Promyki nadziei ROZDZIAŁ 7

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Promyki nadziei ROZDZIAŁ 7"

Transkrypt

1 gnować tę kulturę i przekazywać jej wielkie nauki młodzieży. Kultura zachodnia jest naszą najcenniejszą skarbnicą moralną w świecie, który dotarł do nowoczesności. Zawiera wiedzą o tym, co czuć w świecie, w którym uczuciu nieustannie grozi zgubienie drogi. ROZDZIAŁ 7 Promyki nadziei W dwóch ostatnich rozdziałach omawiałem trudności z nauczaniem kultury w epoce kulturalnej degradacji, a także z utrzymaniem statusu kultury na opanowanych przez jej przeciwników uniwersytetach. Moje rozważania mogą skłaniać do wniosku, że kultura wysoka i kultywowanie wartości estetycznych być może są przemijającymi zjawiskami w dziejach ludzkości. Może należą do innego, bardziej niewinnego stadium rozwoju człowieczeństwa. Może przechodzimy z tego stadium do porządku społecznego, w którym kultura przestaje uchodzić za coś dobrego i nie jest już nawet uważana za odrębną formę świadomości. Spengler zawarł tę myśl we frapującym zdaniu, które zasługuje na refleksję: Pewnego dnia ostatni portret Rembrandta i ostatni takt muzyki Mozarta przestaną istnieć chociaż może pozostać pokolorowane płótno i karta z nutami ponieważ zniknie ostatnie oko i ostatnie ucho zdolne do odbioru ich treści36. Oczywiście mamy muzea, uniwersytety i archiwa zajmujące się przechowywaniem zabytków naszej kultury, ale to nie gwarantuje jej przetrwania, ponieważ może ona 36 Oswald Spengler, The Decline o f the West, London 1921, s. 168, przekład Tomasz Bieroń (w polskim skróconym wydaniu brak tego fragmentu). 107

2 przetrwać tylko w nas, widzach i użytkownikach wszystkich tych rzeczy. A jeśli relikty nie mają na nas wpływu, to co pozostaje z ich sensu? Czy nie powinniśmy ich porównać do ofiar wotywnych jakiejś martwej religii, której wyznawcy zniknęli i której artefakty zbierają kurz w jakichś nieodwiedzanych piwnicach? Nie są to pytania retoryczne czy akademickie. Najwięksi artyści dwudziestowieczni raz po raz do nich powracali, nie udzielając odpowiedzi, lecz niuansując pytania, aż stały się częścią klimatu intelektualnego. Mann, Schónberg, Eliot, Auden, Gide, Camus oni i wielu innych tak bardzo oswoiło nas z doświadczeniem rozkładu kultury, że zrodziło się powszechne podejrzenie, iż sztuka współczesna jest bardziej znakiem zapytania niż faktem. Czy sztuka może istnieć w epoce, w której zanikły tradycje smaku, kiedy oczy i uszy są nieustannie bombardowane bodźcami, kiedy ludzkie życie jest wprawione w tak szybki ruch, że chwile kontemplacji prawie nie istnieją? Czy nie jesteśmy pogrobowcami kultury wysokiej, a zresztą czy nie straciliśmy wiary w kulturę, ponieważ nie stanęła na przeszkodzie zbrodni? W odpowiedzi pragnę wskazać na pewne promyki nadziei: wydarzenia, ruchy, ludzi, którzy obcują z kulturą zachodnią w duchu afirmacji. To, co powiem, ze swej natury będzie miało charakter przyczynkarski. Zachęcam czytelników, aby rozejrzeli się wokół siebie za przykładami nadziei i wybitnych dzieł, jeśli tak jak ja chcą mieć swój wkład w utrwalenie naszego dziedzictwa. Spuścizna judeochrześcijańska W tle wszystkich dzieł sztuki i myśli zachodniej kryje się dziedzictwo judeochrześcijańskiego monoteizmu 108 i duch dociekliwości, który musiał doprowadzić do zakwestionowania sensu tego dziedzictwa. Błędem byłoby założenie, że filozofia akademicka wciąż należy do tradycji myślenia opartego na wierze i zainspirowanego wiarą, ale w Kościołach, zwłaszcza w rzymskokatolickim, tradycja ta przeżywa okres wyraźnego ożywienia; Jan Paweł II zrozumiałym i dobitnym językiem przekazywał idee filozoficzne szerokiej publiczności. Jego wyzwanie zostało podjęte zarówno w samym Kościele, jak i na uniwersytetach i w społeczeństwie. Ruchy młodzieżowe takie jak założony we Włoszech przez ojca Giussaniego (Communione e Liberazione) i nurty filozoficzne związane z takimi osobami jak Rene Girard we Francji, Jan Patoćka w Europie Środkowej, Czesław Miłosz w Polsce i Aleksander Sołżenicyn w Rosji nadały nowego impetu idei zachodniej kultury i zainspirowały wielu przedstawicieli młodszego pokolenia do szukania metod jej obrony. W mrocznych czasach komunizmu w powojennej Europie kultura w nie mniejszym stopniu niż religia podtrzymywała nadzieje i wartości młodych ludzi i pośród powszechnego zepsucia przechowała dla nich wiedzę o tym, co czuć, którą komuniści pragnęli unicestwić. Dzieło takich ludzi jak Kundera, Havel i Klima w Czechach świadczy o sile tego dziedzictwa filozoficznego, które dla nich nie było oparte na religii, lecz wyłącznie na ideale cywilizacji zachodniej i trosce o duszę, w której Platon widział zadanie polis. Interesujący w tym odrodzeniu się teologicznego i filozoficznego myślenia jest fakt, że na ogół następuje ono poza uniwersytetami. W krajach komunistycznych uniwersytety były narzędziem partyjnej indoktrynacji dławiącymi wszelkie dociekania intelektualne, toteż trans 109

3 misja kultury odbywała się w podziemnych uniwersytetach w prywatnych mieszkaniach, których historia została opowiedziana przez Barbarę Day i innych37. Również w wolnych krajach Europy i Ameryki Północnej zaangażowane myślenie przeniosło się z uniwersytetów do prywatnych instytutów badawczych, kręgów literackich i małych czasopism takich jak PN Review, który od ćwierćwiecza utrzymuje przy życiu ducha poezji w Wielkiej Brytanii, jak New Criterion, dzięki któremu przetrwał duch amerykańskiej krytyki, i jak The New Republic, magazyn przejawiający szczerą wiarę w kulturę jako forum debaty, na którym lewicowy intelektualista jest równie zaangażowany jak jego konserwatywny przeciwnik. Tradycje artystyczne i umysłowe naszej kultury żyją na przykład w powieściach lana McEwana i Michela Houellebecąa, w filozofii Alaina Finkielkrauta i Luca Ferry ego, w sztukach Toma Stopparda i Alana Bennetta, w poezji Charlesa Tomlisona, Rosanny Warren i Ruth Padel, w pracach niezależnych historyków jak Paul Johnson i Gertrude Himmelfarb czy niezależnych krytyków jak Norman Podhoretz i James Wood. Muzyka i awangarda Powyższe nazwiska to tylko nieliczne spośród tych, które można wymienić jako świadectwo żywej tradycji sztuki i myśli literackiej w świecie zachodnim. Nawet w królestwie muzyki, gdzie wartości estetyczne znajdują się w stałym konflikcie z generowanym przez współczes 37 Zob. Barbara Day, The Velvet Philosophers, Claridge Press, London ne życie szumem tła, apetyt społeczeństwa na poważne dzieła nie gaśnie i dzisiejsi kompozytorzy ponownie odkrywają język tonalny, który pozwala im nawiązać kontakt z publicznością. Warto jeszcze raz powrócić do obecnego losu muzyki, ponieważ zachodnia muzyka jest nie tylko najwyższym osiągnięciem naszej kultury, ale również miernikiem jej zdrowia. Chociaż kultura muzyczna przeżywa ostry kryzys, nie wydaje się, aby był on spowodowany śmiercią tonalności czy atonalnymi eksperymentami, które miały ją zastąpić. Kryzys wywołała podejrzliwość wobec tonalności podejrzliwość, którą należy postrzegać jako objaw niemal powszechnego wyobcowania zachodnich intelektualistów od naszego dziedzictwa kulturalnego. Podejrzliwość wobec tonalności, tak jak podejrzliwość Marksa wobec własności prywatnej, podejrzliwość Sartre a wobec mieszczańskiej rodziny czy podejrzliwość abstrakcjonistów wobec malarstwa figuratywnego jawi się jako akt buntu przeciwko jedynemu sposobowi zrozumienia rzeczywistości, jakim dysponujemy. Główna przyczyna kryzysu muzyki nie różni się od głównej przyczyny wielu innych kryzysów, a jest nią ukształtowanie się klasy intelektualnej i kultury odrzucenia, na której klasa ta opiera swój polemiczny światopogląd. Etnomuzykolodzy często nazywają tonalność tonalnością zachodnią, sugerując, że jest to język jeden z wielu, pozbawiony uniwersalnego znaczenia. Tonalność każe nam się postrzegać jako odchodzący język, którego siła opiera się na zanikającej kulturze muzycznej. Postawa ta nie oddaje jednak sprawiedliwości immanentnej atrakcyjności harmonii tonalnej. Ciekawe jest nie to, że tonalność powstała na Zachodzie, ale że jej odkryć nie 111

4 można udostępnić bez przyswojenia jej sobie owszem, często ze szkodą dla miejscowej kultury muzycznej (na przykład indyjskiej muzyki Bunjee), ale zawsze z tym zachwyconym poczuciem, że tego właśnie muzyka potrzebuje do wzbogacenia się. Muzyka zachodnia jest symbolem zachodniej cywilizacji, doskonałym wyrazem ducha faustowskiego, w którym Spengler dostrzegł główny motor naszych osiągnięć: niespożytego ducha odkrycia, który zawsze musi wnikać coraz głębiej w przyczynę i sens rzeczy38. Nie bez powodu Tomasz Mann wybrał muzykę jako zajęcie dla swojego współczesnego doktora Faustusa. Zaszczepiając swojemu bohaterowi zrozpaczoną myśl, że tonalność się wyczerpała, że muzyce nie pozostaje nic oprócz odwoływania swoich najgenialniejszych ekspresji, Mann znalazł idealny symbol dla swojego przekonania, że cywilizacja zachodnia się skończyła. Renesans tonalności Ogłaszanie własnego zgonu jest tak starym obyczajem zachodniej cywilizacji, że do tezy Manna powinniśmy podchodzić z pewną dozą faustowskiego sceptycyzmu, ale w jednym autor Czarodziejskiej góry miał rację: jeśli chcemy ocenić stan zdrowia cywilizacji zachodniej, powinniśmy zbadać jej kulturę muzyczną. Jak wiele pozostało z tej tradycji słuchania oraz z jaką łatwością i przekonaniem jej repertuar jest uzupełniany o nowe dzieła? 38 Oswald Spengler, Zmierzch Zachodu, skrót dokonany przez Helmuta Wernera, przeł. Józef Marzęcki, KR, Warszawa Kiedy Schónberg postanowił oddać swój wielki intelekt dziełu obalenia tonalności, był to po części gest buntu wobec publiczności tamtych czasów, która miała zwyczaj zakłócać premierowe koncerty nowatorskiej muzyki, co pokazywało, że milczące porozumienie między kompozytorem i słuchaczem w dużej mierze już zostało zerwane. Dla Schónberga i jego następców tonalność wyczerpała swój potencjał, a jej podstawowe narzędzia zbanalizowały się. Kompozytor nie mógł już dłużej na poważnie używać języka tonalnego, ponieważ sprzeniewierzyłby się swojej wewnętrznej prawdzie, grałby pod publikę i wygłaszałby muzyczne frazesy, których atrakcyjność dla niedouczonych mas oznaczałaby, że nie nadają się do duchowego spożycia. Kultura słuchania zwróciła się przeciwko samej sobie. Wpuszczając zbyt wielu na swój teren, świątynia została sprofanowana. Taka była naczelna idea stojąca za nowatorskimi pomysłami Schónberga i jeden z głównych powodów, dla których Adomo z taką pasją potępił amerykańską piosenkę popularną. Jednakże to dzięki tonalności, z jej wyjątkową zdolnością do syntetyzowania wymiaru melodycznego i harmonicznego, kontrapunkt i polifonia są przyswajalne dla przeciętnego muzycznego ucha. To dzięki niej ludzie nieobznajomieni z teorią muzyki mogą nadążyć za tokiem symfonii czy kwartetu smyczkowego i zrozumieć przekaz skierowany poprzez tony do ich emocji. Usuwając tonalność, zlikwidujmy przystępność polifonii dla wszystkich, a nie tylko dla ekspertów. Sztuka przeznaczona jedynie dla ekspertów to sztuka oderwana od kultury, która zapewnia jej układ odniesienia; to sztuka neurasteniczna, widmowa i przerafinowana, odcię

5 ta od życiodajnej krwi, którą może odnowić jedynie publiczność. Jeśli wszystko, co nam pozostaje oprócz popu, to upiorne efekty dźwiękowe z modernistycznego laboratorium, to tradycja muzyki artystycznej jest martwa. A przecież nie była martwa, kiedy Adomo pisał diatryby wymierzone w amerykańską muzykę popularną tamtych czasów: muzykę Hollywood i Broadwayu39. Muzyka wciąż miała swoje miejsce w ludzkim życiu. Ludzie śpiewali i grali popularne piosenki, aranżowali je na combo jazzowe i orkiestrę marszową, włączali je w wolne improwizacje w domu i w kościele. Zwyczaj śpiewania hymnów przetrwał i stanowił łatwą metodę kształcenia muzycznego ucha w zasadach harmonii. Tonalność była codzienną towarzyszką życia i właśnie ona, a nie badania teoretyczne, kreowała muzycznie obytą publiczność, której nie brakowało w naszych wielkich miastach. Ta sama muzyka, którą gardził Adomo, otwierała uszy szerokiej publiczności na klasyczne arcydzieła. Utrata tego repertuaru semipoważnej muzyki, która pozwalała bez wysiłku przyswoić sobie język tonalności, doprowadziła do zaniku słuchania. Muzyka pop z gatunku tej, którą skrytykowałem w rozdziale piątym, nie ma wartości kulturalnej w przeciwieństwie do piosenek musicalowych, które tak głęboko zaszły za skórę Adomowi. Chociaż nieustannie wypełnia uszy tych, którzy z nią żyją muzyka pop nie może zapewnić podstaw prawdziwej kultury muzycznej. Nie ma zdolności do aluzji, rozwoju czy strukturalnych od 39 Theodor W. Adomo, Hans Eisler, Komposition fu r den Film, w: Theodor Adomo, Gesammelte Schriften, Frankfurt-am-Mein niesień, nie potrafi wyzwolić się od mechanicznych chwytów, które są głównym źródłem jej muzycznej atrakcyjności. Zawsze będzie jałową siłą, która nie rodzi nic oprócz nawyku biernego odbierania bodźców. Prędzej czy później, podobnie jak telewizja, albo utraci swoich wyznawców, albo zrobi z nich zombi odciętych od wspólnego dziedzictwa ludzkości. W takich warunkach zacznie się wyłaniać nowa kultura słuchania. Uszy pobierające nauki w szkole popu szukają beatu, a nie rytmu, akompaniamentu zamiast rozpisanej na głosy harmonii i melodii, które można podzielić na łatwe do zanucenia frazy. Takie uszy początkowo są głuche na kontrapunkt i na prawdziwe doświadczenie tonalności jako budowanie relacji strukturalnych w trzech wymiarach. U Steve a Reicha czy Philipa Glassa słysząuwzniośloną i hipnotyzującą wersję swoich ulubionych akordów i nie znając innych narzędzi strukturalnych poza powtórzeniem, wyobrażają sobie, że jest to jeden z paradygmatów muzyki poważnej. W rzeczywistości minimalizm jest znacznie bardziej banalny i stereotypowy niż semipoważna muzyka, która wyszła z obiegu. Niezdolność minimalizmu do przejścia od ozdobników do polifonicznego porządku jest wyrazem bezradnej fiksacji na akordzie zamiast na głosach tworzących akord podczas swoich melodycznych wędrówek. Nowa publiczność znajduje przystępne doświadczenie wyższej kultury muzycznej również w twórczości Góreckiego i Tavenera. Jest to bowiem muzyka poważna, zawierająca obietnicę wyzwolenia od wyalienowanego świata kultury popularnej. Jednocześnie jest skomponowana tak jak muzyka pop, z monodycznym śpiewem na tle nierozpisanych na głosy akordów. Można odnieść 115

6 wrażenie, że muzyka poważna musi zacząć od początku, od pierwszych niepewnych kroków tonałności, aby odzyskać ponowoczesne ucho. Nie ulega jednak wątpliwości, że dzięki takim kompozytorom jak Górecki, Tavener, John Adams i Michael Torke muzyka poważna adaptuje się do nowego muzycznego ucha wychowanego na beacie ucha, które znacznie chętniej reaguje na uporczywe ostinato niż na melodię czy kontrapunkt. W latach muzycznej ciemności płomieniowi prawdziwej muzyki nie pozwalali zgasnąć tacy kompozytorzy jak Henri Dutilleux we Francji, nieżyjący już Gottfried von Einem w Niemczech, Nicholas Maw w Anglii czy Ned Rorem i John Corigliano w Stanach Zjednoczonych, by wymienić tylko kilku spośród licznych kompozytorów starszego pokolenia, którzy adresowali swoją twórczość do wyrobionego ucha, odwracając się plecami od akademickich ortodoksji i kultury odrzucenia, chcąc znaleźć nowe sposoby na to, aby tradycja kontrapunktu przemówiła prosto do serca. Rezultaty są niejednoznaczne, ale realne i znaj dują odzew u młodzieży. Słuchając kompozytorów mojego, trochę młodszego pokolenia Colin i David Matthews, 01iver Knussen, David del Tredici, Robin Holloway utwierdzam się w przekonaniu, że powrót do melodii, harmonii i kontrapunktu jest nieodwracalny i że posępne ponowoczesne fabryki hałasu równie dziwaczne jak futuryzm i równie puste jak dadaizm niebawem przejdą do historii. Może najbardziej inspirujące w tym kontekście jest stworzenie przez Anthony ego Payne a, na podstawie fragmentarycznych szkiców, III Symfonii Elgara: znakomite i emocjonalnie zaangażowane odzyskanie idei muzycznych, które przyczyniło się do rewitalizacji naszej kultury muzycznej. 116 Uzdrowienie oka Nie jest dzisiaj dla nikogo tajemnicą, że ekscesy świata artystycznego kosmicznie drogie repliki opakowań mydła Brillo i muszle klozetowe, które wypełniają muzea na całym świecie de facto są przedsięwzięciami komercyjnymi podejmowanymi dlatego, że krytycy je uprawomocnili, że muzea za nie płacą i że na ich zamawianiu i zakupie można wyrobić sobie nazwisko. Przyjrzyjcie się ścianom domów zwykłych cywilizowanych ludzi, a zobaczycie ryciny, akwarele, grafiki i oleje ze scenami figuratywnymi. Kultura odrzucenia uparła się jednak, że dla malarstwa figuratywnego nie ma miejsca w szkołach artystycznych. Kiedy wyjdziemy z subsydiowanego świata muzeum i szkoły artystycznej, znajdziemy artystów i ich odbiorców zaangażowanych w tradycyjną relację: pierwsi tworzą, a drudzy nabywają dzieła, które cieszą oko i inspirują umysł. Zjawisko to dobrze opisał Roger Kimball40, a jego pięknym wyrazem jest działalność publiczna malarza Jacoba Collinsa, który założył Water Street Atelier na Brooklynie, instytucję poświęconą utrwalaniu tradycji figuratywnej. Później Collins wraz z innymi stworzył Grand Central Academy of Art, z klasycznym programem obejmującym trzy lata rygorystycznej nauki podstawowych umiejętności (takich jak rysowanie żywych modeli) niezbędnych do przedstawiania ludzkiego ducha w ucieleśnionej formie. Osoby zainteresowane wizualną reprezentacją rzeczywistości wiedzą o innych tego rodzaju inicjatywach i wy 40 Roger Kimball, A rts Prospect: The Challenge oftradition in an Age o f Celebrity, Ivan R. Dee, Chicago

7 czuwają nasilający się klimat obrzydzenia do świata ready made i instalacji. Zamiast rozwodzić się nad przyszłością sztuki przedstawiającej, powiem coś zatem na temat architektury, ponieważ jest ona zwierciadłem, w którym przegląda się cywilizacja, jak również najbardziej symptomatyczną ilustracją tego, jak kultura odrzucenia odbija się na życiu zwykłego człowieka. Przez trzy tysiąclecia zachodni budowniczowie oglądali się na swoich poprzedników, szanowali architekturę świątynną starożytnych, dopracowywali jej język i dostosowywali ją do europejskiego krajobrazu na wiele subtelnie zróżnicowanych, zapadających w pamięć, a przede wszystkim ludzkich sposobów. Potem wkroczył na scenę Le Corbusier. Planował zburzyć Paryż na północ od Sekwany i włożyć wszystkich ludzi do szklanych pudełek. Zamiast odprawić tego szarlatana z kwitkiem jako niebezpiecznego szaleńca, którym niewątpliwie był, świat architektury sławił go jako wizjonera, z entuzjazmem przyswoił sobie propagowaną przez niego nową architekturę chociaż nie była to architektura, lecz przepis na wieszanie tafli szkła na stalowych skrzynkach i zaczął przekonywać wszystkich wokół, że nie potrzeba już uczyć się rzeczy, które architekci kiedyś wiedzieli. Tak zrodził się ruch modernistyczny. Moderniści przejmowali kolejne szkoły architektury i gasili w nich pochodnię tradycyjnej wiedzy. Studenci architektury nie mieli już się uczyć o właściwości naturalnych materiałów, gramatyki profilów i ornamentów, dyscypliny klasycznych porządków czy natury światła i cienia. Nie miano ich uczyć, jak się rysuje fasady, kolumny czy grę światła na architrawie, a tym bardziej jak się rysuje postać ludzką. Nie miano ich uczyć, jak dopa 118 sować budynek do fasady Corb nie uznawał fasad a tym bardziej jak uszanować linię ulicy czy subtelnie wkomponować budynek między sąsiadów i w tło nieba. Moderniści dopuszczali tylko te umiej ętności, które można wyćwiczyć przy desce kreślarskiej: projektowanie przekrojów poziomych, które można nakładać piętro po piętrze na stalowe ramy wieżowców, świadomie kalecząc organiczną tkankę miasta, do którego miały zostać zrzucone. A kiedy budynki pojawiły w naszych miastach (modernistyczna propaganda zaraziła bowiem również urbanistów), zniszczyły linię ulicy, sylwetę na tle nieba i wszystkie inne formy harmonii, poczynając od pozbawionych twarzy boków ze szklistymi oczami trupów. Wszyscy ich nienawidzili, oprócz architektów, którzy je zaprojektowali, i wszelkiej maści megalomanów, którzy je zamówili. I nawet oni postanawiali zamieszkać gdzie indziej, z reguły w jakimś georgiańskim domu zbudowanym zgodnie z zakazanymi przez nich zasadami. Tymczasem wielkomiejską klasę robotniczą wygoniono z przyjaznych ulic i wpakowano do higienicznych wieżowców, zgodnie z instrukcjami Corba genialny pomysł, który zniszczył miasto jako dom, zabił ducha jego mieszkańców i generalnie zesłał ludność do nowego, wspaniałego świata alienacji. Wszystko to jest świadectwem pewnego ważnego faktu, a mianowicie że kryzys architektury i degradacja naszych miast nie były nieuchronnymi konsekwencjami schyłku kultury, lecz świadomym gestem odrzucenia. A jednemu świadomemu gestowi można przeciwstawić drugi. Quinlan Terry studiował w londyńskim Architectural Association w latach sześćdziesiątych, w okresie apogeum modernistycznego szaleństwa, kiedy dewasto 119

8 wano kolejne miasta zgodnie z utopijnymi dogmatami Gropiusa, Lubetkina i Le Corbusiera. Terry chodził na zajęcia, na których uczono go przekładać obłąkaną kolektywistyczną propagandę na dziecinne izometryczne rysunki. Podobnie jak w szkołach artystycznych, prawdziwego rysunku, prawdziwego patrzenia, prawdziwego mierzenia i prawdziwego zrozumienia moralnego trzeba było nauczyć się gdzie indziej. Terry przyjął chrzest i chrześcijaństwo nauczyło go kwestionować wszystkie służące interesom ich głosicieli dogmaty, które mu wpajano, łącznie z dogmatami modernizmu. Potem przystąpił do nauki, której wzbraniali mu jego profesorowie, podróżował i oglądał wybitne zabytki zachodniej architektury, rysował detale wiejskich kościołów, studiował zwykłe ulice jeszcze niezrujnowanych miast i generalnie zdobywał wiedzę, której potrzebuje architekt, jeśli ma dostosowywać swoją twórczość do otoczenia, nie zaś niszczyć otoczenie, aby zwrócić uwagę na swoją twórczość. Projekty Terry ego przedstawione jako praca dyplomowa zostały oczywiście odrzucone przez egzaminatorów. Z intencją satyryczną złożył megalomańskie projekty modernistyczne i zdał. Zatrudnił się w pracowni Raymonda Eritha, który mu ją przekazał w okresie, kiedy prywatnych zleceń było niewiele, a wszystkie zamówienia publiczne otrzymywali moderniści. Przełom w karierze zawodowej Terry ego nastąpił w 1984 roku, kiedy firma Haslemere Estates wybrała jego projekt osiedla Richmond Riverside, które miało się stać jedną z największych atrakcji turystycznych Londynu. Ten harmonijny zespół klasycznych budynków, wznoszący się na wzgórzu nad Tamizą i obejmujący biura, restauracje i budynki mieszkalne, ilustruje zasady Terry ego: wkom ponować się w krajobraz i tkankę miejską; posługiwać się językiem architektonicznym, który umieszcza budynek w relacji do jego sąsiadów i do przechodnia; używać naturalnych materiałów i ścian nośnych, aby budynek był trwały i naturalnie się starzał; respektować realia klimatyczne oraz ludzką potrzebę światła i powietrza; tworzyć formy i przestrzenie, które będą spełniały zmieniające się potrzeby mieszkańców i które nie umrą, jak to się zwykle dzieje z budynkami modernistycznymi, wraz ze swoją pierwotną funkcją. Richmond Riverside pokazało, że wszystkie te tradycyjne cele można osiągnąć, pod względem gęstości zabudowy i kosztów przebijając konkurencyjne projekty modernistów. Jak często zwraca uwagę Terry, budynki modernistyczne wykorzystują materiały, których nikt do końca nie rozumie, których współczynnik rozszerzalności jest tak duży, że po kilku latach wszystkie połączenia są poluzowane, i których produkcja jest ogromnie szkodliwa dla środowiska, a po kilkudziesięciu latach nieuchronnie trafiają na wysypisko jako odpady. Modernistyczne budynki to ekologiczna i estetyczna katastrofa: odizolowane środowiska wymagające stałego dopływu energii i podatne na syndrom chorego budynku, który powstaje wtedy, kiedy nikt nie może otworzyć okna, aby wpuścić trochę świeżego powietrza. Projekty Terry ego są albo pomijane przez prasę architektoniczną, albo krytykowane i odrzucane jako rzekomy pastisz. Epitet ten gdyby potraktować go poważnie, należałoby skreślić całą poważną architekturę od Partenonu po londyński parlament stał się krytycznym wytrychem używanym przez ludzi, którzy nie chcą dopuścić do tego, aby w naszych miastach dał się słyszeć

9 choćby szept przeszłości. A jednak popularność budynków Terry ego rośnie, podobnie jak ich siła oddziaływania. Wokół Terry ego i luksemburskiego architekta Leona Kriera tworzy się ruch nowych urbanistów, który ma na swoim koncie wiele dużych realizacji, między innymi wioskę mieszkalną w Poundbury, zbudowaną dla księcia Walii w Dorset. Upowszechnia się idea, że modernistyczne schematy, style i materiały są niezrozumiałe i sprzeczne z naszymi pojęciami na temat domu. Jeśli nie są stosowane wyjątkowo taktownie i umiejętnie, drażnią nasze spokojniejsze uczucia i stoją na przeszkodzie naszej potrzebie osiadłości. Można się nimi posługiwać do tworzenia pojedynczych perełek takich jak domy Franka Lloyda Wrighta, ale takie domy muszą być wkomponowane w całe hektary ogrodu i nie mogą być podstawowym elementem tkanki miejskiej. Ludzie zaczynają zatem odzyskiwać dziedzictwo kulturalne zawarte w klasycznych porządkach, które uczy nas rozumieć światło i cień, linię i kubaturę czy trwałe oddziaływanie budynku na duszę przechodnia. Być może jest to jeszcze dobitniejszy symbol naszego kulturalnego głodu niż przywrócenie tonalności w muzyce, powrót do malarstwa figuratywnego w duchu Edwarda Hoppera czy do refleksyjnej literatury w duchu Sołżenicyna i Guntera Grassa. Tragedia islamu Sceptyk powie, że wszystko to niewiele znaczy dla zwykłego człowieka. To prawda, że kultura pozostaje tym, czym zawsze była, czyli domeną elity, ale elita pielęgnuje i przekazuje dalej skarbnicę ważnej wiedzy. Chociaż wiedza nie musi być w sposób uświadomiony obecna w głowach zwykłych ludzi, przenika do ich planów, poglądów i adaptacji społecznych. Nie powinniśmy zatem być zaskoczeni, że kiedy elita przejawia pierwsze nieśmiałe oznaki powrotu do naszych tradycji kulturalnych, w popularnej rozrywce coraz częściej występują elementy to prawda, że często prymitywne zachodniego dziedzictwa religijnego. Na przykład filmy oparte na Opowieściach z Narnii, obok litanii Góreckiego i Tavenera, są świadectwem kulturalnego głodu, który ogarnia wszystkie środowiska społeczne. Przyczyna tego głodu jest prosta: ludzie mają dosyć emocjonalnej ignorancji i zaczynają sobie uświadamiać jej cenę. Nawet historie o Harrym Potterze, przy całej swojej bezbożności, podbiły serca odbiorców licznymi aluzjami do starych symboli kulturalnych do tajemniczego czaru angielskich szkół prywatnych z pensjonatem, do gotyckich klasztorów i zamieszkujących je gotyckich duchów, do staroświeckiego społeczeństwa mieszczańskiego (mugole), przeciwko któremu Harry się buntuje i do którego chcąc nie chcąc, należy. Jednym z najbardziej szkodliwych skutków kultury odrzucenia jest wzbudzanie w ludziach przekonania, że elity stoją ponad masami w pozie wyobcowania i szyderstwa. Kultura jawi się jako broń wymierzona w ignorantów z ich moralnymi i religijnymi skrupułami. Kultura zachodnia, której bronię w tej książce, jest czymś przeciwnym mieczem, za pomocą którego nasz anioł stróż, czyli wiedza, broni zwykłego człowieka i jego wartości. Gdyby ktoś wątpił, czy ta kultura wciąż jest nam potrzebna, to niech spojrzy, co się dzieje z cywilizacją, kiedy zanika jej kultura. Weźmy islam: we wspaniałych czasach Awicenny, Al-Ghazalego i Awerroesa religia ta osiąg

10 nęła taką samoświadomość i poziom rozwoju, że świat islamski napełnił się sensem i wiedzą uczuciową. Co się stało z tą wielką kulturą opartą na debacie? Gdzie na przykład znajdziemy wydrukowane dzieła wspomnianych filozofów? W bibliotekach amerykańskich uniwersytetów z pewnością tak, ale nie w zwykłej bliskowschodniej księgami. Hafiz i Rumi są znani z przekładów, ale w ich rodzimym Iranie znajdziecie tylko ugrzecznione wersje. Można zjechać cały świat muzułmański i znaleźć tylko ocenzurowane wydania Opowieści z tysiąca i jednej nocy. Powieściopisarze i poeci prawie wszędzie żyją pod wielką presją cenzury. W Egipcie nowe publikacje muszą uzyskać imprimatur seminarium islamskiego przy uniwersytecie Al-Azhar i w dobrym roku ukazuje się wszystkiego pięćset tytułów. Pod koniec dziewiętnastego wieku Liban przeżył odrodzenie literatury arabskiej, którego skutki wciąż są odczuwane, ale w tamtym okresie był to kraj przeważająco chrześcijański, prężący muskuły w oczekiwaniu na upadek imperium osmańskiego. Ktoś, kto przyjrzy się kondycji literatury w Iranie, z zaskoczeniem odkryje, że kraj ten publikuje swoich najwybitniejszych poetów w ocenzurowanych fragmentach i oficjalnie sankcjonuje publikację Protokołów mędrców Syjonu. Ten sam obraz wyłania się z arabskich gazet, które sprawiają wrażenie w dużym stopniu obojętnych na literackie, filozoficzne i artystyczne tradycje cywilizacji islamskiej, odnosząc się do nich drewnianym i zdystansowanym językiem, co przypomina człowieka, który klęka przed zaśmieconą świątynią i idzie do burdelu. Można tutaj dostrzec coś w rodzaju masowego aktu kulturalnego samobójstwa. Oczywiście jest wielu znakomitych rodzimych badaczy kultury arabskiej i perskiej, ale wielu z nich w ykłada na zachodnich uniw ersytetach, a ci, którzy zostali w kraju, często żyją na marginesie społeczeństwa. W słynnym sformułowaniu zderzenie cywilizacji autorstwa Samuela Huntingtona zawarte jest założenie, że istnieją dwie cywilizacje, między którymi dochodzi do zderzenia. Tymczasem jeden z protagonistów nie pojawił się na polu bitwy. Obserwujemy raczej zderzenie pomiędzy zachodnim sekularyzmem i religią, która straciła samoświadomość, toteż nie potrafi nawiązać stabilnych stosunków z tymi, którzy się z nią nie zgadzają. Właśnie utrata kultury pozwoliła islamowi wejść w nowoczesny świat z takim stężeniem śmierci w sercu śmierci innych, która ukrywa i usprawiedliwia własną śmierć. My, mieszkańcy Zachodu, znajdujemy się w szczęśliwszym położeniu. Nasza kultura wyszkoliła nas w potrzebie tolerancji i przygotowała na nowy, świecki świat w tych trudnych okolicznościach przechowała cenne dziedzictwo wiedzy moralnej. Szerokie masy nie znają wprawdzie tej kultury, ale wciąż werbowana jest elita do jej przekazywania. Jak każda forma wiedzy, wiedza zawarta w kulturze obdarza swoimi pożytkami nawet ignorantów, a ci, którzy dążą do zdobycia tej wiedzy, robią coś dobrego nie tylko dla siebie: są zbawcami swojej społeczności. Potrzeba estetyki Wartości estetyczne są wartościami immanentnymi, którym nie można przypisać określonej ceny, ale także skłaniają nas do poszukiwania immanentnych wartości

11 w świecie, w którym żyjemy. W epoce rewolucji przemysłowej, kiedy w ludzkich głowach po raz pierwszy pojawiła się myśl, że nasze środowisko naturalne jest zagrożone, że poprzez naszą nieodpowiedzialność możemy roztrwonić i zatruć to, na czym opieramy nasz materialny byt, ukształtował się ruch estetyczny, który głosił wartość naturalnego piękna. Dociekania filozoficzne o pochodzeniu naszych idei wzniosłości i piękna Burke a, eseje o rozkoszach wyobraźni Addisona, Krytyka władzy sądzenia Kanta i dzieła takich myślicieli jak Price, Alison, Home, Lessing i Rousseau umieściły naturę w centrum naszych zainteresowań estetycznych i uznały ją za królestwo immanentnych wartości, które my możemy zadeptać. Można powiedzieć, że to odwołanie się do wartości estetycznej, które doprowadziło do wielkiej rewolucji we wrażliwości artystycznej znajdowanej unovalisa, Wordswortha, Beethovena, Schuberta, Friedricha i Constable a, miało swoją funkcję ochronić świat przed naszym drapieżnictwem. I tak jest naprawdę: estetyczna wartość natury skłoniła ludzi do wyrzeczenia się pychy, która mówi, że mamy prawo dowolnie czerpać z wszelkich zasobów naturalnych. Ale rewolucja estetyczna z przełomu osiemnastego i dziewiętnastego wieku przyniosła skutek, ponieważ otworzyła ludziom oczy na immanentne wartości. Naturalne piękno ma wartość instrumentalną, ale tylko kiedy ocenia się je samoistnie kiedy wycofa się je z rynku i obwaruje zakazami. (Zwróćmy uwagę na paralelę z przyjaźnią, omówioną w rozdziale czwartym). Coś podobnego dotyczy wartości estetycznych, które są zawarte w formach architektonicznych i które ograniczają rynek miejskich nieruchomości. Jak pokazali nowi 126 urbaniści, wartości estetyczne są konieczne, jeśli miasta mają przeżyć, wycofują bowiem z rynku najważniejszy element miejskiego życia, czyli samo miasto pojmowane jako wspólny dom i przestrzeń dialogu publicznego. Spójrzcie na prowincjonalne miasta amerykańskie, a zobaczycie, o co mi chodzi. W amerykańskich miastach obowiązują miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego, które zasadniczo pomijają wymiar estetyczny i traktują poszczególne części miasta przez pryzmat ich rozmaitych funkcji ekonomicznych i społecznych. Kiedy wartości estetyczne są pomijane, krajobraz miejski przestaje budzić pozytywne emocje i ludność ucieka na przedmieścia, aby mieszkać w przestrzeni prywatno- -sąsiedzkiej, a samo miasto degraduje się do rangi struktury tylko funkcjonalnej a struktura tylko funkcjonalna prędzej czy później traci swoją funkcję. To samo można powiedzieć o literaturze, malarstwie i muzyce. Roi się tam od samoistnych wartości nie tylko estetycznych, ale również moralnych, które zyskują swój sensoryczny wyraz. Król Lear nie usprawiedliwia ani nie rehabilituje cierpienia, ale pozwala nam zobaczyć, że śmierć nie jest bezsensowna, jeśli życie dążyło do uszlachetnienia samego siebie i zostało pokonane przez jakiś tragiczny splot okoliczności. Przedmiotem krytyki literackiej są wartości estetyczne, ale każda krytyka godna tego miana wydobywa również treść moralną dzieła sztuki aspekt dzieła, który przeistacza i zbawia poprzez empatię i który uczy nas, co czuć. Moralna wartość sztuki nie polega na tym, że sztuka czyni nas dobrymi być może nie ma takiego potencjału. Jej wartość moralna polega na tym, że sztuka utrwala ideę wartości moralnej, pokazując, że c o ś takiego naprawdę istnieje. 127

12 Dlaczego kultura ma znaczenie W prawie każdej sferze życia zniechęca się nas do krytyki. Wystarczy, że dzieło sztuki ma publiczność, że ludzie chcą na nie popatrzeć, poczytać, posłuchać, a przynajmniej usłyszeć w tle. Sukces kasowy zyskał rangę kryterium wartości i chociaż ta czy inna osoba może się sprzeciwić pornografii, przemocy dla samej przemocy, dziełom, które świadomie brukajążycie, jak to ujął D.H. Lawrence, nikt nie ma większego od innych prawa dyktować, co może być tworzone, sprzedawane czy oglądane. Taki jest w każdym razie przeważający pogląd. Opiera się on na założeniu, że dzieła sztuki są źródłem przyjemności, tak samo jak jedzenie, picie, piłka nożna i pornografia, i że do funkcji sztuki nie należy wycofywanie naszych emocji z rynku. Wręcz przeciwnie, sztuka to jeden z kanałów ich sprzedaży. Nastały czasy powszechnego unikania sądów estetycznych. Ludzie mają swoje upodobania, ale niczym się one nie różnią od upodobań kulinarnych służą zaspokajaniu apetytów, które nie różnią się jakościowo od potrzeb zwierzęcych. To, co było charakterystyczne dla doświadczenia estetycznego, czyli jego ugruntowanie w percepcji wartości, zniknęło z pola widzenia i zostaje tylko zwierzęce pragnienie. Jeśli ludzie studiują sztukę, to często tylko po to, aby przyjrzeć się zastosowanym technikom albo wyjść poza całą tradycję ekspresji artystycznej i zdekonstruować jej ukryte założenia polityczne. Sąd wartościujący czy to zawarty w dziele sztuki, czy w jego ocenie jest unikany. Na tym polega życie w niewartościującym, inkluzywnym, a może nawet multikulturalnym środowisku. W takim środowisku sąd estetyczny może uchodzić za zagrożenie. W nowym świecie niczego nie wycofuje się z rynku i absolutnie zakazane są tylko te rzeczy na przykład morderstwo które zagrażają wszystkiemu. Na wszystkich obszarach życia, gdzie ludzie szukali i znajdowali pociechę w tłumieniu pragnień zwłaszcza w dziedzinie seksu i generalnie upodobań zwyczaj wartościowania ma zostać wykorzeniony. Nie ma samoistnych wartości, a w najlepszym razie opinie o samoistnych wartościach. Innymi słowy, próby zbudowania królestwa samoistnych wartości a tym jest w gruncie rzeczy kultura traktuje się podejrzliwie. Osoby domagające się podjęcia takiej próby stanowią zagrożenie dla porządku społecznego, ponieważ przypominają nam, że ten porządek tak naprawdę jest skoszarowanym nieporządkiem: pod powszechnym prostactwem życia publicznego nasze pragnienia ubiegają się pośród chaosu o zaspokojenie, bez publicznej świadomości, że niektóre pragnienia zasługują za zaspokojenie, a niektóre należy tłumić. Podejrzewam, że w historii ludzkości często zdarzały się okresy takie jak nasz, kiedy dyscyplina rozumu i dążenie do samoistnych wartości przeżywały regres lub zanik. Kiedy tak się działo w przeszłości, nie zostawały po tym żadne ślady, ponieważ społeczeństwo bez kultury traci pamięć i chęć unieśmiertelnienia się w trwałych pomnikach. Panoszy się barbarzyństwo i społeczeństwo znika z powierzchni ziemi. W naszej sytuacji interesujące jest to, że dysponujemy środkami technologicznymi umożliwiającymi podtrzymanie społeczeństwa przy życiu już po tym, jak straci ono wszelkie poczucie własnej wartości, a tym samym czerpania składników odżyw

13 czych z własnego rezerwuaru wiary. Jest to sytuacja nowa i powinniśmy zadać sobie pytanie, co w takich okolicznościach moglibyśmy zrobić, aby zapewnić kulturze przetrwanie. Irlandzcy mnisi, którzy nie pozwalali zgasnąć kagankowi nauki w ciemnych wiekach naszej cywilizacji, mieli nad nami wielką przewagę, a mianowicie nie było konkurencji ze strony krzykliwego i technologicznie wzmocnionego kretyństwa, że zewsząd otaczało ich zagrożenie i zniszczenie i gdy tylko znaleźli bezpieczne schronienie, w ślad za nimi po cichu wchodził spokój ducha, aby pokierować ich myślami, uczuciami i piórami. Niemniej jednak znaki nadziei, które wskazałem w tym rozdziale, nie są odizolowanymi punktami niemodnego oporu. Sugerują, że szerzy się ruch obrzydzenia do dominującego nihilizmu nihilizmu uniwersytetu i nihilizmu rynku. Być może ruchowi temu nie uda się przywrócić kultury na należne jej miejsce, w centrum edukacji uniwersyteckiej i w sercach naszych przywódców, ale skutecznie pokazuje nam, dlaczego kultura ma znaczenie i dlaczego bitwę o jej przetrwanie należy odpowiednio prowadzić. INDEK S Adams, John 116 Addison, Joseph 20, 126 A dorno, Theodor 90, 91, 95, 113, 114 Ąjschylos 40, 42 Alison, Archibald 126 Angelou, Maya 78 Arnold, Matthew 29, 62, 77 Arystofanes 40 Arystoteles 32-36, 40, 42, 51, 54, 55, 73, 79, 80, 104 Auden, Wystan Hugh 108 Awerroes 18, 123 Awicenna 123 Bach, Johann Sebastian 47, 62 Barthes, Roland 90 Baumagarten, Alexander Gott- lieb 20 Beethoven, Ludwig van 126 Bennett, Alan 126 Berlin, Irving 90, 92 Bemini, Gian Lorenzo 62 Bernstein, Leonard 91 Blossom, Dearie 92 Boole, George 46 Brahms, Johannes 24 Braąue, Georges 85 Britten, Benjamin 102 Bronte, Charlotte 78 Bronte, Emily 70, 71 Buoninsegna, Duccio di 86 Burkę, Edmund 126 Camus, Albert 108 Carey, John 24 Carmichael, Hoagy 92 Chajjam, Omar 40, 100 Chaucer, Geoffrey 12, 51, 76 Collins, Jacob 117 Conrad, Joseph 96 Constable, John 126 Copland, Aaron 31, 91 Corigliano, John 116 Danto, Arthur 23 Day, Barbara 110 Derrida, Jacąues 90 Dewey, John 45 Dickens, Charles 69, 78 Diderot, Denis 41 Duchamp, Marcel 23-26, 85 Dutilleux, Henri 116 Einem, Gottfried von 116 Einstein, Albert 47 Elgar, Edward 116 Eliot, Thomas Stearns 29,

ŚWIATOPOGLĄD NEW AGE

ŚWIATOPOGLĄD NEW AGE ŚWIATOPOGLĄD NEW AGE ŚWIATOPOGLĄD względnie stały zespół sądów (często wartościujących), przekonań i opinii na temat otaczającego świata czerpanych z rozmaitych dziedzin kultury, głównie z nauki, sztuki,

Bardziej szczegółowo

Władysław Pluta odpowiada na pytania Agnieszki Ziemiszewskiej. największe emocje wywołują we mnie dzieła racjonalne

Władysław Pluta odpowiada na pytania Agnieszki Ziemiszewskiej. największe emocje wywołują we mnie dzieła racjonalne Władysław Pluta odpowiada na pytania Agnieszki Ziemiszewskiej największe emocje wywołują we mnie dzieła racjonalne PLAKAT: WŁADYSŁAW PLUTA największe emocje wywołują we mnie dzieła racjonalne Władysław

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW ĆWICZENIA IV WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW POJĘCIE RELIGII I KULTURY RELIGIA to zespół wierzeń dotyczących ludzkości i człowieka, związanych z nim zagadnień oraz form organizacji

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli

Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli Paweł Pytlak Końskowola 2010 Spis treści; I Ogólna charakterystyka programu II Cel zajęć artystycznych Cele główne Cele szczegółowe

Bardziej szczegółowo

PODRĘCZNIK Gra muzyka! J. Oleszkiewicz Nowa Era. Przedmiot ma na celu zdobywanie wiedzy i umiejętności z zakresu sztuki muzycznej.

PODRĘCZNIK Gra muzyka! J. Oleszkiewicz Nowa Era. Przedmiot ma na celu zdobywanie wiedzy i umiejętności z zakresu sztuki muzycznej. PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PRZEDMIOTU MUZYKA PODRĘCZNIK Gra muzyka! J. Oleszkiewicz Nowa Era Przedmiot ma na celu zdobywanie wiedzy i umiejętności z zakresu sztuki muzycznej. Ocenie podlegają: 1.

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum Program zajęć artystycznych klasa II gimnazjum Moduł I. Zajęcia teatralne i literackie. Moduł II. Zajęcia muzyczno - ruchowe. Moduł III. Zajęcia plastyczne. Opracowała : Beata Sikora Sztuka jest wieczną

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

OSKAR I ZOFIA HANSENOWIE. FORMA OTWARTA

OSKAR I ZOFIA HANSENOWIE. FORMA OTWARTA OSKAR I ZOFIA HANSENOWIE. FORMA OTWARTA 15.09 29.10.2017 OSKAR HANSEN, LINEARNY SYSTEM CIĄGŁY. PASMO ZACHODNIE, 1968. DZIĘKI UPRZEJMOŚCI FUNDACJI ZOFII I OSKARA HANSEN. SZKOŁA W MUZEUM Na udany początek

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY Czytanie - oto najlepszy sposób uczenia się. Aleksander Puszkin Sukces jednostek i społeczeństw zależy od ich wiedzy. Kluczem do wiedzy wciąż jest czytanie.

Bardziej szczegółowo

1. Dyscypliny filozoficzne. Andrzej Wiśniewski Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016

1. Dyscypliny filozoficzne. Andrzej Wiśniewski Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 1. Dyscypliny filozoficzne Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Pochodzenie nazwy filozofia Wyraz filozofia pochodzi od dwóch greckich słów:

Bardziej szczegółowo

Wiek XVIII wiek oświecenia, wiek rozumu. Sapere aude! Miej odwagę posługiwać się swym własnym rozumem tak oto brzmi hasło oświecenia (I. Kant).

Wiek XVIII wiek oświecenia, wiek rozumu. Sapere aude! Miej odwagę posługiwać się swym własnym rozumem tak oto brzmi hasło oświecenia (I. Kant). Wiek XVIII wiek oświecenia, wiek rozumu. Sapere aude! Miej odwagę posługiwać się swym własnym rozumem tak oto brzmi hasło oświecenia (I. Kant). Epoka filozofów, którzy chcą przekształcać świat 4 główne

Bardziej szczegółowo

Witaj, Odważ się i podejmij wyzwanie- zbuduj wizję kariery, która będzie odzwierciedleniem Twoim unikalnych umiejętności, talentów i pragnień.

Witaj, Odważ się i podejmij wyzwanie- zbuduj wizję kariery, która będzie odzwierciedleniem Twoim unikalnych umiejętności, talentów i pragnień. Witaj, Nazywam się Magdalena Kluszczyk. Jestem self-leadership coachem i coachem kariery. Wspieram ludzi w budowaniu i odkrywaniu sukcesu na własnych warunkach. Stwórz wizję kariery to pierwszy krok na

Bardziej szczegółowo

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze.

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze. Przedmowa Kiedy byłem mały, nawet nie wiedziałem, że jestem dzieckiem specjalnej troski. Jak się o tym dowiedziałem? Ludzie powiedzieli mi, że jestem inny niż wszyscy i że to jest problem. To była prawda.

Bardziej szczegółowo

MŁODZIEŻOWY KWESTIONARIUSZ ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH MŁOKOZZ

MŁODZIEŻOWY KWESTIONARIUSZ ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH MŁOKOZZ MŁODZIEŻOWY KWESTIONARIUSZ ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH MŁOKOZZ Test opracowany i wydany w ramach projektu Młodzieżowy Kwestionariusz Zainteresowań Zawodowych MŁOKOZZ współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Internet źródło inspiracji estetycznych dla pedagogiki religii. Franz Feiner Cieszyn

Internet źródło inspiracji estetycznych dla pedagogiki religii. Franz Feiner Cieszyn Internet źródło inspiracji estetycznych dla pedagogiki religii Franz Feiner Cieszyn 26.05. 2004 Obserwacje w WWW w czasopiśmie Christlich pädagogische Blätter Punkty wyjściowe Znaki pedagogicznoreligijne

Bardziej szczegółowo

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji ze swoim otoczeniem i poczucia spełnienia się w życiu.

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów JAZZ I MUZYKA ESTRADOWA studia pierwszego stopnia profil praktyczny

Efekty kształcenia dla kierunku studiów JAZZ I MUZYKA ESTRADOWA studia pierwszego stopnia profil praktyczny Efekty kształcenia dla kierunku studiów JAZZ I MUZYKA ESTRADOWA studia pierwszego stopnia profil praktyczny Załącznik nr 1 Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów jazz i muzyka

Bardziej szczegółowo

Trzy Trzy. Trzy Trzy Trzy

Trzy Trzy. Trzy Trzy Trzy Trzy Czas dla niej Wystawa Trzy. Czas dla niej ma być zachęceniem do tworzenia dla siebie, chęci posiadania pasji, rozwoju osobistego, nadania drugiego sensu oprócz codziennej prozy życia. Każda z nas

Bardziej szczegółowo

Koncepcja etyki E. Levinasa

Koncepcja etyki E. Levinasa Koncepcja etyki E. Levinasa Fragment wypowiedzi Jana Pawła II z: Przekroczyć próg nadziei : Skąd się tego nauczyli filozofowie dialogu? Nauczyli się przede wszystkim z doświadczenia Biblii. Całe życie

Bardziej szczegółowo

Pielgrzymka wewnętrzna. Podróż medytacyjna

Pielgrzymka wewnętrzna. Podróż medytacyjna Pielgrzymka wewnętrzna Podróż medytacyjna Laurence Freeman OSB Pielgrzymka wewnętrzna Podróż medytacyjna Przełożył Andrzej Ziółkowski Spis treści Koło modlitwy 9 Symbole podróży 23 Poziomy świadomości

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 17 Standardy nauczania dla kierunku studiów: malarstwo STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku malarstwo trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SZTUK PIĘKNYCH IM. JANA MATEJKI W KRAKOWIE WYDZIAŁ ARCHITEKTURY WNĘTRZ

AKADEMIA SZTUK PIĘKNYCH IM. JANA MATEJKI W KRAKOWIE WYDZIAŁ ARCHITEKTURY WNĘTRZ EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU ARCHITEKTURA WNĘTRZ STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA profil ogólnoakademicki w obszarze w zakresie sztuki WIEDZA u obszarowego 1. Wiedza o realizacji prac artystycznych K1_W01

Bardziej szczegółowo

SPOSOBY NA DOBRY POCZĄTEK ROKU SZKOLNEGO

SPOSOBY NA DOBRY POCZĄTEK ROKU SZKOLNEGO SPOSOBY NA DOBRY POCZĄTEK ROKU SZKOLNEGO 1. Zadbanie, aby dziecko miało stałe miejsce do uczenia się, w którym znajdują się wszystkie potrzebne przedmioty. 2. Podczas odrabiania lekcji ważne jest stworzenie

Bardziej szczegółowo

Krok 6 SZCZĘŚLIWA TU I TERAZ

Krok 6 SZCZĘŚLIWA TU I TERAZ Krok 6 SZCZĘŚLIWA TU I TERAZ Szczęście to obudzić się rano i przeciągnąć leniwie doceniając dobrze przespaną noc, dotyk pościeli i miejsce. Szczęście to czuć spokój, wiedzieć, że nic dziwnego na mój temat

Bardziej szczegółowo

Naszą misją jest wspieranie miast w świadomym i partycypacyjnym zarządzaniu przyszłością.

Naszą misją jest wspieranie miast w świadomym i partycypacyjnym zarządzaniu przyszłością. Tworzymy, testujemy i wdrażamy innowacje społeczne. Jednym z obszarów naszej specjalizacji są konsultacje społeczne prowadzone z użyciem nieszablonowych metod. Naszą misją jest wspieranie miast w świadomym

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Zgodnie z Podstawą Programową jako priorytetowe przyjmuje się na lekcjach plastyki w gimnazjum wymagania ogólne: 1. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Bjørn Helge Bjørnstad

Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Bjørn Helge Bjørnstad Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju Bjørn Helge Bjørnstad Edukacja dla zrównoważonego rozwoju Zbliżenie na ludzkie zachowania i interakcje z

Bardziej szczegółowo

NOWA PODSTAWA PROGRAMOWA JĘZYK POLSKI

NOWA PODSTAWA PROGRAMOWA JĘZYK POLSKI NOWA PODSTAWA PROGRAMOWA JĘZYK POLSKI Główne założenia nowej podstawy to: 1) Wybór tekstów literackich, które mają prowadzić do zintegrowanego rozwoju uczniów i zakorzenienia w tradycji, kulturze i wartościach.

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej Załącznik nr 4 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Żył w latach 1805 1875; Prozaik, poeta, dramaturg i baśniopisarz duński; W wieku 14 lat, po śmierci ojca, we wrześniu

Bardziej szczegółowo

Magia komunikacji. - Arkusz ćwiczeń - Mapa nie jest terenem. Magia prostego przekazu

Magia komunikacji. - Arkusz ćwiczeń - Mapa nie jest terenem. Magia prostego przekazu Magia komunikacji - Arkusz ćwiczeń - Mapa nie jest terenem Twoja percepcja rzeczywistości opiera się o uogólnionieniach i zniekształceniach. Oznacza to, że to, jak widzisz rzeczywistość różni się od rzeczywistości,

Bardziej szczegółowo

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki,

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, śpiewania, a nawet tworzenia łatwych melodii oraz w jakim

Bardziej szczegółowo

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 INSTRUKCJA Poniżej znajdują się twierdzenia dotyczące pewnych cech, zachowań, umiejętności i zdolności,

Bardziej szczegółowo

Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga

Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga Nie da się sformułować gotowej recepty, jak pomagać dziecku. Do każdego należy podchodzić indywidualnie. Rodzice i nauczyciele

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY Szkoła Podstawowa w Opatowie Sukces jednostek i społeczeństw zależy od ich wiedzy. Kluczem do wiedzy wciąż jest czytanie. Wiele osób, choć umie czytać, nie czyta.

Bardziej szczegółowo

Bibliotekarze - koordynatorzy projektu: Joanna Drabowicz Joanna Pietrzyńska Justyna Szymańska

Bibliotekarze - koordynatorzy projektu: Joanna Drabowicz Joanna Pietrzyńska Justyna Szymańska Witamy Państwa Bibliotekarze - koordynatorzy projektu: Joanna Drabowicz Joanna Pietrzyńska Justyna Szymańska Wraz z Dyrekcją i nauczycielami oraz Samorządem Uczniowskim realizujemy projekt Narodowy Program

Bardziej szczegółowo

Współpraca oparta na empatii. Jacek Jakubowski

Współpraca oparta na empatii. Jacek Jakubowski Współpraca oparta na empatii Jacek Jakubowski Cywilizacyjny przełom jesteśmy ostatnią generacją starej cywilizacji, a zarazem pierwszym pokoleniem nowej. Dlatego wiele naszych osobistych lęków, niejasności

Bardziej szczegółowo

PRZEWIDYWANE OSIĄGNIĘCIA UCZNIÓW Z MUZYKI W KLASIE VII. Uczeń kończący edukację muzyczną na drugim etapie nauczania powinien:

PRZEWIDYWANE OSIĄGNIĘCIA UCZNIÓW Z MUZYKI W KLASIE VII. Uczeń kończący edukację muzyczną na drugim etapie nauczania powinien: PRZEWIDYWANE OSIĄGNIĘCIA UCZNIÓW Z MUZYKI W KLASIE VII GOŚCICINO 2017/2018 Uczeń kończący edukację muzyczną na drugim etapie nauczania powinien: 1) znać podstawowe terminy muzyczne i stosować je w praktyce

Bardziej szczegółowo

PIWNICA ODOLAŃSKA 10 CHEŁCHOWSKI*WÓJCIK CHOJECKI*TURCZYŃSKI GREGOREK*SZPINDLER

PIWNICA ODOLAŃSKA 10 CHEŁCHOWSKI*WÓJCIK CHOJECKI*TURCZYŃSKI GREGOREK*SZPINDLER PIWNICA ODOLAŃSKA 10 CHEŁCHOWSKI*WÓJCIK CHOJECKI*TURCZYŃSKI GREGOREK*SZPINDLER Od góry: Bartek Gregorek Kuba Turczyński Staszek Wójcik Wojtek Chełchowski Michał Chojecki INFORMACJE O WYSTAWIE: Wystawa

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki Zespół Szkół w Rycerce Górnej CO TO JEST MOTYWACJA? Na słowo MOTYWACJA składają się dwa słówka: Motyw i Akcja. Czyli aby podjąć jakieś określone działanie

Bardziej szczegółowo

Temat: Czym jest estetyka?

Temat: Czym jest estetyka? Temat: Czym jest? 1. Autor: Łukasz Nysler (IF UWr., ZSO nr 3 we Wrocławiu) 2. Czas realizacji: 90 minut. 3. Poziom edukacyjny: uczniowie gimnazjum i liceum 4. Liczba uczestników: do 20 osób. 5. Metody

Bardziej szczegółowo

MIŚ I KREDKA Newsletter Przedszkola Nr 110

MIŚ I KREDKA Newsletter Przedszkola Nr 110 MIŚ I KREDKA Newsletter Przedszkola Nr 110 S.1 TEMAT MIESIĄCA MUZYKA NAJMŁODSZYCH LAT MUZYKA - KILKA DŹWIĘKÓW UŁOŻONYCH W PEWIEN RYTM. NIBY NIC TAKIEGO, A JEDNAK KAŻDY JEJ SŁUCHA I KAŻDEGO, ONA NA SWÓJ

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW POJĘCIE RELIGII I KULTURY RELIGIA to zespół wierzeo dotyczących ludzkości i człowieka, związanych z nim zagadnieo oraz form organizacji społecznych

Bardziej szczegółowo

PROFESJONALNA OBSŁUGA KLIENTA

PROFESJONALNA OBSŁUGA KLIENTA OFENSYWA JAKOŚCI dla hoteli i pensjonatów h t t p : / / w w w. v i p. k a r r. p l PROFESJONALNA OBSŁUGA KLIENTA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA Tomasz Kozłowski psycholog SCHEMAT KOMUNIKACJI INTERPERSONALNEJ

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski Program wychowawczy SPIS TREŚCI: 1. Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY FUNKCJONALIZM ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE FUNKCJONALIZM TEORIE KONFLIKTU

TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY FUNKCJONALIZM ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE FUNKCJONALIZM TEORIE KONFLIKTU ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE dr Agnieszka Kacprzak TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY Auguste Comte Emile Durkheim TEORIE KONFLIKTU Karol Marks INTERAKCJONIZM SYMBOLICZNY Max

Bardziej szczegółowo

Innowacja w praktyce szkolnej

Innowacja w praktyce szkolnej Innowacja w praktyce szkolnej Jakie są podstawowe założenia innowacji? Czy nauczyciel może sam zdecydować, co jest innowacją, czy też musi sięgać do określonych wymagań prawnych? Zgodnie z definicją innowacja

Bardziej szczegółowo

JAK ROZPOCZĄĆ WYPRACOWANIE? na wstępie powinniśmy scharakteryzować osobę mówiącą w wierszu - jest nią

JAK ROZPOCZĄĆ WYPRACOWANIE? na wstępie powinniśmy scharakteryzować osobę mówiącą w wierszu - jest nią "Tren XI" - maturalna analiza i interpretacja Dokonaj analizy i interpretacji Trenu XI Jana Kochanowskiego jako odzwierciedlenie buntu bohatera lirycznego wobec ideałów filozoficznych i religijnych renesansu

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA Szkoła realizuje cele i zadania wychowawcze na podstawie Ustawy o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

żyjący Odkupiciel Odkupiciel stał się człowiekiem. godny naśladowania Odkupiciel ukrzyżowany Odkupiciel cierpiący Odkupiciel zwycięski Odkupiciel

żyjący Odkupiciel Odkupiciel stał się człowiekiem. godny naśladowania Odkupiciel ukrzyżowany Odkupiciel cierpiący Odkupiciel zwycięski Odkupiciel Lekcja 12 na 17 grudnia 2016 Pod koniec historii Joba Bóg przedstawia się jako Wielki Stworzyciel i cierpienia Joba kończą się. Niemniej jednak konflikt między Bogiem a szatanem, który spowodował ten

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych Pan Tadeusz powstał w Paryżu w latach 1833-34, w czasie gdy Polska na ponad sto lat zniknęła

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ KOMPOZYCJI, DYRYGENTURY, TEORII MUZYKI I RYTMIKI

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ KOMPOZYCJI, DYRYGENTURY, TEORII MUZYKI I RYTMIKI AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ KOMPOZYCJI, DYRYGENTURY, TEORII MUZYKI I RYTMIKI Moduł/Przedmiot: Estetyka muzyki Kod modułu: Koordynator modułu: prof. dr hab. Hanna Kostrzewska

Bardziej szczegółowo

Żeby istnieć trzeba myśleć (Kartezjusz) Żywiołem filozofii jest powaga myślenia. Mówimy potocznie:

Żeby istnieć trzeba myśleć (Kartezjusz) Żywiołem filozofii jest powaga myślenia. Mówimy potocznie: Żeby istnieć trzeba myśleć (Kartezjusz) Żywiołem filozofii jest powaga myślenia. Mówimy potocznie: ale z Ciebie filozof! Też mi filozof! Nie filozofuj! Ale czy rozumiemy sens tych słów, poza oczywiście

Bardziej szczegółowo

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI Program wychowawczy Mlodzieżowego Domu Kultury w Świdnicy im. Mieczyslawa Kozara- Sobódzkiego Do realizacji w latach 2012-2014 PROGRAM WYCHOWAWCZY WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZŁOŚCI

Bardziej szczegółowo

MOCNE STRONY OSOBOWE:

MOCNE STRONY OSOBOWE: MOCNE STRONY OSOBOWE: To ja Kreatywność / pomysłowość Znajduję różne rozwiązania problemów Łatwo wpadam na nowe pomysły Mam wizjonerskie pomysły Szukam nowych możliwości i wypróbowuję je Potrafię coś zaprojektować

Bardziej szczegółowo

Ateizm. Czy ateista może być zbawiony?

Ateizm. Czy ateista może być zbawiony? Ateizm Czy ateista może być zbawiony? Podstawy biblijne Lecz kto się Mnie zaprze przed ludźmi, tego zaprę się i Ja przed moim Ojcem, który jest w niebie (Mt 10, 33). Idźcie na cały świat i głoście Ewangelię

Bardziej szczegółowo

Renesans. Spis treści

Renesans. Spis treści Spis treści Rozdział 1) Renesans...3 Rozdział 2) Nazwa...5 Podrozdział 2.1) Ramy czasowe i periodyzacja...5 Podrozdział 2.2) Kontekst historyczno-kulturowy...5 Strona nr 2 z 6 Rozdział 1) Renesans Odrodzenie,

Bardziej szczegółowo

Ankieta. Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży.

Ankieta. Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży. Ankieta Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży www.fundamentywiary.pl Pytania ankiety i instrukcje Informacje wstępne Wybierz datę przeprowadzenia ankiety w czasie typowego spotkania grupy młodzieżowej.

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z Muzyki w Gimnazjum św. Wojciecha w Staniątkach.

Przedmiotowy system oceniania z Muzyki w Gimnazjum św. Wojciecha w Staniątkach. Przedmiotowy system oceniania z Muzyki w Gimnazjum św. Wojciecha w Staniątkach. I. SPECYFIKA OCENIANIA Z PRZEDMIOTU MUZYKA Nauczyciel, dokonując oceny osiągnięć uczniów, będzie brał pod uwagę przede wszystkim:

Bardziej szczegółowo

SZKOLNA LISTA TEMATÓW NA WEWNĘTRZNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO 2012/2013

SZKOLNA LISTA TEMATÓW NA WEWNĘTRZNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO 2012/2013 SZKOLNA LISTA TEMATÓW NA WEWNĘTRZNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO 2012/2013 ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Rola karykatury w literaturze i innych dziedzinach sztuki. Rozważ problem na wybranych

Bardziej szczegółowo

Tolerancja (łac. tolerantia - "cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym

Tolerancja (łac. tolerantia - cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym TOLERANCJA Tolerancja (łac. tolerantia - "cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym oznacza on postawę wykluczającą dyskryminację

Bardziej szczegółowo

MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ. Dźwiękoludki. Elementarne wychowanie muzyczne. Bawmy się muzyką

MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ. Dźwiękoludki. Elementarne wychowanie muzyczne. Bawmy się muzyką MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ Dźwiękoludki Elementarne wychowanie muzyczne Bawmy się muzyką Szukaj ludzi źli ludzie pieśni Inteligentny dzięki muzyce Badania naukowe wykazują, że dzieci, które bardzo wcześnie

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH PRZEWODNIK TRENERA. PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI

AKADEMIA DLA MŁODYCH PRZEWODNIK TRENERA.  PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI www.akademiadlamlodych.pl PODRĘCZNIK WPROWADZENIE Akademia dla Młodych to nowa inicjatywa mająca na celu wspieranie ludzi młodych w rozwijaniu umiejętności niezbędnych w ich miejscu

Bardziej szczegółowo

Kościół Boży w Chrystusie PODSTAWA PROGRAMOWA DLA SZKÓŁ PONADPODSTAWOWYCH

Kościół Boży w Chrystusie PODSTAWA PROGRAMOWA DLA SZKÓŁ PONADPODSTAWOWYCH Kościół Boży w Chrystusie PODSTAWA PROGRAMOWA DLA SZKÓŁ PONADPODSTAWOWYCH CHARAKTERYSTYKA: Program przeznaczony jest dla uczniów szkół ponadpodstawowych: liceum, technikum oraz szkół zawodowych. Katechezy

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

Czy rozsądku można nauczyć?

Czy rozsądku można nauczyć? Czy rozsądku można nauczyć? Charles Augustus Lindbergh (1902-1974) Czy można nauczyć rozsądku poprzez podejmowanie ryzyka? ( ) Nie dosyć bowiem mieć umysł bystry, ale główna rzecz jest właściwie go stosować.

Bardziej szczegółowo

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Mocno wierzę w szczęście i stwierdzam, że im bardziej nad nim pracuję, tym więcej go mam. Thomas Jefferson Czy zadaliście już sobie pytanie, jaki jest pierwszy warunek

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

Składa się on z czterech elementów:

Składa się on z czterech elementów: Asertywność umiejętność powiedzenia nie, odmowy lub obrony własnych postaw, granic, psychologicznych w taki sposób, aby z jednej strony nie odczuwać wyrzutów sumienia, że sie powidzialo nie, kiedy ktoś

Bardziej szczegółowo

Pomyślny los, o traf szczęśliwy. W takim znaczeniu, i tylko w takim, przysłowie mówi o szczęściu, że łut jego więcej wart niż funt rozumu.

Pomyślny los, o traf szczęśliwy. W takim znaczeniu, i tylko w takim, przysłowie mówi o szczęściu, że łut jego więcej wart niż funt rozumu. Pomyślny los, o traf szczęśliwy. W takim znaczeniu, i tylko w takim, przysłowie mówi o szczęściu, że łut jego więcej wart niż funt rozumu. Rodzaj przeżycia Arystoteles określał, że być szczęśliwym to

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty. Kreatywność, czyli jak być twórczym na co dzień Hanna Micińska. E.Nęcki

Akademia Młodego Ekonomisty. Kreatywność, czyli jak być twórczym na co dzień Hanna Micińska. E.Nęcki Akademia Młodego Ekonomisty Kreatywność, czyli jak być twórczym na co dzień Hanna Micińska Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 5 maja 2014 r. Twórczość E.Nęcki Twórczy może być materialny lub niematerialny

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie,,( ) Wychowywać to nie znaczy kształcić tylko rozum, lecz kształtować harmonijnie całego człowieka, a więc także jego serce i charakter.

Bardziej szczegółowo

TEST ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH. Imię i nazwisko lub pseudonim.. Płeć M / K Wiek. Data badania

TEST ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH. Imię i nazwisko lub pseudonim.. Płeć M / K Wiek. Data badania Katarzyna Rewers TEST ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH Imię i nazwisko lub pseudonim.. Płeć M / K Wiek. Data badania Instrukcja Każdy z nas posiada jakieś zainteresowania i lubi wykonywać innego typu czynności,

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze Klasa I Skala ocen celujący bardzo dobry Wymagania przedmiotowo-programowe - wykazuje zaangażowanie w realizację projektów związanych

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Szkoły Podstawowej nr 2 w Gliwicach.

Program wychowawczy Szkoły Podstawowej nr 2 w Gliwicach. Program wychowawczy Szkoły Podstawowej nr 2 w Gliwicach. Przyjęty uchwałą Rady Pedagogicznej z dnia 07.09.2016. NACZELNY CEL WYCHOWANIA Wszechstronny rozwój młodego człowieka zmierzający do ukształtowania,

Bardziej szczegółowo

Zaplanuj Twój najlepszy rok w życiu!

Zaplanuj Twój najlepszy rok w życiu! Sukces na Twoich warunkach Zaplanuj Twój najlepszy rok w życiu! "Naszą najgłębszą obawą nie jest to, że jesteśmy zbyt słabi, ale to, że jesteśmy zbyt potężni. To nasz blask nas przeraża, nie ciemność.

Bardziej szczegółowo

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein)

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein) Wiesław Ozga TreningAntystresowy.pl Afirmacje - modlitwa dziękczynna Powinniśmy wiedzieć czego chcemy, widzieć to, cieszyć się i z wielką wdzięcznością dziękować Bogu za to, że nasz doskonały plan staje

Bardziej szczegółowo

Człowiek, który nie wierzy własnym zmysłom, jest równie szalony jak człowiek, który nie wierzy niczemu innemu oprócz własnych zmysłów.

Człowiek, który nie wierzy własnym zmysłom, jest równie szalony jak człowiek, który nie wierzy niczemu innemu oprócz własnych zmysłów. Wybitny myśliciel angielski, felietonista, redaktor i pisarz. Znany jako mistrz paradoksu. Jego książki wywarły wielki wpływ na wiarę jemu współczesnych w tym na autora Opowieści z Narnii C. S. Lewisa.

Bardziej szczegółowo

wiecznie samotny, bo któreż ze stworzonych serc mogłoby nasycić Jego miłość? Tymczasem Bóg jest całą społecznością w wiecznym ofiarowywaniu się z

wiecznie samotny, bo któreż ze stworzonych serc mogłoby nasycić Jego miłość? Tymczasem Bóg jest całą społecznością w wiecznym ofiarowywaniu się z TRUDNY TEMAT Nauczyliśmy się słuchać łatwych kazań. Wygłaszanych, jak to się mówi, pod publiczkę. Nieraz kokieteryjnych, zalotnych, brzdąkających w bardzo serdeczną i łatwą strunę budzenia miłości do bliźniego.

Bardziej szczegółowo

2. Lenistwo odnoszące się do ćwiczeń duchowych nazywa się oziębłością, zobojętnieniem,

2. Lenistwo odnoszące się do ćwiczeń duchowych nazywa się oziębłością, zobojętnieniem, Lenistwo płynie z zamiłowania do przyjemności, o ile odwodzi nas od wysiłków i niewygód. Człowiek leniwy traci zapał i zamyka się w świcie swego egoizmu. Spójrzmy czym jest lenistwo i jak leczyć. 1. Lenistwo

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z muzyki w Szkole Podstawowej w klasach IV VI

Wymagania edukacyjne z muzyki w Szkole Podstawowej w klasach IV VI Wymagania edukacyjne z muzyki w Szkole Podstawowej w klasach IV VI Klasa IV Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który:. aktywnie uczestniczy w życiu muzycznym szkoły lub w środowisku lokalnym, bierze udział

Bardziej szczegółowo

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach:

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach: Dążymy do tego, aby nasi uczniowie byli dobrze przygotowani do nauki na wyższym etapie edukacyjnym; byli dobrze przygotowani do życia społecznego w rodzinie, środowisku lokalnym, ojczyźnie, zjednoczonej

Bardziej szczegółowo

Raport z badań ankietowych uczestników zajęć w ramach projektu Tydzień próby - mój sposób na rozwój zrównoważony

Raport z badań ankietowych uczestników zajęć w ramach projektu Tydzień próby - mój sposób na rozwój zrównoważony Raport z badań ankietowych uczestników zajęć w ramach projektu Tydzień próby - mój sposób na rozwój zrównoważony Opracowanie: Agata Rudnicka Łódź 2014 1 Badania ankietowe przeprowadzone zostały we wrześniu

Bardziej szczegółowo

SZKOLNA LISTA TEMATÓW 2013/2014

SZKOLNA LISTA TEMATÓW 2013/2014 SZKOLNA LISTA TEMATÓW NA MATURĘ USTNĄ Z JĘZYKA POLSKIEGO 2013/2014 LITERATURA 1. Jednostka wobec nieustannych wyborów moralnych. Omów problem, analizując zachowanie wybranych bohaterów literackich 2. Obrazy

Bardziej szczegółowo

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska ATMOSFERA: - klimat społeczny, psychospołeczny - dotyczy tego, jak członkowie

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie projektu. Dobry zawód otwiera drzwi do Europy PL01-KA

Podsumowanie projektu. Dobry zawód otwiera drzwi do Europy PL01-KA Podsumowanie projektu Dobry zawód otwiera drzwi do Europy 2014-1-PL01-KA102-000428 Udział w projekcie zapewnił nam połączenie szkolnej teorii z praktyką, podczas pracy w firmach londyńskich poznanie zawodów

Bardziej szczegółowo

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania Plastyka Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania ocena celująca - dysponuje wiedzą i umiejętnościami znacznie wykraczającymi poza wymagania edukacyjne sformułowane dla jego poziomu; - sprawnie, świadomie

Bardziej szczegółowo

E-450. Jak wybrać aparat cyfrowy? 20 lat fotografii Gazety Wyborczej OLYMPUS. lustrzanka na miarę GUY GANGON WADEMEKUM KUPUJĄCEGO

E-450. Jak wybrać aparat cyfrowy? 20 lat fotografii Gazety Wyborczej OLYMPUS. lustrzanka na miarę GUY GANGON WADEMEKUM KUPUJĄCEGO miesięcznik wszystkich fotografujących numer 6/2009 INDEX 250597 CENA 14,90z³ (w tym 7% VAT) 20 lat fotografii Gazety Wyborczej PREZENTACJE GUY GANGON OLYMPUS E-450 lustrzanka na miarę WADEMEKUM KUPUJĄCEGO

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna.

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia średniowieczna a starożytna 2 3 Ogólna charakterystyka filozofii średniowiecznej Ogólna charakterystyka filozofii

Bardziej szczegółowo

SZTUKA UCZENIA SIĘ-PORADY. Jak działa nasz umysł? Jaki mamy typ inteligencji? Jaki styl uczenia preferujemy?

SZTUKA UCZENIA SIĘ-PORADY. Jak działa nasz umysł? Jaki mamy typ inteligencji? Jaki styl uczenia preferujemy? SZTUKA UCZENIA SIĘ-PORADY Jak działa nasz umysł? Jaki mamy typ inteligencji? Jaki styl uczenia preferujemy? Jak działa nasz umysł? Lewa półkula odpowiada za: Czytanie Pisanie Uczenie Podział czasu Rozumowanie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH ŚRÓDROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN Z PLASTYKI W KLASIE IV

WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH ŚRÓDROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN Z PLASTYKI W KLASIE IV WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH ŚRÓDROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN Z PLASTYKI W KLASIE IV Z pomocą nauczyciela uczeń: wymienia placówki działające na rzecz kultury, tłumaczy zasady

Bardziej szczegółowo