STUDIA PSYCHOLOGICA ROK XIII X NR NR 114 TOM 12. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "STUDIA PSYCHOLOGICA ROK XIII X 2011 2014 NR NR 114 TOM 12. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego"

Transkrypt

1 STUDIA PSYCHOLOGICA ROK XIII X NR NR 114 TOM 12 Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa

2 UNIWERSYTET KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W WARSZAWIE INSTYTUT PSYCHOLOGII Redaktor naczelny: Henryk Gasiul Rada naukowa: David Entwistle (Mellone University, Ohio, USA), Hubert Hermans (International Institute for the Dialogical Self, Netherlands), Andrzej Jakubik (Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie, Poland), Helmut Lück (FernUniversität in Hagen, Germany), Thomas Oakland (University of Florida, USA), Andrzej Strzałecki (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej, Poland), Jan F. Terelak (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskeigo w Warszawie, Poland), Włodzisław Zeidler (Hohenwestedt, Germany) Sekretarz Redakcji: Katarzyna Martowska Kolegium redakcyjne: Elżbieta Aranowska, Jerzy Brzeziński, Tomasz Maruszewski, Anna Matczak, Stanisław Mika, Czesław S. Nosal, Ryszard Stachowski, Elżbieta Stojanowska, Maria Straś-Romanowska, Jan Tylka, Zenon Uchnast Redaktor statystyczny: Elżbieta Aranowska Redaktorzy językowi: Dagmara Gut (język polski), Leszek Lechowicz (język angielski) ISSN Adres Redakcji: Instytut Psychologii UKSW ul. Wóycickiego 1/3, bud Warszawa tel./fax strona internetowa: Redakcja informuje, że wersją pierwotną czasopisma jest wydanie papierowe. Skład, druk i oprawa: EXPOL, P. Rybiński, J. Dąbek, sp.j. ul. Brzeska 4, Włocławek tel ,

3 SPIS TREŚCI ARTYKUŁY EMPIRYCZNE Tomasz Rowiński, Joanna Głuskowska: Gratyfikowanie potrzeb przez mass media a poziom kompetencji społecznych... 5 Dariusz Krok: Religijny system znaczeń i poczucie sensu życia jako predyktory eudajmonistycznego dobrostanu psychicznego u osób chorych na nowotwór Cezary Wilczek: Religijność i osobowość u uczestników ośmiodniowych rekolekcji ignacjańskich STRATEGIE I METODY BADAŃ Stanisław Radoń: Właściwości psychometryczne polskiej adaptacji kwestionariusza do badania doświadczenia mistycznego (Mistical Experience) DONIESIENIA Włodzisław Zeidler, Helmut E. Lück: Zapomniany dokument: Księga Pamiątkowa Pierwszej Ogólnopolskiej Konferencji Psychotechnicznej. Warszawa, styczeń

4

5 A R T Y K U Ł Y E M P I R Y C Z N E Studia Psychologica UKSW 14(2) 2014 s TOMASZ ROWIŃSKI 1 Instytut Psychologii Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie JOANNA GŁUSKOWSKA 2 Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II GRATYFIKOWANIE POTRZEB PRZEZ MASS MEDIA A POZIOM KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH STRESZCZENIE W psychologii mass mediów jednym z podejść badawczych są teorie korzystania i gratyfikacji (uses & gratification approach). W ramach tych teorii istnieją dwa główne kierunki badań. Pierwszy kierunek badań zakłada, że środki masowego przekazu, zwłaszcza interaktywne aplikacje internetowe, są możliwymi sposobami radzenia sobie z deficytami w umiejętnościach społecznych. Zakłada się także, że potrzeby ludzkie, które nie mogą być realizowane w naturalnym środowisku z przyczyn indywidualnych, mogą być realizowane w środowisku zmediatyzowanym. Drugi kierunek badań podkreśla, że mass media nie są alternatywą dla użytkowników z określonymi deficytami, ale wręcz przeciwnie, wzmacniają owe deficyty (lub zdolności) użytkowników. Celem badań przedstawionych w tym artykule jest weryfikacja związków pomiędzy umiejętnościami społecznymi a gratyfikowaniem potrzeb przez mass media w klasyfikacji McQuaila (2007). Założono, że niskie umiejętności będą związane z silniejszą ich gratyfikacją przez środki komunikacji społecznej, a wyższe kompetencje społeczne będą połączone z silniejszą gratyfikacją potrzeb w środowisku naturalnym (pozamedialnie). Przebadano 1034 użytkowników mass mediów (53,3% kobiet), średnia wieku badanych M wiek = 32,09 (SD wiek = 14,42). Osoby badane wypełniły dwa kwestionariusze Kwestionariusz kompetencji społecznych i Kwestionariusz gratyfikacyjnej siły mass mediów. Uzyskane wyniki mogą być traktowane jako wsparcie dla drugiej hipotezy badawczej, tzn. mass media nie pełnią roli uzupełnienia, a raczej wzmacniają cechy użytkowników. Osoby, które w podobnym, wysokim stopniu gratyfikują swoje potrzeby przez środki masowego przekazu i w środowisku naturalnym cechują się najwyższym poziomem 1 Adres do korespondencji: badania zostały sfinansowane z grantu własnego MNISW o numerze N N Adres do korespondencji:

6 6 TOMASZ ROWIŃSKI, JOANNA GŁUSKOWSKA [2] kompetencji społecznych. Natomiast osoby o najniższym poziomie umiejętności społecznych najsłabiej gratyfikują swoje potrzeby pozamedialnie i przez środki masowego przekazu. Słowa kluczowe: teoria korzystania i gratyfikacji, kompetencje społeczne, mass media THE SOCIAL SKILLS AND MASS MEDIA: USES & GRATIFICATION APPROACH ABSTRACT The uses & gratification approach is one of the prominent research strategies in the mass media psychology. There are two main directions of research within this framework. The first one assumes that the mass media, particularly interactive web applications, are possible ways to deal with deficits in the social skills. This approach also assumes that the human needs not fulfilled in the natural social environment may be gratified by mass media. The second direction of research emphasizes that the mass media are not an alternative form to socialize and communicate for users with specific disabilities, but on the contrary, strengthen these deficits (or abilities) of the users. The present study verified the role of social skills in the scope of mass media gratifications proposed by McQuail (2007). It was hypothesized that the low skills will be associated with stronger gratifications gained by the mass media, and the higher social skills will be connected with higher gratifications gained outside the mass media. There were participants (53.3% women), M age =32.09 (SD age =14.42) who completed two questionnaires Social Competence Questionnaire and Mass Media Gratifications Questionnaire. The results supported the second research hypothesis, i.e. mass media are not the alternative way to cope with the deficits in social skills, but rather they catalyze and strengthen the characteristics of users due to the model rich gets richer, poor gets poorer. People with high level of mass media gratification and social environmental gratification are characterized by the highest level of social skills. Moreover, users with the lowest levels of social skills are the ones whose needs are least gratified by both mass media and their social environment. Keywords: uses and gratifications, social skills, mass media WPROWADZENIE KOMPETENCJE SPOŁECZNE I GATYFIKACJA POTRZEB PRZEZ MASS MEDIA Celem niniejszego artykułu jest określenie siły gratyfikacyjnej mass mediów i roli kompetencji społecznych w zaspokajaniu potrzeb w ramach teorii korzystania i gratyfikacji (Ruggerio, 2000). Gratyfikacja potrzeb przez mass media rzadko była analizowana w odniesieniu do ich pozamedialnego sposobu realizowania, czyli w bezpośrednich relacjach społecznych użytkowników mass mediów. W dotych-

7 [3] GRATYFIKOWANIE POTRZEB PRZEZ MASS MEDIA A POZIOM KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH 7 czasowych badaniach sfera pozamedialna aktywności użytkowników była pomijana lub zakładano jej brak w badaniu środków społecznej komunikacji. Pomijano zatem istotną zależność pomiędzy realizacją potrzeb psychologicznych w bezpośrednich kontaktach społecznych a stopniem gratyfikacji potrzeb przez mass media. Jednym z nielicznych wyjątków jest propozycja Rosengrena i Windahla (1971), w której analizuje się rolę mass mediów w szerszym kontekście możliwości środowiskowych i indywidualnych użytkowników. W kontekście uwarunkowań indywidualnych najczęściej wymienia się niepełnosprawność fizyczną lub aspekty psychologiczne, które odgrywają kluczową rolę w sposobie korzystania z mass mediów. Przy czym szczególną rolę przypisuje się poziomowi kompetencji społecznych (por. Caplan, 2011; Chen, 2011). Dotychczasowe badania nad mass mediami wskazują na dwa główne nurty analiz (Quing, 2013). Pierwszy nurt badań zakłada, że mass media pełnią rolę kompensacyjną i pomagają w efekcie realizować różne potrzeby użytkowników, które nie są realizowane z określonych powodów poza mass mediami (Bargh, McKenna, Fitzsimons, 2002; Bargh, McKenna, 2004; Caplan, 2005). W drugim nurcie podkreśla się, że mass media działają raczej jak katalizator (Kraut i in, 2001), nie dają czegoś w zamian, ale niektórym użytkownikom pozwalają lepiej funkcjonować w świecie pozamedialnym (lub wręcz przeciwnie, w zależności od charakterystyki użytkownika). W perspektywie pierwszego założenia, które przyjęto w tym artykule, osoby z niższymi kompetencjami społecznymi będą lepiej radziły sobie w środowisku zmediatyzowanym niż w rzeczywistych relacjach i sytuacjach społecznych. W ten sposób będą one silniej gratyfikowały swoje potrzeby dzięki mass mediom niż dzięki sposobom pozamedialnym. Kompetencje społeczne odgrywają istotną rolę w związkach pomiędzy sposobami i skutkami korzystania ze środków masowego przekazu (por. Rubin, 1994; Winterhoff-Spurk, 2007). W prezentowanym artykule kompetencje społeczne zdefiniowano za Matczak (2001, 2007) jako umiejętności warunkujące efektywność radzenia sobie w sytuacjach społecznych wymagających bezpośredniego kontaktu interpersonalnego. Umiejętności te nabywane są w toku treningu społecznego, który ma miejsce w świecie zmediatyzowanym, w relacjach zapośredniczonych przez mass media. Biorąc pod uwagę, że istnieje związek pomiędzy niskim poziomem kompetencji społecznych a trudnościami w przystosowaniu (por. Matczak, 2007; Martowska, 2012) można zakładać, że użytkownicy mass mediów z niskimi kompetencjami społecznymi będą szukali substytutu realizacji swoich potrzeb poprzez Internet, telewizję, itd. Jednym z aspektów komunikacji zapośredniczonej przez mass media jest zniesienie lęku związanego z sytuacjami społecznymi. Użytkownik ma możliwość pełnej kontroli nad treścią i formą komunikatu (w komunikacji zapośredniczonej nie występuje ekspresja niewerbalna lub jest ona bardzo ograniczona). W dotychczasowych badaniach wykazano istotną rolę kompetencji związanych z umiejętnością autoprezentacji i radzenia sobie w sytuacjach ekspozycji społecznej a preferencją komunikacji zapośredniczonej przez komputer (Caplan, 2005, 2007, 2011).

8 8 TOMASZ ROWIŃSKI, JOANNA GŁUSKOWSKA [4] Uwzględnienie kompetencji społecznych w badaniach nad mass mediami jest istotne także z tego powodu, że stają się one coraz bardziej interaktywne. Aktualnie środki społecznej i masowej komunikacji nie pełnią wyłącznie funkcji informacyjnej czy propagandowej, ale tworzą środowisko realizacji różnych potrzeb, w tym potrzeb związanych z relacjami interpersonalnymi. Dlatego w badaniach nad mass mediami modele integracyjne opracowywane w ramach podejścia korzystania i gratyfikacji, w których uwzględnia się cechy psychologiczne użytkowników oraz charakterystykę mass mediów, przeżywają intensywny rozwój (Alhabash, Chiang, Huang, 2014; Andrews, Ellison, Lampe, Wohn, 2011; Chen, 2011; Cheung, Chiu, Lee, 2011; Kim, Sohn, Choi, 2011; Ko, Cho, Roberts, 2005; Korgaonkar, Wolin, 1999; Lin, 1999; Papacharissi, Rubin, 2000; Rodgers, Sheldon, 2002; Roy, 2009; Ruggiero, 2000; Wu, Wang, Tsai, 2010, Wei, Lu, 2014; Whiting, Williams, 2013). Rubin (1994) twierdzi, że podstawowym celem teorii korzystania i gratyfikacji jest wyjaśnianie i zrozumienie psychologicznego kontekstu użytkowania mass mediów w jaki sposób osoby gratyfikują swoje potrzeby oraz jakie to przynosi konsekwencje dla ich funkcjonowania psychospołecznego. W tym celu starano się określić potrzeby, jakie mass media gratyfikują. Analizowano wiele typów programów oraz kanałów komunikacji masowej, m.in. opery mydlane (Babrow, 1987; Rubin, Perse, 1987), reality show (Papacharissi, Mendelson, 2007), programy religijne (Abelman, 1987; Pettersson, 1986), programy informacyjne (Palmgreen, Wenner, Rayburn, 1980). Podobnie prowadzono badania dotyczące radia (Armstron, Rubin, 1989) oraz prasy (Payne, Severn, Dozier, 1988). Wyniki badań wskazują, że ilość potrzeb gratyfikowana przez mass media waha się od trzech do ośmiu (Winterhoff- -Spurk, 2007). Jedną z istotniejszych propozycji i powszechnie akceptowalnych jest klasyfikacja potrzeb zaproponowana przez McQuaila (McQuail, 2007; Mrozowski, 2001; Winterhoff-Spurk, 2007). Bazując na dostępnych badaniach wyróżnił on cztery główne potrzeby gratyfikowane przez mass media: 1. Informacja, której składowe to: poszukiwanie informacji na temat istotnych wydarzeń; zaspokajanie ciekawości; poszukiwanie rady, wsparcia, opinii przed podjęciem decyzji; uzyskiwanie poczucia bezpieczeństwa dzięki zdobytej wiedzy. 2. Kształtowanie tożsamości, czyli poszukiwanie potwierdzeń, wzmocnień, słuszności indywidualnego systemu wartości; poszukiwanie modeli zachowań; identyfikowanie się z wartościowymi postaciami; możliwość odczuwania empatii. 3. Integracja i interakcja społeczna obejmujące: uzyskiwanie wglądu w warunki życia innych, uzyskiwanie poczucia przynależności, znajdywanie podstawy/ tematów do konwersacji; posiadanie substytutu rzeczywistego towarzystwa; pomoc w wypełnianiu ról społecznych; umożliwianie kontaktu z innymi. 4. Rozrywka na którą składają się: eskapizm; relaks; wypełnianie czasu; rozluźnienie emocjonalne; pobudzenie/zaspokojenie seksualne; uzyskiwanie wewnętrznego zadowolenia kulturalnego i estetycznego.

9 [5] GRATYFIKOWANIE POTRZEB PRZEZ MASS MEDIA A POZIOM KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH 9 W modelach korzystania i gratyfikacji podkreśla się zależności pomiędzy mass mediami. Gdy określony rodzaj komunikacji społecznej jest dla odbiorcy niedostępny, jego funkcję przejmują inne rodzaje środków komunikacji masowej. Dlatego najlepszą alternatywą dla radia, będzie telewizja, najgorszą natomiast książka. Schramm ustalił ponadto, że odbiorcy dokonują przy tym oceny porównawczej oczekiwanych korzyści i wymaganego wysiłku, związanego z użytkowaniem poszczególnych mediów tzw. schrammowski ułamek wyboru (Mrozowski, 2001; Baran i Davis, 2007). W konsekwencji wybierają rozwiązanie najbardziej opłacalne. Użytkownicy tworzą własne, indywidualne ilorazy wyboru wykorzystania poszczególnych środków przekazu. Podobną zależność zauważyli Becker i Fruit w studiach nad wyborem medium jako źródła wiadomości lokalnych i ogólnokrajowych (za: Palmgreen i in., 1987, s. 137). Tabela 1 przedstawia przykładową analizę relacji pomiędzy mass mediami. Tabela 1 Bliskość mediów i ich gratyfikowanie potrzeby informacji (za: Katz, i in. 1973) Media Telewizja Radio Prasa Książki Kino Telewizja 0,71 0,53 0,26 0,57 Radio 0,69 0,38 0,49 Prasa 0,53 0,37 Książki 0,51 Filmy kinowe Adnotacja. W tabeli pokazano współczynniki korelacji r Pearsona za: Katz E., Gurevitch, M., Haas, H. (1973). Możliwość wyboru, w których aspekty finansowe nie są decydujące, jest istotna z perspektywy gratyfikacji potrzeb przez mass media. Zauważono, że środki społecznego przekazu mogą w różnym stopniu gratyfikować potrzebę informacji. Użytkownik może korzystać z aktualnie dostępnych mu mass mediów (Levinson, 2006). Dlatego w niniejszym artykule zaproponowano model analizy gratyfikacji potrzeb oraz kompetencji społecznych, w którym odbiorca może gratyfikować potrzeby przez różne i aktualnie dostępne mu mass media. Badanie wyłącznie jednego rodzaju mass mediów może prowadzić do błędnych wniosków, ponieważ rodzaj mass mediów jest wtórny do potrzeby. Hipoteza 1 zakłada, że potrzeby są strukturą nadrzędną w stosunku do rodzajów mass mediów. Potrzeby są zmienną organizującą aktywność użytkowników. Mogą one być realizowane za pomocą wielu mass mediów jednocześnie. Kwestie technologiczne przy mobilności środków przekazu stają się sprawą drugorzędną (Levinson, 2010). W przypadku braku odpowiednich zasobów pojawia się skłonność do gratyfikacji potrzeb przy pomocy jednego lub kilku mass mediów (Papacharissi, Rubin, 2000). Wykorzystanie naturalnej drogi zaspokajania potrzeby, tzn. w relacjach bezpośrednich, jest uwarunkowane posiadaniem odpowiednich zasobów, przede wszystkim odpowiedniego poziomu kompetencji społecznych (por. Rosengren,

10 10 TOMASZ ROWIŃSKI, JOANNA GŁUSKOWSKA [6] Windahl, 1971). Wówczas mass media mogą spełniać rolę suplementu, uzupełnienia, bądź substytutu względem sposobów naturalnych (McLuhan, 2004; Lin i in., 2007; McQuail, 2007). Rosengren i Windahl (1971) wyróżnili na podstawie dwóch zmiennych cztery warianty typologiczne roli mass mediów w stosunku do naturalnych sposób zaspokajania potrzeb (Rycina 1). Środowiskowe możliwości gratyfikacji potrzeb Indywidualne możliwości gratyfikacji potrzeb satysfakcjonujące niesatysfakcjonujące Satysfakcjonujące G1 1a suplement 1b zmiana 1c oddzielenie G4 4a uzupełnienie 4b ucieczka 4c identyfikacja jednostkowa Niesatysfakcjonujące G2 2a uzupełnienie 2b kompensacja 2c interakcja paraspołeczna G3 3a substytut 3b doświadczenie 3c nawiązanie kontaktu Rycina 1. Cztery warianty typologiczne możliwości zaspokajania potrzeb przez mass media wg. Rosengrena i Windahla Wariant pierwszy (optymalny) indywidualne i środowiskowe możliwości kontaktów są satysfakcjonujące, stąd zaspokajanie potrzeby odbędzie się w sposób bezpośredni, naturalny. W tym wypadku media występują w roli drugorzędnego instrumentu zaspokajania potrzeb są suplementem, źródłem dodatkowych kontaktów (1a), z których skorzysta użytkownik motywowany chęcią zmiany, bądź urozmaiceniem dotychczasowych interakcji (1b). Nie identyfikuje się on z postaciami z mediów, ani nie wchodzi z nimi w jakąkolwiek symboliczną interakcję (1c). 2. Wariant drugi ograniczone możliwości środowiskowe zaspokojenia potrzeby skłaniają jednostkę do uzupełnienia (2a) tych niedostatków przez mass media. W tym przypadku środki masowego przekazu są równorzędne do naturalnych sposobów realizacji potrzeb. Sposób ich użytkowania ma charakter kompensacyjny (2b). Ponadto pojawia się w tym wariancie specyficzna relacja między użytkownikiem mass mediów a aktorami/avatarami, tzw. interakcja symboliczna. Głównie może ona dotyczyć odczuwania sympatii wobec postaci z ekranu telewizyjnego/ monitora komputera, radia, etc (2c). 3. Wariant trzeci ani indywidualne, ani środowiskowe możliwości zaspokojenia potrzeby nie są zadowalające, rola mediów jako funkcjonalnej alternatywy wzrasta do rangi substytutu (3a). Użytkownicy o niskich kompetencjach społecz- 3 Rycina opracowana na podstawie: Rosengren, K.E., Windahl, S. (1971). Mass media consumption as a functional alternative. Departament of Sociology, University of Lund. Sweden.

11 [7] GRATYFIKOWANIE POTRZEB PRZEZ MASS MEDIA A POZIOM KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH 11 nych będą poszukiwać doświadczenia zastępczego korzystając z mass mediów (3b). Nawiązywanie kontaktu z postaciami z mediów (3c) to przeciwieństwo relacji 1c ( oddzielenie ). Jednostka identyfikuje się z aktorem/avatarem oraz wchodzi z nim w wirtualną interakcję. Osoba nie ma możliwości realizacji siebie, spełniania swoich potrzeb poprzez interakcję bezpośrednią, dlatego zaczyna zwracać się ku światu relacji zmediatyzowanych/wyobrażeniowych przez co jest bardziej podatna na dysfunkcjonalne korzystanie z mediów masowych (por. Gasiul, 2003; Rowiński, 2008). 4. Wariant czwarty alternatywa funkcjonalna również jest uzupełnieniem (4a). Jednostki mniej utalentowane, bez indywidualnych możliwości zaspokojenia potrzeby, ale żyjące w środowisku oferującym wiele możliwości jej satysfakcjonowania mogą próbować uciec (4b) od swojej frustrującej, stresującej sytuacji. Mass media pełniłby rolę wentyla bezpieczeństwa. Identyfikacja z aktorami/awatarami byłaby okazjonalna lub fragmentaryczna (4c). Hipoteza 2 zakłada, że wśród użytkowników mass mediów na bazie modelu Rosengrena i Windahla (1971) można wyodrębnić cztery grupy. W grupie pierwszej (G1) sposoby pozamedialne będą silniej gratyfikować potrzeby niż mass media (gratyfikacja pozamedialna PM+ 4 ; gratyfikacja przez mass media MM-), w grupie drugiej (G2) potrzeby będą z podobną siłą gratyfikowane przez mass media, jak i pozamedialnie (PM+; MM+), w grupie trzeciej (G3) potrzeby będą silniej gratyfikowane przez mass media niż sposoby pozamedialne (PM-; MM+), w grupie czwartej (G4) rola mass mediów powinna być bardzo istotna, przy czym gratyfikacja pozamedialna powinna być wyższa niż gratyfikacja osiągana przez mass media (PM+; MM+/-). W proponowanej typologii uwzględniono relacje zachodzące pomiędzy kontaktami bezpośrednimi i zapośredniczonymi przez mass media. Grupy te powinny się istotnie różnić poziomem kompetencji społecznych. Papacharissi i Rubin (2000) wykazali, że osoby zabezpieczone finansowo, odczuwające satysfakcję z życia, mające łatwość podejmowania kontaktów interpersonalnych i będące zadowolone z jakości tych kontaktów preferują instrumentalne wykorzystanie Internetu, np. w poszukiwaniu informacji. Osoby natomiast o niskiej satysfakcji z życia, odczuwające dyskomfort w związku z niezadowalającym poziomem kontaktów bezpośrednich, wykorzystują Internet jako alternatywę funkcjonalną. Podobne wyniki uzyskał Weiser (2001) w badaniach nad stylami korzystania z Internetu i dobrostanem psychicznym. Papacharissi i Mendelson (2007) analizowali motywy oglądania produkcji TV typu reality show. Okazało się, że one także mogą stanowić alternatywę funkcjonalną dla kontaktów interpersonalnych, będąc dla widzów substytutem rzeczywistego towarzystwa. W innych badaniach Caplan (2005, 2011) wykazał, że preferencja komunikacji online jest związana z niższymi kompetencjami radzenia sobie w sytuacji ekspozycji społecznej. Hipoteza 3 zakłada, że użytkownicy silniej gratyfikujący potrzeby przez mass media niż pozamedialnie (G3) będą charakteryzowali się niższym poziomem kompetencji społecznych, natomiast osoby silniej gratyfikujące swoje potrzeby poza- 4 + oznacza oczekiwane wyniki powyżej średniej; - oznacza oczekiwane wyniki poniżej średniej; +/- oznacza wyniki oczekiwane blisko średniej.

12 12 TOMASZ ROWIŃSKI, JOANNA GŁUSKOWSKA [8] medialnie niż przez mass media będą charakteryzowały się najwyższym poziomem kompetencji społecznych (G1). METODA OSOBY BADANE Badania zostały przeprowadzone na terenie województwa mazowieckiego w małych i dużych miejscowościach. Ostatecznie zakwalifikowano do badania 1034 osoby (53,3% kobiet). Nie uwzględniono 69 arkuszy testowych z powodu niekompletnych danych. Średni wiek w grupie badawczej wyniósł M = 32,09 lat (SD = 14,42). Porównywalna liczba badanych pochodziła z dużych miejscowości powyżej mieszkańców (48,5%) i małych miejscowości poniżej mieszkańców (41,3%). W przypadku pozostałych osób odpowiedź na pytanie o miejsce zamieszkania nie została udzielona (10,2%). Największą grupę wśród badanych stanowiły osoby ze średnim (428 osób) i wyższym wykształceniem (371 osób). Wykształcenie podstawowe deklarowało 28, zasadnicze 78 i policealne 56 osób. Użytkownicy mass mediów najczęściej korzystali z Internetu i telewizji. Tabela 2 przedstawia budżet czasu poświęcany na poszczególne mass media wśród respondentów. Tabela 2 Czas poświęcany na poszczególne mass media w grupie badawczej Środek komunikacji masowej N M SD Skośność Kurtoza INTERNET godziny tygodniowo ,95 16,85 1,26 1,47 TV godziny tygodniowo ,29 14,80 2,40 11,34 RADIO godziny tygodniowo ,65 12,51 2,07 4,67 KSIĄŻKA godziny tygodniowo 904 4,69 5,18 2,11 5,69 PRASA godziny tygodniowo 943 3,63 4,01 4,08 27,29 KINO ilość filmów rocznie ,61 9,66 2,73 10,96 Adnotacja. W przypadku kina podano liczbę oglądanych filmów rocznie, bez określania czasu. W stosunku do Internetu i telewizji pozostałe media plasują się na dalszych pozycjach z wyraźnie mniejszą ilością godzin na nie poświęcanych. NARZĘDZIA BADAWCZE Do pomiaru siły gratyfikacji potrzeb przez mass media i pozamedialnie wykorzystano Kwestionariusz gratyfikacyjnej siły mediów Rowińskiego i Głuskowskiej (GSM). Składa się on z 20 pozycji odnoszących się do szczegółowych gratyfikacji w typologii McQuaila. Narzędzie posiada cztery skale: potrzeba informacji (4 itemy), potrzeba tożsamości (4 itemy), potrzeba integracji i interakcji społecznej (6 itemów) oraz potrzeba rozrywki (6 itemów). Tabela 3 prezentuje rozkład wyników i rzetelność GSM w grupie badanej.

13 [9] GRATYFIKOWANIE POTRZEB PRZEZ MASS MEDIA A POZIOM KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH 13 Tabela 3 Charakterystyka grupy badanej w kwestionariuszu GSM, N=1034 Mass media Prasa Książka Kino Radio TV Internet Poza medialne Gratyfikacja M SD α Skośność Kurtoza Informacja 11,03 4,71 0,80-0,79 0,15 Tożsamość 7,70 4,63 0,85 0,00-0,71 Interakcja i integracja społeczna 12,43 6,03 0,88-0,23-0,25 Rozrywka 13,31 6,12 0,82-0,37-0,19 Informacja 8,88 5,47 0,87-0,28-0,96 Tożsamość 8,73 5,44 0,89-0,19-0,94 Interakcja i integracja społeczna 11,10 7,09 0,89-0,08-0,84 Rozrywka 13,58 7,48 0,90-0,46-0,70 Informacja 7,34 5,20 0,89 0,02-1,01 Tożsamość 7,68 5,22 0,88 0,03-0,89 Interakcja i integracja społeczna 11,45 7,03 0,89-0,16-0,80 Rozrywka 14,71 7,71 0,86-0,69-0,51 Informacja 8,59 5,01 0,91-0,21-0,79 Tożsamość 6,56 4,79 0,87 0,32-0,63 Interakcja i integracja społeczna 11,08 6,58 0,85-0,09-0,63 Rozrywka 12,65 6,41 0,79-0,38-0,36 Informacja 10,92 4,68 0,87-0,64-0,05 Tożsamość 8,10 4,79 0,85 0,01-0,68 Interakcja i integracja społeczna 13,45 6,48 0,83-0,28-0,34 Rozrywka 15,33 6,18 0,88-0,64 0,40 Informacja 11,10 5,60 0,89-0,69-0,47 Tożsamość 6,82 5,02 0,87 0,32-0,64 Interakcja i integracja społeczna 14,00 7,32 0,88-0,44-0,43 Rozrywka 14,66 7,47 0,83-0,53-0,37 Informacja 12,89 4,50 0,85-1,11 1,26 Tożsamość 11,19 5,09 0,85-0,64-0,23 Interakcja i integracja społeczna 20,30 6,51 0,85-1,26 1,81 Rozrywka 19,20 6,58 0,84-1,01 1,15 Drugim narzędziem badawczym jest Kwestionariusz kompetencji społecznych Anny Matczak (KKS). Kwestionariusz składa się z 90 pytań. Zawiera trzy skale określające stopień radzenia sobie (efektywności zachowań, por. Martowska, 2012) w sytuacjach 1) wymagających asertywności (A), 2) ekspozycji społecznej (ES) oraz intymnych (I). Skale są rzetelne (alfa 0,80-0,94) a ich trafność była potwierdzona za pomocą eksploracyjnej analizy czynnikowej (Matczak, 2007). Kwestionariusz pozwala na obliczenia wskaźnika ogólnego kompetencji społecznych. W prezentowanych badaniach nie był on jednak obliczany. Tabela 4 prezentuje rozkład wyników i rzetelność KKS w grupie badanej.

14 14 TOMASZ ROWIŃSKI, JOANNA GŁUSKOWSKA [10] Tabela 4 Charakterystyka grupy badanej w kwestionariuszu KKS, N = 1034 Skale M SD Skośność Kurtoza ES 51,07 10,14-0,17-0,23 I 42,39 6,90-0,10 0,11 A 47,59 8,40 0,14-0,20 Wynik ogólny 171,28 26,71 0,02 0,02 Adnotacja. ES kompetencje społeczne związane z radzeniem sobie w sytuacjach ekspozycji społecznej, I kompetencje społeczne związane z radzeniem sobie w sytuacjach intymnych, A kompetencje społeczne związane z radzeniem sobie w sytuacjach wymagających asertywności. PROCEDURA BADAWCZA Badania zostały przeprowadzone metodą papier-ołówek. W pierwszej kolejności uczestników pytano o zgodę na udział w badaniu. Po jej uzyskaniu były wręczane kwestionariusze. Osoby badane były informowane o możliwości rezygnacji z udziału w badaniu w każdym momencie bez ponoszenia jakichkolwiek konsekwencji. Uczestnicy zostali wyłonieni i przebadani przez firmę zewnętrzną. Nie otrzymywali oni żadnej gratyfikacji finansowej za udział w badaniu. WYNIKI Weryfikację hipotezy 1 przeprowadzono za pomocą konfirmacyjnej analizy czynnikowej (CFA). Zakładano, że cztery modele dla czterech potrzeb wyodrębnionych przez McQuaila będą tworzyć jednorodne konstrukty. Model zakłada cztery potrzeby gratyfikowane przez siedem badanych mass mediów (rycina 2). Kryteria dopasowania przyjęto za Hu i Bentlerem (1999) oraz Marsh, Hau i Wen (2004). Jakość dopasowania modelu do danych weryfikowana za pomocą trzech wskaźników, przy czym kryterium akceptowalnego dopasowania modelu do danych wyznaczają następujące wartości: CFI > 0,9; SRMR < 0,08; RMSEA < 0,08. Podano też wartość testu χ 2 i stopnie swobody, jednak nie określano dopasowania modelu na bazie jego wyników, ponieważ jest on czuły na wielkość próby (Fan, Thompson, Yang, 1999).

15 [11] GRATYFIKOWANIE POTRZEB PRZEZ MASS MEDIA A POZIOM KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH 15 Rycina 2. Testowane modele dla każdej potrzeby McQauila oddzielnie. Rozrywka (R_MM) potrzeba rozrywki, Informacja (I_MM) potrzeba informacji o otaczającym świecie, Relacje (IIS_MM) potrzeba integracji i interakcji społecznych (w tym nawiązywanie i podtrzymywanie relacji), Tożsamość (T_MM) potrzeba kształtowania własnej tożsamości. Tabela 5 przedstawia wyniki dla czterech modeli. Dwa wskaźniki spełniają kryteria dopasowania Hu i Bentlera (1999). Wyjątkiem jest RMSEA, której wielkość jest powyżej przyjętego kryterium 0,08. Tabela 5 Wskaźniki dopasowania modelu do danych empirycznych w konfirmacyjnej analizie czynnikowej dla czterech modeli Potrzeba chi 2 (df) p CFI SRMR RMSEA Informacja 88,98(8) <0,001 0,953 0,039 0,098 Tożsamość 83,83(8) <0,001 0,964 0,036 0,096 Interakcja i integracja społeczna 69,60(7) <0,001 0,971 0,038 0,093 Rozrywka 111,41(7) <0,001 0,935 0,050 0,120 Hipotezę 2 zweryfikowano w ramach klasyfikacji metodą k-średnich. Zgodnie z hipotezą założono cztery typy użytkowników mass mediów. Rycina 3 prezentuje średnie wystandaryzowane wyniki dla poszczególnych potrzeb gratyfikowanych przez mass media i pozamedialnie w każdym skupieniu.

16 16 TOMASZ ROWIŃSKI, JOANNA GŁUSKOWSKA [12] Rycina 3. Wyniki klasyfikacji metodą k-średnich dla poszczególnych zagregowanych wyników dla potrzeb gratyfikowanych przez mass media: I_MM potrzeba informacji; T_MM potrzeba kształtowania własnej tożsamości; IIS_MM potrzeba interakcji i integracji społecznej; R_MM potrzeba rozrywki. Następnie potrzeby gratyfikowane poza medialnie: I_PM potrzeba informacji, T_PM potrzeba kształtowania własnej tożsamości; IIS_PM potrzeba integracji i interakcji społecznej; R_PM potrzeba rozrywki. Do grupy pierwszej (G1 media jako tło) przyporządkowano 281 badanych. Według Rosengrena i Windahla (1971) są to osoby, które mają satysfakcjonujące możliwości indywidualne (w kontaktach bezpośrednich gratyfikują swoje potrzeby) i środowiskowe, a mass media funkcjonują jako uzupełnienie. Do grupy drugiej (G2 media jako uzupełnienie) zaklasyfikowano 359 osób. Jest to największa grupa badanych. W tej grupie mass media funkcjonują jako równorzędny sposób gratyfikacji potrzeb z powodu niesatysfakcjonujących możliwości środowiskowych. Do grupy trzeciej (G3 media jako substytut) zaklasyfikowano 272 osoby, które nie mają satysfakcjonujących możliwości indywidualnych i małe możliwości gratyfikacji potrzeb w środowisku. Użytkownicy wówczas częściej gratyfikują swoje potrzeby za pomocą mass mediów niż pozamedialnie. Ostatnia grupa czwarta (G4 niska gratyfikacja potrzeb) liczy 122 osoby. Są to użytkownicy mass mediów, którzy najrzadziej realizują swoje potrzeby przez mass media i pozamedialnie. W tej grupie potrzeby relatywnie silniej są gratyfikowane przez mass media niż przez sposoby pozamedialne pomimo dużych możliwości środowiskowych. Następnie zweryfikowano hipotezę 3 zakładającą, że osoby najsilniej gratyfikujące potrzeby przez mass media będą cechowały się najniższym poziomem kompetencji społecznych, natomiast osoby silniej gratyfikujące potrzeby pozamedialnie będą charakteryzowały się najwyższym poziomem kompetencji społecznych.

17 [13] GRATYFIKOWANIE POTRZEB PRZEZ MASS MEDIA A POZIOM KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH 17 Różnice pomiędzy grupami były testowane w modelu jednoczynnikowej analizy wariancji ANOVA. We wszystkich trzech skalach różnice pomiędzy grupami były istotne: ES: F(3,1004) = 5,18, p < 0,001; I: F(3,1004) = 8,93, p < 0,001; A: F(3,1004) = 5,79, p < 0,001. Rycina 4 przedstawia średnie wystandaryzowane wyniki z w poszczególnych grupach dla trzech kompetencji społecznych. Rycina 4. Wyniki wystandaryzowane w poszczególnych skalach KKS dla czterech grup. G1 media jako tło, G2 media jako uzupełnienie, G3 meida jako substytut oraz G4 niska gratyfikacja potrzeb. ES radzenie sobie w sytuacjach ekspozycji społecznej, I radzenie sobie w sytuacjach intymnych, A radzenie sobie w sytuacjach wymagających asertywności. Wyniki testów post hoc (NIR) przedstawiono w tabeli 6. Najniższe wyniki w trzech skalach mierzących kompetencje społeczne mają osoby z grupy G4 (niska gratyfikacja potrzeb) oraz dla dwóch wymiarów (radzenie sobie w sytuacjach ekspozycji społecznej oraz relacjach intymnych) w grupie G3 (media jako substytut).

18 18 TOMASZ ROWIŃSKI, JOANNA GŁUSKOWSKA [14] Tabela 6 Wyniki testów post hoc NIR dla trzech kompetencji społecznych oraz czterech grup odbiorców Skala Skupienie (I) Skupienie (J) Różnica średnich p Media jako substytut 0,08 n.s. Media jako tło Media jako uzupełnienie -0,17 0,036 Niska gratyfikacja potrzeb 0,19 n.s. Media jako tło -0,08 n.s. Media jako substytut Media jako uzupełnienie -0,25 0,002 ES Niska gratyfikacja potrzeb 0,11 n.s. Media jako tło 0,17 0,036 Media jako uzupełnienie Media jako substytut 0,25 0,002 Niska gratyfikacja potrzeb 0,36 0,001 Media jako tło -0,19 n.s. Niska gratyfikacja potrzeb Media jako substytut -0,11 n.s. Media jako uzupełnienie -0,36 0,001 Media jako substytut 0,13 n.s. Media jako tło Media jako uzupełnienie -0,21 0,010 Niska gratyfikacja potrzeb 0,25 0,028 Media jako tło -0,13 n.s. Media jako substytut Media jako uzupełnienie -0,34 0,000 I Niska gratyfikacja potrzeb 0,11 n.s. Media jako tło 0,21 0,010 Media jako uzupełnienie Media jako substytut 0,34 0,001 Niska gratyfikacja potrzeb 0,45 0,001 Media jako tło -0,25 0,028 Niska gratyfikacja potrzeb Media jako substytut -0,11 n.s. Media jako uzupełnienie -0,45 0,001 Media jako substytut -0,03 n.s. Media jako tło Media jako uzupełnienie -0,14 n.s. Niska gratyfikacja potrzeb 0,31 0,006 Media jako tło 0,03 n.s. Media jako substytut Media jako uzupełnienie -0,11 n.s. A Niska gratyfikacja potrzeb 0,34 0,003 Media jako tło 0,14 n.s. Media jako uzupełnienie Media jako substytut 0,11 n.s. Niska gratyfikacja potrzeb 0,45 0,001 Media jako tło -0,31 0,006 Niska gratyfikacja potrzeb Media jako substytut -0,34 0,003 Media jako uzupełnienie -0,45 0,001 Adnotacja. ES kompetencje społeczne warunkujące efektywność radzenia sobie w sytuacjach ekspozycji społecznej; I kompetencje społeczne warunkujące efektywność radzenia sobie w sytuacjach intymnych; A kompetencje społeczne warunkujące efektywność radzenia sobie w sytuacjach wymagających zachowań asertywnych ns poziom p > 0,05.

19 [15] GRATYFIKOWANIE POTRZEB PRZEZ MASS MEDIA A POZIOM KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH 19 Osoby traktujące mass media jako uzupełnienie do realizowanych potrzeb (G2) pozamedialnie charakteryzują się najwyższymi kompetencjami społecznymi, czyli inaczej niż zakładano w hipotezie 3. DYSKUSJA Mass media mogą być wykorzystywane przez odbiorców jako różne sposoby gratyfikacji tej samej potrzeby (Ruggerio, 2000). Przyjęty model, w którym są one różnymi sposobami gratyfikacji tej samej potrzeby ma potwierdzenie w uzyskanych danych. Dyskusyjnym pozostaje wartość jednego ze wskaźników dopasowania modelu wskaźnik RMSEA. Nie spełnia on kryteriów dopasowania według Hu i Bentlera (1999). Klasyfikacja McQuaila (2007) choć jasno nie precyzuje jak rozumie potrzebę wymaga uzupełnienia. Wynika to z dwóch przesłanek. Po pierwsze mass media podlegają dynamicznej zmianie. Pełnią one coraz częściej funkcje wyłącznie lub częściowo rozrywkowe (np. infotaiment). Szukanie klasyfikacji potrzeb, która odpowiadała rzeczywistości współczesnych nowych mediów (Levinson, 2007) jest niezbędne, aby badania pomogły wyjaśnić relacje pomiędzy użytkownikami i mass mediami. Po drugie, w klasyfikacji McQuila brakuje odniesienia do konkretnej teorii psychologicznej. Aby móc określić nie tylko typologię użytkowników, ale wyjaśnić mechanizmy związane z motywacją, sposobem oraz efektami wykorzystania środków społecznego przekazu (ICT) potrzebne są postulaty wyjaśniające zależności pomiędzy nimi. Jedną z ciekawszych propozycji jest koncepcja La- Rose i Eastin (2004). Jest to próba integracji społeczno-poznawczej teorii Bandury (2001) w modelu korzystania i gratyfikacji. Ponadto w prezentowanych powyżej wynikach nie udało się odtworzyć wszystkich zakładanych typów Rosengrena i Windahla (1971), którzy przewidywali cztery rodzaje ról mass mediów. Autorzy nie przewidzieli sytuacji, w której użytkownicy nie będą realizować potrzeb poprzez mass media, gdy mają takie możliwości środowiskowe. Wskazuje to na istotniejszą rolę dyspozycji indywidualnych, niż uwarunkowań środowiskowych czy technicznych (por. Quing, 2013) Mass media mogą pełnić rolę uzupełniającą dla określonych deficytów kompetencyjnych ich użytkowników, co pozwala im lepiej zaspokajać potrzeby np. informacji czy interakcji i integracji społecznej. Otrzymane wyniki pozwalają przyjąć tezę przeciwną do zakładanej, tzn. mass media raczej nie są funkcjonalną alternatywą gratyfikacji potrzeb dla osób z niskimi kompetencjami. Użytkownicy z najwyższym poziomem kompetencji społecznych potrafią realizować swoje potrzeby przez mass media jak i pozamedialnie. Są efektywni niezależnie od środowiska w przeciwieństwie do użytkowników z grupy G4 i G3. Badani o najniższych kompetencjach najrzadziej realizują swoje potrzeby pozamedialnie i przez mass media. Środki masowej komunikacji, w przeciwieństwie do badań Bargha i in. (2002; 2004), raczej wzmacniają już istniejące zasoby, w tym umiejętność efektywnego radzenia sobie w sytuacjach społecznych i realizacji potrzeb. Byłoby to zgodne z wynikami badań Krauta i zespołu (2002), którzy twierdzą, ze media działają jak katalizator, wzmacniając umiejętności (lub braki) użytkowników. Osoby o wyższych

20 20 TOMASZ ROWIŃSKI, JOANNA GŁUSKOWSKA [16] kompetencjach społecznych mogą czerpać więcej korzyści z aktywności w zmediatyzowanym środowisku niż użytkownicy o niższych kompetencjach społecznych. Wyniki w grupie użytkowników traktujących mass media jako substytut (G3), o silniejszej gratyfikacji potrzeb przez mass media, tylko częściowo potwierdzają wcześniejsze badania Bargha i in. (2002; 2004) oraz Caplana (2005, 2007) w stosunku do osób traktujących środki społecznego przekazu jako uzupełnienie. Osoby o relatywnie niższych kompetencjach związanych z efektywnym radzeniem sobie w sytuacjach intymnych i ekspozycji społecznej mogą traktować mass media jako alternatywę funkcjonalną w stosunku do środowiska społecznego. Dwie główne hipotezy dotyczące roli mass mediów (Qing, 2013) tylko pozornie wykluczają się w świetle literatury. W przedstawionych wynikach jedno i drugie założenie znajduje potwierdzenie w badaniach. Określony poziom kompetencji społecznych użytkowników mass mediów stwarza możliwości realizacji potrzeb bez względu na środek ich realizacji. Natomiast można stawiać tezę, że poniżej określonego poziomu kompetencji społecznych mass media przestają pełnić taką funkcję i raczej działają jako katalizator, zmniejszając możliwości realizacji potrzeb użytkowników. Uwzględnienie siły gratyfikacji poza mediami pozwala na postawienie tezy, że relacja pomiędzy kompetencjami społecznymi a gratyfikowaniem potrzeb przez mass media mogłaby mieć kształt odwróconego U. W przyszłych badaniach można uwzględnić tę zależność oraz zweryfikować ją, także w kontekście innych zmiennych psychologicznych, np. osobowości lub poziomu i charakteru wsparcia (por. Lin i Atkin, 2007). Wówczas można porównać, które aspekty psychologiczne lepiej wyjaśniają realizowanie potrzeb przez mass media. BIBLIOGRAFIA Abelman, R. (1987). TV Literacy II: Amplifying the affective level effects of television s prosocial fare through curriculum intervention. Journal of Research and Development in Education, 20, Alhabash, S., Chiang, Y., Huang, K. (2014). MAM & U&G in Taiwan: Differences in the uses and gratifications of Facebook as a function of motivational reactivity. Computers in Human Behavior, 35, Andrew, D. S., Ellison, N. B., Lampe, C., Wohn, D. Y. (2011). Facebook as a toolkit: A uses and gratification approach to unbundling feature use. Computers in Human Behavior, 27(6), Armstrong, C. B., Rubin, A. M. (1989). Talk radio as interpersonal communication. Journal of Communication, 39(2), Babrow, A. S. (1988). Theory and Method in Research on Audience Motives. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 32(4), Bandura, A. (2001). Social Cognitive Theory of Mass Communication. Mediapsychology, 3, Baran, S., Davis, D. (2007). Teorie komunikowania masowego. Kraków: WUJ. Bargh, J. A., McKenna, K. Y. A., Fitzsimons, G. M. (2002). Can You See the Real Me? Activation and Expression of the True Self on the Internet. Journal of Social Issues, 58(1),

21 [17] GRATYFIKOWANIE POTRZEB PRZEZ MASS MEDIA A POZIOM KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH 21 Bargh, J. A., McKenna, K. Y. (2004). The Internet and social life. Annual. Review of Psychology, 55, Batorski, D. (2011). Korzystanie z technologii informacyjno-komunikacyjnych. Diagnoza Społeczna 2011 Warunki i Jakość Życia Polaków Raport. [Special issue]. Contemporary Economics, 5(3), Batorski, D. (2103). Diagnoza społeczna Pobrane z: com. Caplan, S. E. (2005). A social skills account of problematic Internet use. Journal of Communication, 55(4), Caplan, S. E., Perse, M. E., Gennaria, J. E. (2007). Computer-Mediated Technology and Social Interaction. W: C. A. Lin i D. J. Atkin (red.), Communication Technology and Social Change. Theory and Implication (s ). USA, NJ: Lawrence Erlbaum Associated. Caplan, S. E. (2010). Theory and measurement of generalized problematic Internet use: A two-step approach. Computers in Human Behavior, 26, Caplan, S. E., High, A. (2011). Online social interaction, psychosocial well-being, and problematic internet use. W: K. Young i N. de Abrue (red.), Internet Addiction: A Handbook and Guide to Evaluation and Treatment (s ). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Inc. Chen, G. (2011). Tweet this: A uses and gratifications perspective on how active Twitter use gratifies a need to connect with others. Computers in Human Behavior, 27, Cheung, C. M., Chiu, P. Y., Lee, M. K. (2011). Online social networks: Why do students use facebook? Computers in Human Behavior, 27(4), Fan, X., Thompson, B., Yang, L. (1999). Effects of sample size, estimation methods, and model specification on structural equation modeling fit indices. Structural Equation Modeling, 6, High, A., Caplan, S. E. (2009). Social anxiety and computer-mediated communication during initial interactions: Implications for the hyperpersonal perspective. Computers in Human Behavior, 25, Hu, L. T., Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6(1), Katz, E., Gurevitch, M., Haas, H. (1973). On the uses of mass media for the important things. American Sociological Review, 38, Katz, E., Blumer, J. G., Gurevitch, M. (1974). Utilization of Mass Communication by the individual. W: J. G. Blumer, E. Katz (red.), The Uses of Mass Communications: Current Perspectives on Gratifications Research. Beverly Hills: Sage Publications. Kim, Y., Sohn, D., Choi, S. M. (2011). Cultural difference in motivations for using social network sites: A comparative study of American and Korean college students. Computers in Human Behavior, 27, Ko, H., Cho, C. H., Roberts, M. S. (2005). Internet uses and gratifications: a structural equation model of interactive advertising. Journal of Advertising, 34(2),

22 22 TOMASZ ROWIŃSKI, JOANNA GŁUSKOWSKA [18] Korgaonkar, P. K., Wolin, L. D. (1999). A multivariate analysis of web usage. Journal of Advertising Research, 39, Krejtz, K. (red.) (2009). Diagnoza Internetu Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Kraut, R., Patterson, M., Lundmark, V., Kiesler, S., Mukophadhyay, T., Scherlis, W. (1998). Internet paradox. American Psychologist, 53(9), Kraut, R., Kiesler, S., Boneva, B., Cummings, J., Helgeson, V., Crawford, A. (2002). Internet paradox revisited. Journal of Social Issues, 58(1), LaRose, R., Eastin, M. S., Gregg, J. (2001). Reformulating the Internet paradox: Social cognitive explanations of Internet use and depression. Journal of Online Behavior, 1(2). Pobrane z: LaRose, R. Eastin, M. S. (2004). A Social Cognitive Theory of Internet Uses and Gratifications: Toward a New Model of Media Attendance. Journal of Broadcasting&Electronic Media, 48, Levinson, P. (2006). Miękkie ostrze, czyli historia i przyszłość rewolucji informacyjnej. Warszawa: MUZA. Levinson, P. (2010). Nowe media. Kraków: WAM. Lin, N. (1999). Building a network theory of social capital. Connections, 22(1), Lin, C. A. i Atkin, D. J. (2007) (red.). Communication Technology and Social Change. Theory and Implication. USA, NJ: Lawrence Erlbaum Associated. McLuhan, M. (2004). Zrozumieć media. Przedłużenia człowieka. Warszawa: WNT. McQuail, D. (1987). Patrząc wstecz: Refleksje nad badaniami użytkowania i korzyści. Przekazy i opinie ¾, 49/50, McQuail, D. (2007). Teoria komunikowania masowego. Warszawa: PWN. Marsh, H. W., Hau, K. T., Wen, Z. (2004). In search of golden rules: Comment on hypothesis-testing approaches to setting cutoff values for fit indexes and dangers in overgeneralizing Hu and Bentler s (1999) findings. Structural Equation Modeling, 11(3), Martowska, K. (2012). Psychologiczne uwarunkowania kompetencji społecznych. Wydawnictwo Liberi Libri. Matczak, A. (2001). Kwestionariusz Kompetencji Społecznych KKS. Podręcznik. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP. Matczak, A. (2007). Kwestionariusz Kompetencji Społecznych KKS. Podręcznik (wyd. 2 uzupełnione). Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP. Mrozowski, M. (2001). Media masowe. Władza, rozrywka i biznes. Warszawa: Oficyna Wydawnicza APSRA-JR. Nielsen Audience Measurement (2012). Raporty tygodniowe. Pobrane z: Palmgreen, P., Rayburn, J. D. (1984). An expectancy-value approach to media gratifications. W: L. E. Rosengren, L. A. Wenner, P. Palmgreen (red.), Media Gratification Research (s ). Beverly Hills: Sage. Palmgreen, P., Wenner, L. A., Rosengren, K. E. (1987). Badania użytkowania i korzyści przegląd minionego dziesięciolecia. Przekazy i Opinie ¾, 49/50, Papacharissi, Z., Rubin, A. M. (2000). Predictors of Internet use. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 44(2),

23 [19] GRATYFIKOWANIE POTRZEB PRZEZ MASS MEDIA A POZIOM KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH 23 Papacharissi, Z., Mendelson, A. (2010). 12 Toward a new(er) sociability: uses, gratifications and social capital on Facebook. Media perspectives for the 21st century, 212. Payne, G.A., Severn, J.J., Dozier, D.M. (1988). Uses and gratifications motives as indicators of magazine readership. Journalism & Mass Communication Quarterly, 65(4), Pettersson, T. (1986) The audiences uses and gratifications of TV worship services. Journal for the Scientific Study of Religion, 25, Rodgers, S., Sheldon, K. M. (2002). An improved way to characterize Internet users. Journal of Advertising Research, 42(5), Rosengren, K. E. (1974). Uses and gratification: a Pardigm Outlined. W: E. Katz, J. G. Blumer (red.), The Uses of Mass Communications: Current Perspectives on Gratifications Research (s. 270). Beverly Hills: Sage Publications. Rosengren, K. E., Windahl, S. (1971). Mass media consumption as a functional alternative. Sweden: University of Lund. Roy, K. S. (2007). Internet Uses and Gratifications Structure. The Italian Journal of Management Research, 12, Rubin, A. M., Perse, E. M. (1987). Audience activity and soap opera involvement a uses and effects investigation. Human Communication Research, 14(2), Rubin, A. M. (1994). Media uses and effects: A uses and gratifications perspective. W: J. Zillmann, D. Bryant (red.), Media Effects: Advances in Theory and Research. UK, Londyn: Lawrence Erlbaum Associates. Ruggiero, T. E. (2000). Uses and gratifications theory in the 21st century. Mass communication & society, 3(1), Qing, T. (2013). Social Anxiety, Motivation, Self-Disclosure, and Computer-Mediated Friendship: A Path Analysis of the Social Interaction in the Blogosphere. Communication Research, 40, Wei, P. S., Lu, H. P. (2014). Why do people play mobile social games? An examination of network externalities and of uses and gratifications. Internet Research, 24(3), Weiser, E. B. (2001). The Functions of Internet Use and Their Social and Psychological Consequences. CyberPsychology & Behavior, 4(6), Whiting, W., Williams, D. (2013). Why people use social media: a uses and gratifications approach. Qualitative Market Research: An International Journal, 16(4), Winterhoff-Spurk, P. (2007). Psychologia mediów. Wydawnictwo WAM. Wu, J. H., Wang, S. C., Tsai, H. H. (2010). Falling in love with online games: The uses and gratifications perspective. Computers in Human Behavior, 26(6),

24

25 Studia Psychologica UKSW 14(2) 2014 s DARIUSZ KROK 1 Instytut Nauk o Rodzinie Uniwersytet Opolski RELIGIJNY SYSTEM ZNACZEŃ I POCZUCIE SENSU ŻYCIA JAKO PREDYKTORY EUDAJMONISTYCZNEGO DOBROSTANU PSYCHICZNEGO U OSÓB CHORYCH NA NOWOTWÓR Streszczenie Celem artykułu było zbadanie predykcyjnej wartości religijnego systemu znaczeń i poczucia sensu życia dla eudajmonistycznego dobrostanu psychicznego wśród osób chorych na nowotwory. Wcześniejsze badania sugerują, że religijność i poczucie sensu życia mogą odgrywać rolę w ocenach dotyczących satysfakcji i zadowolenia z życia. W badaniu, które miało określić charakter i stopień powiązań między wymienionymi czynnikami, wzięło udział 135 osób chorych na nowotwory narządów wewnętrznych (71 kobiet i 64 mężczyzn). Wyniki pokazały, że religijny system znaczeń dodatnio wiązał się z dobrostanem eudajmonistycznym, przy czym wymiar sensu charakteryzował się silniejszymi związkami niż wymiar orientacji. Dodatnie zależności wystąpiły także między poczuciem sensu życia i dobrostanem. Obecność sensu odgrywała jednak ważniejszą rolę w dobrostanie eudajmonistycznym chorych niż poszukiwanie sensu. Najsilniejsze związki w ramach poczucia sensu życia i dobrostanu wystąpiły dla osobistego profilu sensu, który reprezentuje egzystencjalną naturę poczucia sensu życia. Słowa kluczowe: religijny system znaczeń, poczucie sensu życia, dobrostan eudajmonistyczny, osobisty profil sensu THE RELIGIOUS MEANING SYSTEM AND THE MEANING IN LIFE AS PREDICTORS OF EUDAIMONISTIC WELL-BEING AMONG PEOPLE WITH CANCER ABSTRACT The purpose of this article was to examine the predictive value of the religious meaning system and the meaning in life for eudaimonistic well-being among people with cancer. Previous research suggests that religiousness and the meaning in life may play a role in 1 Adres do korespondencji:

26 26 DARIUSZ KROK [2] the appraisals regarding life satisfaction and contentment. 135 people (71 women and 64 men) took part in the current research, which aimed at determining the character and level of associations between the factors. The results demonstrated that the religious meaning system was positively associated with eudaimonistic well-being, with the sense dimension having stronger links than the orientation. Positive associations also occurred between meaning in life and well-being. The presence of meaning played a more important role in eudaimonistic well-being than the search. The strongest links in the relations of the meaning in life and the well-being were found for personal meaning profile, which represents the existential nature of meaning in life. Keywords: the religious meaning system, meaning in life, eudaimonistic well-being, personal meaning profile WPROWADZENIE Współcześnie religijność jest coraz częściej pojmowana jako czynnik składający się na psychiczne zasoby człowieka, które pełnią istotną rolę w momencie zetknięcia się z bolesną rzeczywistością choroby, szczególnie o charakterze terminalnym, jaką jest choroba nowotworowa (Koenig, 2013; Masters, Hooker, 2013; Park, 2007). System religijny, traktowany w kategoriach wiodącej filozofii życia, umożliwia specyficzne spojrzenie na trudne wydarzenia życiowe. W tym kontekście istotnym czynnikiem jest także poczucie sensu życia, które poprzez wyznaczanie celów i wartości, motywuje do zmagania się z wyzwaniami stawianymi przez chorobę. Związki religijności i sensu życia są wyraźnie widoczne w ujęciu religii w kategoriach systemu znaczeń, które podkreśla, że religia jako system wierzeń i przekonań w dużym stopniu koncentruje się na wyjaśnianiu i dostarczaniu zrozumienia świata zewnętrznego oraz wydarzeń zachodzących w życiu jednostki (Paloutzian, Park, 2013; Park, 2013). Chociaż wiele osób znajduje sens życia i znaczenie w pozareligijnych sferach życia indywidualnego i społecznego, tym niemniej dla sporej liczby ludzi to religia zapewnia satysfakcjonujące źródło sensu życia. Trafnie ujmują to Hood, Hill i Spilka (2009): Kiedy kierujemy się w stronę religii, koncentrujemy się na wyraźnych czynnikach poznawczych (higher-level cognitions) i możliwości zrozumienia siebie samych oraz naszych relacji do innych ludzi i świata. Wynikiem tego procesu jest sens poznawcze znaczenie sensorycznej i percepcyjnej stymulacji oraz docierających do nas informacji (s. 14). Spojrzenie na świat i swoje życie z religijnego punktu widzenia może pomóc w odkrywaniu ukrytego sensu wydarzeń, nawet tych bardzo złożonych i trudnych do zaakceptowania, pomimo tego, że w danym momencie człowiek nie potrafi ich wyczerpująco pojąć. Rozumienie religijności w kategoriach sensu prezentuje koncepcja religijnego systemu znaczeń, który jest traktowany jako idiosynkratyczny system przekonań na temat siebie samego oraz relacji do innych ludzi i świata, których główną cechą jest inherentny związek ze sferą świętości (sacrum) oraz czynnikami orientacyjnymi i sensotwórczymi (Krok, 2009). Doświadczenie to posiada charakter subiektywny z punktu widzenia badań empirycznych. Nawiązując do wcześniejszych propozycji Pargamenta (1997) i Park (2007), religijny system znaczeń podkreśla senso-

27 [3] Religijny system znaczeń i poczucie sensu życia jako predyktory twórczą i orientacyjną funkcję religii. Przekonania i wierzenia religijne dostarczają jednostkom możliwości zrozumienia wydarzeń zachodzących w ich życiu, a także zbudowania spójnej i logicznej wizji świata. Dzięki temu umożliwiają tworzenie i nadawanie znaczenia różnym wymiarom życia. Dwoma głównymi wymiarami religijnego systemu znaczeń są: orientacja i sens religijny (Krok, 2011). Pierwszy z nich umożliwia jednostce zrozumienie świata i własnego życia, drugi dostarcza możliwości interpretacji życia w kategoriach sensu i celu. Poczucie sensu życia stanowi ważny przedmiot badań psychologicznych od wielu lat, szczególnie w ramach osobowości i zdrowia psychicznego (Frankl, 1979; Obuchowski, 2000; Popielski, 1993). Chociaż istnieją różne definicje poczucia sensu życia, ich wspólnym mianownikiem jest odniesienie do sfery celu i wartości. Realizując swoje zadania rozwojowe, i dokonując życiowych wyborów, ludzie starają się odkrywać sens życia, który jest schematem poznawczym dostarczającym poczucia satysfakcji, związanym z ważnymi celami. Zdaniem Stegera (2011), poczucie sensu można zdefiniować jako stopień, w jakim ludzie rozumieją własne życie, tworzą sens i spostrzegają znaczenie w swoim życiu, wraz z jednoczesnym przekonaniem posiadania życiowych celów (s. 682). Autor zaproponował model poczucia sensu życia, w ramach którego wyróżnił dwa wymiary: obecności i poszukiwania. Pierwszy z nich, obecność, wyraża przekonanie, że życie posiada wyraźny sens i cel oraz, że człowiek jest w stanie właściwie oszacować swój aktualny poziom sensu życia i rozeznać czynniki odpowiedzialne za jego kształtowanie. Drugi wymiar, poszukiwanie, reprezentuje stan, w którym człowiek nie posiada satysfakcjonującego poczucia sensu życia i dąży do odkrywania celów i wartości, które mogą uczynić jego życie bardziej znaczącym i sensownym (Steger, Frazier, 2005; Steger i in., 2008). Zgodnie z tą koncepcją ludzie mogą posiadać sens życia lub też dążyć do jego osiągnięcia. Inną, rozszerzoną, koncepcję poczucia sensu życia zaproponował Wong (1998, 2012), ujmując je w kategoriach osobistych konstruktów życiowych odnoszących się do różnych sfer życia indywidualnego i społecznego. Jego zdaniem poczucie sensu życia obejmuje siedem wymiarów: (1) osiągnięcia dążenia jednostki do osiągnięcia znaczących i satysfakcjonujących celów życiowych; (2) relacje z innymi ogólna zdolność nawiązywania relacji społecznych i pozytywnego funkcjonowania społecznego, (3) stosunek do religii posiadanie pozytywnych przekonań na temat relacji z sferą sacrum, (4) samotranscendencja zaangażowanie w bezinteresowne działania na rzecz świata i ludzkości, (5) samoakceptacja uznanie własnych ograniczeń oraz świadomość mocnych i słabych stron, (6) bliskość emocjonalna posiadanie bliskich emocjonalnych relacji z innymi osobami, (7) uczciwe traktowanie przekonanie o sprawiedliwości w życiu. Można powiedzieć, że koncepcja ta reprezentuje egzystencjalne poczucie sensu, gdyż dotyczy konkretnych sfer ludzkiego życia. Ostatni z analizowanych czynników, eudajmonistyczny dobrostan psychiczny, traktuje ludzkie szczęście w kategoriach wartości i celów. Jego charakterystyczną cechą jest próba opisania ludzkiego doświadczenia szczęścia i zadowolenia z życia w kategoriach wartości i celów. Ludzie czują się szczęśliwi wtedy, gdy żyją według wartości, odkrywają istotne wymiary swojego życia i rozwijają w sobie do-

28 28 DARIUSZ KROK [4] bre cechy osobowości (Ryff, Singer, 2008; Seligmann, 2008). Jedna z najbardziej znanych koncepcji eudajmonistycznych dobrostanu została zaprezentowana przez Ryff (1996, 2013). W jej ramach eudajmonistyczny dobrostan psychiczny obejmuje sześć sfer: (1) autonomia umiejętność działania według indywidualnie ustalonych zasad; (2) panowanie nad środowiskiem umiejętność radzenia sobie z otaczającym światem, (3) rozwój osobisty zdolność do systematycznego wykorzystywania własnego talentu i potencjału, (4) pozytywne relacje z innymi zadowolenie i radość płynące z bliskiego kontaktu z innymi ludźmi, (5) cel życiowy zdolność jednostki do odnajdywania sensu życia i realizacji zadań życiowych, (6) akceptacja siebie pozytywny stosunek do własnego Ja odzwierciedlający się w głębokim szacunku do samego siebie. Badania wskazują na powiązania między religijnością, poczuciem sensu życia a dobrostanem psychicznym. W grupie osób zdrowych religijny system znaczeń był dodatnio związany z posiadaniem sensu życia oraz dobrostanem psychicznym. Dodatkowo, egzystencjalnie rozumiany sens życia pełnił rolę mediatora w relacjach religijności ujmowanej poznawczo i społecznie z dobrostanem psychicznym (Krok, 2009). Badania Stegera i współpracowników (Steger i in., 2008) wskazały, że poczucie sensu życia ułatwia jednostkom budowanie pozytywnego obrazu własnego życia oraz stymuluje do dojrzałego rozwoju osobowościowego i nawiązywania dojrzałych relacji interpersonalnych, które to cechy są również obecne w dobrostanie eudajmonistycznym. Zdaniem Park (2007), religijność, poprzez umożliwianie interpretacji złożonych i trudnych wydarzeń, pozytywnie wpływa na zdrowie psychiczne: ułatwia radzenie sobie w sytuacjach stresogennych, pomaga w budowaniu spójnego obrazu własnej osoby, a także oferuje nadzieję w chorobie. Koenig (2012) zauważa, że religijność i duchowość odgrywają ważne funkcje w ludzkich doświadczeniach dobrostanu psychicznego i szczęścia. Po dokonaniu metaanalizy dostępnych wyników podaje on, że 79% badań znalazło statystycznie istotne dodatnie związki między czynnikami religijnymi i duchowymi a dobrostanem psychicznym. Należy jednak zauważyć, iż większość tych badań przeprowadzono na grupach osób zdrowych. Istnieją dane świadczące, że religijność i poczucie sensu życia są ważnymi czynnikami dla osób chorujących na nowotwory. Badania przeprowadzone przez Balboniego i współpracowników (Balboni i in., 2007) nad osobami będącymi w zaawansowanym stadium choroby nowotworowej pokazały, że czynniki religijne i duchowe odgrywają pozytywną rolę w jakości ich życia. Pacjenci nowotworowi przechodzący radioterapię charakteryzują się również lepszą zdolnością do radzenia sobie z chorobą wtedy, gdy odwołują się do religijnych i duchowych przekonań i wierzeń. Ich religijność, rozumiana w kategoriach relacji do Boga zachodzących w ramach instytucjonalnej religii, oraz duchowość, ujmowana jako indywidualne ustosunkowanie się do wartości świętych i etycznych, wiązała się z wyższym poziomem jakości życia (Vallurupalli i in., 2012). Religijność wiąże się także ze zdolnościami radzenia sobie u chorych nowotworowo. Osoby akceptujące religię i jednocześnie uznające istnienie rzeczywistości transcendentnej potrafią dokonywać zmian znaczenia choroby poprzez dążenie do znalezienia nadziei i satysfakcji z minionych lat oraz spoglądaniu na życie jako na wartość (Krok, Rock, 2009).

29 [5] Religijny system znaczeń i poczucie sensu życia jako predyktory Wyniki badań wskazują, że poczucie sensu odgrywa bardzo ważną rolę u osób zmagających się z chorobą nowotworową. Pacjenci onkologiczni, którzy charakteryzowali się wyższym poczuciem sensu i celu życia, cechowali się także lepszą jakością życia. Związek ten był szczególnie widoczny w odniesieniu do jej globalnego wymiaru (de Walden-Gałuszko, 1994). Równocześnie, jak pokazały badania Etona i współpracowników (Eton, Lepore, Helgeson, 2005), ważne jest posiadanie sensu życia, a nie dążenie do niego. Uzyskane wyniki ujawniły, że poziom poszukiwania sensu życia u żon, których mężowie cierpieli na nowotwór prostaty, wiązał się z wyższym poziomem dystresu, natomiast poziom odkrycia sensu życia z niższym dystresem. Pojawia się pytanie, czy podobne zależności mogą występować w ramach związków wymiarów religijnego systemu znaczeń: sensu i orientacji religijnej z dobrostanem psychicznym. Uwzględniając powyższe badania można przypuszczać, że u osób chorych na nowotwór związki między ich religijnością a dobrostanem mogą być silniejsze dla wymiaru odnoszącego się do sfery sensu. Pomimo danych świadczących o powiązaniach religijności, poczucia sensu życia i dobrostanu psychicznego brak jest jednak badań, które analizowałyby związki religijnego systemu znaczeń i poczucia sensu życia ujmowanego z różnych perspektyw z eudajmonistycznym dobrostanem psychicznym w chorobie nowotworowej. Ten niedostatek stał się impulsem dla podjęcia niniejszych badań, których celem jest zbadanie predykcyjnej wartości religijnego systemu znaczeń i poczucia sensu życia dla eudajmonistycznego dobrostanu psychicznego osób chorych na nowotwory. Uwzględniając dotychczasowe wyniki badań nad religijnością, poczuciem sensu życia i dobrostanem psychicznym, sformułowano następujące hipotezy badawcze: (1) Religijny system znaczeń dodatnio wiąże się z eudajmonistycznym dobrostanem psychicznym u osób chorych nowotworowo; (2) Wymiar sensu religijnego wykazuje silniejsze powiązania z dobrostanem eudajmonistycznym niż orientacja religijna; (3) Obecność poczucia sensu życia wykazuje silniejsze powiązania z eudajmonistycznym niż poszukiwanie sensu życia; (4) Wymiary osobistego profilu sensu życia dodatnio wiążą się z wymiarami eudajmonistycznego dobrostanu. METODA OSOBY BADANE I PRZEBIEG BADAŃ W badaniu uczestniczyło 135 osób (71 kobiet i 64 mężczyzn) w wieku lat. Próba badawcza składała się z osób cierpiących na choroby nowotworowe, dlatego dobór osób do badań odbywał się według kryterium rozpoznania medycznego. Były to osoby chorujące na nowotwory narządów wewnętrznych, które kontynuowały leczenie metodami radioterapii i chemioterapii. Badania przeprowadzono w szpitalach i przychodniach onkologicznych Opola, Gliwic i Wrocławia. Średni wiek badanych wynosił 58 lat (SD = 6,76). W badaniach zachowano anonimowość, zarówno w stosunku do osób badanych, jak i samych badaczy. Badacze przedstawiali się jako studenci i pracownicy uniwersytetu, prosząc o wypełnienie kwestionariuszy dla celów naukowych. W badaniach zachowano standardy etyczne zgodne z kodeksem etyczno-zawodowym psychologa.

30 30 DARIUSZ KROK [6] NARZĘDZIA BADAWCZE W badaniach wykorzystano cztery narzędzia badawcze przeznaczone do mierzenia religijnego systemu znaczeń, poczucia sensu życia i eudajmonistycznego dobrostanu psychicznego. Skala religijnego systemu znaczeń, autorstwa Kroka (2009, 2011a), służy do pomiaru religijności rozumianej w kategoriach znaczenia (meaning). Skala składa się z 20 twierdzeń i obejmuje dwa główne wymiary: (1) orientacji religijnej i (2) sensu religijnego. Wskaźniki zgodności wewnętrznej α Cronbacha są zadawalające i wynoszą: skala orientacji α = 0,92; skala sensu α = 0,89; cała skala α = 0,93. Rzetelność skali, sprawdzana metodą test-retest, wynosi 0,81. Trafność kryterialna, sprawdzana poprzez porównanie narzędzia ze Skalą centralności postawy religijnej, wyniosła odpowiednio: wskaźnik ogólny 0,79; skala orientacji 0,80; skala sensu 0,77. Skala składa się z 20 twierdzeń ocenianych na siedmiopunktowej skali typu Likerta. Kwestionariusz poczucia sensu życia, opracowany przez Stegera i współpracowników (Steger i in., 2006), służy do pomiaru poczucia sensu życia w dwóch wymiarach: obecności i poszukiwanie sensu życia. Podskala obecności określa, że życie posiada wyraźny sens i cel oraz przedstawia czynniki odpowiedzialne za jego kształtowanie. Podskala poszukiwania opisuje stan, w którym jednostka nie posiada satysfakcjonującego poczucia sensu życia i dąży do odkrywania celów oraz wartości, które nadałyby sens jej życiu. Kwestionariusz składa się z 10 twierdzeń, ocenianych na siedmiostopniowej skali typu Likerta. Kwestionariusz zaadaptowano zgodnie z procedurami adaptacji testów psychologicznych (Krok, 2011b). Badania przeprowadzone przy zastosowaniu kwestionariusza wykazały zadawalające wskaźniki psychometryczne dla wersji polskiej: α Cronbacha wynosi dla skali obecności 0,82 oraz dla skali poszukiwania 0,83. Trafność narzędzia sprawdzono za pomocą korelacji z Skalą sensu życia (PIL). Współczynniki korelacji były zadawalające i zbliżone do wskaźników wersji oryginalnej (0,59 dla skali obecności i -0,25 dla skali poszukiwania). Kwestionariusz osobistego profilu sensu opracowany został przez Wonga (1998) i przeznaczony jest do pomiaru poczucia sensu życia. Składa się z 57 twierdzeń tworzących siedem skal: osiągnięcia, relacje z innymi, stosunek do religii, samotranscendencja, samoakceptacja, bliskość emocjonalna i uczciwe traktowanie. Ich dokładny opis podany jest we wcześniejszej części omawiającej poczucie sensu życia. Twierdzenia oceniane są na siedmiostopniowej skali typu Likerta. Suma wyników dla wszystkich siedmiu skal daje wynik ogólny. Został on zaadaptowany przez Kroka (2009). Współczynniki rzetelności α Cronbacha w wersji polskiej dla skal wynosiły od 0,65 do 0,91. Trafność narzędzia, zbadana za pomocą korelacji ze Skalą sensu życia (PIL), okazała się satysfakcjonująca współczynniki korelacji wynosiły od 0,65 do 0,77. Skala dobrostanu psychicznego, opracowana przez Ryff (1989), bazuje na koncepcji eudajmonistycznego dobrostanu. Narzędzie zawiera 42 twierdzenia składające się na sześć skal: autonomia, panowanie nad środowiskiem, rozwój osobisty, pozytywne relacje z innymi, cel życiowy i akceptacja siebie. Ich dokładny opis po-

31 [7] Religijny system znaczeń i poczucie sensu życia jako predyktory dany jest we wcześniejszej części omawiającej dobrostan psychiczny. Twierdzenia oceniane są na siedmiostopniowej skali typu Likerta. Polską wersję zaadaptowano dla badań nad jakością życia (Krok, 2009). Współczynniki rzetelności α Cronbacha dla poszczególnych skal wyniosły od 0,72 do 0,86. Trafność narzędzia sprawdzono metodą korelacji ze Skalą satysfakcji z życia (SWLS): współczynniki korelacji dla skal wahały się od 0,31 do 0,74, oraz Skalą depresji Becka: współczynniki korelacji wynosiły od -0,35 do -0,64. WYNIKI W pierwszym etapie analiz statystycznych postanowiono zbadać zależności między religijnym system znaczeń a eudajmonistycznym dobrostanem psychicznym. W tym celu obliczono zastosowano korelacje r Pearsona (tabela 1). Tabela 1 Wyniki korelacji r Pearsona między wynikami religijnego systemu znaczeń i eudajmonistycznego dobrostanu psychicznego. Eudajmonistyczny dobrostan psychiczny Religijny system znaczeń Orientacja religijna Sens religijny Wynik ogólny Autonomia 0,03 0,15 0,08 Panowanie nad środowiskiem -0,11 0,10-0,02 Rozwój osobisty 0,14 0,24** 0,19* Pozytywne relacje z innymi 0,25** 0,36*** 0,31*** Cel życiowy 0,26*** 0,35*** 0,32*** Akceptacja siebie 0,03 0,16 0,11 Wynik ogólny 0,13 0,33*** 0,25** ***p < 0,001; **p < 0,01; *p < 0,05. Wynik ogólny religijnego systemu znaczeń korelował dodatnio z trzema wymiarami eudajmonistycznego dobrostanu: rozwojem osobistym, pozytywnymi relacjami z innymi oraz celem życiowym, a także z wynikiem ogólnym dobrostanu. Oznacza to, że większy poziom religijności wyrażanej w kategoriach orientacji i sensu wiąże się z wyższym dobrostanem eudajmonistycznym, głównie w zakresie zdolności do wykorzystywania własnego talentu i potencjału, zadowolenia z bliskich relacji z innymi oraz odnajdywaniem sensu życia i realizacji zadań życiowych. Orientacja religijna wykazała dodatnie związki z wymiarami pozytywnych relacji z innymi oraz celu życiowego, natomiast sens religijny korelował dodatnio z rozwojem osobistym, pozytywnymi relacjami z innymi oraz celem życiowym, a także z wynikiem ogólnym dobrostanu. Wynik testu różnic między współczynnikami korelacji orientacji (r = 0,13) i sensu (r = 0,33) okazał się istotny statystycznie (p = 0,043). Porównując wyniki uzyskane dla obydwóch wymiarów religijnego systemu znaczeń widać, że związki z dobrostanem zachodzą w znacznie większym stopniu dla wymiaru sensu religijnego.

32 32 DARIUSZ KROK [8] Następnie porównano kolejne wymiary poczucia sensu życia i profilu sensu życia z wymiarami dobrostanu (tabela 2). Tabela 2 Wyniki korelacji r Pearsona pomiędzy wynikami poczucia sensu życia, osobistego profilu sensu i eudajmonistycznego dobrostanu psychicznego Eudajmonistyczny dobrostan psychiczny Poczucie sensu życia Osobisty profil sensu OSŻ PSŻ OS RI SR ST SA BE UT WOS AU 0,13 0,06 0,24** 0,08 0,08 0,19* 0,16 0,09-0,22* 0,11 PŚ 0,07 0,03 0,15 0,01-0,11 0,07 0,11 0,18* -0,08 0,05 RO 0,42*** 0,34*** 0,62*** 0,30*** 0,33*** 0,46*** 0,40*** 0,38*** 0,27*** 0,52*** PR 0,19* 0,34*** 0,46*** 0,43*** 0,31*** 0,40*** 0,34*** 0,40*** 0,20* 0,46*** CŻ 0,37*** 0,11 0,43*** 0,26** 0,27*** 0,43*** 0,15 0,25** 0,07 0,34*** AS 0,44*** 0,15 0,29*** 0,22** 0,12 0,18* 0,33*** 0,36*** 0,28*** 0,32*** WOD 0,40*** 0,24** 0,54*** 0,31*** 0,26** 0,42*** 0,36*** 0,40*** 0,13 0,44*** Adnotacja. OSŻ obecność sensu życia, PSŻ poszukiwanie sensu życia; OS osiągnięcia, RI relacje z innymi, SR stosunek do religii, ST samotranscendencja, SA samoakceptacja, BE bliskość emocjonalna, UT uczciwe traktowanie, WOS wynik ogólny sensu życia; AU autonomia, PŚ panowanie nad środowiskiem, RO rozwój osobisty, PR pozytywne relacje z innymi, CŻ cel życiowy, AS akceptacja siebie, WOD wynik ogólny dobrostanu. ***p < 0,001; **p < 0,01; *p < 0,05. W obrębie poczucia sensu życia i dobrostanu zanotowano związki istotne statystycznie między wymiarem obecności sensu a wymiarami dobrostanu: rozwój osobisty, pozytywne relacje z innymi, cel życiowy, akceptacja siebie, a także wynikiem ogólnym dobrostanu. Wszystkie te zależności mają znak dodatni, co oznacza, że im większy sens życia posiadają osoby, tym ich dobrostan, w zakresie powyższych wymiarów, będzie większy. Jeśli chodzi o poszukiwanie sensu życia, to dodatnio korelowało ono z rozwojem osobistym i pozytywnymi relacjami z innymi, a także z wynikiem ogólnym dobrostanu. Poszukiwanie sensu życia wiąże się zatem dodatnio z dobrostanem psychicznym, przede wszystkim w zakresie rozwijania własnego talentu i potencjału oraz satysfakcji z bliskich relacji interpersonalnych. W ramach związków osobistego profilu sensu z dobrostanem większość zależności okazała się istotna statystycznie. Najsłabsze związki zanotowano między wymiarami profilu a wymiarami dobrostanu: autonomia i panowanie nad środowiskiem. Na poziomie wyniku ogólnego profilu sensu nie zanotowano związków z tymi dwoma wymiarami. W pozostałych przypadkach zdecydowana większość korelacji między wymiarami profilu sensu a dobrostanu psychicznego okazała się istotna i posiadała dodatni charakter. Oznacza to, że wraz ze wzrostem poczucia sensu życia w ramach konstruktów życiowych jednostki będą posiadać wyższy poziom eudajmonistycznego dobrostanu w zakresie zdolności rozwijania potencjału, zadowolenia z relacji interpersonalnych, predyspozycji odnajdywania celów życio-

33 [9] Religijny system znaczeń i poczucie sensu życia jako predyktory wych oraz przekonania o własnej niezależności. Wynik testu różnic między współczynnikami korelacji obecności (r = 0,40) i poszukiwania (r = 0,24) okazał się być na poziomie tendencji statystycznej (p = 0,073), natomiast między współczynnikami korelacji poszukiwania (r = 0,24) i ogólnego profilu sensu (r = 0,44) był istotny statystycznie (p = 0,032). Aby określić moc predykcyjną religijnego systemu znaczeń i poczucia sensu życia dla eudajmonistycznego dobrostanu zastosowano metodę krokowej regresji wielokrotnej (tabela 3). Tabela 3 Krokowa regresja wielokrotna wyników eudajmonistycznego dobrostanu psychicznego względem wyników szczegółowych religijnego systemu znaczeń, poczucia sensu życia i osobistego profilu sensu Β t p Autonomia: R = 0,49; R 2 = 0,24; F(3,131) = 7,05; p < 0,001 Osiągnięcia 0,26 2,14 0,035 Uczciwe traktowanie -0,45-3,70 0,000 Samotranscendencja 0,28 2,15 0,035 Panowanie nad środowiskiem: R = 0,46; R 2 = 0,21; F(3,131) = 6,41; p < 0,001 Stosunek do religii -0,49-2,66 0,009 Sens religijny 0,57 3,40 0,001 Osiągnięcia 0,29 2,28 0,025 Rozwój osobisty: R = 0,62; R 2 = 0,39; F(1,133) = 51,79; p < 0,001 Osiągnięcia 0,62 7,18 0,000 Pozytywne relacje z innymi: R = 0,60; R 2 = 0,36; F(4,130) = 7,95; p < 0,001 Osiągnięcia 0,37 2,42 0,018 Obecność sensu życia 0,24 2,01 0,049 Bliskość emocjonalna 0,24 2,15 0,035 Sens religijny 0,36 2,62 0,011 Cel życiowy: R = 0,57; R 2 = 0,33; F(3,131) = 7,41; p < 0,001 Sens religijny 0,35 2,55 0,012 Poszukiwanie sensu życia -0,27-2,27 0,025 Stosunek do religii -0,33-1,98 0,047 Akceptacja siebie: R = 0,55; R 2 = 0,31; F(4,130) = 6,80; p < 0,001 Obecność sensu życia 0,34 3,11 0,003 Bliskość emocjonalna 0,22 2,02 0,047 Sens religijny 0,38 2,34 0,021 Uczciwe traktowanie 0,24 2,04 0,045

34 34 DARIUSZ KROK [10] Uzyskane rezultaty regresji krokowej wskazują, że wynik autonomii jest wyjaśniany w 24% przez zespół trzech zmiennych: osiągnięcia, uczciwe traktowanie i samotranscendencję. Rozpatrując znak uzyskanych zależności należy stwierdzić, że osoby będą charakteryzować się tym większą niezależnością, im będą posiadać silniejsze dążenia do osiągnięcia znaczących i satysfakcjonujących celów życiowych oraz bezinteresownie działać na rzecz świata i ludzkości, natomiast słabsze przekonanie o sprawiedliwości w życiu. W przypadku panowania nad środowiskiem, trzy zmienne: stosunek do religii, sens religijny i osiągnięcia wyjaśniają 21% wariancji. Jednostki będą posiadać tym większą umiejętność radzenia sobie z otaczającym światem, im silniejsze będzie spostrzeganie religii w kategoriach sensu i dążenia do znaczących celów życiowych, natomiast mniej pozytywne stosunek do sfery sacrum. Wymiar rozwoju osobistego jest wyjaśniany przez tylko jedną zmienną, tj. osiągnięcia w 39%. Znak zależności jest dodatni, co świadczy, że osoby będą przejawiać tym większą zdolność do wykorzystywania własnego potencjału, im silniejsze będą ich dążenia do realizacji znaczących zadań życiowych. Zespół czterech zmiennych: osiągnięcia, obecność sensu życia, bliskość emocjonalna i sens religijny wyjaśnia 36% zmienności wyników w zakresie pozytywnych relacji z innymi. Uwzględniając znak równań można powiedzieć, że osoby będą odczuwać silniejsze zadowolenie z relacji przyjaźni i miłości wraz ze wzrostem dążenia do satysfakcjonujących celów, poczucia sensu życia, pozytywnych emocjonalnych relacji z innymi oraz traktowania religijności w kategoriach sensu. Kolejny wymiar, cel życiowy, jest wyjaśniany w 33% przez trzy zmienne: sens religijny, poszukiwanie sensu życia i stosunek do religii. Oznacza to, że osoby będą posiadać tym większą zdolność formułowania i realizacji zadań życiowych, im silniej religijność będzie traktowana w kategoriach sensu, natomiast słabszy będzie poziom poszukiwania sensu życia i samych poglądów na temat sacrum. W przypadku ostatniego wymiaru, akceptacji siebie, cztery zmienne: obecność sensu życia, bliskość emocjonalna, sens religijny i uczciwe traktowanie wyjaśniają 31% wariancji. Znaki wszystkich równań są dodatnie, co wskazuje, że jednostki będą charakteryzować się tym bardziej pozytywnym stosunkiem do własnego Ja, im w większym stopniu będą posiadać: poczucie sensu życia, pozytywne emocjonalne relacje ze spotykanymi ludźmi, religijność ujmowaną w kategoriach sensu oraz przekonanie o sprawiedliwości w życiu. W ostatnim etapie analiz przeprowadzono regresję krokową dla wyniku ogólnego eudajmonistycznego dobrostanu psychicznego względem wyników ogólnych religijnego systemu znaczeń, poczucia sensu życia i osobistego profilu sensu (tabela 4).

35 [11] Religijny system znaczeń i poczucie sensu życia jako predyktory Tabela 4 Krokowa regresja wielokrotna wyniku ogólnego eudajmonistycznego dobrostanu psychicznego względem wyników ogólnych religijnego systemu znaczeń, poczucia sensu życia i osobistego profilu sensu Β t p Eudajmonistyczny dobrostan psychiczny wynik ogólny: R = 0,55; R 2 = 0,31; F(4,130) = 6,87; p < 0,001 Religijny system znaczeń 0,14 1,99 0,046 Obecność sensu życia 0,21 2,87 0,008 Poszukiwanie sensu życia -0,15-2,25 0,035 Osobisty profil sensu 0,49 5,87 0,000 Rezultaty przeprowadzonej analizy pokazały, że ogólny wynik eudajmonistycznego dobrostanu psychicznego jest wyjaśniany w 31% przez zespół czterech zmiennych: religijny system znaczeń, obecność sensu życia, poszukiwanie sensu życia i osobisty profil sensu. W przypadku religijnego systemu znaczeń, obecności sensu życia i osobistego profilu sensu znak powiązań z eudajmonistycznym dobrostanem był dodatni, natomiast w przypadku poszukiwania sensu życia ujemny. Uwzględniając powyższe zależności należy stwierdzić, że osoby będą charakteryzować się tym wyższym poziomem dobrostanu eudajmonistycznego, im silniejsza będzie ich religijność w kategoriach orientacji i sensu oraz sens życia w kategoriach obecności i osobistego profilu, a także im słabsze będzie ich poszukiwanie sensu. DYSKUSJA I WNIOSKI Celem niniejszego artykułu było ukazanie związków między religijnym systemem znaczeń i poczuciem sensu życia a eudajmonistycznym dobrostanem psychicznym osób chorych na nowotwór. Uzyskane wyniki pokazały, że religijny system znaczeń i poczucie sensu życia są trafnymi predyktorami dobrostanu psychicznego osób chorych na nowotwór. Wyższy poziom religijnego systemu znaczeń wyrażanego w kategoriach orientacji i sensu wiązał się z większym dobrostanem eudajmonistycznym, głównie w zakresie takich wymiarów jak: rozwój osobisty, pozytywne relacje z innymi oraz cel życiowy. Na tej podstawie można stwierdzić, że religijność bazująca na poszukiwaniu znaczenia i sensu w przeżywanych doświadczeniach choroby dodatnio wiąże się ze zdolnością wykorzystywania własnego potencjału i zasobów psychicznych, zadowolenia z bliskich relacji z innymi oraz odnajdywania sensu życia i realizacji zadań życiowych. Wystąpił także dodatni związek między wynikami ogólnymi religijnego systemu znaczeń a wynikami dobrostanu eudajmonistycznego. Potwierdza to pierwszą hipotezę badawczą, która zakładała, że religijny system znaczeń dodatnio wiąże się z eudajmonistycznym dobrostanem psychicznym u chorych nowotworowo. Powyższa zależność jest zgodna z wcześniejszymi wynikami badań wskazujących na to, że religijność jako system znaczeń posiada zdolność dostarczania odpo-

36 36 DARIUSZ KROK [12] wiedzi na fundamentalne pytania dotyczące życia i zdrowia, a tym samym stanowi czynniki wspomagające formowanie dobrostanu psychicznego, szczególnie w sytuacjach traumatycznych (Koenig, 2013; Park i in., 2009). Badania wskazują, że osoby chore nowotworowo różnią się od osób zdrowych w zakresie takich czynników jak: poziom i struktura przeżywanych doświadczeń religijnych oraz funkcjonowanie psychiczne w ramach wymiarów dobrostanu psychicznego (Park, 2010; Thuné-Boyle, 2013). W sytuacji choroby czynniki religijne umożliwiają nadawanie znaczenia sytuacji trudnej oraz odkrywanie jej sensu. Posiada to istotne znaczenie w sytuacji choroby, gdyż odnajdywanie sensu i celu w tej sytuacji, podtrzymuje nadzieję i motywację do leczenia. Jak przekonywująco pokazują Visser, Garssen i Vingerhoets (2010), czynniki religijne są specyficznym zasobem psychicznym, na którym bazują chorzy na nowotwory w budowaniu koherentnego spojrzenia na świat i interpretacji własnej choroby. Równocześnie przeprowadzone badania poszerzają dotychczasową wiedzę na temat związków religijności i dobrostanu psychicznego u chorych nowotworowo poprzez ukazanie, że wymiar sensu religijnego w większym stopniu wiąże się z dobrostanem eudajmonistycznym niż wymiar orientacji religijnej. Wyniki testu różnic okazały się w tym przypadku istotne statystycznie. Pozwala to pozytywnie zweryfikować drugą hipotezę badawczą zakładającą niniejszą zależność. Wynik ten jest ważny i interesujący, gdyż wskazuje na silniejszą rolę czynników sensotwórczych w porównaniu z orientacyjnymi w strukturze religijnego systemu znaczeń oraz jego związków z ocenianiem życia w kategoriach wartości i celu, co jest domeną dobrostanu eudajmonistycznego. Poszukiwanie znaczenia i sensu było często podkreślane jako jedna z najbardziej kluczowych funkcji religii (Cholewa, Gilski, 2012; Emmons, 2005; Głaz, 2008; Park, 2013). Religia może oferować nadzieję i sens w trudnych doświadczeniach życia takich jak sytuacja poważnej choroby czy wydarzenia stresogenne, dzięki czemu stanowi istotne źródło wypracowywania znaczenia w momentach choroby nowotworowej. Osoby chore mogą wykorzystywać tę funkcję religijności w formowaniu swojego dobrostanu w obliczu doświadczanych negatywnych myśli i emocji. Wynik ten jest zgodny z wynikami badań Park (2007), dla której sfera znaczenia (meaning) odgrywa fundamentalną rolę w procesie adaptacji do choroby i podejmowanych działań radzenia sobie z jej negatywnymi skutkami. Obecność struktur sensu w religijności wydaje się szczególnie sprzyjająca dla dobrostanu eudajmonistycznego osób chorych, który wiąże się nie tyle ze spostrzeganiem własnego życia w kategoriach satysfakcji i przyjemności, ile bardziej złożonym analizowaniem aktualnych doświadczeń życiowych w kategoriach wartości i celów. Porównując wyniki uzyskane dla obydwóch wymiarów religijnego systemu znaczeń z eudajmonistycznym dobrostanem zauważono, że sens religijny najsilniej wiązał się z rozwojem osobistym, pozytywnymi relacjami z innymi oraz celem życiowym. Są to czynniki, które odzwierciedlają umiejętność jednostki do systematycznego wykorzystywania własnego potencjału, doświadczania zadowolenia z bliskiego kontaktu z ludźmi oraz odnajdywania sensu życia i realizacji zadań życiowych. Analizując treściowy zakres powyższych czynników można zaproponować interpretację, że struktury sensu obecne w przekonaniach i myśleniu religijnym

37 [13] Religijny system znaczeń i poczucie sensu życia jako predyktory są w pewnym chociaż, co należy wyraźnie zaznaczyć umiarkowanym stopniu powiązane ze zdolnościami jednostki do uchwycenia znaczenia i sensu w indywidualnym i społecznym funkcjonowaniu, szczególnie w sytuacji chorobowej. Drugim z czynników odgrywających rolę w dobrostanie eudajmonistycznym chorych nowotworowo było poczucie sensu życia. Wymiary poczucia sensu życia były dobrymi predyktorami dobrostanu psychicznego. Uzyskane dane wskazały na pozytywne związki poczucia sensu życia i osobistego profilu sensu z dobrostanem chorych. Zależności istotne statystycznie wystąpiły w przeważającej większości porównań, co świadczy o ścisłym powiązaniu wymienionych czynników. Wyniki te są zgodne z wcześniejszymi ustaleniami wskazującymi na pozytywną rolę poczucia sensu życia w dobrostanie psychicznym osób zarówno osób zdrowych, jak i chorych (Henry i in., 2010; Krok, 2011b). Istotnym wynikiem, rzucającym nowe światło na relacje sens życia dobrostan psychiczny, było stwierdzenie silniejszych powiązań między obecnością sensu i ogólnym profilem sensu a dobrostanem eudajmonistycznym niż poczuciem sensu a dobrostanem. Na tej podstawie można stwierdzić, że trzecia hipoteza badawcza znalazła swoje potwierdzenie. Ponadto zależność ta była silniejsza dla ogólnego profilu sensu, który jak podkreślono wcześniej reprezentuje egzystencjalny wymiar sensu życia. Wynik ten sugeruje, że w przypadku osób chorych nowotworowo ważniejszym dla ich dobrostanu eudajmonistycznego jest nie tyle samo poszukiwanie sensu życia, lecz jego posiadanie, tj. obecność sensu życia. Doświadczając traumatycznej sytuacji choroby, osoba stara się wypracować spójny i sensowny obraz aktualnych przeżyć psychicznych i stanu fizycznego. Osiągnięcie pozytywnego wyniku w tym procesie zapewnia poczucie sensu, będące integralną i satysfakcjonującą wizją własnego życia i doświadczeń choroby. Zależność ta koresponduje z wynikami metaanalizy Park (2010), które przekonywująco pokazują, że osoby cierpiące na nowotwory charakteryzują się niższym poziomem negatywnych myśli i emocji dopiero wtedy, gdy pomyślnie zdołają wypracować sens i znaczenie choroby. Jej model wypracowania znaczenia (model of meaning making) zakłada, że ludzie posiadają ogólne znaczenie (global meaning) własnego życia, poprzez które interpretują swoje doświadczenia. W sytuacji choroby ich ogólne znaczenie zostaje zachwiane i podważone na wskutek negatywnych przeżyć. Zmusza to osoby do poszukiwania nowych form myślenia o sobie samych i wypracowania nowego obrazu własnego życia proces ten jest nazwany wypracowaniem znaczenia (meaning making). Poprzez ten proces osoby podejmują próby poznawczej redukcji rozbieżności pomiędzy wcześniej posiadanym a aktualnym sensem życia, np. reinterpretując traumatyczne doświadczenia, zmieniając cele życiowe czy szukając głębszego sensu w chorobie. Gdy proces ten kończy się pomyślnie, całościowa wizja własnego życia z powrotem nabiera znaczenia i celu. W kontekście uzyskanych wyników można stwierdzić, że model ten w dużym stopniu wyjaśnia powiązania obecności sensu życia i dobrostanu eudajmonistycznego u osób chorych nowotworowo. W obrębie poczucia sensu życia najsilniejsze związki z dobrostanem eudajmonistycznym, mające pozytywny charakter, wystąpiły dla ogólnego profilu sensu. Wynik ten potwierdza pogląd, że jednostki tworzą sens życia w oparciu o indywidualne

38 38 DARIUSZ KROK [14] (samoakceptacja, osiągnięcia) i społeczne (bliskość emocjonalna, relacje z innymi) czynniki, które zapewniają im posiadanie spójnych i wartościowych poglądów na własne życie (Wong, 1998, 2012). Ta forma poczucia sensu życia ma wyraźnie egzystencjalny charakter, gdyż odzwierciedla całokształt wewnętrznych i zewnętrznych relacji jednostki. Uzyskane wyniki potwierdzają czwartą hipotezę i równocześnie wskazują, że dla dobrostanu osób chorych nowotworowo najważniejszą rzeczą jest optymalne kształtowanie poglądu na temat siebie samego oraz posiadanie pozytywnych, satysfakcjonujących relacji z otoczeniem. W oparciu o pozytywny stosunek do samego siebie i innych osób, chorzy potrafią pomimo negatywnych przeżyć związanych z chorobą zachować satysfakcję z życia opartą na celach i wartościach. Podsumowując wyniki przeprowadzonych badań należy stwierdzić, że zarówno religijny system znaczeń, jak i poczucie sensu życia okazały się istotnymi predyktorami dobrostanu eudajmonistycznego u osób chorych na nowotwory. Związki te wskazują na wspólne źródło, jakim jest kategoria znaczenia. Dzięki temu poszerzają dotychczasową wiedzę z zakresu jakości życia poprzez wskazanie na ważność związków religijności i sensu z doświadczeniem zadowolenia z życia w wymiarze wartości (eudajmonizm). Jakkolwiek, charakter zależności sens życia eudajmonistyczny dobrostan może być obustronny, tj. osoby o wyższym poziomie zadowolenia z życia będą posiadały silniejsze poczucie sensu życia, to kategoria znaczenia wydaje się obecna w obydwóch przypadkach. Niniejsze badania, ze względu na przyjęty model, nie pozwalają stwierdzić jednoznacznych zależności przyczynowo- -skutkowych. W kolejnych badaniach warto zatem kontynuować rozpoczęte analizy, które pozwoliłyby znaleźć odpowiedzi na tego typu pytania. BIBLIOGRAFIA Balboni, T. A., Vanderwerker, L. C., Block, S. D., Paulk, M. E., Lathan, C. S., Peteet, J. R., Prigerson, H. G. (2007). Religiousness and spiritual support among advanced cancer patients and associations with end-of-life treatment preferences and quality of life. Journal of Clinical Oncology, 25(5), Cholewa M., Gilski M. (2012). Magical thinking and religious thinking. E-Theologos, 3(2), De Walden-Gałuszko, K. (1994). Ocena jakości życia a poczucie sensu życia. W: K. de Walden-Gałuszko, M. Majkowicz (red.), Jakość życia w chorobie nowotworowej (s ). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. Emmons, R. (2005). Striving for the sacred: Personal goals, life meaning, and religion. Journal of Social Issues, 61, Eton, D. T., Lepore, S. J., Helgeson, V. S. (2005). Psychological distress in spouses of men treated for early-stage prostate carcinoma. Cancer,103, Frankl, V. E. (1979). The Unheard cry for meaning. Psychotherapy and humanism. New York: Simon and Schuster. Głaz, S. (2008). Sens życia a religia. Poznań: Wydawnictwo Humaniora. Hood, R. W., Hill, P. C., Spilka, B. (2009). The psychology of religion: an empirical approach. New York: Guilford Press.

39 [15] Religijny system znaczeń i poczucie sensu życia jako predyktory Koenig, H. G. (2013). Religion and spirituality in coping with acute and chronic illness. W: K. I. Pargament, A. Mahoney, P. Shafranske (red.), APA handbook of psychology, religion, and spirituality (Vol. 2, s ). Washington: American Psychological Association. Koenig, H. G. (2012). Religion, spirituality, and health: The research and clinical implications. International Scholarly Research Notices in Psychiatry, 1, Krok, D. (2009). Religijność a jakość życia w perspektywie mediatorów psychospołecznych. Opole: Redakcja Wydawnictw WT UO. Krok, D. (2011a). Skala Religijnego Systemu Znaczeń (SRSZ). W: M. Jarosz (red.), Psychologiczny pomiar religijności (s ). Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL. Krok, D. (2011b). Poczucie sensu życia a dobrostan psychiczny. Psychologia Jakości Życia, 10(2), Krok, D., Rock, K. (2010). Religijne style poznawcze a radzenie sobie ze stresem u osób chorych na nowotwór. W: J. Dzierżanowska-Peszko (red.), Człowiek chory w rodzinie. Analiza problemów i formy pomocy (s ). Opole: Redakcja Wydawnictw WT UO. Masters, K. S., Hooker, S. A. (2013). Religion, spirituality, and health. W: R. F. Paloutzian, C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s ). New York: Guilford. Obuchowski, K. (2000). Galaktyka potrzeb. Psychologia dążeń ludzkich. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka. Paloutzian, R. F., Park, C. L. (2013). Recent progress and core issues in the science of the psychology of religion and spirituality. W: R. F. Paloutzian, C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s. 3-22). New York: Guilford Press. Pargament, K. I. (1997). The psychology of religion and coping: Theory, research, practice. New York: Guilford Press. Park, C. L. (2007). Religiousness/spirituality and health: A meaning systems perspective. Journal of Behavioral Medicine, 30, Park, C. L. (2010). Making sense of the meaning literature: an integrative review of meaning making and its effects on adjustment to stressful life events. Psychological Bulletin, 136(2), Park, C. L. (2013). Religion and meaning. W: R. F. Paloutzian, C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s ). New York: The Guilford Press. Park, C. L., Edmondson, D., Hale-Smith, A., Blank, T. O. (2009). Religiousness/ spirituality and health behaviors in younger adult cancer survivors: does faith promote a healthier lifestyle? Journal of Behavioral Medicine, 32(6), Popielski, K. (1993). Noetyczny wymiar osobowości. Lublin: Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Ryff, C. D. (1996). Psychological well-being. W: J. E. Birren (red.), Encyclopedia of gerontology: age, aging, and the aged (s ). San Diego, CA: Academic Press.

40 40 DARIUSZ KROK [16] Ryff, C. D. (2013). Psychological well-being revisited: Advances in the science and practice of eudaimonia. Psychotherapy and Psychosomatics, 83(1), Ryff, C. D., Keyes, C. L. M. (1995). The structure of psychological well-being revisited. Journal of Personality and Social Psychology, 69(4), Ryff, C. D., Singer, B. H. (2008). Know thyself and become what you are: A eudaimonic approach to psychological well-being. Journal of Happiness Studies, 9, Seligmann, M. (2008). Psychologia pozytywna, W: J. Czapiński (red.), Psychologia pozytywna. Nauka o szczęściu, zdrowiu, sile i cnotach człowieka (s ). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Steger, M. F. (2011). Meaning in Life. W: S. J. Lopez, C. R. Snyder (red.), The Oxford handbook of positive psychology (s ). Oxford: Oxford University Press. Steger, M. F., Frazier, P. (2005). Meaning in Life: One Link in the Chain From Religiousness to Well-Being. Journal of Counseling Psychology, 52, Steger, M. F., Frazier, P., Oishi, S., Kaler, M. (2006). The Meaning in Life Questionnaire: Assessing the presence of and search for meaning in life. Journal of Counseling Psychology, 53(1), Steger, M. F., Kashdan, T. B., Sullivan, B. A., Lorentz, D. (2008). Understanding the search for meaning in life: Personality, cognitive style, and the Dynamic Between Seeking and Experiencing Meaning. Journal of Personality, 76(2), Thuné-Boyle, I. C. (2013). Religiousness and Spirituality in Coping with Cancer. W: Carr, B.I., Steel, J. (red.) Psychological Aspects of Cancer (s ). New York: Springer. Vallurupalli, M. M., Lauderdale, M. K., Balboni, M. J., Phelps, A. C., Block, S. D., Ng, A. K., Balboni, T. A. (2012). The role of spirituality and religious coping in the quality of life of patients with advanced cancer receiving palliative radiation therapy. The Journal of Supportive Oncology, 10(2), Visser, A., Garssen, B., Vingerhoets, A. (2010). Spirituality and well being in cancer patients: a review. Psycho Oncology, 19(6), Wong, P. T. P. (1998). Implicit theories of meaningful life and the development of the Personal Meaning Profile (PMP). W: P. T. P Wong, P. Fry (red.), Handbook of personal meaning: Theory, research, and practice (s ). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. Wong, P. T. P. (2012). Toward a dual-systems model of what makes life worth living. W: P. T. P. Wong (red.), The Human quest for meaning: Theories, research, and applications (s. 3-22). London and New York: Routledge.

41 Studia Psychologica UKSW 14(2) 2014 s CEZARY WILCZEK 1 Instytut Psychologii Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie RELIGIJNOŚĆ I OSOBOWOŚĆ U UCZESTNIKÓW OŚMIODNIOWYCH REKOLEKCJI IGNACJAŃSKICH Streszczenie Głównym celem badań empirycznych było uzyskanie odpowiedzi na zasadnicze pytanie: czy zmienia się, a jeżeli tak, to w jakim kierunku religijność personalna i cechy osobowości u osób poddawanych oddziaływaniu formacji ośmiodniowych rekolekcji ignacjańskich. Grupę badawczą (N = 203) stanowiły osoby w wieku lat, które brały udział w systemie rekolekcji ignacjańskich. W skład grupy wchodziły osoby zaawansowane w rekolekcjach, czyli grupa eksperymentalna (N = 101) oraz osoby niezaawansowane w rekolekcjach, czyli grupa porównawcza (N = 102). Przeprowadzone badania empiryczne zweryfikowały sformułowane hipotezy badawcze, wskazując na występowanie istotnych zmian rozpatrywanych zmiennych w grupie eksperymentalnej. Słowa kluczowe: rekolekcje ignacjańskie, religijność, osobowość RELIGIOSITY AND PERSONALITY IN PARTICIPANTS IN THE EIGHT-DAY- -LONG IGNATIAN RETREATS ABSTRACT The main purpose of this empiric research was to get an answer to the essential question: Do the personal religiousness and personality features change in the case of individuals subjected to the influence of the eight-day Ignatian retreats formation? The research group (N = 203) consisted of individuals in the age of years who participated in the system of Ignatian retreats. The participants were divided into two groups: an experimental one comprised of long-term and advanced retreaters (N = 101) and a control one of unadvanced retreaters (N = 102). The conducted empiric research verified the pre-formulated research hypotheses, indicating the appearance of essential changes regarding examined variables in the experimental group. Keywords: Ignatian retreats, religiosity, personality 1 Adres do korespondencji:

42 42 CEZARY WILCZEK [2] WPROWADZENIE Współczesny człowiek żyjący w dobie ogromnego postępu cywilizacyjnego czuje się coraz bardziej zagubiony, samotny i słaby. Poczucie własnej niedoskonałości i przemijania skłania do zastanowienia się nad celem egzystencji. Odpowiedzi na nurtujące pytania nie są łatwe, ale można je odnaleźć, idąc zgodnie z potrzebą transcendencji, czyli w stronę poszukiwania Boga. Osoba nawiązująca, a później podtrzymująca osobiste relacje ze Stwórcą rozwija swoją religijność personalną i zyskuje przy tym integrację własnej osobowości. Uzyskana religijność spełnia funkcję soteriologiczną (zbawczą), a poza tym ułatwia zrozumienie problemów egzystencjalnych i wyjaśnia obraz otaczającej rzeczywistości. Jedną z możliwych form rozwijania podmiotowego kontaktu z Bogiem jest uczestnictwo w rekolekcjach ignacjańskich. Rekolekcje ignacjańskie, autorstwa św. Ignacego Loyoli, należy określić jako długoterminowy i wieloetapowy system praktyk religijnych. Taka forma zaangażowania religijnego została nazwana przez ich twórcę Ćwiczeniami duchowymi i obejmuje każdy rachunek sumienia, rozmyślanie, kontemplację, modlitwę ustną i myślną oraz wszystkie inne czynności duchowe (Ignacy Loyola św., 2000, s. 9). Głównym celem teologicznym dla rekolektanta jest odnalezienie Bożej miłości i nawiązanie osobowej relacji z Bogiem, zaś dodatkowym jest jeszcze cel antropologiczny polegający na zintegrowaniu wymiarów osobowości. Cały system rekolekcyjny przeprowadzany jest w zamkniętych ośrodkach i składa się z kilku etapów. Początek stanowi pięciodniowe wprowadzenie zwane Fundamentem, później następują cztery etapy ośmiodniowe zwane Tygodniami, zaś zwieńczeniem jest etap ostatni, czyli Synteza. Czas przerwy pomiędzy poszczególnymi etapami wynosi od 1 do 3 lat, więc ukończenie całego systemu zajmuje od 5 do 15 lat. Do najważniejszych rekolekcyjnych narzędzi należy zaliczyć: medytacje, polegające na wzbudzeniu aktywności poznawczej i woli, co prowadzi do utrwalenia relacji z Bogiem, a także do głębszego samopoznania, zwiększonej samoświadomości i poznania siebie w relacjach społecznych (Krok, 2006a, s. 366); kontemplacje, bazujące na wyobraźni i zmysłach (Krok, 2006b, s ), aby lepiej poznać i umocnić relacje ze Stwórcą oraz żyć zgodnie z Jego zaleceniami, co jednocześnie przekłada się na zyski psychologiczne, czyli ogólną integrację osoby i poprawę relacji interpersonalnych; rachunki sumienia, których istotą jest uporządkowanie każdej sfery człowieka i późniejsze ich scalenie, po to, aby uzyskać w pełni zintegrowaną osobę, świadomą siebie i swojego powołania (por. Augustyn, 1998, s ); rozmowy z kierownikiem duchowym, ułatwiające m.in. formowanie sfery emocjonalnej (por. Seremak, 1987, s ). W badaniach będą sprawdzane dwie zmienne: religijność personalna i osobowość. Pierwsza zmienna, religijność personalna (Jaworski, 1989, s ), zasadza się na współwystępowaniu następujących składowych: podmiotu przeżycia religijnego, którym jest osoba człowieka. Cechy podmiotu z ładunkiem personalnym to: aktywność, zaangażowanie, spontaniczność, twórczość, otwartość, tolerancja, autonomiczność, poczucie wolności do, poczucie odpowiedzialności, świadomość celowości, allocentryzm, altruizm, stabilność;

43 [3] RELIGIJNOŚĆ I OSOBOWOŚĆ U UCZESTNIKÓW OŚMIODNIOWYCH REKOLEKCJI IGNACJAŃSKICH 43 przedmiotu danego przeżycia, którym jest Bóg. Cechy przedmiotu to Bóg jako: Osoba, wartość terminalna, centralna i zinternalizowana; relacji osobowej pomiędzy podmiotem a przedmiotem, czyli dwiema osobami. Cechy relacji to: dialogowa, wzajemna, bezpośrednia, zaktualizowana. Religijność personalna jest zatem angażującą człowieka formą przeżywania jego kontaktu z Bogiem osobowym. Człowiek jako podmiot relacji religijnej w partnerskim dialogu z Bogiem angażuje całe swoje ja w bezpośrednie i aktualne spotkanie Ty Boga. W swoich aktach człowiek czuje się wolny i twórczy, świadomy swego celu i własnej chrześcijańskiej godności. Ma on świadomość, że tworzy swój stosunek do Boga i czuje się za to odpowiedzialny. Osoba Boga integruje cały świat wartości tego człowieka. Relacja między Bogiem i człowiekiem ma tu charakter wzajemnej dynamicznej obecności i miłości. Jest ona centralną, trwałą i ustabilizowaną wartością dla tego człowieka i nie niszczy przy tym jego otwartości na nowe wiadomości i doświadczenia (Jaworski, 1989, s. 67). Natomiast druga zmienna, czyli osobowość jest rozumiana jako struktura na którą składają się podstawowe wymiary. Oto pięć najważniejszych wymiarów osobowości według P. T. Costy i R. R. McCrae (za: Zawadzki, Strelau, Szczepaniak, Śliwińska, 2007, s ; por. McCrae, Costa, 2005, s ): neurotyczność jako wymiar oznaczający z jednej strony przystosowanie emocjonalne, zaś z drugiej strony niezrównoważenie emocjonalne; ekstrawersja jako wymiar odnoszący się do interakcji społecznych, zarówno, co do ich liczby, jak i ich jakości, a oprócz tego ujmujący wszelką aktywność, energię oraz zdolność człowieka do odczuwania emocji o pozytywnej walencji; otwartość na doświadczenie jako wymiar oznaczający tendencję w dążeniu do odnajdywania doświadczenia egzystencjalnego i jego prawidłowego wartościowania oraz ujmujący także tolerancję w stosunku do tego, co nowe, nieznane i interesujące; ugodowość jako wymiar odnoszący się do orientacji interpersonalnej jednostki, a mogący występować w dwóch skrajnych formach tj. altruizmu i antagonizmu; sumienność jako wymiar obejmujący swym zakresem stopień zorganizowania, wytrwałości oraz motywacji człowieka do osiągania celu, jaki sobie wyznaczył. Literatura przedmiotu i rezultaty badań psychologicznych (Benson, Spilka, 1973; Chaim, 2000; Francis, Wilcom, 1996; Franczak, Doktór, 2000; Głaz, 2000; Głaz, Radoń, 2006; Golan, 1992; Heszen-Niejodek, Gruszczyńska, 2004; Hood, 1980; Hood, Morris, Watson, 1989; Jaworski, 1989, 2006; Jolley, Taulbee, 1986; Kahoe, 1977; Oniśko, 2009; Prężyna, 1981; Tokarski, 1999; Wandrasz, 1998; Wojtasik, 2004; Zasępa, 2002) wskazują na możliwość zmian rozpatrywanych cech. Jednak badania dotyczące religijności, ale w sposób szczególny nawiązujące do grupy badawczej niniejszej pracy, czyli osób medytujących i kontemplujących przeprowadzili P. Watson, R. Morris, R. Hood (1987). Dowiedli oni, iż osoby przeprowadzające medytacje i kontemplacje mają istotnie wyższy poziom doznawanych przeżyć mistycznych, niż osoby nie biorące udziału w tego rodzaju modlitwach (Watson, Morris, Hood, 1987, s ). Podobne badania empiryczne przeprowadzili K. Stifler, J. Greer, W. Sneck, R. Dovenmuehle w 1993 roku. Sprawdzając poziom przeżyć religijnych zauważyli, iż w grupie osób kontemplujących ich poziom przeżyć był znacznie wyższy niż

44 44 CEZARY WILCZEK [4] w grupie osób nieuczestniczących w kontemplacjach (Stifler, Greer, Sneck, Dovenmuehle, 1993, s ). Problematyka kontemplacji interesowała również D. Kuhna i J. Lao, którzy w swoich badaniach zauważyli jej pozytywny wpływ na zmianę niektórych aspektów osobowości badanych (Kuhn, Lao, 1998, s ). Związki religijności z osobowością były przedmiotem zainteresowania V. Saroglou (2002, s ). Bazując na wynikach kilkunastu badań prowadzonych w USA, Kanadzie, Belgii, Tajwanie i Polsce dokonał on metaanalizy, której rezultaty były następujące: religijność wewnętrzna koreluje bardzo słabo i dodatnio z ekstrawersją i sumiennością, natomiast słabo i również dodatnio z ugodowością; religijność zewnętrzna koreluje bardzo słabo i dodatnio z neurotyzmem; religijność otwarta i dojrzała koreluje silnie i dodatnio z otwartością na doświadczenie oraz koreluje słabo i ujemnie z neurotyzmem; religijny fundamentalizm nie przejawia korelacji istotnych statystycznie z badanymi cechami osobowości. Według H. Chandlera, Ch. Alexandra i D. Heatona (2005, s ), stosując kontemplację transcendentalną, czyli pewną formę jogi mającą również punkty styczne z praktykami przebiegającymi w nabożeństwach chrześcijańskich, człowiek powiększa swoją autonomię, umacnia zasady moralnego rozumowania oraz zwiększa troskę w stosunku do innych ludzi. Natomiast J. Kristeller i J. Zygon (2005) potwierdzili w badaniach empirycznych, iż medytacja jako forma własnych oddziaływań wpływa korzystnie na integrację osobowości (Kristeller, Zygon, 2005, s ). Celem niniejszej pracy jest uzyskanie odpowiedzi na pytanie: czy zmienia się, a jeżeli tak, to w jakim kierunku religijność personalna i wymiary osobowości u osób poddawanych oddziaływaniu formacji ośmiodniowych rekolekcji ignacjańskich. Ze względu na powyższy cel stwierdzono, że badana grupa będzie podzielona na: 1. Grupę eksperymentalną, którą będą tworzyły osoby zaawansowane w odbywaniu ośmiodniowych rekolekcji ignacjańskich od co najmniej 3 lat (do 15 lat), czyli te, które ukończyły przynajmniej etap nazywany III Tygodniem. 2. Grupę porównawczą, którą będą tworzyły osoby niezaawansowane w odbywaniu ośmiodniowych rekolekcji ignacjańskich, czyli te, które ukończyły tylko wprowadzenie zwane Fundamentem. Przyjęto, że grupa eksperymentalna i grupa porównawcza różnią się w zakresie religijności personalnej i niektórych wymiarów osobowości, czyli osoby z grupy eksperymentalnej mają wyższy poziom religijności personalnej i poziom niektórych wymiarów osobowości, a niektórych niższy, niż osoby z grupy porównawczej. Takie założenie pozwoli na zbadanie zmian rozpatrywanych zmiennych. Przyjęto także, że badane osoby muszą być w wieku lat, czyli być w okresie stabilności religijnej. Jak wskazuje badacz rozwoju religijności Cz. Walesa (por. 1982, s. 152; 2006, s. 143) w tym okresie, poza ożywieniem religijności, nie powinny pojawiać się duże zmiany w jej zakresie. W celu wyjaśnienia problemu sformułowano następujące hipotezy: H1. Poziom religijności personalnej jest wyższy w grupie eksperymentalnej niż w grupie porównawczej.

45 [5] RELIGIJNOŚĆ I OSOBOWOŚĆ U UCZESTNIKÓW OŚMIODNIOWYCH REKOLEKCJI IGNACJAŃSKICH 45 H2. Istnieją istotne różnice w nasileniu cech osobowości pomiędzy grupą eksperymentalną a grupą porównawczą. Osoby z grupy eksperymentalnej będą miały wyższy poziom ekstrawersji, otwartości na doświadczenie, ugodowości i sumienności, ale niższy poziom neurotyczności niż osoby z grupy porównawczej. METODA OSOBY BADANE I PRZEBIEG BADAŃ Badania zostały wykonane w latach wśród uczestników rekolekcji ignacjańskich, a miejscem przeprowadzania badań były jezuickie ośrodki rekolekcyjne tj.: Centrum Duchowości Księży Jezuitów w Częstochowie; Ignacjańskie Centrum Formacji Duchowej w Gdyni; Dom Rekolekcyjny św. Józefa w Czechowicach-Dziedzicach; Dom Formacji Duchowej w Kaliszu; Europejskie Centrum Komunikacji i Kultury w Warszawie-Falenicy; Dom Rekolekcyjny Górka w Zakopanem. Zasadniczym kryterium doboru osób do badań było uczestnictwo w rekolekcjach ignacjańskich (tj. dla grupy porównawczej ukończony etap Fundamentu, a dla grupy eksperymentalnej ukończony etap III Tygodnia) oraz wskazany przedział wiekowy (tj. okres stabilności religijnej). Badania (dobrowolne i anonimowe) miały charakter grupowy i były wielokrotnie wykonywane w ośrodkach rekolekcyjnych. Grupę badawczą stanowiły 203 osoby będące w wieku lat, w tym liczebność grupy eksperymentalnej wynosiła 101 osób (50 mężczyzn, 51 kobiet), a liczebność grupy porównawczejj wynosiła 102 osoby (50 mężczyzn, 52 kobiety). Obie badane grupy były również jednorodne pod względem takich wskaźników jak: pochodzenie społeczne, stan cywilny, wykształcenie, zatrudnienie. NARZĘDZIA BADAWCZE W celu weryfikacji postawionych hipotez zastosowano następujące narzędzia: 1. Skala religijności personalnej SRP autorstwa R. Jaworskiego (1989) do diagnozowania nasilenia religijności personalnej. W skład narzędzia wchodzą 4 skale: wiara określana jako siła związku pomiędzy człowiekiem a Stwórcą, nadająca temu pierwszemu sens życia; moralność określana jako stopień zgodności postępowania moralnego człowieka z jego przekonaniami wynikającymi z religii; praktyki religijne określane jako zaangażowanie człowieka w relację ze Stwórcą, poprzez: uzupełnianie wiadomości o Nim, modlitwę, kontemplację; self religijny, czyli autoidentyfikacja określana jako odczucie bliskości Stwórcy, poczucie dumy z bycia chrześcijaninem. Narzędzie składa się z 30 twierdzeń, do których badany ustosunkowuje się na 7-stopniowej skali, co daje możliwość uzyskania wyniku ogólnego religijności personalnej, jak również wyników poszczególnych podskal. SRP może być stosowana do badań indywidualnych i grupowych. Rzetelność oszacowana dla wyniku ogólnego wynosi 0,86 (Jaworski, 1989, s. 84), a dla poszczególnych skal mieści się pomiędzy 0,69 a 0,85 (Jaworski, 1998, s. 81). Sprawdzono również trafność (fasadową, wewnętrzną), która okazała się wysoka (por. Jaworski, 1989, s ).

46 46 CEZARY WILCZEK [6] 2. Inwentarz osobowości NEO-FFI autorstwa P.T. Costy i R.R. McCrae w polskiej adaptacji (Zawadzki, Strelau, Szczepaniak, Śliwińska (2007). Inwentarz służy do badania wymiarów osobowości proponowanych w modelu pięcioczynnikowym tzw. modelu Wielkiej Piątki. Kwestionariusz zawiera 60 pozycji, czyli po 12 dla każdej z pięciu skal: neurotyczności, ekstrawersji, otwartości na doświadczenie, ugodowości i sumienności. Osoba badana udziela odpowiedzi na 5-stopniowej skali. Narzędzie może być stosowane do badań indywidualnych oraz grupowych i jest polecane do celów badań naukowych. Rzetelność oszacowana na podstawie zgodności wewnętrznej (alfa Cronbacha) wynosi dla skal sumienności (0,82), neurotyczności (0,80), ekstrawersji (0,77), otwartości na doświadczenie (0,68), ugodowości (0,68). Trafność skal jest wysoka i porównywalna z danymi oryginalnymi (Zawadzki, Strelau, Szczepaniak, Śliwińska, 2007). WYNIKI BADAŃ Badania pozwoliły na zebranie materiału empirycznego, który został poddany analizie statystycznej zgodnie ze wskazówkami G. A. Fergusona i Y. Takane (2002) oraz J. Brzezińskiego (2003). POZIOM RELIGIJNOŚCI PERSONALNEJ W GRUPIE EKSPERYMENTALNEJ I GRUPIE PORÓWNAWCZEJ W celu sprawdzenia, czy osoby z grupy eksperymentalnej (ukończony etap III Tygodnia) różniły się od osób z grupy porównawczej (ukończony etap Fundamentu) pod względem poziomu religijności personalnej przeprowadzono dwuczynnikowe analizy wariancji, gdzie czynnikami było ukończenie etapu III Tygodnia oraz płeć. W tabelach 1-5 przedstawiono statystyki opisowe z przeprowadzonej analizy dla poziomu: wiary, moralności religijnej, praktyk religijnych, selfu religijnego, ogólnego poziomu religijności personalnej. Tabela 1 Statystyki opisowe dla poziomu wiary w podziale na ukończenie przez osoby badane etapu III Tygodnia oraz płeć Ukończenie etapu III Tygodnia Płeć M SD Tak Nie Ogółem Mężczyźni 52,58 3,63 Kobiety 53,59 2,40 Ogółem 53,09 3,10 Mężczyźni 47,22 6,74 Kobiety 47,44 7,08 Ogółem 47,33 6,88 Mężczyźni 49,90 6,02 Kobiety 50,49 6,12 Ogółem 50,20 6,06

47 [7] RELIGIJNOŚĆ I OSOBOWOŚĆ U UCZESTNIKÓW OŚMIODNIOWYCH REKOLEKCJI IGNACJAŃSKICH 47 Analiza wariancji wykazała istotny statystycznie efekt główny czynnika ukończenie etapu III Tygodnia: F(1, 199) = 58,42; p < 0,001. Oznacza to, że osoby, które ukończyły etap III Tygodnia miały wyższy poziom wiary niż osoby, które nie ukończyły tego etapu. Analiza wariancji nie wykazała istotnego statystycznie efektu głównego czynnika płeć: F(1, 199) = 0,67; p = 0,415. Oznacza to, że kobiety nie różniły się od mężczyzn pod względem poziomu wiary. Analiza wariancji nie wykazała istotnego statystycznie efektu interakcyjnego pomiędzy czynnikami: F(1, 199) = 0,27; p = 0,602. Oznacza to, że różnice pomiędzy osobami, które ukończyły i nie ukończyły etapu III Tygodnia pod względem poziomu wiary, nie zmieniają się w zależności od płci badanych osób. Tabela 2 Statystyki opisowe dla poziomu moralności religijnej w podziale na ukończenie przez osoby badane etapu III Tygodnia oraz płeć Ukończenie etapu III Tygodnia Płeć M SD Tak Nie Ogółem Mężczyźni 42,84 4,60 Kobiety 43,35 4,13 Ogółem 43,10 4,35 Mężczyźni 36,42 5,20 Kobiety 37,67 5,24 Ogółem 37,06 5,23 Mężczyźni 39,63 5,85 Kobiety 40,49 5,50 Ogółem 40,06 5,68 Analiza wariancji wykazała istotny statystycznie efekt główny czynnika ukończenie etapu III Tygodnia: F(1, 199) = 80,09; p < 0,001. Oznacza to, że osoby, które ukończyły etap III Tygodnia miały wyższy poziom moralności religijnej niż osoby, które nie ukończyły tego etapu. Analiza wariancji nie wykazała istotnego statystycznie efektu głównego czynnika płeć: F(1, 199) = 1,71; p = 0,193. Oznacza to, że kobiety nie różniły się od mężczyzn pod względem poziomu moralności religijnej. Analiza wariancji nie wykazała istotnego statystycznie efektu interakcyjnego pomiędzy czynnikami: F(1, 199) = 0,30; p = 0,585. Oznacza to, że różnice pomiędzy osobami, które ukończyły i nie ukończyły etapu III Tygodnia pod względem poziomu moralności religijnej, nie zmieniają się w zależności od płci badanych osób.

48 48 CEZARY WILCZEK [8] Tabela 3 Statystyki opisowe dla poziomu praktyk religijnych w podziale na ukończenie przez osoby badane etapu III Tygodnia oraz płeć Ukończenie etapu III Tygodnia Płeć M SD Tak Nie Ogółem Mężczyźni 55,08 4,47 Kobiety 55,47 4,90 Ogółem 55,28 4,67 Mężczyźni 46,40 8,79 Kobiety 46,63 8,47 Ogółem 46,52 8,59 Mężczyźni 50,74 8,19 Kobiety 51,01 8,21 Ogółem 50,88 8,18 Analiza wariancji wykazała istotny statystycznie efekt główny czynnika ukończenie etapu III Tygodnia: F(1, 199) = 80,50; p < 0,001. Oznacza to, że osoby, które ukończyły etap III Tygodnia miały wyższy poziom praktyk religijnych niż osoby, które nie ukończyły tego etapu. Analiza wariancji nie wykazała istotnego statystycznie efektu głównego czynnika płeć: F(1, 199) = 0,10; p = 0,749. Oznacza to, że kobiety nie różniły się od mężczyzn pod względem poziomu praktyk religijnych. Analiza wariancji nie wykazała istotnego statystycznie efektu interakcyjnego pomiędzy czynnikami: F(1, 199) = 0,01; p = 0,936. Oznacza to, że różnice pomiędzy osobami, które ukończyły i nie ukończyły etapu III Tygodnia pod względem poziomu praktyk religijnych, nie zmieniają się w zależności od płci badanych osób. Tabela 4 Statystyki opisowe dla poziomu selfu religijnego w podziale na ukończenie przez osoby badane etapu III Tygodnia oraz płeć Ukończenie etapu III Tygodnia Płeć M SD Tak Nie Ogółem Mężczyźni 37,58 Kobiety 37,69 Ogółem 37,63 Mężczyźni 32,10 Kobiety 32,50 Ogółem 32,30 Mężczyźni 34,84 Kobiety 35,07 Ogółem 34,96 Analiza wariancji wykazała istotny statystycznie efekt główny czynnika ukończenie etapu III Tygodnia: F(1, 199) = 76,44; p < 0,001. Oznacza to, że osoby, któ-

49 [9] RELIGIJNOŚĆ I OSOBOWOŚĆ U UCZESTNIKÓW OŚMIODNIOWYCH REKOLEKCJI IGNACJAŃSKICH 49 re ukończyły etap III Tygodnia miały wyższy poziom selfu religijnego niż osoby, które nie ukończyły tego etapu. Analiza wariancji nie wykazała istotnego statystycznie efektu głównego czynnika płeć: F(1, 199) = 0,17; p = 0,679. Oznacza to, że kobiety nie różniły się od mężczyzn pod względem poziomu selfu religijnego. Analiza wariancji nie wykazała istotnego statystycznie efektu interakcyjnego pomiędzy czynnikami: F(1, 199) = 0,06; p = 0,810. Oznacza to, że różnice pomiędzy osobami, które ukończyły i nie ukończyły etapu III Tygodnia pod względem poziomu selfu religijnego, nie zmieniają się w zależności od płci badanych osób. Tabela 5 Statystyki opisowe dla poziomu ogólnego religijności personalnej w podziale na ukończenie przez osoby badane etapu III Tygodnia oraz płeć Ukończenie etapu III Tygodnia Płeć M SD Tak Nie Ogółem Mężczyźni 188,08 13,62 Kobiety 190,10 13,33 Ogółem 189,10 13,45 Mężczyźni 162,14 22,52 Kobiety 164,25 23,11 Ogółem 163,22 22,73 Mężczyźni 175,11 22,64 Kobiety 177,05 22,86 Ogółem 176,09 22,72 Analiza wariancji wykazała istotny statystycznie efekt główny czynnika ukończenie etapu III Tygodnia: F(1, 199) = 96,62; p < 0,001. Oznacza to, że osoby, które ukończyły etap III Tygodnia miały wyższy poziom ogólny religijności personalnej, niż osoby, które nie ukończyły tego etapu. Analiza wariancji nie wykazała istotnego statystycznie efektu głównego czynnika płeć: F(1, 199) = 0,61; p = 0,434. Oznacza to, że kobiety nie różniły się od mężczyzn pod względem poziomu ogólnego religijności personalnej. Analiza wariancji nie wykazała istotnego statystycznie efektu interakcyjnego pomiędzy czynnikami: F(1, 199) = 0,00; p = 0,986. Oznacza to, że różnice pomiędzy osobami, które ukończyły i nie ukończyły etapu III Tygodnia pod względem poziomu ogólnego religijności personalnej, nie zmieniają się w zależności od płci badanych osób. NASILENIE CECH OSOBOWOŚCI W GRUPIE EKSPERYMENTALNEJ I GRUPIE PORÓWNAWCZEJ W celu sprawdzenia czy osoby z grupy eksperymentalnej (ukończony etap III Tygodnia) różniły się od osób z grupy porównawczej (ukończony etap Fundamentu) pod względem poziomu wymiarów osobowości przeprowadzono dwuczynnikowe analizy wariancji, gdzie czynnikami było ukończenie etapu III Tygodnia oraz płeć.

50 50 CEZARY WILCZEK [10] W tabeli 6 przedstawiono statystyki opisowe z przeprowadzonych analiz dla poszczególnych cech osobowości. Tabela 6 Statystyki opisowe dla poziomu wymiarów osobowości w podziale na ukończenie przez osoby badane etapu III Tygodnia oraz płeć Cecha osobowości Neurotyczność Ekstrawersja Otwartość na doświadczenie Ugodowość Ukończenie etapu III Tygodnia Tak Nie Ogółem Tak Nie Ogółem Tak Nie Ogółem Tak Nie Ogółem Płeć M SD Mężczyźni 17,66 8,16 Kobiety 20,24 8,43 Ogółem 18,96 8,36 Mężczyźni 22,60 8,59 Kobiety 25,69 8,38 Ogółem 24,18 8,58 Mężczyźni 20,13 8,70 Kobiety 22,99 8,80 Ogółem 21,58 8,84 Mężczyźni 26,10 6,90 Kobiety 26,53 6,88 Ogółem 26,32 6,86 Mężczyźni 25,74 6,13 Kobiety 26,23 6,82 Ogółem 25,99 6,46 Mężczyźni 25,92 6,50 Kobiety 26,38 6,82 Ogółem 26,15 6,65 Mężczyźni 25,46 5,49 Kobiety 25,92 5,59 Ogółem 25,69 5,52 Mężczyźni 25,22 6,09 Kobiety 25,46 5,29 Ogółem 25,34 5,67 Mężczyźni 25,34 5,77 Kobiety 25,69 5,42 Ogółem 25,52 5,58 Mężczyźni 32,08 5,03 Kobiety 34,55 5,10 Ogółem 33,33 5,19 Mężczyźni 29,08 6,26 Kobiety 31,90 5,73 Ogółem 30,52 6,13 Mężczyźni 30,58 5,85 Kobiety 33,21 5,56 Ogółem 31,92 5,84

51 [11] RELIGIJNOŚĆ I OSOBOWOŚĆ U UCZESTNIKÓW OŚMIODNIOWYCH REKOLEKCJI IGNACJAŃSKICH 51 Sumienność Tak Nie Ogółem Mężczyźni 31,76 7,20 Kobiety 33,84 7,07 Ogółem 32,81 7,18 Mężczyźni 27,70 7,71 Kobiety 29,79 6,20 Ogółem 28,76 7,03 Mężczyźni 29,73 7,70 Kobiety 31,80 6,92 Ogółem 30,78 7,37 Analizy wariancji dostarczyły następujące wyniki dla efektów głównych czynnika ukończenie etapu III Tygodnia: Neurotyczność: F(1, 199) = 19,48; p < 0,001 Ekstrawersja: F(1, 199) = 0,12; p = 0,726 Otwartość na doświadczenie: F(1, 199) = 0,20; p = 0,658 Ugodowość: F(1, 199) = 13,11; p < 0,001 Sumienność: F(1, 199) = 16,76; p < 0,001 Można zatem powiedzieć, że osoby, które ukończyły etap III Tygodnia miały wyższą ugodowość i sumienność, a niższą neurotyczność niż osoby, które nie ukończyły tego etapu. Analizy wariancji dostarczyły następujące wyniki dla efektów głównych czynnika płeć: Neurotyczność: F(1, 199) = 5,79; p < 0,05 Ekstrawersja: F(1, 199) = 0,24; p = 0,625 Otwartość na doświadczenie: F(1, 199) = 0,20; p = 0,656 Ugodowość: F(1, 199) = 11,52; p < 0,001 Sumienność: F(1, 199) = 4,43; p < 0,05 Można zatem powiedzieć, że kobiety miały wyższą neurotyczność, ugodowość i sumienność niż mężczyźni. Analizy wariancji dostarczyły następujące wyniki dla efektów interakcyjnych pomiędzy czynnikami: Neurotyczność: F(1, 199) = 0,05; p = 0,827 Ekstrawersja: F(1, 199) = 0,001; p = 0,974 Otwartość na doświadczenie: F(1, 199) = 0,02; p = 0,889 Ugodowość: F(1, 199) = 0,05; p = 0,820 Sumienność: F(1, 199) = 0,000; p = 0,998 Analizy nie wykazały istotnych statystycznie efektów interakcyjnych dla cech osobowości pomiędzy ukończeniem etapu III Tygodnia przez osoby badane a płcią tych osób. DYSKUSJA I WNIOSKI W wyniku przeprowadzonej analizy, która dotyczyła hipotezy 1, okazało się, iż poziom religijności personalnej w grupie eksperymentalnej jest istotnie statystycznie wyższy niż poziom religijności personalnej w grupie porównawczej.

52 52 CEZARY WILCZEK [12] Uzyskane wyniki można wytłumaczyć tym, iż osoby z grupy eksperymentalnej są w bardzo bliskim kontakcie z Bogiem. Ich poziom religijności personalnej, opierającej się m.in. na osobowej relacji pomiędzy człowiekiem a Bogiem, jest już relacją dialogową, ponieważ rekolektanci podczas modlitw (medytacja, kontemplacja, rachunek sumienia) uczą się słuchania, rozmowy oraz trwania w milczeniu Jest to również relacja wzajemna, w której rekolektanci stają się podmiotem, a jednocześnie przedmiotem tejże relacji, tak jak i sam Bóg. Religijność personalna jest już również relacją bezpośrednią, gdyż rekolektanci są już pewni celu jaki im przyświeca w chrześcijańskiej drodze, czyli odnalezienia Bożej miłości i nawiązania osobowej z Nim relacji, ale jest zarazem relacją zaktualizowaną, czyli opierającą się na gotowości doświadczania Stwórcy. Do uzyskanego poziomu religijności personalnej osób z grupy eksperymentalnej, oprócz wymienionej relacji osobowej, przyczyniają się zapewne charakterystyczne cechy samych rekolektantów. Owi rekolektanci są osobami aktywnymi i zaangażowanymi w odnajdywaniu Boga. Ich spontaniczność, twórczość i otwartość ułatwia wyrażanie siebie w świadomym dążeniu do celu, jakim jest odnajdywanie i podtrzymywanie relacji z Bogiem, oraz ułatwia konfrontację z nowymi sytuacjami życiowymi. Dzięki zyskaniu i poszerzeniu swojej autonomiczności i poczucia wolności stają się również osobami znajdującymi miłość swojego Stwórcy nie tylko w stosunku do nich samych, ale także odnajdują Jego miłość w relacjach z innymi ludźmi oraz wszelkich okolicznościach dnia codziennego. Biorąc pod uwagę stabilność i allocentryzm rekolektantów prawidłowym jest więc stawianie przez nich w centrum zainteresowania Osoby Boga, co jednocześnie ułatwia im funkcjonowanie w sytuacjach życiowych trudności i kryzysów. Poza powyższym, do uzyskanego poziomu religijności personalnej osób z grupy eksperymentalnej, mogą przyczyniać się także spostrzegane cechy samego Boga, które są przez rekolektantów poznawane i doświadczane. Bóg postrzegany jest jako Osoba, która ma wartość centralną, a także terminalną tzn. najważniejszą i posiadającą cel sam w sobie. Jest to również wartość na tyle zinternalizowana, że wpływa na zadowolenie i optymizm w życiu codziennym rekolektantów. Zaprezentowane w niniejszej pracy wyniki analizy, dotyczące istotnie statystycznie wyższego poziomu religijności personalnej w grupie eksperymentalnej niż w grupie porównawnczej oraz ich interpretacja, korespondują z dorobkiem badań psychologicznych innych badaczy. I tak, S. Tokarski (1997, s ) w badaniach nad rozwojem religijności u osób uczestniczących we wspólnotach neokatechumenalnych stwierdził, iż osoby zaangażowane we wspólnocie posiadają wyższy poziom religijności personalnej niż osoby rozpoczynające uczestnictwo we wspólnocie. Dane te zostały również zreplikowane w powtórnych badaniach prowadzonych w innej grupie neokatechumenalnej (Tokarski, 2000, s ). Podobne badania przeprowadziła także M. Oniśko (2009, s ), która badała m.in. różnice w doświadczeniu religijnym u osób przed i po kursie Alfa. Badaczka stwierdziła istotne statystycznie zmiany u osób po kursie w kierunku wzrostu religijności personalnej (dotyczyło to wszystkich wyników w skalach i w zakresie wyniku ogólnego religijności personalnej). Inni badacze K. Franczak i T. Doktór (2000, s. 81) zajmujący się korelatami religijności personalnej ustalili m.in., iż istnieją istot-

53 [13] RELIGIJNOŚĆ I OSOBOWOŚĆ U UCZESTNIKÓW OŚMIODNIOWYCH REKOLEKCJI IGNACJAŃSKICH 53 ne dodatnie korelacje pomiędzy religijnością personalną a uczestnictwem we Mszy Św. oraz modlitwą osobistą. Przechodząc do analizy płci i religijności personalnej rekolektantów należy stwierdzić, iż nie wystąpiły istotne statystycznie zależności. Oznacza to, że kobiety nie różnią się od mężczyzn pod względem poziomu ogólnego religijności personalnej, jak i wyników w poszczególnych skalach. Trzeba przyznać, iż powyższe wyniki o braku różnic w religijności pomiędzy kobietami a mężczyznami, są wynikami dość zaskakującymi. Opierając się na dostępnych wynikach badań ujawniających, iż kobiety częściej prezentują wyższy poziom religijności niż mężczyźni (Donahue, 1985, s ; Franczak, 2009, s. 271; Golan, 1992, s ; Robinson, 1990, s ) można było sądzić, że takie różnice się ujawnią. Skądinąd można w literaturze znaleźć również takie dane, w których uzyskano wyniki podobne do tych prezentowanych w niniejszym artykule (Buksik, 2009, s. 449; Jelińska, 2009, s. 474). Zatem, próbując wyjaśnić przyczyny braku zróżnicowania w poziomie religijności wykazanych u kobiet i mężczyzn, jako czynnik wpływający na ten fakt można wskazać na specyfikę badanej grupy, czyli ich podobne zaangażowanie religijne. Z przeprowadzonej analizy wynika, że potwierdziła się hipoteza 2 osoby z grupy eksperymentalnej mają wyższą ugodowość i sumienność a niższą neurotyczność niż osoby z grupy porównawnaczej. Próbując dociekać przyczyn wystąpienia takich rezultatów można posiłkować się rozważaniami A. Wielgus (por. 2007, s ). Otóż wydaje się zasadne, iż proponowany cel teologiczny i wspierający go cel antropologiczny realizowane poprzez medytacje, kontemplacje, rachunki sumienia, spowiedzi, rozmowy z kierownikiem duchowym i wszelkie inne działania rekolekcyjne są nakierowane przede wszystkim na umocnienie relacji osobowej z Bogiem, ale także są nakierowane na korzystne zmiany osobowościowe rekolektantów. Zapewne najważniejszym elementem psychologicznego oddziaływania na strukturę osobowości rekolektantów jest proces samopoznania. Owo samopoznanie, polegające na stawieniu się przed Stwórcą z całym swoim realnym obrazem, bez fałszywej autoprezentacji oraz werbalizowanie wszystkiego przed Nim, prowadzi każdego z rekolektantów do autentycznej akceptacji siebie. Samoakceptacja, realizowana w atmosferze miłości Stwórcy, pozwala osobom najpierw na zaaprobowanie rozlicznych osobistych wad, ograniczeń i słabości, a później do ich rekolekcyjnego naprawiania, co stanowi drogę ku prawidłowemu rozwojowi osobowości rekolektantów. Natomiast dodatkowego wyjaśnienia wymaga podobny w obu badanych grupach poziom ekstrawersji i otwartości na doświadczenie. Być może jest tak, iż w przypadku tych dwóch wymiarów osobowości, formacja rekolekcyjna w mniejszym zakresie (skuteczności) oddziałuje na nie, niż w przypadku pozostałych wymiarów. Potwierdzenia osiągniętych w pracy wyników można dopatrywać się w innych pracach empirycznych dotyczących osobowościowych korelatów religijności. Dla przykładu badania A. Taylor i D. A. McDonald (1999, s ) ukazują pozytywne zależności pomiędzy poziomem religijności a poziomem ugodowości i poziomem sumienności. Natomiast dwaj polscy badacze, K. Franczak i T. Doktór (2000, s ), zajęli się niektórymi korelatami religijności personalnej i aperso-

54 54 CEZARY WILCZEK [14] nalnej, a badania zostały przeprowadzone na grupie młodzieży, zaś ich rezultatem było m.in. zauważenie, iż istnieją istotne dodatnie korelacje pomiędzy religijnością apersonalną a neurotyzmem. Związki religijności z osobowością były przedmiotem zainteresowania V. Saroglou (2002, s ), a część z nich pokrywa się z wynikami niniejszej pracy (zob.: Wprowadzenie). Z kolei R. Jaworski (2006, s ) wykazał m.in., iż osoby z tzw. grupy harmonijnej (osoby prezentujące religijność personalną) charakteryzują się istotnie statystycznie niższym wymiarem neurotyczności niż osoby z tzw. grupy konfliktowej (osoby prezentujące religijność apersonalną). Osoby z grupy harmonijnej uzyskały również wyższe wyniki we wszystkich pozostałych wymiarach osobowości w porównaniu do osób z grupy konfliktowej. Natomiast kolejne badania Franczaka (2009, s. 274), przedstawiają wyniki, które w pełni korespondują z rezultatami niniejszej pracy. A dokładniej, Franczak wykazał, że osoby o wysokim poziomie religijności personalnej prezentują wyższy poziom ugodowości i poziom sumienności, a także niższy poziom neurotyczności w porównaniu do osób ze średnim i niskim poziomem religijności personalnej. W prezentowanych badaniach uzyskano również dane przemawiające za tym, że kobiety cechuje wyższa neurotyczność, ugodowość i sumienność niż mężczyzn. Podobne dane uzyskano podczas badań normalizacyjnych (Zawadzki, Strelau, Szczepaniak, Śliwińska, 2007, s. 42); ponadto w badaniach tych ujawniły się także istotne różnice między kobietami i mężczyznami (wyższe wyniki w kobiet) w zakresie ekstrawersji i otwartości na doświadczenie. Podobne wyniki (za wyjątkiem ekstrawersji) uzyskała A. Linek (2004, s. 76). Odmienne rezultaty wykazał R. Jaworski (2006, s ): w grupie osób tzw. konfliktowych mężczyźni osiągnęli wyższe wyniki niż kobiety w zakresie: neurotyczności, ekstrawersji, otwartości, ugodowości, sumienności. W przypadku grupy osób tzw. harmonijnych mężczyźni osiągnęli wyższy wynik w ekstrawersji niż kobiety. Z kolei S. Głaz (2006, s. 110) stwierdził, iż wymiary osobowości mężczyzn są podobne do wymiarów osobowości kobiet, zaś jedynie w wymiarze neurotyczności badacz wykazał, iż kobiety mają wyższy poziom tendencji neurotycznej niż mężczyźni. Jak wynika z powyżej przytoczonych wyników badań empirycznych osiągane są różne rezultaty dotyczące związku płci ze strukturę osobowości. Przechodząc do próby wyjaśnienia osiągniętych wyników trzeba zwrócić uwagę na prawdopodobną ich przyczynę, czyli odmienny proces socjalizacji stosowany do osób płci żeńskiej w porównaniu do zupełnie innego procesu socjalizacji stosowanego do osób płci męskiej. Przecież to w naszej kulturze przykłada się większą uwagę w wychowaniu dziewcząt do tego, aby były pracowite, submisyjne i wykazywały się nienagannym zachowaniem, zaś chłopcy mogą liczyć na słabsze restrykcje wychowawcze, czyli mogą, a nawet powinni być samodzielni, współzawodniczący i przejawiać inicjatywę (por. Konarzewski, 1995, s ). Podsumowując całość powyższej dyskusji należy przedstawić następujące wnioski końcowe: 1. Poziom religijności personalnej jest wyższy w grupie osób zaawansowanych w rekolekcjach ignacjańskich niż w grupie osób niezaawansowanych w rekolekcjach.

55 [15] RELIGIJNOŚĆ I OSOBOWOŚĆ U UCZESTNIKÓW OŚMIODNIOWYCH REKOLEKCJI IGNACJAŃSKICH Poziom wymiaru ugodowości i sumienności jest wyższy, a neurotyczności jest niższy w grupie osób zaawansowanych w rekolekcjach ignacjańskich niż w grupie osób niezaawansowanych w rekolekcjach. BIBLIOGRAFIA Augustyn, J. (1998). Kwadrans szczerości. Wprowadzenie do modlitwy codziennego rachunku sumienia. Kraków: Wyd. M. Benson, P. L., Spilka, B. (1973). God image as a function of self-esteem and locus of control. Journal for the Scientific Study of Religion, 12, Brzeziński, J. (2003). Metodologia badań psychologicznych. Warszawa: WN PWN. Buksik, D. (2009). Religijność a kryzys w wartościowaniu. W: H. Gasiul, E. Wrocławska-Warchała (red.), Osobowość i religia (s ). Warszawa: Wyd. UKSW. Chaim, W. (2000). Niektóre cechy charakteru a personalny wymiar religijności. W: T. Doktór, K. Franczak (red.), Postawy wobec religii. Psychologiczne uwarunkowania i konsekwencje (s. 7-20). Warszawa: Wyd. Salezjańskie. Chandler, H., Alexander, Ch., Heaton, D. (2005). The Transcendental Meditation program and postconventional self-development: A 10-year longitudinal study. Journal of Social Behavior and Personality, 17, Donahue, M. J. (1985). Intrinsic and extrinsic religiousness. Review and metaanalysis. Journal of Personality and Social Psychology, 48, Ferguson, G. A., Takane, Y. (2002). Analiza statystyczna w psychologii i pedagogice. Warszawa: WN PWN. Francis, L., Wilcom, C. (1996). Religion and Gender Orientation. Personality and Individual Differences, 20, Franczak, K. (2009). Osobowościowe korelaty wybranych form religijności. W: H. Gasiul, E. Wrocławska-Warchała (red.), Osobowość i religia (s ). Warszawa: Wyd. UKSW. Franczak, K., Doktór, T. (2000). Niektóre korelaty religijności personalnej i apersonalnej. W: T. Doktór, K. Franczak (red.), Postawy wobec religii. Psychologiczne uwarunkowania i konsekwencje (s ). Warszawa: Wyd. Salezjańskie. Głaz, S. (2000). Doświadczenie religijne a osobowość. Kraków: Wyd. WAM. Głaz, S. (2006). Osobowościowe determinanty uczuć religijnych młodzieży studiującej. Studia Psychologica, 6, Głaz, S., Radoń, S. (2006). Przeżycia religijne młodzieży uzdolnionej artystycznie. Kraków: Wyd. WAM. Golan, Z. (1992). Osobowość a zaangażowanie religijne. Warszawa: Wyd. ATK. Heszen-Niejodek, I., Gruszczyńska, E. (2004). Wymiar duchowy człowieka, jego znaczenie w psychologii zdrowia i jego pomiar. Przegląd Psychologiczny, 47, Hood, R. (1980). Social Legitimacy, Dogmatism, and the Evaluation of Intense Experiences. Review of Religious Research, 21, Hood, R., Morris, R., Watson, P. (1989). Prayer Experience and Religious Orientation. Review of Religious Research, 31, Ignacy Loyola św. (2000). Ćwiczenia duchowne. Kraków: Wyd. WAM.

56 56 CEZARY WILCZEK [16] Jaworski, R. (1989). Psychologiczne korelaty religijności personalnej. Lublin: RW KUL. Jaworski, R. (1998). Psychologiczne badania religijności personalnej. Zeszyty Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 41, Jaworski, R. (2006). Harmonia i konflikty. Warszawa: Wyd. UKSW. Jelińska, M. (2009). Religijność a lokalizacja poczucia kontroli wzmocnień i satysfakcja z życia. W: H. Gasiul, E. Wrocławska-Warchała (red.), Osobowość i religia (s ). Warszawa: Wyd. UKSW. Jolley, J., Taulbee, S. (1986). Assessing perceptions of self and God: Comparison of prisoners and normals. Psychological Reports, 59, Kahoe, R. D. (1977). Intrinsic religion and authoritarianism: A differentiated relationship. Journal for the Scientific Study of Religion, 16, Konarzewski, K. (1995). Problemy i schematy. Pierwszy rok nauki szkolnej dziecka. Warszawa: Wyd. Żak. Kristeller, J., Zygon, J. (2005). Cultivating loving kindness: A two-stage model of the effects of meditation on empathy, compassion, and altruism. Journal of Religion and Science, 2, Krok, D. (2006a). Medytacja. W: S. Głaz (red.), Podstawowe zagadnienia psychologii religii (s ). Kraków: Wyd. WAM. Krok, D. (2006b). Kontemplacja. W: S. Głaz (red.), Podstawowe zagadnienia psychologii religii (s ). Kraków: Wyd. WAM. Kuhn, D., Lao, J. (1998). Contemplation and conceptual change: Integrating perspectives from social and cognitive psychology. Developmental Review, 2, Linek, A. (2004). Osobowość a dynamika okazywania uczuć w związku małżeńskim. Studia Psychologica, 5, McCrae, R. R., Costa, P. T. Jr. (2005). Osobowość dorosłego człowieka. Perspektywa teorii pięcioczynnikowej. Kraków: Wyd. WAM. Nowak, T. (1991). Zmiany niektórych cech osobowości alumnów w czasie pierwszych lat formacji seminaryjnej. Studia z Psychologii, 3, Oniśko, M. (2009). Zmiany sposobu doświadczenia religijnego i wartości u osób po kursie Alfa. W: H. Gasiul, E. Wrocławska-Warchała (red.), Osobowość i religia (s ). Warszawa: Wyd. UKSW. Prężyna, W. (1981). Funkcja postawy religijnej w osobowości człowieka. Lublin: RW KUL. Robinson, T. N. (1990). Eysenck personality measures and religious orientation. Personality and Individual Differences, 11, Saroglou, V. (2002). Religion and the five factors of personality: A meta-analytic review. Personality and Individual Differences, 32, Seremak, J. (1987). Jak kierować odprawiającym Ćwiczenia duchowne. W: S. Piotrowski (red.), Duchowość Ignacjańska. Wokół Annotacji Ćwiczeń. Referaty VI Kursu Duchowości Ignacjańskiej. Czechowice Dziedzice IX 1986 (s ). Kraków. Stifler, K., Greer, J., Sneck, W., Dovenmuehle, R. (1993). An empirical investigation of the discriminability of reported mystical experiences among religious

57 [17] RELIGIJNOŚĆ I OSOBOWOŚĆ U UCZESTNIKÓW OŚMIODNIOWYCH REKOLEKCJI IGNACJAŃSKICH 57 contemplatives, psychotic inpatients, and normal adults. Journal for the Scientific Study of Religion, 32, Taylor, A., McDonald, D. A. (1999). Religion and the five-factor model of personality: An exploratory investigation using a Canadian university sample. Personality and Individual Differences, 27, Tokarski, S. (1997). Rozwój religijności u osób uczestniczących we wspólnotach neokatechumenalnych. Studia z Psychologii, 8, Tokarski, S. (1999). Hierarchia wartości u osób należących do wspólnot neokatechumenalnych. Studia z Psychologii, 9, Tokarski, S. (2000). Zaangażowanie religijne u osób należących do wspólnot neokatechumenalnych. Studia Psychologica, 1, Walesa, Cz. (1982). Psychologiczna analiza rozwoju religijności człowieka ze szczególnym uwzględnieniem pierwszych okresów jego ontogenezy. W: Z. Chlewiński (red.), Psychologia religii (s ). Lublin: TN KUL. Walesa, Cz. (2006). Rozwój religijności człowieka. W: S. Głaz (red.), Podstawowe zagadnienia psychologii religii (s ). Kraków: Wyd. WAM. Wandrasz, M. (1998). Religijność a postawa wobec choroby. Badania pacjentów z chorobami nowotworowymi. Lublin: RW KUL. Watson, P., Morris, R., Hood, R. (1987). Antireligious humanistic values, guilt, and self esteem. Journal for the Scientific Study of Religion, 26, Wielgus, A. (2007). Medytacja ignacjańska i jej znaczenie w samopoznaniu i akceptacji siebie. W: R. Jaworski (red.), W poszukiwaniu skutecznej pomocy teksty psychologów chrześcijańskich (s ). Płock: PIW. Wojtasik, K. M. (2004). Modlitwa a osobowość. Kraków: Wyd. WAM. Zasępa, E. (2002). Personalny wymiar religijności a poczucie koherencji i poczucie bezpieczeństwa. Studia Psychologica, 3, Zawadzki, B., Strelau, J., Szczepaniak, P., Śliwińska, M. (2007). Inwentarz Osobowości NEO-FFI Costy i McCrae. Adaptacja polska. Podręcznik. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.

58

59 S T R A T E G I E I M E T O D Y B A D A Ń Studia Psychologica UKSW 14(2) 2014 s STANISŁAW RADOŃ 1 Wydział Nauk Społecznych Uniwersytet Papieża Jana Pawła II WŁAŚCIWOŚCI PSYCHOMETRYCZNE POLSKIEJ ADAPTACJI KWESTIONARIUSZA DO BADANIA DOŚWIADCZENIA MISTYCZNEGO (MISTICAL EXPERIENCE) STRESZCZENIE Celem artykułu jest ocena wartości psychometrycznej 12 itemowego narzędzia badawczego Mystical Experience (Anthony, Hermans, Sterkens, 2010), który stanowi skróconą wersją 32-itemowej Skali mistycyzmu (Hood, 1975; konceptualizacja Stace a, 1961). Test sprawdzony pod względem psychometrycznym na wielokulturowej i wielowyznaniowej próbce osób (chrześcijanie, hinduiści i wyznawcy islamu) służy do pomiaru nasilenia doświadczeń mistycznych. W części teoretycznej przedstawiono historię powstania i walidacji ME. Wykorzystując wcześniejsze tłumaczenia (Kuczkowski, 1993; Owczarek, 2004) przygotowano wersję polską Doświadczenia mistycznego. Na tak zbudowanym kwestionariuszu podjęto się procedury walidacyjnej (moc dyskryminacyjna pozycji, rzetelność, trafność wewnętrzna i zewnętrzna, różnicowa i zbieżna). W badaniach brało udział 708 osób: 581 studentów stacjonarnych i niestacjonarnych UPJP2 w Krakowie w wieku od 20 do 50 lat oraz 127 studentów stacjonarnych ASP w Krakowie w wieku od 20 do 32 lat (grupa porównawcza). Uzyskane rezultaty potwierdziły stabilność bezwzględną (test-retest: 0,92 < r < 0,97), wewnętrzną zgodność (alfa Cronbacha: mistycyzm ekstrawertywny = 0,76; introwertywny = 0,72; religijna interpretacja = 0,56), trafność wewnętrzną (CMIN/df = 1,816; GFI = 0,97; AGFI = 0,93; CFI = 0,95; RMSEA = 0,05 [0,03-0,08]; PCLOSE = 0,34) i zewnętrzną (dojrzałość religijna i zdolność do medytacji o typie uważnościowym) zaadaptowanego narzędzia badawczego dla osób w wieku od 20 do 50 lat oraz jego założeń teoretycznych (model 3-czynnikowy). Słowa kluczowe: mistycyzm, doświadczenie mistyczne 1 Adres do korespondencji:

60 60 StaNISŁAW RADOŃ [2] MYSTICAL EXPERIENCE POLISH ADAPTATION OF THE MYSTICAL EXPERIENCE QUESTIONNAIRE ABSTRACT Hood has created a Mysticism Scale (1975) based on the theoretical work of Stace (1961). Using the 12-item Mystical Experience (an abridged version of Hood s Mysticism Scale- Anthony, Hermans, Sterkens, 2010), the polish adaptation was developed. The psychometric properties of the Polish ME were assessed in a sample of 708 persons: 581 students of Pontifical University of John Paul II in Cracow y.o. and 127 students Academy of Fine Arts in Cracow y.o. (control group). Construct validity was examined with reliability analysis, confirmatory factor analyses and by relating the polish version of ME to others measures of religious maturity and mindfulness. The results confirmed reliability (test-retest: 0,92 < r < 0,97), internal consistency (Alfa- Cronbacha: Extravertive Mysticism = 0,76; Introvertive Mysticism = 0,72; Religious Interpretation = 0,56), internal validity (CMIN/df = 1,816; GFI = 0,97; AGFI = 0,93; CFI = 0,95; RMSEA = 0,05 [0,03-0,08]; PCLOSE = 0,34) and external validity (religious maturity and mindfulness) of Polish version of ME. Keywords: mysticism, mystical experience WPROWADZENIE Doświadczenia mistyczne są jak się wydaje jednym z istotnych elementów składowych prawdziwej i autentycznej religijności osoby ludzkiej oraz kultury współczesnego świata. Kluczowym potwierdzeniem tej tezy jest fakt, że ten obszar doświadczeń od samego początku psychologii stanowił ważny aspekt badań a współcześnie budzi coraz żywsze zainteresowanie w literaturze, sztuce, muzyce, filozofii i teologii, a także w psychologii (Czapla, 2011; Grzymała-Moszczyńska, 1993; Radoń, 2009, 2010). Do klasyków badań nad doświadczeniami mistycznymi zalicza się takich naukowców jak William James (Doświadczenia religijne rok 1902), Evelyn Underhill (Mistycyzm. Studium natury i rozwoju duchowej świadomości człowieka rok 1911) i James Bissett Pratt (Świadomość religijna rok 1920). Główną zasługą tych badaczy było to, że jako pierwsi dokonali opisu tych doświadczeń, stworzyli pierwsze klasyfikacje: mistycyzm aktywny bierny (James), tradycyjny iluminacyjny (Pratt) oraz ukazali ich uwarunkowania: stany mistyczne osiągane technikami negatywnymi (asceza, oczyszczenie zmysłów itd.) lub pozytywnymi (autosugestia). Trzeba też zaznaczyć, że zagadnienie to poruszali nie tylko przedstawiciele psychologii, ale innych gałęzi nauki oraz sztuki, którzy zapoczątkowali głębsze i bardziej obiektywne badania w tej dziedzinie: Jan Paweł Władysław Dawid (O rzeczywistości duchowej 1935 rok), Aldous Huxley (The Doors of Perception 1954 rok), Wiliam Johnston (The Inner Eye of Love 1978 rok) oraz Robert Charles Zaehner (Mysticism, Sacred and Profane 1957). W pierwszych latach zainteresowań naukowych doświadczeniami mistycznymi podstawowym zagadnieniem podejmowanym przez psychologów i psychiatrów

61 [3] WŁAŚCIWOŚCI PSYCHOMETRYCZNE POLSKIEJ ADAPTACJI KWESTIONARIUSZA DO BADANIA był problem ich falsyfikacji (Szmyd, 1996; Żechowski, 1992). Zauważono bowiem, że opisy doznań towarzyszących doświadczeniom mistycznym ujawniają, że ich symptomatologia podobna jest do wielu różnych doświadczeń, takich jak: wgląd w siebie, naturalne wizje (visions), stany transgresyjne, doświadczenia szczytowe (peak-experiences), ekstatyczne stany wywołane psychotropami (mysticism instant), epizody psychotyczne i stany opętania (possessions) (Radoń, Głaz, 2006). Biorąc pod uwagę wyodrębnione w trakcie licznych badań cechy i formy ekspresji doświadczeń mistycznych, wyróżniono 4 typy (Czapla, 2011): 1) zmysłowo-estetyczne (spontaniczne doświadczenie mistyczne), 2) religijne doświadczenie mistyczne, 3) mistyka środków halucynogennych, 4) poznawcze doświadczenia mistyczne. Bardziej współczesne prace psychologiczne zdają się koncentrować na opisie i klasyfikacji doświadczeń mistycznych. Poszukiwania badawcze w dziedzinie doświadczeń mistycznych i opracowania teoretyczne dotyczące tych doznań pozwoliły uznać, że doświadczenia mistyczne charakteryzują się z jednej strony podobną strukturą (z ang. common core wspólny rdzeń) a z drugiej strony posiadają specyficzne cechy. O specyfice i strukturze doświadczeń mistycznych zdaje się decydować 8 cech (różne konfiguracje i nasilenie) (Anthony, Hermans, Sterkens, 2010; Hill, Hood, 1999; Hood, 1995; Hood, Ghorbani, Watson, Ghramaleki, Bing, Davison, Morris, Williamson, 2001; Hood, Morris, Watson, 1993; Jonte Pace, 1998): doświadczenie utraty poczucia siebie przy zachowanej samoświadomości (jaźń) znajdujące wyraz w takich doznaniach jak zgaśnięcie (nirvana), zniknięcie (fana), mistyczna śmierć (Jan od Krzyża), utrata ja lub Budda i ja jesteśmy tym samym. Przeżycia te przypominają psychotyczną depersonalizację, która polega na zaburzeniu demarkacji self. Tradycje mistyczne opisują te procesy jako odwracalne i wzmacniające ja ( przebudzenie, nowe narodzenie, oświecenie, łaska oraz prawdziwe życie ), odczucie duchowej jedności z naturą i kosmosem (zjednoczenie) opisywane jako zjawisko regresyjne ( uczucie oceaniczne, nieograniczony narcyzm ) o charakterze adaptacyjnym oznaczające złączenie z obiektem przejściowym ( regresja w służbie ja ). W tradycji mistycznej określane jako mistyczne przeżycie zjednoczenia (unio mistica) a rozumiane jako wyjątkowy stan, którego inspiracyjny charakter wyjaśnia się na podstawie całkowitego pochłonięcia uwagi przez przedmioty ( Ja jestem w tobie ty jesteś we mnie ), poczucie, że wszystko posiada świadomość (wewnętrzna subiektywność): Takie ujmowanie świata etnologia i psychologia kultury nazywa animizmem. Animizm fizyczny, magiczny, jak też mistyczna postawa duchowa, którą reprezentowali święci świata zachodniego, ma wspólną podstawę. Jest nią psychika archaiczna. Ona też sprawia, że we snach obok żywych występują zmarli, jedzą i rozmawiają ze sobą. Autor snu, będący w dorosłym wieku, widzi siebie jako dziecko i wcale go to nie dziwi. W snach (w sposób typowy również dla dziecka) ludzie rozmawiają ze zwierzętami czy siłą woli unoszą się nad ziemią. Wszystko to jest możliwe w świecie, w którym obok widzialnego człowieka żyją duchy,

62 62 StaNISŁAW RADOŃ [4] poruszają się ukryte energie. Można zrozumieć i opanować ten świat oraz wykorzystać jego prawa, jeśli świadomość człowieka dostosuje się do tego mistycznego świata i podporządkuje się zasadzie całości (psychicznej pełni) (Dudek, 1997), stany utraty poczucia czasu i przestrzeni (pozaczasowość i pozaprzestrzenność): zjawiska towarzyszące doświadczeniom mistycznym mają ogromną moc, która powoduje, że człowiek traci poczucie upływu czasu oraz orientacji przestrzennej, zapomina o swoich naturalnych i podstawowych potrzebach (sen, jedzenie, spanie, itd.) oraz temporalnie zatraca zdolność odczuwania hałasu, bólu, głodu, pragnienia, zimna, itd., przekonanie o realności doświadczanych stanów (noetyczność): doświadczenie mistyczne to źródło niefikcyjnej, choć opartej na pozaracjonalnym i intuicyjnym wglądzie, wiedzy, poczucie niewyrażalności i paradoksalności tego, co się doświadcza (niewysłowioność): intensywne doświadczenia mistyczne wykazują pewne sprzeczności logiczne zarówno w opisie, jak i w interpretacji. Podmiot czuje się z jednej strony odseparowany od obiektu doświadczanego, a z drugiej strony czuje się z nim jednym; doświadcza utraty poczucia własnej indywidualności, a jednocześnie ma poczucie własnej jednostkowości; doświadcza zarówno intensywnych przeżyć o charakterze fascinans (szczęścia, radości, pokoju, miłości), ale i tremendum (lęku, bojaźni, trwogi) (Otto, 1993), poczucie szczęścia i euforii (pozytywna afektywność): element fascinans doświadczeń mistycznych ujmowany jest za pomocą pojęć miłości, łaski, litości, bezpieczeństwa i zbawienia, odczucie obecności Sacrum (religijność): kompleks doznaniowy, który uzdalnia podmiot do odróżniania rzeczywistości znaczącej (religijnej) od nieznaczącej (niereligijnej, zwykłej, doczesnej, immanentnej, psychologicznej, artystycznej). Poprzez doświadczenie Sacrum człowiek zmysłowo, emocjonalnie i poznawczo doświadcza różnicy między tym, co prawdziwe, autentyczne, rzeczywiste i bogate, a tym, co pozbawione jest tych przymiotów (chaotyczny strumień rzeczy przypadkowo i bezsensownie się pojawiających i znikających). Podjęte badania eksploracyjne dotyczące doświadczeń mistycznych ujawniły występowanie struktury 2-czynnikowej (Hood, 1975). Wyniki wielu późniejszych badań pokazały, że doświadczenia mistyczne mają raczej 3-czynnikową strukturę (badania w grupach:amerykańskich protestantów, irańskich islamistów, tybetańskich buddystów, chińskich chrześcijan),która jest kompatybilna z modelem teoretycznym opracowanym przez Stace a (Caird, 1988; Hood, Morris, Watson, 1993; Hood, Williamson, 2000; Reinert, Stifler, 1993): 1) mistycyzm introwertywny, 2) mistycyzm ekstrawertywny, 3) religijna interpretacja. Wyniki wielu badań potwierdzają wyraźnie, że dwa pierwsze czynniki doświadczeń mistycznych (mistycyzm introwertywny i ekstrawertywny) diagnozują wspólne elementy doświadczeń mistycznych różnych tradycji (common core) (Chen, Qi, Hood, Watson, 2011; Chen, Hood, Yang, Watson, 2011), podczas gdy ostatni czyn-

63 [5] WŁAŚCIWOŚCI PSYCHOMETRYCZNE POLSKIEJ ADAPTACJI KWESTIONARIUSZA DO BADANIA nik tj. religijna interpretacja jest wrażliwy na aspekty różnicujące odmienne tradycje mistyczne (Anthony, Hermans, Sterkens, 2010). Ostatnie odkrycia uzyskane na próbkach buddyjskich ujawniają, że stany diagnozowane przez te 2 czynniki stanowią 2 poziomy doświadczeń mistycznych, z których pierwszy oznaczający utratę poczucia ja (mistycyzm introwertywny) uważany jest za wstępny etap a drugi poczucie jedności (mistycyzm ekstrawertywny) za wyższy (wyniki analiz badań jakościowych przy pomocy konfirmacyjnej analizy czynnikowej) (Chen, Qi, Hood, Watson, 2011). Wyniki innych badań ujawniają ponadto, że specyfika doświadczeń mistycznych (czynnik interpretacyjny) zależy głównie od kombinacji noetyczności i niewysłowioności (przewaga jednego elementu nad drugim, zróżnicowane nasilenie obu cech, dynamika zmian). Różne kombinacje tych cech decydują o przypisaniu doświadczeń mistycznych do dwóch mistycznych typów (Anthony, Hermans, Sterkens, 2010): 1) mistycyzm wertykalny: typowe dla religii opartych o Objawienie (chrześcijaństwo, islam, judaizm) mistyczne zjednoczenie z wyższą rzeczywistością, 2) mistycyzm horyzontalny: introwertywne i ekstrawertywne poszukiwanie Absolutu w hinduizmie i buddyzmie (jedność ja z szerszą rzeczywistością). Obecnie trwają dyskusje, jak przyporządkować 8 cech doświadczeń mistycznych do wyodrębnionych przy pomocy EFA i CFA czynników. Znamy obecnie 3 sposoby przyporządkowania owych 8 cech do 3 czynników, które w dużym stopniu zależą od obszaru kulturowego, w którym prowadzone są badania. Klasyk badań nad mistycyzmem tj. Stace (1961) zalicza jaźń oraz pozaczasowość i pozaprzestrzenność do mistycyzmu introwertywnego, zjednoczenie ekstrawertywne i wewnętrzną subiektywność do mistycyzmu ekstrawertywnego a niewysłowioność, noetyczność, pozytywną afektywność i sacrum do religijnej interpretacji. Hood (Hood, Ghorbani, Watson, Ghramaleki, Bing, Davison, Morris, Williamson, 2011) przenosi niewysłowioność do mistycyzmu introwertywnego a Chan (Chen, Qi, Hood, Watson, 2011; Chen, Hood, Yang, Watson, 2011) pozytywną afektywność relokuje do mistycyzmu introwertywnego a noetyczność do mistycyzmu ekstrawertywnego (tzw. model tybetański). Obecnie pojawia się coraz bardziej potrzeba międzykulturowych badań (ilościowych i jakościowych), które weryfikowałaby trafność przyporządkowania owych 8 cech do poszczególnych czynników (wspólny rdzeń i wymiar interpretacyjny). Podsumowując uzyskane rezultaty badawcze dotyczące doświadczeń mistycznych należy stwierdzić, że wprawdzie nauka zrobiła wielki krok naprzód w rozumieniu tych rzadkich doświadczeń, ale pozostaje jeszcze wiele do zrobienia. Szerokie potraktowanie zjawiska doświadczeń mistycznych, jakie występuje w różnych opracowaniach teoretycznych i prowadzonych badaniach, nie przekłada się na precyzję formułowanych definicji, hipotez badawczych i teoretycznych konceptualizacji. Brak precyzji wynika zasadniczo z dwóch przyczyn: nieświadome przyjmowanie określonych założeń teoretycznych (w naukach społecznych występują dwa wykluczające się stanowiska: 1) Katz (1978) i konstruktywiści każde doświadczenie mistyczne jest inne, 2) Stace i teoria wspólnego korzenia doświadczenia mistyczne są do siebie podobne w wielu elementach) oraz zamienne przyjmowanie

64 64 StaNISŁAW RADOŃ [6] różnych definicji doświadczeń mistycznych (wielu badaczy posługuje się zamiennie takimi określeniami jak, doświadczenie, przeżycie albo doznanie ). Prowadzi to w konsekwencji do zacierania specyfiki doświadczeń mistycznych w stosunku do innych\aspektów duchowości (Chojniak, 2011; Heszen-Niejodek, 2004; Jarosz, 2010). W niniejszych badaniach walidacyjnych narzędzia badawczego służącego do pomiaru nasilenia doświadczeń mistycznych w ujęciu Hooda przyjęto wąskie znaczenie pojęcia doświadczeń mistycznych (Stace), które są tutaj rozumiane jako proces bezpośredniego przez podmiot określonej informacji o rzeczywistości ostatecznej (osobiste doświadczenie jako źródło). W takim znaczeniu doświadczenie mistyczne oznacza stan, w którym kluczową rolę odgrywa receptywność podmiotu (aktywność podmiotu tj. egomat opisywana jako utrata poczucia siebie i zjednoczenie). W schemacie poznawczym podmiot egomat świadomy akt mentalny noemat przedmiot doświadczeń akcent pada na zawartość intencjonalną aktu mentalnego. Proces uzyskanie informacji w tak rozumianym doświadczeniu posiada więc charakter noematyczny (mentalne odzwierciedlenie przedmiotu doznań). Takie pojęcie doświadczenia mistycznego różni się więc istotnie od zakładanego w paralelnym terminie przeżycie mistyczne subiektywnego aspektu doznań religijnych (egomat). Różni się ponadto od zakładanych w różnych narzędziach badawczych do pomiaru zdolności do mistycyzmu wierzeń i przekonań o mistycyzmie (komponent poznawczy postawy religijnej) oraz postawy wobec mistycyzmu (komponent poznawczy, emocjonalny i behawioralny) (Edwards, Lowis, 2008). Przyjęcie takiego rozumienia pojęcia doświadczeń mistycznych jak się wydaje stanowiło bazę teoretyczną, na podstawie której stworzono najpierw Skalę mistycyzmu (Hood, 1975) a potem jej skróconą wersję tj. Doświadczenie mistyczne (Anthony, Hermans, Sterkens, 2010). HISTORIA POWSTANIA I OPIS NARZĘDZIA Najbardziej znanym i powszechnie stosowanym narzędziem do pomiaru nasilenia doświadczeń mistycznych jest Skala mistycyzmu Hooda, która w istotnym stopniu oparta jest na konceptualizacji Stace a (1961). Oryginalna Skala mistycyzmu Hooda obejmuje 32 pozycje, z których połowa sformułowana jest negatywnie, aby zapobiec tendencjom potwierdzającym. W oparciu o konceptualizację Stace a dokonano operacjonalizacji ośmiu wspólnych cech mistycyzmu (po cztery pozycje w każdej skali). Skala mistycyzmu została zweryfikowana empirycznie w sposób zadowalający w rozmaitych kontekstach kulturowych i religijnych (amerykańscy protestanci, irańscy islamiści, tybetańscy buddyści, chińscy chrześcijanie) (Chen, Zang, Hood, Watson, 2012; Hill, Hood, 1999; Hood, 1975; Hood, Ghorbani, Watson, Ghramaleki, Bing, Davison, Morris, Williamson, 2001; Hood, Morris, Watson, 1993; Lazar, Kravetz, 2005). Oryginalna wersja kwestionariusza Hooda jest szeroko stosowany na polu psychologii religii, zaś badania pokazały jego międzykulturową uniwersalność. Skala mistycyzmu została przetłumaczona na język polski przez Stanisława Kuczkowskiego (1998). W porozumieniu z tłumaczem (Kuczkowski) i autorem narzędzia badawczego (Hood) Owczarek (2004) zmieniła brzmienie szesnastu spośród

65 [7] WŁAŚCIWOŚCI PSYCHOMETRYCZNE POLSKIEJ ADAPTACJI KWESTIONARIUSZA DO BADANIA trzydziestu dwóch pozycji skali. Głównym powodem zmian było brzmienie negatywnie sformułowanych pozycji testu, w których stosowano nieraz podwójne przeczenia. Wszystkie zdania przeczące zostały zmienione na twierdzenia pozytywne, żeby ułatwić osobom badanym odpowiadanie. Polska adaptacja została sprawdzona pod kątem rzetelności w grupie małżonków (α = 0,78 mistycyzm ekstrawertywny, α = 0,64 mistycyzm introwertywny, α = 0,75 religijna interpretacja) oraz u osób zakonnych (α = 0,78 mistycyzm ekstrawertywny, α = 0,66 mistycyzm introwertywny, α = 0,72 religijna interpretacja) (Owczarek, 2004). Potwierdzona też została trafność skali (Owczarek, 2004). Podobnie jak w badaniach amerykańskich, współczynnik alfa Cronbacha dla mistycyzmu introwertywnego miał najniższą wartość. Analiza czynnikowa przeprowadzona na polskich próbkach wykazała funkcjonowanie odmiennego od oczekiwań modelu doświadczeń mistycznych tj. modelu 4-czynnikowego (1 czynnik zaprzeczanie mistycyzmowi religijnemu, 2 czynnik mistycyzm religijno-ekstrawertywny, 3 czynnik mistycyzm introwertywny, 4 czynnik zaprzeczanie mistycyzmowi introwertywnemu). Anthony, Hermans i Sterkens (2010) podjęli się próby modyfikacji uznanego i szeroko stosowanego narzędzia badawczego dokonując jego skrócenia. Głównym uzasadnieniem takiego procederu było to, że Skala mistycyzmu Hooda zawiera 32 pytania, z czego połowa (16) są to proste zaprzeczenia pytań pozytywnych (literalne powtórzenia tych samych sformułowań). Autorzy modyfikacji zdecydowali się na wybór pozytywnych sformułowań dokonując jednak pewnego przekształcenia w formule pozycji. Każdy wymiar (mistycyzm ekstrawertywny, mistycyzm introwertywny i religijna Interpretacja) jest reprezentowany przez cztery pozycje. Wybór pozycji został oparty na wynikach pierwotnych badań Hooda oraz efektach własnych badań pilotażowych. Do stworzenia nowej wersji testu autorzy użyli oryginalnej skali Hooda (forma D), która diagnozuje osiem wspólnych cech rdzenia doświadczenia mistycznego: utrata poczucia siebie przy zachowanej świadomości (pozycje 5, 6, 11), czaso-przestrzenność (pozycja 2), zjednoczenie (pozycja 9, 12), wewnętrzna subiektywność (pozycja 3), noetyczność (pozycja 1, 7), niewysłowioność (pozycja 8), pozytywna afektywność (pozycja 10) i religijność (pozycja 4). Hood w oryginalnej wersji użył czteropunktowej skali Likerta (odpowiedzi punktowane od + 2 ( ten opis jest zdecydowanie prawdziwy w stosunku do mojego własnego doświadczenia ) do -2 ( ten opis jest zdecydowanie odmienny od mojego własnego doświadczenia ) wraz z dodatkową opcją punkt środkowy ( Nie mogę się zdecydować ). Oryginalny format treści pozycji był wyraźnie obciążony tendencją do udzielania odpowiedzi potwierdzających a ponadto więcej skupiał się na opisie tego, co się doświadcza (preferował podejście pośrednie do doświadczenia respondentów), niż na samym doświadczeniu. Autorzy modyfikacji zdecydowali się na bardziej bezpośrednie sformułowanie pytań i odpowiedzi (z ogólnych do bardziej szczegółowych np. u Hooda było: Czy doświadczyłeś? wprowadzono: Czy kiedykolwiek miałeś doświadczenie?). Skala odpowiedzi umieszczona jest w czteropunktowej skali Likerta (1 na pewno nie, 2 prawdopodobnie nie, 3 prawdopodobnie tak, 4 na pewno tak).

66 66 StaNISŁAW RADOŃ [8] Wyniki badań walidacyjnych (Anthony, Hermans, Sterkens, 2010) potwierdziły rzetelność i trafność tej skali, ujawniają jej wrażliwość (zwłaszcza podskali interpretacja religijna) na zróżnicowane uwarunkowania kulturowo-religijne (autorzy podali jedynie wartość alfa Cronbacha dla podskali interpretacji religijnej: hinduscy studenci 0,56; chrześcijańscy studenci 0,57; wyznawcy islamu 0,57). Skala ta charakteryzuje się dobrym dopasowaniem do trójczynnikowego modelu (analiza głównych składowych rotacja ukośna typu Oblimin: ładunki czynnikowe powyżej 0,45; Chi 2 [df = 18] = 38,75; RMSEA = 0,04; GFI = 0,99). OPIS PROCEDURY ADAPTACJI POLSKIEJ WERSJI Podstawą polskiej adaptacji była angielska wersja Mysticism Experience opublikowana w 2010 roku (Anthony, Hermans, Sterkens, 2010), której właściwości psychometryczne sprawdzone na wielokulturowej i wielowyznaniowej (chrześcijanie, wyznawcy hinduizmu i islamu) próbie okazały się zadowalające. Ponieważ skrócona wersją stanowi wybór 12 pozycji z 32, do przygotowania polskiej wersji wykorzystano tłumaczenie Kuczkowskiego (1998) oraz Owczarek (2004).W oparciu o tak opracowaną wersję testu przeprowadzono badania sprawdzające właściwości psychometryczne kwestionariusza. Walidację przeprowadzono w latach 2012/2013. Zbadano najpierw 581 studentów studiów stacjonarnych i niestacjonarnych UPJP2 w Krakowie w wieku 20 do 50 lat (67% kobiet a 33% mężczyzn ; M = 28,07; SD = 8,12). Następnie podobne badania przeprowadzono w wybranej grupie porównawczej byli to studenci studiów stacjonarnych ASP w Krakowie w wieku od 20 do 32 lat: 71% kobiet a 29% mężczyzn ; M = 24,67; SD = 6,72). Właściwości psychometryczne narzędzia sprawdzono pod względem rzetelności i trafności stosując następujące techniki i metody badawcze: 1) obliczono moc dyskryminacyjną pozycji w stosunku do wyników w podskalach oraz wyniku ogólnego (współczynnik korelacji punktowo-czteropolowej), 2) rzetelność testu sprawdzono na podstawie stabilności bezwzględnej oraz wewnętrznej zgodności jego skal, 3) do sprawdzenia trafności wewnętrznej posłużono się konfirmacyjną analizą czynnikową, 4) do oszacowania trafności zewnętrznej wykorzystano Inwentarz życia religijnego (IŻR) (Batson, 1993; Batson, Schoenrade, 1991a, 1991b) i Skalę świadomej obecności (SŚO) (Brown, Ryan, 2003). Opracowany przez Batsona IŻR oprócz orientacji wewnętrznej i zewnętrznej (koncepcja Allporta) mierzy orientację poszukującą (Quest). Posiada sprawdzoną w warunkach polskich rzetelność i trafność (Socha, Latała, Filas, 1991). SŚO służy do pomiaru uważności (stan uwagi pełen otwartości i akceptacji oraz wskaźnik zaawansowania w medytacji). Polska adaptacja charakteryzuje się dobrymi parametrami psychometrycznymi (Radoń, 2014). Jest zalecana szczególnie w badaniach dotyczących osób bez zaawansowania w medytacji oraz nieznających technik dalekowschodnich (trafność). WŁAŚCIWOŚCI PSYCHOMETRYCZNE POLSKIEJ ADAPTACJI Sprawdzając właściwości psychometryczne polskiej adaptacji oszacowano najpierw moc dyskryminacyjną testu a potem jego rzetelność. W dalszej kolejności

67 [9] WŁAŚCIWOŚCI PSYCHOMETRYCZNE POLSKIEJ ADAPTACJI KWESTIONARIUSZA DO BADANIA oceniono dopasowanie uzyskanych danych empirycznych do oryginalnego trójczynnikowego modelu teoretycznego stosując konfirmacyjną analizę czynnikową CFA. Na końcu oceniono trafność różnicową i zbieżną narzędzia. MOC DYSKRYMINACYJNA Moc dyskryminacyjna pozycji testowej informuje o stopniu, w jakim różnicuje ona badaną populację pod względem mierzonej cechy. Wyraża się ona współczynnikiem korelacji poszczególnych pozycji testowych z wynikiem podskali testu (akceptowalny wskaźnik powyżej 0,7). Uzyskane korelacje były istotne statystycznie (p < 0,001); ponadto były wysokie (powyżej 0,75) oraz bardzo wysokie (od 0,91), za wyjątkiem pozycji 10. ( Czy kiedykolwiek doświadczyłeś głębokiej radości? r = 0,40) z podskali interpretacja religijna. Wskazuje to na dobrą moc dyskryminacyjną testu (pewne wątpliwości wzbudza jedna pozycja). RZETELNOŚĆ Rzetelność narzędzia oszacowano na podstawie stabilności bezwzględnej (metoda test retest w odstępie 2 tygodni) oraz zgodności wewnętrznej (współczynnik alfa Cronbacha). Wyniki badań porównawczych przeprowadzone w odstępie 2 tygodni ujawniły bardzo dobrą stabilność bezwzględną kwestionariusza (0,92 < r < 0,97). Zasadniczo poprawne okazały się też miary współczynników rzetelności (mistycyzm ekstrawertywny alfa Cronbacha = 0,76 i introwertywny alfa Cronbacha = 0,72) oprócz skali religijna interpretacja, w której alfa Cronbacha było poniżej akceptowalnej granicy tj. 0,70 (alfa Cronbacha = 0,56). Analiza uzyskanych wyników statystycznych ujawniła ponadto, że lepsze wskaźniki rzetelności uzyskano w grupie studentów z UPJP2 niż w grupie porównawczej a ponadto nasilenie doświadczeń mistycznych w badanej grupie jest istotnie wyższe niż w grupie porównawczej (p < 0,01), oprócz skali mistycyzmu introwertywnego, w której jest niższe (p < 0,01). W tabeli 1 przedstawiono statystyki opisowe oraz współczynniki rzetelności (zgodność wewnętrzna) oszacowane za pomocą alfa Cronbacha. Tabela 1 Statystyki opisowe i współczynniki rzetelności Skale DM M SD Skośność Kurtoza alfa Cronbacha Grupa właściwa Mistycyzm ekstrawertywny 3,14 0,67-0,12-0,36 0,76 Mistycyzm introwertywny 2,53 0,73-0,30-0,52 0,72 Interpretacja religijna 3,23 0,74-0,42-0,04 0,56 Grupa porównawcza Mistycyzm ekstrawertywny 2,71 0,83-0,12-0,46 0,73 Mistycyzm introwertywny 2,93 0,70-0,30-0,61 0,71 Interpretacja religijna 3,08 0,56-0,42-0,04 0,49

68 68 StaNISŁAW RADOŃ [10] TRAFNOŚĆ WEWNĘTRZNA Trafność struktury czynnikowej polskiej wersji oceniono, stosując konfirmacyjną analizę czynnikową CFA. Przeprowadzona CFA (Rycina nr 1) ujawniła dobre dopasowanie uzyskanych danych empirycznych do oryginalnego trójczynnikowego modelu teoretycznego DM (CMIN/df =1,816; GFI = 0,97; AGFI = 0,93; CFI = 0,95; RMSEA = 0,05 [0,03-0,08]; PCLOSE = 0,34). Pomimo dobrego dopasowania modelu do danych empirycznych, niektóre pozycje testowe okazały się mało reprezentatywne dla jednej z skal tj. skali interpretacji religijnej. Chodzi tu głównie o pozycję 10. ( Czy kiedykolwiek doświadczyłeś głębokiej radości? ) oraz 1. ( Czy kiedykolwiek miałeś doświadczenie, po którym czułeś zachwyt? ), których ładunek czynnikowy okazał się bardzo niski (odpowiednio 0,16 i 0,24). Rycina 1. Czynnikowa analiza konfirmacyjna.

RELIGIJNY SYSTEM ZNACZEŃ I POCZUCIE SENSU ŻYCIA JAKO PREDYKTORY EUDAJMONISTYCZNEGO DOBROSTANU PSYCHICZNEGO U OSÓB CHORYCH NA NOWOTWÓR

RELIGIJNY SYSTEM ZNACZEŃ I POCZUCIE SENSU ŻYCIA JAKO PREDYKTORY EUDAJMONISTYCZNEGO DOBROSTANU PSYCHICZNEGO U OSÓB CHORYCH NA NOWOTWÓR Studia Psychologica UKSW 14(2) 2014 s. 25-40 DARIUSZ KROK 1 Instytut Nauk o Rodzinie Uniwersytet Opolski RELIGIJNY SYSTEM ZNACZEŃ I POCZUCIE SENSU ŻYCIA JAKO PREDYKTORY EUDAJMONISTYCZNEGO DOBROSTANU PSYCHICZNEGO

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE.

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE. Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE Marcin Kautsch Opracowanie dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego Kraków,

Bardziej szczegółowo

XXII Konferencja Psychologii Rozwojowej Uniwersytet Gdański, 27-29 V 2013. Polska adaptacja

XXII Konferencja Psychologii Rozwojowej Uniwersytet Gdański, 27-29 V 2013. Polska adaptacja XXII Konferencja Psychologii Rozwojowej Uniwersytet Gdański, 27-29 V 2013 Polska adaptacja Reasons Kwestionariusza behind motivation Motywów Rodzicielskich to have a child: Is a second child wanted Warrena

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

RELIGIJNY SYSTEM ZNACZEŃ I RELIGIJNE RADZENIE SOBIE ZE STRESEM A EUDAJMONISTYCZNY DOBROSTAN PSYCHICZNY

RELIGIJNY SYSTEM ZNACZEŃ I RELIGIJNE RADZENIE SOBIE ZE STRESEM A EUDAJMONISTYCZNY DOBROSTAN PSYCHICZNY A R T Y K U Ł Y ROCZNIKI PSYCHOLOGICZNE/ ANNALS OF PSYCHOLOGY 2014, XVII, 4, 647-664 DARIUSZ KROK 14 Uniwersytet Opolski Katedra Psychologii i Pedagogiki Rodziny RELIGIJNY SYSTEM ZNACZEŃ I RELIGIJNE RADZENIE

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Agenda szkolenia certyfikującego na Modelu osobowości persolog

Agenda szkolenia certyfikującego na Modelu osobowości persolog I dzień szkolenia, godz. 09:30 17:30, przerwa 13:00 14:30 Powitanie uczestników i krótka prezentacja narzędzi szkoleniowych persolog oraz ich zastosowanie w szkoleniach, rekrutacji oraz coachingu Profil

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1)

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Kognitywistyka II r Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Terminy wykładów 13. 03. 2008 27. 03. 2008 03. 04. 2008 17. 04. 2008 24. 04. 2008 08. 05. 2008 15. 05. 2008 29. 05. 2008 05. 06. 2008 12.

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna. Spis treści

Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna. Spis treści Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna Spis treści Wprowadzenie (Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski)....... 11 Część I. Teoria 1. Inteligencja emocjonalna:

Bardziej szczegółowo

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Duchowość 1. Duchowość = religijność 2. Duchowość versus religijność

Bardziej szczegółowo

WALIDACJA SKALI OCENY NADMIERNEGO KORZYSTANIA Z SIECI SPOŁECZNOŚCIOWYCH (SONKSS)

WALIDACJA SKALI OCENY NADMIERNEGO KORZYSTANIA Z SIECI SPOŁECZNOŚCIOWYCH (SONKSS) WALIDACJA SKALI OCENY NADMIERNEGO KORZYSTANIA Z SIECI SPOŁECZNOŚCIOWYCH (SONKSS) dr hab. Paweł Izdebski prof. nadzw. mgr Martyna Kotyśko Instytut Psychologii Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Grant: Osobowościowe

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć Psychometria Wprowadzenie w problematykę zajęć W 1 Psychologia potoczna potoczne przekonanie dotyczące natury ludzkiego zachowania wyrażające się w zdroworozsądkowych, intuicyjnych twierdzeniach. dr Łukasz

Bardziej szczegółowo

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego Recenzent: prof. dr hab. Zygfryd Juczyński Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Anna Kaniewska Korekta: Joanna Barska Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

Seria wydawnicza Instytutu Psychologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Seria wydawnicza Instytutu Psychologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Seria wydawnicza Instytutu Psychologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Redaktorzy naukowi serii: prof. dr hab. Anna Izabela Brzezińska prof. dr hab. Elżbieta Hornowska Recenzja: prof. dr

Bardziej szczegółowo

MODEL STRUKTURALNY RELACJI MIĘDZY SATYSFAKCJĄ

MODEL STRUKTURALNY RELACJI MIĘDZY SATYSFAKCJĄ MODEL STRUKTURALNY RELACJI MIĘDZY SATYSFAKCJĄ I LOJALNOŚCIĄ WOBEC MARKI Adam Sagan Akademia Ekonomiczna w Krakowie, Katedra Analizy Rynku i Badań Marketingowych Wstęp Modelowanie strukturalne ma wielorakie

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY

Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY SPIS TREŚCI Wstęp 9 Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY Rozdział 1. Praca, rynek pracy i bezrobocie w perspektywie psychospołecznej... 15 Wprowadzenie 15 1.1. Praca

Bardziej szczegółowo

Dopasowanie IT/biznes

Dopasowanie IT/biznes Dopasowanie IT/biznes Dlaczego trzeba mówić o dopasowaniu IT-biznes HARVARD BUSINESS REVIEW, 2008-11-01 Dlaczego trzeba mówić o dopasowaniu IT-biznes http://ceo.cxo.pl/artykuly/51237_2/zarzadzanie.it.a.wzrost.wartosci.html

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego

POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego Doradztwo zawodowe i edukacja dorosłych jako systemy wspierania rozwoju człowieka

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚĆ STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE. dr Victor Wekselberg Dyrektor Działu Doradztwa Organizacyjnego w Instytucie Rozwoju Biznesu

EFEKTYWNOŚĆ STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE. dr Victor Wekselberg Dyrektor Działu Doradztwa Organizacyjnego w Instytucie Rozwoju Biznesu EFEKTYWNOŚĆ STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE dr Victor Wekselberg Dyrektor Działu Doradztwa Organizacyjnego w Instytucie Rozwoju Biznesu ZAWARTOŚĆ PREZENTACJI 1. Kilka wyników z badania ankietowego Instytutu

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE STANDARDY STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE. Urszula Brzezińska, Dział Merytoryczny, Pracownia Testów Psychologicznych PTP

EUROPEJSKIE STANDARDY STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE. Urszula Brzezińska, Dział Merytoryczny, Pracownia Testów Psychologicznych PTP EUROPEJSKIE STANDARDY STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE Urszula Brzezińska, Dział Merytoryczny, Pracownia Testów Psychologicznych PTP DLACZEGO STANDARDY STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE SĄ WAŻNE? Kto może być kompetentnym

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

PSYCHOLOGIA COACHINGU. dr Jacek Kozłowski jacek.kozlowski@coachview.pl. Coaching a psychologia

PSYCHOLOGIA COACHINGU. dr Jacek Kozłowski jacek.kozlowski@coachview.pl. Coaching a psychologia PSYCHOLOGIA COACHINGU dr Jacek Kozłowski jacek.kozlowski@coachview.pl Coaching a psychologia Coaching to specyficzny rodzaj relacji, której celem jest wspieranie rozwoju jednej osoby (klienta) przez drugą

Bardziej szczegółowo

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej 1 Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej dla uczniów Gimnazjum nr 44 im. gen. Mariusza Zaruskiego w Poznaniu w roku szkolnym: 2015/2016. 1. Program obejmuje ogół działań podejmowanych przez

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz satysfakcji z wynagrodzenia. Kraków, 19.05.2015 r. Piotr Sedlak

Kwestionariusz satysfakcji z wynagrodzenia. Kraków, 19.05.2015 r. Piotr Sedlak Kwestionariusz satysfakcji z wynagrodzenia Kraków, 19.05.2015 r. Piotr Sedlak Dlaczego należy badać satysfakcję z wynagrodzenia? Dla Polaków najważniejszym czynnikiem wpływającym na satysfakcję z pracy

Bardziej szczegółowo

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA JAKO NARZĘDZIE WSPOMAGAJĄCE ZARZĄDZANIE PLACÓWKĄ ZARZĄDZANIE PO WROCŁAWSKU prof. UWr Kinga Lachowicz-Tabaczek Instytut Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, HR Projekt Wrocław

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja własnej pracy w opiniach nauczycieli

Ewaluacja własnej pracy w opiniach nauczycieli Polska edukacja w świetle diagnoz prowadzonych z różnych perspektyw badawczych dr Jakub Kołodziejczyk Instytut Spraw Publicznych, Uniwersytet Jagielloński Ewaluacja własnej pracy w opiniach nauczycieli

Bardziej szczegółowo

Wstęp Człowiek żyje w określonym środowisku, które dostarcza mu wciąż nowych wrażeń, a nierzadko również problemów. Niekiedy środowisko jest dla niego nowym wyzwaniem, z jednej strony niesie wsparcie,

Bardziej szczegółowo

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA 1 1. WPROWADZENIE Każdy, kto zarządza organizacją, doskonale wie, jak wiele czynników zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych wpływa na funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

Krystyna Skarżyńska Instytut Psychologii PAN i Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej

Krystyna Skarżyńska Instytut Psychologii PAN i Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Krystyna Skarżyńska Instytut Psychologii PAN i Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Zaufanie interpersonalne i poczucie skuteczności mieszkańców Warszawy Zaufanie do ludzi oraz poczucie własnej skuteczności

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

Załącznik do procedury nr USZJK-II KARTA PRZEDMIOTU

Załącznik do procedury nr USZJK-II KARTA PRZEDMIOTU Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu w języku polskim angielskim UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU Załącznik do procedury nr USZJK-II KARTA

Bardziej szczegółowo

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili.

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. (Sokrates) Czym jest pomaganie? Pomaganie jest działaniem, w które

Bardziej szczegółowo

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Anna Ratajska 1 2 1 1 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Institute of Psychology, Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE W JĘZYKU POLSKIM

STRESZCZENIE W JĘZYKU POLSKIM STRESZCZENIE W JĘZYKU POLSKIM Środowisko zawodowe, w jakim przebywa pracownik, jest bardzo ważnym elementem, który może wpływać na zdrowie fizyczne i psychiczne oraz funkcjonowanie społeczne. Pielęgniarki

Bardziej szczegółowo

Jak Polacy postrzegają szkoły publiczne i niepubliczne: preferencje dotyczące szkolnictwa w Polsce. Marta Piekarczyk

Jak Polacy postrzegają szkoły publiczne i niepubliczne: preferencje dotyczące szkolnictwa w Polsce. Marta Piekarczyk Jak Polacy postrzegają szkoły publiczne i niepubliczne: preferencje dotyczące szkolnictwa w Polsce Marta Piekarczyk Warszawa, 2014 Obecny raport oparty jest na wynikach ogólnopolskiego sondażu uprzedzań

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Informacja o badaniu Pomimo trudnej sytuacji na rynku pracy, zarówno polskie jak i międzynarodowe przedsiębiorstwa coraz częściej dostrzegają

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o.

Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Recenzje: prof. UŁ, dr hab. Eleonora Bielawska-Batorowicz prof. dr hab. Janusz Trempała Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Magdalena Pluta Korekta: Joanna Barska Projekt okładki: Katarzyna

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Diagnoza psychologiczna. jednolite studia magisterskie, ogólnoakademicki, niestacjonarne, II i III

OPIS PRZEDMIOTU. Diagnoza psychologiczna. jednolite studia magisterskie, ogólnoakademicki, niestacjonarne, II i III OPIS PRZEDMIOTU Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr 40/2011/2012 Rektora UKW z dnia 10 lutego 2012 r. Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Diagnoza psychologiczna Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalność/specjalizacja

Bardziej szczegółowo

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA Joanna Trochimowicz Definiowanie niepełnosprawności Dwojakiego rodzaju kryteria uznawania kogoś za osobę niepełnosprawną: biologiczne czyli uszkodzenia narządów i ich czynności,

Bardziej szczegółowo

Program zajęć. Metoda warsztatowa zakłada maksymalny i aktywny udział uczestników przy zminimalizowaniu tradycyjnych sposobów przekazywania wiedzy.

Program zajęć. Metoda warsztatowa zakłada maksymalny i aktywny udział uczestników przy zminimalizowaniu tradycyjnych sposobów przekazywania wiedzy. Program zajęć ROZMOWA I DIAGNOZA PSYCHOLOGICZNA W DORADZTWIE. WYKORZYSTANIE WIELOWYMIAROWEGO KWESTIONARIUSZA PREFERENCJI. OPIS SZKOLENIA CELE SZKOLENIA: Celem szkolenia jest podniesienie skuteczności zawodowej

Bardziej szczegółowo

Podnoszę swoje kwalifikacje

Podnoszę swoje kwalifikacje Podnoszę swoje kwalifikacje Dorota Marszałek Podejmując działania edukacyjne musisz brać pod uwagę fakt, iż współczesny rynek pracy wymaga ciągłego dokształcania i rozwoju od wszystkich poszukujących pracy,

Bardziej szczegółowo

Latentna moc różnicująca zadań z testów matematycznych dla młodzieży uzdolnionej

Latentna moc różnicująca zadań z testów matematycznych dla młodzieży uzdolnionej XVI Konferencja Diagnostyki Edukacyjnej, Toruń 200 Elżbieta Ostaficzuk Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli Grażyna Śleszyńska Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli

Bardziej szczegółowo

SmartBox. Nowy wymiar promocji

SmartBox. Nowy wymiar promocji Nowy wymiar promocji Rozszerzona komunikacja Czym jest SmartBox? SmartBox to pakiet trzech uzupełniających się kanałów promocji. To nasz oryginalny, autorski pomysł na połączenie: aplikacji mobilnych na

Bardziej szczegółowo

X SPOTKANIE EKSPERCKIE. System ocen pracowniczych metodą 360 stopni

X SPOTKANIE EKSPERCKIE. System ocen pracowniczych metodą 360 stopni X SPOTKANIE EKSPERCKIE System ocen pracowniczych metodą 360 stopni Warszawa, 16.09.2011 Ocena wieloźródłowa od koncepcji do rezultatów badania dr Anna Bugalska Najlepsze praktyki Instytutu Rozwoju Biznesu

Bardziej szczegółowo

FACES IV David H. Olson, Ph.D.

FACES IV David H. Olson, Ph.D. FACES IV ANALIZA DANYCH Z UśYCIEM WYNIKÓW FACES IV David H. Olson, Ph.D. 2010 Life Innovations P.O. Box 190 Minneapolis, MN 55440 www.facesiv.com ANALIZA DANYCH Z UśYCIEM WYNIKÓW FACES IV Główne hipotezy

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się;

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się; I DZIEŃ COACHING ZESPOŁU PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA MODUŁ TEMATYKA ZAJĘĆ przedstawienie się; SESJA WSTĘPNA przedstawienie celów i programu szkoleniowego; analiza SWOT moja rola w organizacji

Bardziej szczegółowo

Metody jakościowe i ilościowe w badaniach nad (nie)podejmowaniem ról rodzicielskich Monika Mynarska

Metody jakościowe i ilościowe w badaniach nad (nie)podejmowaniem ról rodzicielskich Monika Mynarska Metody jakościowe i ilościowe w badaniach nad (nie)podejmowaniem ról rodzicielskich Monika Mynarska Instytut Psychologii Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie Metodologia mieszana dotyczy

Bardziej szczegółowo

Realizacja projektu Narzędzie do Badania Kompetencji

Realizacja projektu Narzędzie do Badania Kompetencji Realizacja projektu Narzędzie do Badania Kompetencji Karolina Tuchalska-Siermińska Narzędzie do badania kompetencji Etapy prac nad NBK Narzędzie do badania kompetencji ETAP 1: Opracowanie katalogu kompetencji

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie nowych mediów w procesie kształcenia jako przykład innowacji dydaktycznej

Wykorzystanie nowych mediów w procesie kształcenia jako przykład innowacji dydaktycznej Wykorzystanie nowych mediów w procesie kształcenia jako przykład innowacji dydaktycznej mgr Sylwia Polcyn-Matuszewska Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Informacja o autorce: mgr Sylwia Polcyn-Matuszewska

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE Z PODSTAW DIALOGU MOTYWUJĄCEGO (MOTIVATIONAL INTERVIEWING) Przygotowujące do pracy z klientem/pacjentem dla studentów psychologii.

SZKOLENIE Z PODSTAW DIALOGU MOTYWUJĄCEGO (MOTIVATIONAL INTERVIEWING) Przygotowujące do pracy z klientem/pacjentem dla studentów psychologii. SZKOLENIE Z PODSTAW DIALOGU MOTYWUJĄCEGO (MOTIVATIONAL INTERVIEWING) Przygotowujące do pracy z klientem/pacjentem dla studentów psychologii. Dlaczego stworzyliśmy ofertę dla studentów psychologii? Studia

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH DAG MARA LEWICKA ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH Metody, narzędzia, mierniki WYDAWNICTWA PROFESJONALNE PWN WARSZAWA 2010 Wstęp 11 ROZDZIAŁ 1. Zmiany w zakresie funkcji personalnej

Bardziej szczegółowo

Raport oceny kompetencji

Raport oceny kompetencji Symulacje oceniające kompetencje Raport oceny kompetencji Rut Paweł 08-01-2015 Kompetencje sprzedażowe dla efactor Sp. z o.o. Dane osobowe Rut Paweł CEO pawel.rut@efactor.pl more-than-manager.com 2 z 13

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

Motywy podjęcia studiów na kierunku Edukacja Techniczno-Informatyczna w AGH

Motywy podjęcia studiów na kierunku Edukacja Techniczno-Informatyczna w AGH Marta CIESIELKA, Małgorzata NOWORYTA AGH Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie, Polska Motywy podjęcia studiów na kierunku Edukacja Techniczno-Informatyczna w AGH Wstęp Wybór studiów

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

Świat bez sztuki naraża się na to, że będzie światem zamkniętym na miłość Jan Paweł II

Świat bez sztuki naraża się na to, że będzie światem zamkniętym na miłość Jan Paweł II Świat bez sztuki naraża się na to, że będzie światem zamkniętym na miłość Jan Paweł II Recenzje: prof. dr hab. Czesław S. Nosal prof. dr hab. Władysław Jacek Paluchowski Redaktor prowadząca: Anna Raciborska

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Pojęcie wychowania Wychowanie w szerokim znaczeniu wszelkie zjawiska związane z oddziaływaniem środowiska społ. i przyr. na człowieka, kształtujące jego tożsamość,

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI

WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI Autorki: Agnieszka Błyszczek, Magdalena Gołębiewska INFORMACJE O AUTORKACH Doktorantki I roku Pedagogiki, na Wydziale Nauk

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Media w edukacji 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Media in Education 3. Jednostka prowadząca

Bardziej szczegółowo

Strategie radzenia sobie ze stresem u osób z głuchotą prelingwalną, korzystających z implantu ślimakowego od okresu dorosłości

Strategie radzenia sobie ze stresem u osób z głuchotą prelingwalną, korzystających z implantu ślimakowego od okresu dorosłości Strategie radzenia sobie ze stresem u osób z głuchotą prelingwalną, korzystających z implantu ślimakowego od okresu dorosłości Joanna Kobosko, Edyta Piłka, Agnieszka Pankowska, Henryk Skarżyński STRESZCZENIE

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30. niestacjonarne: Wykłady: 18

Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30. niestacjonarne: Wykłady: 18 Karta przedmiotu Wydział: Finansów Kierunek: Prawo I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Język prowadzenia przedmiotu Profil przedmiotu Kategoria przedmiotu Typ studiów Psychologia polski ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach

Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach Dzieci w opinii rodziców czują się dobrze i są ogólnie zadowolone z życia, bez względu na to, czy poszły do szkoły, czy zerówki. Rodzice nie zaobserwowali różnic

Bardziej szczegółowo

Public Disclosure of Student Learning Form

Public Disclosure of Student Learning Form International Assembly for Collegiate Business Education Public Disclosure of Student Learning Form Institution: Academic Business Unit: WYŻSZA SZKOŁA BANKOWA W POZNANIU WYDZIAŁ FINANSÓW I BANKOWOŚCI Academic

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Kod kierunku: 12. Specjalność: pielęgniarstwo 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Jak statystyka może pomóc w odczytaniu wyników sprawdzianu

Jak statystyka może pomóc w odczytaniu wyników sprawdzianu 16 Jak statystyka może pomóc w odczytaniu wyników sprawdzianu Wyniki pierwszego ważnego egzaminu sprawdzianu w klasie szóstej szkoły podstawowej mogą w niebagatelny sposób wpływać na losy pojedynczych

Bardziej szczegółowo

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy]

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] na początku każdego procesu poznawczego stoją różne założenia teoretyczne i hipotezy które mogą być ukryte/nieświadome metody badawcze

Bardziej szczegółowo

Wzorzec stałości i zmienności w stylu zarządzania menedżerów kierujących bibliotekami

Wzorzec stałości i zmienności w stylu zarządzania menedżerów kierujących bibliotekami Wzorzec stałości i zmienności w stylu zarządzania menedżerów kierujących bibliotekami dr Bogusława Lewandowska DSWE TWP 28-29.04.2005, Wrocław Zagadnienie ogólne; cel Tematyka prezentacji: Zagadnienie:

Bardziej szczegółowo

Rekomendujemy uczestnictwo w projekcie osobom spełniającym następujące kryteria:

Rekomendujemy uczestnictwo w projekcie osobom spełniającym następujące kryteria: TRENER WEWNĘTRZNY Szkoła Trenerów Biznesu TRENER WEWNĘTRZNY, to zintensyfikowany cykl czterech dwudniowych szkoleń, oraz jednego trzydniowego szkolenia, o łącznej liczbie 88 godzin szkoleniowych. Projekt

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) obowiązuje od 01.10.2015 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych,

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników ankiety satysfakcji ze studiów na Wydziale Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu Śląskiego za rok akademicki 2012/13

Analiza wyników ankiety satysfakcji ze studiów na Wydziale Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu Śląskiego za rok akademicki 2012/13 Analiza wyników ankiety satysfakcji ze studiów na Wydziale Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu Śląskiego za rok akademicki 2012/13 Ankieta satysfakcji ze studiów na Wydziale Pedagogiki i Psychologii,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Akademia Menedżera GŁÓWNE CELE PROJEKTU:

Akademia Menedżera GŁÓWNE CELE PROJEKTU: Akademia Menedżera Dobre zarządzanie to nie to, co dzieje się w firmie, gdy jesteś obecny, ale to, co się w niej dzieje, gdy cię nie ma. Ken Blanchard GŁÓWNE CELE PROJEKTU: Główne cele projektu to zdobycie

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Kontekst: DĄŻENIA ZAWODOWE - CZYM SĄ? JAK JE BADAĆ? 2012-09-11 DECYZJE ZAWODOWE DECYZJE I WYBORY ZAWODOWE

Kontekst: DĄŻENIA ZAWODOWE - CZYM SĄ? JAK JE BADAĆ? 2012-09-11 DECYZJE ZAWODOWE DECYZJE I WYBORY ZAWODOWE DĄŻENIA ZAWODOWE - CZYM SĄ? JAK JE BADAĆ? dr Henryk Jarosiewicz Uniwersytet Wrocławski N arodowe Forum Doradztwa Kariery Kontekst: DECYZJE I WYBORY ZAWODOWE DECYZJE ZAWODOWE Są to decyzje ryzykowne, do

Bardziej szczegółowo

KIERUNEK PEDAGOGIKA WSKAZANY SEMESTR KSZTAŁCENIA II Kształcenie w zakresie dyscyplin podstawowych dla kierunku PODSTAWY PSYCHOLOGII ROZWOJOWEJ

KIERUNEK PEDAGOGIKA WSKAZANY SEMESTR KSZTAŁCENIA II Kształcenie w zakresie dyscyplin podstawowych dla kierunku PODSTAWY PSYCHOLOGII ROZWOJOWEJ Tabela 1. Metryka przedmiotu programowego- cele i efekty kształcenia POZIOM KSZTAŁCENIA POZIOM VI/ STUDIA I STOPNIA NR PRZEDMIOTU W PROGRAMIE PED.1.2. PROFIL KSZTAŁCENIA ogólnoakademicki TYP PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Fizyki

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Fizyki Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Fizyki dla doktorantów rozpoczynających studia w roku akad. 2014/2015 1. Studia doktoranckie na Wydziale Fizyki prowadzone są w formie indywidualnych

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Psychologia zeznañ œwiadków. (w æwiczeniach)

Psychologia zeznañ œwiadków. (w æwiczeniach) Psychologia zeznañ œwiadków (w æwiczeniach) NR 105 Psychologia zeznañ œwiadków (w æwiczeniach) Redakcja naukowa Jan M. Stanik, Wydawnictwo Uniwersytetu Œl¹skiego Katowice 2009 Redaktor serii: Psychologia

Bardziej szczegółowo

dr Kazimierz Gelleta dr Kazimierz Gelleta

dr Kazimierz Gelleta dr Kazimierz Gelleta (1) Nazwa przedmiotu Podstawy psychoterapii (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Rok akademicki 2015/2016 Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod

Bardziej szczegółowo

Zapraszamy w podróż do kompetencji.

Zapraszamy w podróż do kompetencji. Zapraszamy w podróż do kompetencji. Jest grupą praktyków z całej Polski, którzy reprezentują lokalne i ogólnopolskie organizacje pozarządowe. Naszą misją jest realizowanie prawa dziecka do wychowania w

Bardziej szczegółowo

Metody Badań Methods of Research

Metody Badań Methods of Research AKADEMIA LEONA KOŹMIŃSKIEGO KOŹMIŃSKI UNIVERSITY SYLABUS PRZEDMIOTU NA ROK AKADEMICKI 2010/2011 SEMESTR letni NAZWA PRZEDMIOTU/ NAZWA PRZEDMIOTU W JEZYKU ANGIELSKIM KOD PRZEDMIOTU LICZBA PUNKTÓW ECTS Metody

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Proces Boloński co oferuje i jak z niego skorzystać? Katarzyna Martowska Zespół Ekspertów Bolońskich

Proces Boloński co oferuje i jak z niego skorzystać? Katarzyna Martowska Zespół Ekspertów Bolońskich Proces Boloński co oferuje i jak z niego skorzystać? Katarzyna Martowska Zespół Ekspertów Bolońskich Uniwersytet Rzeszowski, 18-19.01.2010 Proces Boloński (1999) Stworzenie Europejskiego Obszaru Szkolnictwa

Bardziej szczegółowo

Analityk i współczesna analiza

Analityk i współczesna analiza Analityk i współczesna analiza 1. Motywacje 2. Analitycy w IBM RUP 3. Kompetencje analityka według IIBA BABOK Materiały pomocnicze do wykładu z Modelowania i Analizy Systemów na Wydziale ETI PG. Ich lektura

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE DODATKOWYCH INFORMACJI, INFORMACJE O NIEKOMPLETNEJ PROCEDURZE LUB SPROSTOWANIE

OGŁOSZENIE DODATKOWYCH INFORMACJI, INFORMACJE O NIEKOMPLETNEJ PROCEDURZE LUB SPROSTOWANIE 1/ 6 ENOTICES_InsBadEdu 16/08/2011- ID:2011-114374 Formularz standardowy 14 PL Publikacja Suplementu do Dziennika Urzędowego Unii Europejskiej 2, rue Mercier, L-2985 Luksemburg Faks (352) 29 29-42670 E-mail:

Bardziej szczegółowo

Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia

Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia Raport z badania ilościowego realizowanego wśród lekarzy i lekarzy

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie wartością i ryzykiem na przykładzie przedsiębiorstwa zajmującego się projektowaniem i dystrybucją odzieży

Zarządzanie wartością i ryzykiem na przykładzie przedsiębiorstwa zajmującego się projektowaniem i dystrybucją odzieży Zarządzanie wartością i ryzykiem na przykładzie przedsiębiorstwa zajmującego się projektowaniem i dystrybucją odzieży Value management and risk on the example of a company engaged in the design and distribution

Bardziej szczegółowo