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA KATEDRA EKONOMII 1. Agroturystyka jako forma aktywizacji obszarów wiejskich na przykładzie.. 2. Działalność agroturystyczna jako dodatkowe źródło dochodu na przykładzie 3. Wykorzystanie potencjału turystycznego

Bardziej szczegółowo

Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego

Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Urząd d Marszałkowski Województwa Świętokrzyskiego Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Świętokrzyskiego na lata 2007 - Ostrowiec Świętokrzyski,

Bardziej szczegółowo

Planowanie przyszłych funkcji zagospodarowania terenu dawnej bazy wojskowej w Szprotawie

Planowanie przyszłych funkcji zagospodarowania terenu dawnej bazy wojskowej w Szprotawie Planowanie przyszłych funkcji zagospodarowania terenu dawnej bazy wojskowej w Szprotawie Konferencja Zagospodarowanie dawnej bazy powojskowej szansą rozwoju Szprotawy Szprotawa 12 czerwca 2014 dr Beata

Bardziej szczegółowo

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo