REGION, REGIONALIZM, REGIONALIZACJA WYBRANE ASPEKTY TEORETYCZNE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "REGION, REGIONALIZM, REGIONALIZACJA WYBRANE ASPEKTY TEORETYCZNE"

Transkrypt

1 Studia i Materiały. Miscellanea Oeconomicae Rok 15, Nr 1/2011 Wydział Zarządzania i Administracji Uniwersytetu Humanistyczno Przyrodniczego Jana Kochanowskiego w Kielcach Z a r z ą d z a n i e i b e z p ieczeństwo Joanna Grzela 1 REGION, REGIONALIZM, REGIONALIZACJA WYBRANE ASPEKTY TEORETYCZNE Wstęp Region, regionalizm, to określenia uŝywane w bardzo wielu znaczeniach, to takŝe sztuczna konstrukcja stworzona przez specjalistów w celu porządkowania i klasyfikowania rzeczywistości. Ich zakres znaczeniowy jest róŝny w zaleŝności od wybranej dyscypliny naukowej. Oznacza to, Ŝe w zaleŝności od przyjętych kryteriów, teoretycznie istnieje nieskończona liczba regionów. KaŜdy ze sposobów wyodrębnienia przestrzeni jest jednocześnie uprawniony i zarazem dyskusyjny. Brak jasnego i czytelnego zawęŝenia kryteriów delimitacji moŝe powodować ich błędne interpretowanie. Pojęcie regionalizacji, zaleŝnie od perspektywy badawczej, moŝe objąć bardzo szeroki zakres zagadnień, takŝe ten, wiąŝący się z działaniami w sferze kultury, toŝsamości, rozwoju języka a zatem w sferze wykraczającej poza domenę nauk politycznych. Trudno więc znaleźć wspólne stanowisko dla róŝnych dziedzin nauki. Region opisuje pewną przestrzeń. BliŜsze jednak określenie charakteru tej przestrzeni zasadniczo róŝni poszczególne dziedziny. MoŜemy mówić bowiem o regionie jako przestrzeni geograficznej, kulturowej, gospodarczej czy socjologicznej. Teoria regionu Znalezienie, jednej, uniwersalnej definicji regionu nie jest moŝliwe. RóŜnice historyczne, polityczne i kulturowe, jakie napotykamy przyglądając się poszczególnym krajom Europy i świata, powodują, iŝ termin ten jest wielorako interpretowany. Region jest pojęciem, uŝywanym do zdefiniowania róŝnych obszarów: 1 Dr Joanna Grzela, adiunkt, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach. 11

2 duŝych i drobnych, jednolitych lub niejednorodnych. Obejmują one (w zaleŝności od przyjętych kryteriów) obszary kuli ziemskiej albo poszczególne kraje. Wraz z rozwojem polityki regionalnej Unii Europejskiej, pojawił się takŝe region jako część kraju, przejmująca kompetencje sprawowania władzy od szczebla centralnego. W nauce o stosunkach międzynarodowych region traktowany jest jako konstrukcja pojęciowa, odzwierciedlająca waŝne cechy badanej rzeczywistości, wyselekcjonowane w zaleŝności od przyjętych celów badawczych. Stąd teŝ istnieje wiele róŝnych aspektów teoretycznych tego pojęcia 2. Określając najogólniej istotę regionu, twierdzi się, iŝ jest to przestrzeń charakteryzująca się cechami, odznaczającymi ją od innych obszarów 3. Jest to część większej całości zdecydowanie się z niej wyodrębniająca. WyróŜnikami mogą być elementy charakterystyczne dla wielu dziedzin, w tym dla geografii, etnografii, gospodarki, polityki, kultury lub cywilizacji. Jest więc w szerokim znaczeniu rozumiany jako wydzielony, stosunkowo jednorodny obszar, odróŝniający się od terenów przyległych cechami naturalnymi lub nabytymi. Pierwotnie terminu region uŝywano do zdefiniowania zakresu władzy w tym rozumieniu, to mieszkańcy określonego terytorium, podlegający prawu danego władcy. Przestrzeń, zbiorowość, jurysdykcja są składnikami pierwotnymi pojęcia regionu, które przechowały się w wielu językach europejskich 4. Słowo region pochodzi od łacińskiego regio i oznacza ruch w kierunku prostym oraz określoną przestrzeń (prowincja, okręg). Podobnym do regionu jest wyraz rejon, jednakŝe inny jest źródłosłów i znaczenie tego wyrazu, albowiem pochodzi on od francuskiego rayon i oznacza promień, plaster (miodu) 5. W języku polskim istnieje synonim regionu kraina, ale nie nadaje się on do tworzenia pojęć pochodnych, tym bardziej międzynarodowych. 2 Por. T. CzyŜ, Region regionalizacja regionalizm, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, z. 2/1992.; J. Szczepkowski, Region, regionalizacja, polityka regionalna teoria i praktyka, oczekiwania i doświadczenia, Pomorze Nadwiślańskie, z. 2, Toruń 1992; D. Długosz, Samorząd Terytorialny a Federalizm, Biuletyn nr 2/1996, Centrum Europejskie Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1996; O. Freeman, Regionalizacja w Europie Zachodniej, Europejska Agencja Wspierania Samorządów Lokalnych, z. 4, Warszawa 1991; M. Maciołek, Region problemy z definicją, nieporozumienia i zagroŝenia, Wspólnota nr 36/78 z Słownik Języka Polskiego, PAN, t. VII, Warszawa 1981, s. 34; por. R.M. Czarny, Regionalizm w stosunkach międzynarodowych Aspekty polityczno prawne, WSP Kielce 1986, s Region w sanskrycie: rajach (król), rji (królowa) oraz rjati (on rządzi); w języku indoeuropejskim: rg (król plemienny); w łacinie: regio (kierunek, okolica); w języku średnioangielskim: regioun (królestwo), w starofrancuskim: region (obszar, okręg); [w:] W. Morris (red.), The American heritage dictionary of the english, American Heritage Publishing New York, 1975, s.1095; American Heritage Dictionary of the English Language. Boston: Houghton Mifflin Company, 1992; Słownik łacińsko - polski, (red.) M. Plezi, t. IV, Warszawa, 1974, s. 493; por. Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa Gutenberga, t. XIV, Kraków ( ), Wydawnictwo Gutenberg Print, Warszawa 1993, s W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wydanie XVI rozszerzone, Wiedza Powszechna Warszawa 1989, s ; por.: R.M. Czarny, Regionalizm w stosunkach międzynarodowych Aspekty polityczno prawne, op.cit., s

3 Region, jeŝeli nie jest jednostką administracyjną, jest pojęciem całkowicie płynnym 6. MoŜemy mówić o regionach demograficznych, historycznych, socjologicznych, geograficznych, językowych, etnicznych, wyznaniowych, kulturowych, ekonomicznych czy politycznych 7. W znaczeniu politycznym, region to największa jednostka podziału administracyjnego kraju o władzy wybieralnej, podmiotowości prawnej i własnym budŝecie o relatywnie duŝej powierzchni i znacznej liczbie ludności. W strukturze organizacji terytorialnej państwa występuje on jako pośrednie ogniwo zarządzania pomiędzy gminą lub okręgiem (powiatem), a organami administracji centralnej. Charakter i stopień autonomii decyzyjnej władz regionalnych zaleŝy zaś od rozwiązań ustrojowych danego państwa 8. Zdaniem Z. Chojnickiego, na ukształtowanie tak pojętego regionu składają się cztery stadia rozwojowe: krystalizacja przestrzenno-materialna prowadzi do formowania się granic regionu. Etap ten dokonuje się poprzez działanie procesów róŝnicowania i integracji róŝnych systemów wchodzących w skład głównych układów społeczno materialnych i działalności zespołowej. Polega na wiązaniu tych systemów w jedną całość, wyodrębniającą się przestrzennie i funkcjonalnie; rozwój świadomości regionalnej poglądów, przekonań i postaw ludzi wobec regionu jako terenu ich zamieszkania i działalności. To stan świadomości społecznej, wyznaczający toŝsamość regionalną; rozwój instytucjonalny regionu, który dokonuje się w dwóch etapach: 1) wyposaŝenia regionu w instytucje, które przyczyniają się do integracji wewnątrzregionalnej. Są to zarówno instytucje polityczne, ekonomiczne, jak i kulturalne; 2) instytucjonalizacji regionu jako jednostki podziału terytorialnego kraju, która polega na nadaniu de jure statusu administracyjnego regionowi, określeniu jego funkcji, a zwłaszcza kompetencji w zakresie administracji publicznej i specjalnej oraz wyznaczeniu jego granic terytorialnych, a więc nadaniu mu charakteru regionu administracyjnego; stabilizacja regionu, w której ustala się sytuacja wewnętrzna i pozycja regionu w układzie regionalnym kraju 9. 6 Ciekawej interpretacji pojęcia region dokonał J. Zaleski. Twierdzi on, iŝ region to subiektywny pomysł zrodzony w gabinetach niektórych geografów potrzebny im jako narzędzie badawcze, gdyŝ geografia utraciwszy status jednej, całościowej nauki musi czymś się zająć, [w:] J. Zaleski, Europa Bałtycka, Pomorski Przegląd Gospodarczy, nr 6/2000, s. 30 i n. 7 Por.: A. Wróbel, Pojęcie regionu ekonomicznego a teoria geografii, IG PAN, Prace geograficzne, nr 48/1965; K. Dziewoński, Teoria regionu ekonomicznego, Przegląd Geograficzny, nr 1/1967, s ; R. Domański, Geografia ekonomiczna, PWN Warszawa Poznań 1982; Z. Chojnicki, Region w ujęciu geograficzno systemowym [w:] T. CzyŜ (red.), Podstawy regionalizacji geograficznej, UAM Poznań 1996, G. Gorzelak, Podstawowe pojęcia polityki regionalnej [w:] Podstawy polityki regionalnej, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa 1999, s ; Z. Silski, Elementy ekonomiki regionalnej, Politechnika Koszalińska, Koszalin J. Węc, Regionalizacja w państwach Unii Europejskiej, Przegląd Zachodni, 1994, nr 2, s Ibidem, por. Z. Chojnicki, The region in a perspective of change. Regional and Local Studies. University of Warsaw, 1993, s

4 WaŜnym kryterium wyselekcjonowania regionu, który nie jest ani wymyślonym tworem naukowców, ani jednostką polityczną o określonej autonomii, ale realnym bytem, stale obecnym w świadomości i codziennym Ŝyciu mieszkańców, jest poczucie toŝsamości terytorialnej obywateli. Tak pojęty obszar określany jest mianem regionu socjologicznego, czyli terenu, którego mieszkańcy mają poczucie toŝsamości, na tyle silnie wykształcone, Ŝe jest ono podkreślane w codziennym działaniu. Jego istotą jest więc z jednej strony poczucie więzi z grupą, a z drugiej mniejszy lub większy dystans w stosunku do innych środowisk 10. Zdaniem A. Kwileckiego, w sensie socjologicznym region stanowi synonim regionalnej zbiorowości, czyli społeczności ludzkiej, stanowiącej jeden z typów społeczności terytorialnej. Istotą tej społeczności jest złączenie jej mniej lub bardziej rozwiniętym poczuciem odrębności i więzią opartą na emocjonalnym stosunku do zamieszkiwanego terytorium 11. MoŜemy takŝe mówić o regionie etnicznym. Czynnikami kształtującymi tak nazwany obszar są podobieństwa lingwistyczne i kulturowe. Region jest obszarem względnie jednolitym. W jego ramach prowadzona jest stosowna do potrzeb i uwzględniająca jego specyfikę polityka społeczna, gospodarcza i kulturalna. Instytucje terytorialne, które nim zarządzają, winny w związku z tym, charakteryzować się duŝą niezaleŝnością od państwa. Nie bez znaczenia jest tu poczucie odrębności kulturowej społeczności zamieszkującej dany teren. Regionem jest zatem homogeniczna jednostka terytorialna, stanowiąca część większej całości terytorialnej, zamieszkała przez społeczność wykazującą skłonność do integracji wokół wspólnych wartości etnicznych i kulturowych. Prowadzi ona do wykształcenia się świadomości regionalnej, która z kolei moŝe stanowić podstawę do dąŝeń autonomicznych. Zbiorowość jakiegoś obszaru, charakteryzująca się pewną specyficzną kulturą, moŝe odczuwać zagroŝenie ze strony państwa, na którego terytorium się znajduje. Obroną przed unifikacją i asymilacją jest wówczas podejmowanie działań na rzecz utrwalenia swojej toŝsamości 12. W opinii J. Labasse, nieco innym typem regionów, są tzw. regiony reliktowe (archiwalne). Ich osobliwości wynikają ze szczególnej przeszłości. Często jest ona na tyle odległa w czasie, Ŝe jej ślady pozostały jedynie w zabytkach kultury materialnej i nazwie dającego się zidentyfikować obszaru, zaświadczając o jego niegdysiejszej odrębności. Przykładami takich regionów są Burgundia kraina historyczna i region administracyjny w środkowej Francji, na północnych krańcach Masywu Centralnego, w granicach departamentów: Côte-d Or, Nièvre, Saône-et- Loire i Yonne, potęŝne księstwo juŝ wtedy, kiedy Francja dopiero powstawała; Andaluzja kraina historyczna i region autonomiczny w południowej Hiszpanii, czy Mazowsze i Śląsk w Polsce. Obszary te, o bogatej i burzliwej historii, zostały 10 Por.: G. Michałowska, ToŜsamość kulturowa w stosunkach międzynarodowych, Stosunki Międzynarodowe, t. 14, 1991, s. 113; por. H. Skorowski, Europa Regionu, Wyd. Fund. ATK, Warszawa 1998/ A. Kwilecki, Region i badania regionalne w perspektywie socjologii, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, z. 2/ Por.: B. Jałowiecki, Kwestia regionalna, Wspólnota,

5 wchłonięte przez potęŝniejsze organizmy państwowe, a ich mieszkańcy utracili poczucie toŝsamości. Niektóre regiony, które zachowały swoją odrębność polityczną w okresie kształtowania się państw narodowych, do dziś dysponują duŝą autonomicznością w ramach państw federalnych i regionalnych. Taki status ma Bawaria kraj związkowy w południowej części Niemiec czy Toskania kraina historyczna i region administracyjny w środkowych Włoszech 13. W płaszczyźnie społecznej granice regionu wiąŝą się z odmiennością etniczną, językową, kulturalną i historyczną mieszkańców jego terytorium. W płaszczyźnie politycznej wyznacznikiem jest zasięg legitymizowanej władzy. W płaszczyźnie ekonomicznej wyznaczone są one stopniem i charakterem rozwoju gospodarczego, zaawansowaniem procesów urbanizacji, a takŝe miejscem zajmowanym w siatce powiązań komunikacyjnych z innymi obszarami kraju, itp. Nakładają się one często na fizyczno-geograficzne granice regionu. Nieostrość pojęcia region dostrzegamy takŝe w jego interpretacji w stosunkach międzynarodowych. Ogólnie, mianem regionu określa się tu pojęcie uŝywane dla zdefiniowania grupy państw, stanowiących swego rodzaju całość, wyodrębnioną na podstawie określonego kryterium, np. geograficznego, ekonomicznego, politycznego. Termin ten, jako podstawa rozwijania współpracy regionalnej i tworzenia organizacji regionalnych, jest jednak w literaturze przedmiotu róŝnie interpretowany 14. W stosunkach międzynarodowych występują pojęcia: region geograficzny, region polityczny, region bezpieczeństwa i ekonomiczny. Kryterium delimitacji (wyodrębnienia) regionu geograficznego jest bliskość połoŝenia stanowiących go składników i grupa charakterystycznych cech. Jak pisze J. S. Nye, region, to pojęcie niejasne i szeroko interpretowane. Jego zdefiniowanie zajęło uczestnikom Konferencji Narodów Zjednoczonych w 1945 roku, wiele godzin. Nye twierdzi, iŝ region w znaczeniu międzynarodowym to: ograniczona liczba państw, połączonych geograficzną bliskością i pewnym stopniem wzajemnej współzaleŝności. Kryteriami głównymi jest poziom i zakres wymiany, formalna organizacja i polityczna współzaleŝność 15. T. Łoś Nowak natomiast, regionem międzynarodowym, określa obszary państw współpracujących ze sobą w ścisłym sąsiedztwie lub grupę państw, w której wspólnota dziedzictwa kulturowego, ideałów politycznych, interesów gospodarczych i społecznych tworzy szczególną świadomość społeczną 16. W opinii R. Bierzanka natomiast, bliskość geograficzna moŝe być najwaŝniejszym pojedynczym 13 J. Labasse, L` Europe des regions, Geographes - Flammarion Paris Zob.: L. L'Estrange Fawcett, A. Hurrell, Regionalism in world politics, Oxford University Press, 1995; B. Hettne, A. Inotai, O. Sunkel, Globalism and the new regionalism, Palgrave Macmillan J.S. Nye, International Regionalism: Readings, Boston Little, Brown & Co., 1968, s. 6-7.; ( ). 16 T. Łoś Nowak, Euroregion jako czynnik kreujący toŝsamość europejską. Przesłanki, moŝliwości, zagroŝenia [w:] W. Malendowski, M. Szczepaniak, Euroregiony, mosty do Europy bez granic, Elipsa, Warszawa 2000, s. 34 i n. 15

6 czynnikiem regionu, ale uzasadnieniem jego jest nie tyle bliskość, ile językowe, kulturowe, gospodarcze, obronne i inne więzi, które łączą narody danego regionu 17. Interpretację regionu w stosunkach międzynarodowych odnajdujemy równieŝ w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej. Wynika z niej, iŝ region to obszar odróŝniający się od przyległych obszarów pewną cechą lub zbiorem cech; jest to jedno z waŝnych pojęć geografii, stosowane dla generalizacji zróŝnicowania powierzchni ziemi i jej podziału; w geografii region nie ma jednolitego zakresu pojęciowego, stąd szerokie stosowanie tego terminu. Według innego ujęcia termin region stosuje się na oznaczenie obszarów odróŝniających się od przyległych obszarów cechami określonymi przez przyjęte kryteria delimitacji, które odnosić się mogą do róŝnych zjawisk, których sformułowanie zaleŝy od konkretnych celów badawczych bądź praktycznych (...). Region fizyczno-geograficzny kompleks przyrodniczy, wyróŝniony dzięki cechom, które wynikają z połoŝenia, historii rozwoju oraz współczesnych procesów zmian środowiska geograficznego 18. Natomiast The American College Dictionary definiuje region jako homogeniczną część powierzchni Ziemi o nieokreślonym obszarze lub obszar bez względu na granicę czy powierzchnię 19. Interpretacji terminu region dokonała takŝe Rada Europy 20. RóŜnorodność podziałów regionalnych na Starym Kontynencie jest bardzo duŝa, stąd teŝ Rada Europy zdecydowała się podać prostą definicję regionu, a mianowicie, iŝ jest to: szczebel poniŝej państwa. Trudno bowiem znaleźć wspólny mianownik, który mógłby stanowić punkt odniesienia dla wyodrębnienia regionów w Europie, zidentyfikowanie zaś ich wymiaru polityczno-prawnego winno być sprawą poszczególnych państw 21. Próbą ujednolicenia pojęcia region stały się wreszcie prace związane z uchwaleniem przez członków Rady Europy, Europejskiej Karty Samorządu Regionalnego. Zdaniem M. Kuleszy, eksperci Rady w trakcie studiów nad tym dokumentem, przyjęli trzy kryteria wyodrębnienia regionu. Po pierwsze regionem jest obszar, w którym występuje władza polityczna pochodząca z wyborów. Po drugie jest to jednostka terytorialna najwyŝszego stopnia w systemie terytorialnej organizacji państwa. Trzecie kryterium stanowi, iŝ przedmiotem funkcjonowania regionu są zawsze sprawy interesu ogólnego (w przeciwieństwie do samorządu lokalnego, gdzie przedmiotem zainteresowania władzy politycznej jest 17 W związku z tym wyróŝnia on sześć regionów: Europę, Azję, Oceanię, Afrykę, Bliski Wschód i Amerykę [w:] R. Bierzanek, Współczesne stosunki międzynarodowe, PIW Warszawa 1980, s Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 1966, t. IX, s L. Barnhart (ed.), The American College Dictionary, Appleton Century Crofts New York 1956, s.1020, ( ). 20 Nieco szerzej pojęcie to zdefiniowało Zgromadzenie Regionów Europy, zob.: Regionalism across Europe, Report September 2006, [w:] /Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/GB-RR_Introduction_and_key_findings.pdf ( ). 21 I. Pietrzyk, Regionalizacja w krajach Unii Europejskiej [w:] Z. Mikołajewicz, Strategiczne problemy rozwoju regionalnego w procesie integracji europejskiej, PTE Opole 1995, s ; J. Labasse, L` Europe des regions, op.cit., s

7 interes lokalny). Idąc tym torem myślenia naleŝy wskazać na cztery główne cechy wykształconego regionu: wspólnota interesów gospodarczych, reprezentacja pochodząca z wyboru, więź społeczna oparta na poczuciu wspólnej toŝsamości, bezpośrednie podporządkowanie szczeblowi centralnemu 22. Ustawodawca przyjął tu zatem polityczną definicję regionu. Region, to takŝe sztuczna konstrukcja pojęciowa stworzona przez Unię Europejską dla celów statystycznych. Od 1988 roku w krajach UE, obowiązuje jednolita struktura jednostek terytorialnych określana jako nomenklatura jednostek terytorialnych dla celów statystycznych (The Nomenclature of Territorial Units for Statistics NUTS). Klasyfikacja NUTS słuŝy kształtowaniu regionalnych polityk krajów Unii i jest niezbędna do przeprowadzania analiz stopnia rozwoju społeczno-gospodarczego regionów pod kątem oceny zróŝnicowań regionalnych i opracowywania programów rozwoju regionalnego. Region dla UE ma znaczenie statystyczne, słuŝące rozdysponowaniu środków pomocowych w ramach wyrównywania poziomów Ŝycia w poszczególnych obszarach. Polityka regionalna odbywa się na poziomie regionów o powierzchni około 13,5 tys. km 2 i od ośmiuset tysięcy do trzech milionów mieszkańców (poziom NUTS 2) 23. Regiony występujące w poszczególnych państwach Unii Europejskiej wciąŝ jednak mają zróŝnicowany status prawny M. Kulesza, Zasada subsydiarności jako klucz do reform ustroju administracyjnego państw Europy Środkowej i Wschodniej (na przykładzie Polski) [w:] D. Milczarek, Subsydiarność, Warszawa 1998, Centrum Europejskie Uniwersytetu Warszawskiego, s S. Łodziński, Polityka regionalna w Unii Europejskiej Fundusze Strukturalne i Fundusz Spójności, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu RP, Warszawa 1999, s. 1-2, I. Pietrzyk, Polityka regionalna Unii Europejskiej i regiony w państwach członkowskich, PWN Warszawa Dziś do Unii Europejskiej naleŝy kilkaset regionów. Są one róŝnorodne pod względem kulturowym i ekonomicznym, o odmiennych tradycjach i historii. Wchodzą do UE niemieckie landy i austriackie Bundesländer, belgijskie i hiszpańskie wspólnoty, szwedzkie, fińskie i holenderskie prowincje, irlandzkie i brytyjskie hrabstwa, luksemburskie okręgi, duńskie gminy okręgów, francuskie, włoskie, greckie czy belgijskie regiony, a takŝe portugalskie regionalne komisje koordynacyjne. ZróŜnicowana jest takŝe przeciętna powierzchnia regionów od 860 km 2 w Luksemburgu, 2-3 tys. km 2 w Irlandii i Danii, Wielkiej Brytanii, do największych, blisko 30 tys. przeciętnych obszarów regionów Hiszpanii i Finlandii, czy Francji i Niemiec. W opinii M. Radwana - Rohresnchefa moŝna je podzielić na: państwa federalne, quasi federalne i regionalne: chodzi o państwa, w których istnieją regiony sprawujące władzę ustawodawczą (Niemcy, Belgia, Hiszpania, Włochy); państwa regionalne: do tej grupy zalicza się Francja wraz z jej dwudziestoma sześcioma regionami samorządowymi; państwa unitarne: tu najwyŝszą jednostką terytorialną jest niewielka samorządowa jednostka szczebla ponadgminnego, a podział na regiony jest wykorzystywany tylko do pewnych specjalnych potrzeb (Dania, Irlandia, Wielka Brytania, Portugalia), szerzej: M. Radwan Rohresnchef, Zasada subsydiarności w polityce regionalnej Wspólnoty Europejskiej [w:] D. Milczarek, Subsydiarność, op.cit., s W. śelazny wymienia, za ich twórcą - J. Labasse, jeszcze dwa typy regionów, równieŝ istniejących w UE. Są to: region formalny, czyli taki, który jest administracyjną częścią składową państwa i który nie implikuje zagadnień politycznych, są to po prostu nowego typu jednostki administracyjne państwa, takie jak regiony we Francji czy w Polsce województwa; region integralny, czyli taki, który implikuje dodatkowo problematykę polityczno toŝsamościową róŝnej natury, najczęściej etnicznej: Korsyka, Katalonia, Bretania, Walia, historyczno etnicznej: Szkocja, Bawaria, Śląsk czy historycznej, w której akcentuje się historyczną odmienność rozwoju gospodarczego regionu czy inną historyczną tradycję polityczną: 17

8 Pojęcie regionalizmu Z definicją regionu nierozerwalnie łączy się pojęcie regionalizmu. Nie jest ono precyzyjne i jednoznaczne, nie jest jednak pojęciem abstrakcyjnym i za kaŝdym razem przedstawia konkretny aspekt rzeczywistości. Jego plastyczność znaczeniowa pozwala z jednej strony na dowolne wykorzystywanie, a z drugiej przyczynia się do pewnego nieporządku terminologicznego 25. W literaturze regionalizm jest tłumaczony m.in. jako wszelkie formy zrzeszania się ograniczonej liczby państw, bez względu na to, czy zrzeszenie rozwinęło się na podstawach ściśle geograficznych, czy teŝ na podstawie wspólnych cech językowych, kulturalnych, tradycyjnych, ideologicznych i innych, które zmuszają do powiązania narodów ze sobą 26. Pojęcie to w stosunkach międzynarodowych jest interpretowane jako ruch zmierzający do organizowania władzy politycznej w obrębie naturalnych regionów, albo jako ruch w kierunku budowy wspólnot regionalnych i subregionalnych, których członkowie są złączeni historycznymi więzami, wynikającymi z przynaleŝności do mniejszych grup powiązanych wspólną przestrzenią geograficzną 27. E. Osmańczyk regionalizmem nazywa...współpracę międzynarodową państw określonego regionu, związanych wspólnotą interesów 28. Państwa bowiem są, w jego przekonaniu, głównymi podmiotami tego zjawiska. DąŜą do maksymalnego zaspokojenia swoich potrzeb i interesów związanych z bezpieczeństwem, rozwojem, suwerennością, prestiŝem. E. Smith i M. Russet twierdzą zaś, Ŝe regionalizm, to doktryna, koncepcja, lub teoria, w myśl której cele międzynarodowej współpracy mogą być lepiej osiągnięte przez organizacje, skupiające państwa, połoŝone na terenach mniejszych niŝ obszar świata 29. Lombardia (czy szerzej Padania), Wielkopolska czy Galicja, W. śelazny, Modele integracji europejskiej: nawigacja między Europą państw a Europą regionów, w: P. Buczkowski, K. Bondyra, P. Śliwa, Jaka Europa? Regionalizacja a integracja, Wyd. WyŜszej Szkoły Bankowej, Poznań 1998, s. 36; por. W. śelazny, Region w Unii Europejskiej, Przegląd Zachodni nr 1/ Po raz pierwszy uŝycie słowa regionalizm przypisuje się Leonowi de Berluc Perussis w 1874 r,. Upowszechniło się ono ok r. Zamieszanie pojęciowe dotyczy np. rozróŝnienia terminów regionalizacja i decentralizacja. Precyzyjne określenie odmienności prowadzi do wniosku, iŝ regionalizacja oznacza podział władzy, natomiast decentralizacja delegowanie władzy. Wynikiem decentralizacji, stanowiącej sposób zorganizowania władzy wykonawczej, jest nowa organizacja wewnętrzna państwa jednolitego, natomiast w wypadku regionalizacji, która dotyczy takŝe władzy legislacyjnej, chodzi o sposób zorganizowania autonomii jednostek składowych państwa złoŝonego, szerzej: I. Pietrzyk, Regionalizacja w krajach Unii Europejskiej [w:] Z. Mikołajewicz, Strategiczne problemy rozwoju regionalnego w procesie integracji europejskiej, op.cit,. s E. HaliŜak, Funkcje regionalizmu w stosunkach międzynarodowych [w:] Zmienność i instytucjonalizacja stosunków międzynarodowych, pod. red. J. Kukułki, PAN Warszawa 1988, s. 130 i n, por.: J.W. Burton, Peace Theory, Knopf New York, 1962, s R. Bierzanek, Bezpieczeństwo regionalne w systemie ONZ, Warszawa 1977; E. HaliŜak, Regionalizm morski, Stosunki Międzynarodowe, Warszawa, nr 16/1992; G. Bernatowicz, Nowy europejski regionalizm, Sprawy Międzynarodowe, 1994 nr E. Osmańczyk, Encyklopedia spraw międzynarodowych i ONZ, PWN, Warszawa 1974, s E. Smith, Regionalism within the United Nations, Evantson 1951, s

9 Na niebagatelny aspekt regionalizmu wskazuje E. HaliŜak. W jego opinii zjawisko to moŝna traktować jako sposób realizacji polityki zagranicznej państwa w danym regionie geograficznym. Instrumentalizm podejścia regionalnego polega w tym przypadku na tym, iŝ jest ono podporządkowane nadrzędnym celom polityki zagranicznej, pojmowanej przez pryzmat interesu narodowego i racji stanu. Stąd teŝ od potencjału i odgrywanej przez państwa roli w stosunkach międzynarodowych zaleŝy forma i zakres przejawiania się regionalizmu w polityce zagranicznej 30. Regionalizm, to zjawisko, które wynika z istoty regionu, a jego cechą jest dynamiczność funkcjonowania. Oznacza zainteresowanie pewną odrębnością i dąŝenie do jej zachowania, implikuje spójność wewnętrzną. PodłoŜem dla kształtowania regionalizmu jest, z jednej strony czynnik geograficzny, z drugiej zaś, takie czynniki integrujące, jak: toŝsamość lub zbieŝność załoŝeń i celów politycznych czy ideologicznych, tradycji historycznych, więzi gospodarczych, społecznych, kulturowych, językowych, religijnych, z dostrzegalną w praktyce międzynarodowej pewną przewagą czynnika politycznego. E. HaliŜak wyodrębnia cztery podstawowe funkcje regionalizmu w stosunkach międzynarodowych, jako uŝytecznego instrumentu w zaspokajaniu potrzeb i interesów ich uczestników: integrującą (w jego ramach powstaje wspólnota interesów i celów do zrealizowania); porządkującą (regulacja i utrzymywanie równowagi oraz zapewnianie toŝsamości poprzez istnienie regionalnych instytucji, norm i struktur działania); przymuszającą (nakłanianie państw uczestników do określonych zachowań. Funkcja ta kłóci się z suwerennością państw, co w efekcie prowadzi do wielu konfliktów); dynamizującą uczestników systemu regionalnego (dzięki niej system regionalny występuje jako uczestnik stosunków międzynarodowych, jest źródłem nowych powiązań i instytucji powstających w jego obszarze) 31. Najbardziej zaawansowaną formą regionalizmu jest powoływanie do Ŝycia ponadnarodowych struktur organizacyjnych, przejmujących kompetencje od suwerennych państw czyli federalizm. W państwach federalnych regiony mają szerokie kompetencje w niektórych przypadkach zachowują się jak prawnomiędzynarodowe podmioty (np. regiony belgijskie, czy niemieckie), mające na przykład prawo do zawierania umów międzynarodowych, a w konsekwencji bycia członkiem organizacji międzynarodowych 32. Na razie jednak proces ten przebiega powoli albowiem państwa szczególnie starannie dbają o zachowanie atrybutów nie- 30 Szerzej: E. HaliŜak, Regionalizm w polityce zagranicznej USA [w:] Historia. Polityka. Stosunki Międzynarodowe. Księga Jubileuszowa na 65- lecie Profesora Józefa Kukułki, UW ISM Warszawa 1994, s.55, a takŝe E. HaliŜak, Regionalizm w stosunkach międzynarodowych [w:] E. HaliŜak, R. Kuźniar, Stosunki międzynarodowe, geneza, struktura, funkcjonowanie. Podręcznik akademicki, UW Warszawa 1996, s ; E. HaliŜak, Regionalizm w stosunkach międzynarodowych [w:] E. HaliŜak, R. Kuźniar, Stosunki międzynarodowe, geneza, struktura, op.cit., s ; E. Hali- Ŝak, Kategoria regionalizmu w nauce o stosunkach międzynarodowych, Stosunki Międzynarodowe 1982, T E. HaliŜak, Funkcje regionalizmu w stosunkach międzynarodowych [w:] J. Kukułka (red.), Zmienność i instytucjonalizacja stosunków międzynarodowych, PAN, Warszawa A.L. Griffiths (red.), Handbook of Federal Countries, McGill-Queen s University Press, Montreal 2005, s

10 zaleŝności. Dziś przykładem kraju, kroczącego w tym kierunku jest Hiszpania, w której poszczególne regiony domagają się zwiększenia zakresu autonomii. Rozwój regionalizmu w stosunkach międzynarodowych jest wyrazem przekonania, iŝ państwo samodzielnie nie jest w stanie zaspokoić swych potrzeb i interesów. Nie jest to równieŝ moŝliwe ze względu na róŝnice dzielące państwa, oraz przez rozwój globalizmu. Łatwiej bowiem osiągnąć porozumienie w ramach regionu, gdzie liczba uczestników jest mniejsza, a problemy trafniej nazwane. W tym ujęciu regionalizm moŝna traktować jako przeciwieństwo globalizmu, czyli rozwijanie takiej formy współpracy, której celem jest niwelowanie skutków globalizacji w stosunkach międzynarodowych. Dynamika powstawania regionalnych porozumień po zakończeniu II wojny światowej, zdaje się tę tezę potwierdzać. W tym sensie regionalizm moŝe być traktowany jako proces skuteczniejszej (dzięki mniejszej liczbie stron) realizacji problemów globalnych na gruncie regionalnym. Stąd teŝ mianem regionalizmu moŝna określać wszelkiego rodzaju formy współpracy międzynarodowej w postaci umów, związków i sojuszy państw poło- Ŝonych blisko siebie. Regionalizm, umoŝliwiając bardziej efektywne rozwiązywanie problemów ekonomicznych, społecznych i politycznych, zapewnia w duŝym stopniu bezpieczeństwo, gdyŝ eliminuje spory i napięcia w jego obszarze. Regionalizm moŝe być takŝe rozumiany jako ruch społeczno-kulturalny 33, powstający w ramach jakiegoś narodu (państwa), który pragnie w tych ramach pozostać (region etniczny) 34. Istotę tak pojętego zjawiska zapisano w Karcie Regionalizmu Polskiego, uchwalonej na V Kongresie Regionalnych Towarzystw Kultury w 1994 we Wrocławiu: KaŜdy człowiek w róŝnych stopniu i na róŝne sposoby uczestniczy w Ŝyciu społeczności lokalnej, regionu, kraju, a niekiedy Europy czy świata. Ruch regionalistyczny i samorządowy uaktywnia wszystkie środowiska i wyzwala społecznikowską inicjatywę. Twórcze siły intelektualne, kompetencje i zaangaŝowanie skupionych w nim ludzi przyczyniają się do budowy społeczeń- 33 Kolebką regionalizmu była dziewiętnastowieczna Francja. Stał się on wówczas manifestacją oporu wobec utrwalonej dominacji ParyŜa i kulturowego centralizmu. Pierwszym teoretykiem zagadnień regionalnych był Frederic Le Play, kontynuował jego prace Vidal de la Blanche oraz Henri de Tourville. Szerzej: H. Kubiak, Region i regionalizm. Próba analizy typologicznej, Przegląd Polonijny, 1994, nr 1 (71), s. 29, J. Damrosz Region i regionalizm (studium interdyscyplinarne), Instytut Kultury Warszawa 1987, s Jego celem jest obrona i rozwój kultury lokalnej. W taki sposób moŝe się wyraŝać protest przeciwko kulturze masowej. Ten nurt regionalizmu, kultywując swoją odrębność, podkreśla dumę z własnych wartości społecznych, które przeciwstawia innym regionom tego samego narodu, szerzej: J. Damrosz, Region i regionalizm..., op.cit., s. 81; J. Damrosz, Regionalizm u progu XXI wieku [w:] Regionalizm polski u progu XXI wieku, Kongres Regionalnych Towarzystw Kultury, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wrocław IX 1994, s ; podobnie rzecz ujmuje E. Osmańczyk. Dla niego regionalizm to ruch społeczny zapoczątkowany w XIX wieku, dąŝący do odrodzenia odrębności kulturalnych określonego regionu kraju [w:] E. Osmańczyk, Encyklopedia spraw międzynarodowych i ONZ, op.cit.; por.: Słownik Języka Polskiego, PAN, t. VII, Warszawa 1981, s

11 stwa obywatelskiego, upodmiotowionego, zdolnego kreować nowe oblicze regionów i kraju 35. G. Gorzelak definiuje regionalizm jako zjawisko poszukiwania przez zbiorowość terytorialną, wewnątrz większego systemu państwowego, własnej toŝsamości, przy czym moŝe być ona warunkowana zjawiskami etnicznymi, religijnymi lub kulturalnymi 36. Ruchy regionalne są formą projekcji interesów grupowych w ramach społeczeństwa obywatelskiego, dąŝą do decentralizacji państwa i wzrostu roli samorządu terytorialnego. Państwo ma tylko wzmacniać poczucie bezpieczeństwa. Regionalizm pojmowany w ten sposób, to wyobraŝenie podmiotowej społeczności terytorialnej w pełni korzystającej z prawa do samostanowienia i samorządu. Występuje przeciw tradycyjnie pojętemu państwu, opowiada się natomiast za integracją ponadpaństwową. Ideą jest świat współpracujących ze sobą regionów, które działają w strukturach regionalnych, albowiem same nie są w stanie rozwiązać złoŝonych i waŝnych dla nich problemów 37. Na inny aspekt tego pojęcia zwraca uwagę M. Bankowicz. Podaje on, iŝ regionalizm to tendencja polityczna polegająca na przekazywaniu przez państwo kompetencji jednostkom terytorialnym. Niekiedy unitarne państwo, dąŝąc do decentralizacji, przyznaje regionom uprawnienia ustawodawcze i finansowe (proces ten ma szczególne znaczenie w państwach wielonarodowych). Mają one wówczas własne statuty swoiste małe konstytucje i większą swobodę podejmowania decyzji (Włochy, Hiszpania). Regionalizacja czyli kształtowanie się regionu Cechą szczególną zaprezentowanych wcześniej określeń jest istnienie wewnętrznych powiązań. Jednak koniecznym jest takŝe udowodnienie występowania zewnętrznych przesłanek, które przesądzają o istnieniu regionu. Proces wyodrębniania regionów na podstawie określonych kryteriów oraz politykę regionalną prowadzoną w ramach danego ugrupowania, często określa się mianem regionalizacji. Sprowadza się ona do: eliminowania barier utrudniających współpracę w regionie; kreacji podstaw prawnych dla wzajemnych akcji i interakcji; przyjmowania umów o charakterze regionalnym; tworzenia organizacji międzynarodowych o charakterze regionalnym. Państwa w relacjach z innymi państwami występują w ugrupowaniach politycznych. W róŝnych okresach historii pojawiały się liczne powiązania pomiędzy krajami, oparte na: wspólnej religii (państwa Islamu, chrześcijańskie), wspólnym języku i tradycjach (państwa staroŝytnej Grecji), wspólnej polityce (Święte Przymierze). W stosunkach międzynarodowych długą tradycję, jak podaje E. HaliŜak, ma regionalizm w sferze bezpieczeństwa. Jego pierwowzorów naleŝy dopatry- 35 A.J. Omelaniuk, Ruch regionalny wobec wyzwań przyszłości [w:] A.J. Omelaniuk (red.), Integracja europejska a ruch regionalny w Polsce, Silesia Wrocław Ciechanów, 1998, s G. Gorzelak, Regionalizm i regionalizacja w Polsce na tle europejskim [w:] G. Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Czy Polska będzie państwem regionalnym?, UW EIRRiL, Warszawa 1993, s S. Parzymies, Europa regionów, Sprawy Międzynarodowe, nr 3/1994, s

12 wać się w pierwszych porozumieniach wojskowych 38. W latach międzywojennych i po 1945 roku, ten rodzaj regionalizmu traktowany był jako gwarancja bezpieczeństwa i pokoju międzynarodowego. Konsekwencje II wojny światowej udowodniły, Ŝe swą zbiorową toŝsamość państwa europejskie mogą uratować tylko poprzez politykę współpracy, związaną z budowaniem systemu zbiorowego bezpieczeństwa. Tak powstałe formy regionalizmu inspirowane były z zewnątrz, jako wyraz mocarstwowej polityki Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego, nie uwzględniały zaś lokalnych potrzeb i uwarunkowań. W praktyce tak pojęty regionalizm miał zapobiegać konfliktom, powstrzymywać je, eliminować oraz rozwiązywać 39. Miał on przy tym do spełnienia trzy zasadnicze funkcje: utrzymać bezpieczeństwo wewnętrzne państw, bezpieczeństwo państw regionu i bezpieczeństwo związane z działalnością państw spoza regionu. Do tych porozumień, powstałych po II wojnie, zaliczyć moŝemy NATO, SEATO, CENTO, ANZUS, Układ Warszawski. Stworzenie w regionie systemu zbiorowego bezpieczeństwa, dawało przy tym warunki do współpracy w innych dziedzinach, takich jak np. gospodarka, kultura, ochrona środowiska. W historii nowoŝytnej za pierwsze zastosowanie podejścia regionalnego, fundamentem którego było bezpieczeństwo, moŝna uznać doktrynę Jamesa Monroe, prezydenta USA, ogłoszoną w grudniu 1823 r. Ujmowana ona była w skróconej wersji jako Ameryka dla Amerykanów 40. W Europie Zachodniej na znaczenie róŝnic regionalnych i potrzebę prowadzenia polityki regionalnej, po raz pierwszy zwrócono uwagę w latach trzydziestych naszego stulecia, w okresie Wielkiego Kryzysu. Zaczęto wówczas zdawać sobie sprawę, Ŝe duŝe dysproporcje w poziomie rozwoju pomiędzy poszczególnymi regionami mogą zagraŝać stabilności politycznej państwa. W okresie I wojny światowej znaczny rozgłos zdobył, lansowany przez F. Naumanna publicystę i działacza niemieckiego, pomysł Mitteleuropy jako regionu środkowo europejskiego, obejmującego Niemcy i Austro Węgry, w tym równieŝ ziemie polskie, pozostające pod zaborami 41. Koncepcje regionalnego bezpieczeństwa stanowiły 38 E. HaliŜak, Regionalizm w stosunkach międzynarodowych [w:] E. HaliŜak, R. Kuźniar, (red.), Stosunki międzynarodowe, geneza, dynamika..., op.cit., s. 292 i n.; E. HaliŜak, Stosunki międzynarodowe w Regionie Azji i Pacyfiku, op.cit., s Szerzej: R. Bierzanek, Bezpieczeństwo regionalne w systemie ONZ, PISM Warszawa Wynikało z niej, iŝ region Ameryki Środkowej i Południowej jest wyłączną domeną polityki zagranicznej USA, a nie mocarstw europejskich. D. Perkins, A History of the Monroe Doctrin, Little Brown Boston 1963, V. M. Chvostov (red.), Historia Dyplomacji (do 1871), t. 1 3, KiW Warszawa G.F. Tucker, The Monroe doctrine: a concise history of its origin and growth, G.B Reed Boston 1885; t.1, s , L. Bazylow, Historia Powszechna , Warszawa 1981, s ; L. Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Bellona, Warszawa 2000, s ; M. śywczyński, Historia Powszechna , Warszawa PWN, Szerzej: F. Naumann, Mitteleuropa, Georg Reimer Berlin 1915, J. Pajewski, Mitteleuropa. Studia z dziejów imperializmu niemieckiego w dobie pierwszej wojny światowej, Instytut Zachodni Poznań 1959, H.C. Meyer, Mitteleuropa in German Thought and Actions , The Hague Nijhoff 1955; B. Barbier, Mitteleuropa. Definicja geograficzna, Przegląd Geograficzny, nr 3 4/

13 przedmiot oŝywionych dyskusji na forum Ligi Narodów 42. Liga stała się próbą stworzenia światowego systemu bezpieczeństwa i platformy wszechstronnej współpracy między państwami. Po zakończeniu II wojny światowej misję tę powierzono ONZ. Inną formą współpracy jest regionalizm ekonomiczny. Mianem tym definiuje się prowadzoną na preferencyjnych warunkach, gospodarczą kooperację i integrację państw danego obszaru 43. Ma ona na celu ułatwienie swobodnego przepływu towarów i usług oraz koordynację zagranicznej polityki gospodarczej między krajami w tym samym obszarze geograficznym. W praktyce oznacza ona eliminację barier taryfowych i pozataryfowych między gospodarkami danego regionu przy jednoczesnym ich utrzymaniu w stosunkach z krajami spoza jego granic. Tymi przesłankami kierowały się państwa, tworzące Europejską Wspólnotę Gospodarczą. W połowie lat dziewięćdziesiątych nastąpił niezwykle szybki rozwój tej odmiany regionalizmu. Wyrazem tego była m.in. duŝa aktywność Unii Europejskiej na rzecz jej rozszerzenia albowiem państwa, angaŝując się w regionalne porozumienia ekonomiczne, zwiększają swoją kartę przetargową w negocjacjach handlowych, zarówno wobec krajów danego regionu, jak i spoza niego. Tak pojęty regionalizm jest konieczny dla ustanowienia obszaru o jednolitych warunkach gospodarczych po to, by swobodnie dokonywać przemieszczania towarów, usług i kapitału. Do najwaŝniejszych porozumień na tej płaszczyźnie zaliczyć moŝemy ugrupowania takie jak: NAFTA, MERCOSUR, CEFTA, EFTA, ASEAN, OPEC, SPARTECA. Pamiętać takŝe naleŝy o takich porozumieniach regionalnych jak: Benelux czy Rada Nordycka. Nową formą regionalizmu ekonomicznego, rozwijającą się niezwykle dynamicznie w ostatnim dziesięcioleciu są regiony transgraniczne, które UE zwyczajowo określa mianem euroregionów. Szczególnie korzystne przesłanki dla rozwoju regionalizmu nastąpiły po zakończeniu zimnej wojny, kiedy to zanikł podział na sojuszników i państwa nieprzyjacielskie. PróŜnię po rywalizacji Wschód Zachód zaczęły wypełniać innego typu napięcia np. Północ Południe, chrześcijaństwo islam, demokracja totalitaryzm. W tym czasie zaczęły takŝe powstawać lokalne porozumienia, tworzone na bazie wspólnych trosk i potrzeb państw danego obszaru 44. Równocześnie zaczęła rodzić się współpraca państw Europy Środkowej i Wschodniej z krajami demokracji zachodniej. Zaowocowało to pojawieniem się i rozwojem wielu struktur subregionalnych, takich jak: współpraca adriatycko naddunajska, bałtycka, 42 R. Bierzanek, Bezpieczeństwo regionalne w systemie ONZ, op.cit.,, s Szerzej: E. HaliŜak, Regionalizm w stosunkach międzynarodowych [w:] E. HaliŜak, R. Kuźmiar (red.), Stosunki międzynarodowe, geneza, struktura... op.cit., s. 300 i n. 44 Jak twierdzi B. Osadnik, po upadku rywalizacji Wschód Zachód, odtajały sprzeczności etniczne, terytorialne i religijne, które przez długie lata poddane były hibernacji. W Europie Środkowo Wschodniej, jedną z dróg prowadzących do wypełnienia próŝni po rozpadzie bloku państw socjalistycznych, stała się współpraca regionalna państw postsocjalistycznych w ramach Grupy Wyszehradzkiej; szerzej:. B. Osadnik, Nowy regionalizm w polskiej polityce zagranicznej (uwagi teoretyczne) [w:] B. Łomiński, M. Stolarczyk (red.), Polska i jej sąsiedzi w latach dziewięćdziesiątych. Polityczne i ekonomiczne aspekty współpracy i integracji, UŚ Katowice 1998, s

14 czarnomorska. Dotychczasowe pojęcie regionalizmu zostało uzupełnione o zjawisko tzw. nowego europejskiego regionalizmu, które w Europie przejawiło się w powstaniu takich ugrupowań jak: Inicjatywa Środkowoeuropejska, Rada Bałtycka, Euroarktyczna Rada Morza Barentsa, Grupa Wyszehradzka, Rada Państw Morza Bałtyckiego, Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu CEFTA, czy Trójkąt Weimarski 45. Interpretując znaczenie pojęć region i regionalizm oraz mechanizmy wpływające na ich powstanie, warto podkreślić istotę polityki regionalnej. W Europie po zakończeniu II wojny światowej, stała się ona bowiem stopniowo uznaną i popieraną dziedziną aktywności państw, a pojawiła się wraz z powstaniem Rady Europy i Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Początkowo ograniczała się ona do formy prostej redystrybucji środków finansowych na rzecz uboŝszych i zacofanych regionów, przede wszystkim poprzez wspieranie w nich inwestycji infrastrukturalnych. Szybko jednak zauwaŝono, Ŝe działania te nie wystarczają. Odwołano się, więc do instrumentów planistycznych oraz stopniowej regionalizacji państwa. Kraje członkowskie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, zdecydowały się na włączenie, polityki regionalnej do programu działania organizacji wspólnotowej 46. Region, choć nie był jeszcze wyposaŝony w Ŝadne kompetencje, został zauwaŝony na międzynarodowym forum. Europejska polityka regionalna rozwijała się stopniowo, pod wpływem pogłębiania się procesów integracyjnych i poszerzania się Wspólnoty. Bibliografia: 1. American Heritage Dictionary of the English Language. Boston: Houghton Mifflin Company, Barbier B., Mitteleuropa. Definicja geograficzna, Przegląd Geograficzny, nr 3 4/ Barnhart L., (ed.), The American College Dictionary, Appleton Century Crofts New York Bazylow L., Historia Powszechna , Warszawa Bernatowicz G., Nowy europejski regionalizm, Sprawy Międzynarodowe, 1994, nr Bierzanek R., Współczesne stosunki międzynarodowe, PIW, Warszawa Bierzanek R., Bezpieczeństwo regionalne w systemie ONZ, Warszawa Buczkowski P., Bondyra K., Śliwa P., Jaka Europa? Regionalizacja a integracja, Wyd. WyŜszej Szkoły Bankowej, Poznań Burton J.W., Peace Theory, Knopf New York, B. Osadnik, Nowy regionalizm w Europie Środkowo Wschodniej. Grupa Wyszehradzka [w:] J. Przewłocki (red.), Bezpieczeństwo państw Grupy Wyszehradzkiej. Nadzieja i realia, UŚ Katowice 1995, s Por.: B. Jones, M. Keating (red.), The European Union and the regions, Oxford, UK; Clarendon Press, New York: Oxford University Press, 1995; P. Wagstaff (red.), Regionalizm in the European Union, Exeter: Intellect 1999; R. Morgan (red.), Regionalism in European politics, Policy Studies Institute London 1986, U. Braun Moser, EU Regional Policy [w:] S. Flejterski, D. Zarzecki, (red.), III Ogólnopolska Konferencja Region Polska Unia Europejska. Ostatnia runda, Szczecin, 9 grudnia 2002, MBA Uniwersytet Szczeciński 2002, s. 337 i n. 24

15 10. Chojnicki Z., The region in a perspective of change, Regional and Local Studies. University of Warsaw, Chvostov V.M. (red.), Historia Dyplomacji, t. 1 3, Warszawa KiW Czarny R.M., Regionalizm w stosunkach międzynarodowych Aspekty polityczno prawne, WSP Kielce CzyŜ T., Region regionalizacja regionalizm, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, z. 2/ CzyŜ T., (red.), Podstawy regionalizacji geograficznej, UAM Poznań Damrosz J., Region i regionalizm (studium interdyscyplinarne), Instytut Kultury Warszawa Długosz D., Samorząd Terytorialny a Federalizm, Biuletyn nr 2/1996 Centrum Europejskie Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa Domański R., Geografia ekonomiczna, PWN Warszawa Poznań Dziewoński K., Teoria regionu ekonomicznego, Przegląd Geograficzny nr 1/ Flejterski S., Zarzecki D., (red.), III Ogólnopolska Konferencja Region Polska Unia Europejska. Ostatnia runda, Szczecin, 9 grudnia 2002, MBA Uniwersytet Szczeciński Freeman O., Regionalizacja w Europie Zachodniej, Europejska Agencja Wspierania Samorządów Lokalnych, z. 4, Warszawa Gorzelak G., Podstawowe pojęcia polityki regionalnej [w:] Podstawy polityki regionalnej, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa Gorzelak G., Jałowiecki B. (red.), Czy Polska będzie państwem regionalnym?, UW EIRRiL Warszawa Griffiths A.L. (red.), Handbook of Federal Countries, McGill-Queen s University Press, Montreal HaliŜak E., Regionalizm morski, Stosunki Międzynarodowe, Warszawa, nr 16/ HaliŜak.E., Kuźniar R., Stosunki międzynarodowe, geneza, struktura, funkcjonowanie. Podręcznik akademicki, UW Warszawa HaliŜak E., Kategoria regionalizmu w nauce o stosunkach międzynarodowych, Stosunki Międzynarodowe Hettne B., Inotai A., Sunkel O., Globalism and the new regionalism, Palgrave Macmillan Historia. Polityka. Stosunki Międzynarodowe. Księga Jubileuszowa na 65- lecie Profesora Józefa Kukułki, UW ISM Warszawa Jałowiecki B., Kwestia regionalna, Wspólnota, Jones B., Keating M. (red.), The European Union and the regions, Oxford, UK; Clarendon Press, New York: Oxford University Press, Kopaliński W., Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wydanie XVI rozszerzone, Wiedza Powszechna Warszawa 1989, s Kubiak H., Region i regionalizm. Próba analizy typologicznej, Przegląd Polonijny, 1994, nr 1 (71). 33. Kukułka J., (red.), Zmienność i instytucjonalizacja stosunków międzynarodowych, PAN Warszawa Kwilecki A., Region i badania regionalne w perspektywie socjologii, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, z. 2/ Labasse J., L` Europe des regions, Geographes - Flammarion Paris L'Estrange Fawcett L., Hurrell A., Regionalism in world politics, Oxford University Press,

16 37. Łodziński S., Polityka regionalna w Unii Europejskiej Fundusze Strukturalne i Fundusz Spójności, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu RP, Warszawa Łomiński B., Stolarczyk M., (red.), Polska i jej sąsiedzi w latach dziewięćdziesiątych. Polityczne i ekonomiczne aspekty współpracy i integracji, UŚ Katowice Maciołek M., Region problemy z definicją, nieporozumienia i zagroŝenia, Wspólnota nr 36/78 z Malendowski W., Szczepaniak M., Euroregiony, mosty do Europy bez granic, Elipsa, Warszawa Meyer H.C., Mitteleuropa in German Thought and Actions , The Hague Nijhoff Michałowska G., ToŜsamość kulturowa w stosunkach międzynarodowych, Stosunki Międzynarodowe, t. 14, Mikołajewicz Z., Strategiczne problemy rozwoju regionalnego w procesie integracji europejskiej, PTE Opole Milczarek D., Subsydiarność, Warszawa 1998, Centrum Europejskie Uniwersytetu Warszawskiego. 45. Moczulski L., Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Bellona, Warszawa Morgan R. (red.), Regionalism in European politics, Policy Studies Institute London Morris W., (red.), The American heritage dictionary of the english, American Heritage Publishing New York, Naumann F., Mitteleuropa, Georg Reimer Berlin Nye J.S., International Regionalism: Readings, Boston Little, Brown & Co.,1968, s Omelaniuk J. (red.), Integracja europejska a ruch regionalny w Polsce, Silesia Wrocław Ciechanów, Osmańczyk E., Encyklopedia spraw międzynarodowych i ONZ, PWN Warszawa Pajewski J., Mitteleuropa. Studia z dziejów imperializmu niemieckiego w dobie pierwszej wojny światowej, Instytut Zachodni Poznań Parzymies S., Europa regionów, Sprawy Międzynarodowe, nr 3/ Pietrzyk I., Polityka regionalna Unii Europejskiej i regiony w państwach członkowskich, PWN Warszawa Perkins D., A History of the Monroe Doctrin, Little Brown Boston Przewłocki J., (red.), Bezpieczeństwo państw Grupy Wyszehradzkiej. Nadzieja i realia, UŚ Katowice Regionalizm polski u progu XXI wieku, Kongres Regionalnych Towarzystw Kultury, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wrocław IX Regionalism across Europe, Report September 2006, w: /user_upload/mainissues/regional_democracy/aer_regionalism_report/gb- RR_Introduction_and_key_findings.pdf 59. Silski Z., Elementy ekonomiki regionalnej, Politechnika Koszalińska, Koszalin Skorowski H., Europa Regionu, Wyd. Fund. ATK, Warszawa 1998/ Słownik Języka Polskiego, PAN, t. VII, Warszawa Słownik łacińsko - polski, (red.) M. Plezi, t. IV, Warszawa, Smith E., Regionalism within the United Nations, Evantson Szczepkowski J., Region, regionalizacja, polityka regionalna teoria i praktyka, oczekiwania i doświadczenia, Pomorze Nadwiślańskie z. 2, Toruń

17 65. Tucker G.F., The Monroe doctrine: a concise history of its origin and growth, G.B Reed Boston Wagstaff P. (red.), Regionalizm in the European Union, Exeter: Intellect Węc J., Regionalizacja w państwach Unii Europejskiej, Przegląd Zachodni, 1994, nr Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa Gutenberga, t. XIV, Kraków ( ), Wydawnictwo Gutenberg Print, Warszawa Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa Wróbel A., Pojęcie regionu ekonomicznego a teoria geografii, IG PAN, Prace geograficzne nr 48/ Zaleski J., Europa Bałtycka, Pomorski Przegląd Gospodarczy nr 6/ śelazny W., Region w Unii Europejskiej, Przegląd Zachodni nr 1/ śywczyński M., Historia Powszechna , Warszawa PWN, Abstrakt Region, jak to juŝ zostało podkreślone, trudno jest wyodrębnić w oparciu o jedną tylko cechę czy jedno kryterium. Nie ma takŝe moŝliwości uwzględnienia wszystkich elementów go charakteryzujących, a tym samym odróŝniających od pozostałych obszarów. Przedstawiona w artykule róŝnorodność w definiowaniu regionu i regionalizmu, miała przede wszystkim na celu wskazanie wielostronnego pojmowania oraz ewoluowania znaczenia tych słów, a takŝe szerokiego zainteresowania tą problematyką badawczą. Ta krótka analiza pozwoliła uchwycić główne trendy i uporządkować mnogość wypowiedzi na ten temat. Region, Regionalism, Regionalisation Selected Theoretical Aspects It is difficult to define the region. There is also no possibility of taking account of all the elements which characterize it, thereby distinguishing from other areas. Presented in the article diversity in the definition of region and regionalism was primarily designed to identify the evolving multilateral understanding and meaning of these words, as well as a broad research interest in this issue. This brief analysis has helped to capture the main trends and organize a multitude of speeches on the subject. PhD Joanna Grzela, assistant professor, Jan Kochanowski University of Humanities and Natural Sciences in Kielce. 27

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

- Temat: Europejska polityka Rosji u progu XXI wieku Kierownik tematu: prof. dr hab. Bogdan Łomiński

- Temat: Europejska polityka Rosji u progu XXI wieku Kierownik tematu: prof. dr hab. Bogdan Łomiński Informacje ogólne Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu Śląskiego powstał w 1975 roku. Na dzień 30 listopada 2000 roku w Instytucie zatrudnionych było (w przeliczeniu na pełne etaty)

Bardziej szczegółowo

Pakiet ECTS Europeistyka I. IV. Aneks. 4.1. Alfabetyczny wykaz przedmiotów na studiach I stopnia wraz kodami ECTS

Pakiet ECTS Europeistyka I. IV. Aneks. 4.1. Alfabetyczny wykaz przedmiotów na studiach I stopnia wraz kodami ECTS IV. Aneks 4.1. Alfabetyczny wykaz przedmiotów na studiach I stopnia wraz kodami ECTS Uwaga: nie wszystkie przedmioty ujęte w zestawieniu są realizowane w roku ak. 2010-11. Lp. A. Przedmioty kształcenia

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca WYMAGANIA EDUKACYJNE Z WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE NA POSZCZEGÓLNE OCENY KLASA II GIMNAZJUM Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej Temat lekcji 1. O czym będziemy się uczyć na lekcjach wiedzy o społeczeńst

Bardziej szczegółowo

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia stosunki międzynarodowe

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia stosunki międzynarodowe studia społeczne, kierunek: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE ZOBACZ OPIS KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH - I st. TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH Prawo 30 h Pojęcie

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO Rozdział szósty zawiera analizę inicjatyw w poszczególnych regionach oraz ich schematy. Autorka zaproponuje w nim

Bardziej szczegółowo

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY _ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego AON wewn. 4969/97 QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY. Redakcja naukowa prof. zw. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny Studia niestacjonarne: Europeistyka Przedmiot: Socjologia 1. Poznanie socjologii w czasie jako dyscypliny naukowej. 2. Przedmiot nauczania socjologii i korelacje z innymi naukami. 3. NajwaŜniejsi przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Słowo wstępne... 11. Przedmowa do czwartego wydania... 13. Wykaz skrótów... 15

Spis treści. Słowo wstępne... 11. Przedmowa do czwartego wydania... 13. Wykaz skrótów... 15 Spis treści Słowo wstępne............................................................ 11 Przedmowa do czwartego wydania.......................................... 13 Wykaz skrótów............................................................

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

II. Studia stacjonarne

II. Studia stacjonarne II. Studia stacjonarne 2.1. Przedmioty realizowane w roku ak. 2010-11 na studiach stacjonarnych Uwaga: w roku akademickim 2010-11 kaŝdy rok studiów jest realizowany według odrębnego planu studiów. Stąd

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA Specjalność międzynarodowe stosunki ekonomiczne skierowana jest do osób, które pragną aktywnie działać na rynkach międzynarodowych,

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

INTEGRACJA EUROPEJSKA

INTEGRACJA EUROPEJSKA A 388687 INTEGRACJA EUROPEJSKA Podręcznik,akademicki redakcja naukowa Antoni Marszałek Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne Warszawa 2004 Spis treści Wstęp 17 Część pierwsza PODSTAWOWE ZASADY INTEGRACJI 23

Bardziej szczegółowo

Ryszard Unia Europejska

Ryszard Unia Europejska A 377214 Ryszard Unia Europejska jako aktor stosunków międzynarodowych Wydawnictwo Naukowe Scholar Warszawa 2003 Spis treści Wstęp 13 Rozdział I Budowanie unii politycznej państw Wspólnoty Europejskiej:

Bardziej szczegółowo

Pełna Oferta Usług Edu Talent

Pełna Oferta Usług Edu Talent Przedstawiamy Ci naszą Pełną Ofertę Usług. Przygotowaliśmy dla Ciebie szeroką ofertę profesjonalnego, terminowego i taniego pisania prac. Piszemy dla Ciebie: - prace magisterskie i licencjackie - prace

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22 Wprowadzenie 9 Część I Rozwój regionalny i lokalny w warunkach kryzysu 1. Klimat przedsiębiorczości w rozwoju społeczno-gospodarczym regionu - wyniki badania ankietowego mieszkańców Litwy, Łotwy i Polski

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

ADMINISTRACJA PUBLICZNA NA PROGU XXI WIEKU. Wyzwania i oczekiwania

ADMINISTRACJA PUBLICZNA NA PROGU XXI WIEKU. Wyzwania i oczekiwania ADMINISTRACJA PUBLICZNA NA PROGU XXI WIEKU. Wyzwania i oczekiwania Red.: Joachim Osiński Wprowadzenie Administracja publiczna na tle ewolucji instytucji państwa w XX i XXI wieku (Joachim Osiński) 1. Instytucja

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Informator ETS na rok akademicki 2009/2010 STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE www.ka.edu.pl Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE

Bardziej szczegółowo

Studia II stopnia (magisterskie) rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Międzynarodowe stosunki gospodarcze

Studia II stopnia (magisterskie) rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Międzynarodowe stosunki gospodarcze rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Międzynarodowe stosunki gospodarcze Katedry zasilające tzw. minimum kadrowe dla kierunku MSG (Wydział NE) Katedra Gospodarki Przestrzennej

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

Fundamenty integracji europejskiej

Fundamenty integracji europejskiej Fundamenty integracji europejskiej mgr Aleksandra Borowicz Polskie Stowarzyszenie Badań Wspólnoty Europejskiej Ośrodek Badań Integracji Europejskiej Uniwersytetu Gdańskiego Projekt realizowany z Narodowym

Bardziej szczegółowo

Diagnoza stanu obecnego śląskich miast pod kątem smart rewitalizacji. Próba oceny uwarunkowań, potencjału, przeszkód

Diagnoza stanu obecnego śląskich miast pod kątem smart rewitalizacji. Próba oceny uwarunkowań, potencjału, przeszkód Diagnoza stanu obecnego śląskich miast pod kątem smart rewitalizacji. Próba oceny uwarunkowań, potencjału, przeszkód Prof.zw.dr hab. Jacek Szołtysek Kierownik Katedry Logistyki Społecznej Uniwersytet Ekonomiczny

Bardziej szczegółowo

Pojęcie i znaczenie regionu turystycznego, regionalizacja turystyczna Metody delimitacji regionów turystycznych Typy regionów turystycznych

Pojęcie i znaczenie regionu turystycznego, regionalizacja turystyczna Metody delimitacji regionów turystycznych Typy regionów turystycznych mgr Renata Bałoniak Doktorantka IPiSS w Warszawie REGIONY TURYSTYCZNE Pojęcie i znaczenie regionu turystycznego, regionalizacja turystyczna Metody delimitacji regionów turystycznych Typy regionów turystycznych

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie

Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH ŚRÓDROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN Z PRZEDMIOTU WIEDZA O SPOŁECZEŃSWIE W TECHNIKUM /ZAKRES PODSTAWOWY/ klasa IV opracowany na podstawie planu wynikowego

Bardziej szczegółowo

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze.

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze. Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze. Jej prowadzenie służy realizacji celu publicznego, jakim jest ochrona

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej

Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej 1. Greckie, chrześcijańskie i rzymskie źródła zjednoczonej Europy. 2. Porównaj projekt Unii Paneuropejskiej Richarda Coudenhove-Kalergiego i Unii

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

Unia Europejska KOMITET REGIONÓW

Unia Europejska KOMITET REGIONÓW Unia Europejska KOMITET REGIONÓW Bruksela, 2003 Wstęp do Komitetu Regionów Unia europejska Komitet Regionów Tworzenie Komitetu Regionów Komitet Regionów jest zgromadzeniem doradczym Unii Europejskiej;

Bardziej szczegółowo

Koncepcja rozprawy doktorskiej. Dorota Czyżewska. Katedra Strategii i Polityki Konkurencyjności Międzynarodowej Poznań, 25.03.2010 r.

Koncepcja rozprawy doktorskiej. Dorota Czyżewska. Katedra Strategii i Polityki Konkurencyjności Międzynarodowej Poznań, 25.03.2010 r. Ośrodki wspierania innowacji a konkurencyjność regionalna w ujęciu koncepcji regionu uczącego się - przykład Francji Koncepcja rozprawy doktorskiej Dorota Czyżewska Opiekun naukowy: dr hab. Ewa Łaźniewska,

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Liczba. Jednostka tematyczna. Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO 1. Lekcja organizacyjna Ustalenie kontraktu, omówienie kryteriów

Liczba. Jednostka tematyczna. Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO 1. Lekcja organizacyjna Ustalenie kontraktu, omówienie kryteriów Jednostka tematyczna Zagadnienia Klasa III I. PRAWO. Lekcja organizacyjna Ustalenie kontraktu, omówienie kryteriów 2//4/5. Prawo cywilne i rodzinne oceniania, wymagań programowych. Zapoznanie z procedurami

Bardziej szczegółowo

Skuteczna komunikacja w organizacjach wielokulturowych

Skuteczna komunikacja w organizacjach wielokulturowych Skuteczna komunikacja w organizacjach wielokulturowych Cel warsztatów: kształtowanie postaw i umiejętności, sprzyjającym skutecznemu porozumiewaniu się z przedstawicielami odmiennych kultur, nabycie wiedzy

Bardziej szczegółowo

Konwersatorium Euro-Atlantycka przestrzeń bezpieczeństwa. Bezpieczeństwo narodowe II stopnia. Rok akademicki 2015/2016. Semestr I

Konwersatorium Euro-Atlantycka przestrzeń bezpieczeństwa. Bezpieczeństwo narodowe II stopnia. Rok akademicki 2015/2016. Semestr I Dr hab. Andrzej Podraza, prof. KUL Konwersatorium Euro-Atlantycka przestrzeń bezpieczeństwa Bezpieczeństwo narodowe II stopnia Rok akademicki 2015/2016 Semestr I 1. Realizm w stosunkach międzynarodowych

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

Współpraca Województwa Śląskiego z regionami partnerskimi oraz w ramach Europejskiego Ugrupowania Współpracy Terytorialnej TRITIA

Współpraca Województwa Śląskiego z regionami partnerskimi oraz w ramach Europejskiego Ugrupowania Współpracy Terytorialnej TRITIA Współpraca Województwa Śląskiego z regionami partnerskimi oraz w ramach Europejskiego Ugrupowania Współpracy Terytorialnej TRITIA Bogusław Śmigielski Marszałek Województwa Śląskiego Podstawa prawna współpracy

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Zaznacz państwa członkowskie starej Unii Europejskiej, które nie wprowadziły dotąd

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZALICZENIA ĆWICZEŃ WNOPIP

ZASADY ZALICZENIA ĆWICZEŃ WNOPIP ZASADY ZALICZENIA ĆWICZEŃ WNOPIP mgr. Aleksandra Spychalska aleksandra.spychalska@prawo.uni.wroc.pl konsultacje: sala 307 budynek A poniedziałki godz. 14.45-15.45 wtorki godz. 11.15-12.15 ZASADY ZALICZENIA

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA nr XLII/935/10 RADY MIASTA GDYNI z 28 kwietnia 2010 r.

UCHWAŁA nr XLII/935/10 RADY MIASTA GDYNI z 28 kwietnia 2010 r. UCHWAŁA nr XLII/935/10 RADY MIASTA GDYNI z 28 kwietnia 2010 r. w sprawie: przyjęcia Deklaracji Barcelońskiej. Działając na podstawie art. 4 ust. 1 pkt. 5 oraz art. 92 ust. 1 pkt. 1 Ustawy z 5 czerwca 1998r.

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO

Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO Jednostka tematyczna 1. Prawo i systemy prawne 2. Rzeczpospolita Polska jako państwo prawa Zagadnienia Klasa III I. PRAWO normy prawne i ich charakter koncepcje budowy normy prawnej źródła norm prawnych

Bardziej szczegółowo

Jacek Szlachta Korzyści ze współpracy makroregionalnej perspektywa europejska i krajowa. Kraków, 20 kwiecień 2012

Jacek Szlachta Korzyści ze współpracy makroregionalnej perspektywa europejska i krajowa. Kraków, 20 kwiecień 2012 Jacek Szlachta Korzyści ze współpracy makroregionalnej perspektywa europejska i krajowa Kraków, 20 kwiecień 2012 1 Projekt krajowy brutto na km2 Bank Światowy Reshaping Economic Geography 2 Produkt krajowy

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe stosunki kulturalne Studia niestacjonarne (15 godzin ćwiczeń/ 16 godz. wykładów) Rok akademicki 2008/2009

Międzynarodowe stosunki kulturalne Studia niestacjonarne (15 godzin ćwiczeń/ 16 godz. wykładów) Rok akademicki 2008/2009 Dr Elżbieta Pałka Zakład Badań nad Europą Wschodnią Instytutu Studiów Międzynarodowych I. Ćwiczenia Międzynarodowe stosunki kulturalne Studia niestacjonarne (15 godzin ćwiczeń/ 16 godz. wykładów) Rok akademicki

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK Kierunkowe Efekty Kształcenia Wydział: Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Stopień: 1. (studia licencjackie) Kierunek: Europeistyka Rok semestr: 2012/13 zimowy Kod KEK Status Kategoria Profil

Bardziej szczegółowo

TFPL2006/018-180.03.02

TFPL2006/018-180.03.02 Znaczenie komunikacji w procesie wdraŝania sieci Natura 2000 doświadczenia polsko hiszpańskie w ramach projektu TFPL2006/018-180.03.02 Komunikacja, świadomość społeczna i wzmocnienie instytucjonalne dla

Bardziej szczegółowo

EUROPEISTYKA studia europejskie studia pierwszego stopnia, SEMINARIA licencjackie w roku akademickim 2014/2015 (semestr zimowy) 1.

EUROPEISTYKA studia europejskie studia pierwszego stopnia, SEMINARIA licencjackie w roku akademickim 2014/2015 (semestr zimowy) 1. EUROPEISTYKA studia europejskie studia pierwszego stopnia, SEMINARIA licencjackie w roku akademickim 2014/2015 (semestr zimowy) 1. mgr Dorota Jurkiewicz-Eckert czwartek, godz. 15.30 17.00, sala 202 Seminarium

Bardziej szczegółowo

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych J. T. Hryniewicz Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych Geneza współczesnych organizacji gospodarczych powstanie

Bardziej szczegółowo

Problematyka badawcza seminarium. 2. ustroje współczesnych państw Europy Środkowo - Wschodniej oraz Francji, Włoch i

Problematyka badawcza seminarium. 2. ustroje współczesnych państw Europy Środkowo - Wschodniej oraz Francji, Włoch i Prof. dr hab. Ryszard Mojak Zakład Nauk Administracyjnych 1. Polskie prawo konstytucyjne, 2. ustroje współczesnych państw Europy Środkowo - Wschodniej oraz Francji, Włoch i Niemiec, 3. Polskie prawo wyznaniowe,

Bardziej szczegółowo

323 9fC. Konstanty Adam Wojtaszczyk. Partie polityczne. w państwie demokratycznym

323 9fC. Konstanty Adam Wojtaszczyk. Partie polityczne. w państwie demokratycznym 323 9fC Konstanty Adam Wojtaszczyk Partie polityczne w państwie demokratycznym Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998 Spis treści I. Wokół pojęcia partia polityczna" 7 1. W poszukiwaniu nazwy

Bardziej szczegółowo

Turystyka w gospodarce regionalnej. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 9

Turystyka w gospodarce regionalnej. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 9 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Turystyka w gospodarce regionalnej Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia przedmiotu

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów... 9 Wstęp... 11

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów... 9 Wstęp... 11 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 9 Wstęp... 11 Rozdział I Teoretyczne aspekty procesów instytucjonalizacji stosunków międzynarodowych... 21 1. Pojęcie regionalnych stosunków międzynarodowych i ich istota........

Bardziej szczegółowo

Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku

Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku Istota i przedmiot statystyki oraz demografii. Prezentacja danych statystycznych Znaczenia słowa statystyka Znaczenie I - nazwa zbioru danych liczbowych prezentujących

Bardziej szczegółowo

OCENIANIE ARKUSZA POZIOM PODSTAWOWY

OCENIANIE ARKUSZA POZIOM PODSTAWOWY OCENIANIE ARKUSZA POZIOM PODSTAWOWY Zasady oceniania: za rozwiązanie zadań z arkusza na poziomie podstawowym można uzyskać maksymalnie 00 punktów, model odpowiedzi uwzględnia jej zakres merytoryczny, ale

Bardziej szczegółowo

Współpraca międzyregionalna w ramach inicjatywy INTERREG III C na przykładzie wybranych projektów. Przemysław Kniaziuk. JTS INTERRREG IIIC East

Współpraca międzyregionalna w ramach inicjatywy INTERREG III C na przykładzie wybranych projektów. Przemysław Kniaziuk. JTS INTERRREG IIIC East Współpraca międzyregionalna w ramach inicjatywy INTERREG III C na przykładzie wybranych projektów Przemysław Kniaziuk JTS INTERRREG IIIC East Łączymy regiony Europejskie regiony połączone są widoczną infrastrukturą

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa jednostki prowadzącej Katedra Politologii, Wydział Socjologiczno-Historyczny

SYLABUS. Nazwa jednostki prowadzącej Katedra Politologii, Wydział Socjologiczno-Historyczny Rzeszów, 1 październik 2014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Stosunki międzynarodowe Nazwa jednostki prowadzącej Katedra Politologii, przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Kod przedmiotu MK_14 Studia

Bardziej szczegółowo

Wykład II Zagadnienia prawne systemu finansów JST

Wykład II Zagadnienia prawne systemu finansów JST Podstawy prawne finansów lokalnych Wykład II Zagadnienia prawne systemu finansów JST Dr Izabella Ewa Cech Materiały wewnętrzne PWSZ Głogów Wstęp - zakres wykładu - Pojęcie i kształt systemu finansowoprawnego

Bardziej szczegółowo

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów.... 7 Wstęp.... 9 Rozdział I Usytuowanie Policji w systemie organów administracji publicznej. 13 1. Geneza Policji... 13 2. Źródła prawa dotyczące Policji... 16 3.

Bardziej szczegółowo

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 na mocy podpisanego 4 kwietnia 1949 Traktatu Północnoatlantyckiego.

Bardziej szczegółowo

A 397557. Radosław Zenderowski. Stosunki. Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym

A 397557. Radosław Zenderowski. Stosunki. Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym A 397557 Radosław Zenderowski Stosunki Miec Naroc y owe Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszynskiego Warszawa 2005 SPIS TREŚCI WSTĘP

Bardziej szczegółowo

UWARUNKOWANIA INWESTYCJI W CENTRA BPO W POLSCE - WYBRANE ZAGADNIENIA PRAWNE

UWARUNKOWANIA INWESTYCJI W CENTRA BPO W POLSCE - WYBRANE ZAGADNIENIA PRAWNE UWARUNKOWANIA INWESTYCJI W CENTRA BPO W POLSCE - WYBRANE ZAGADNIENIA PRAWNE Julita Zimoch-Tuchołka 29 października 2008 r. 1 Zagraniczne inwestycje bezpośrednie w Polsce Napływ zagranicznych inwestycji

Bardziej szczegółowo

KONKURENCJA PODATKOWA UNII EUROPEJSKIEJ

KONKURENCJA PODATKOWA UNII EUROPEJSKIEJ Leokadia Oręziak KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW w ramach UNII EUROPEJSKIEJ Implikacje dla Polski Warszawa 2007 SPIS TREŚCI Wstęp...........................................................

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r.

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. I Preambuła 1. Osiągnięcie celów Traktatu Północnoatlantyckiego wymaga integracji przez jego państwa-strony takich środków

Bardziej szczegółowo

Tematy i zagadnienia z WOS zakres rozszerzony

Tematy i zagadnienia z WOS zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS zakres rozszerzony semestr piąty ( klasa III) Dział I. PRAWO 1. Prawo i systemy prawne normy prawne i ich charakter koncepcje budowy normy prawnej źródła norm prawnych system

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA I OCENA SYSTEMU TRANSPORTU

CHARAKTERYSTYKA I OCENA SYSTEMU TRANSPORTU Rozdział 3. CHARAKTERYSTYKA I OCENA SYSTEMU TRANSPORTU PASAŻERSKIEGO W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPO- MORSKIM 3.1. Specyfika społeczno-gospodarcza województwa zachodniopomorskiego Podjęcie próby opracowania

Bardziej szczegółowo

Instytut Nauk Politycznych Kierunek studiów Bezpieczeństwo narodowe studia I stopnia stacjonarne, niestacjonarne profil kształcenia ogólnoakademicki

Instytut Nauk Politycznych Kierunek studiów Bezpieczeństwo narodowe studia I stopnia stacjonarne, niestacjonarne profil kształcenia ogólnoakademicki Instytut Nauk Politycznych Kierunek studiów Bezpieczeństwo narodowe studia I stopnia stacjonarne, niestacjonarne profil kształcenia ogólnoakademicki SYLWETKA ABSOLWENTA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO W AKADEMII

Bardziej szczegółowo

Literatura przykładowa

Literatura przykładowa Literatura przykładowa Samorząd terytorialny w RP Zbigniew Leoński Podręcznik "Samorząd terytorialny w RP" omawia formy organizacyjne lokalnego życia publicznego, tj. gminy, powiatu i województwa. Tok

Bardziej szczegółowo

Studia I stopnia Plan studiów na kierunku: stosunki międzynarodowe studia niestacjonarne

Studia I stopnia Plan studiów na kierunku: stosunki międzynarodowe studia niestacjonarne Specjalność: logistyka w Europie I rok studiów, 1 semestr Studia I stopnia Plan studiów na kierunku: stosunki międzynarodowe studia niestacjonarne Lp. Nazwa modułu Egz. Zal. Razem W. 1 Ćw. 2 ECTS 1. Socjologia

Bardziej szczegółowo

Oś IV Leader w okresie 2007-2013

Oś IV Leader w okresie 2007-2013 Oś IV Leader w okresie 2007-2013 Wymogi formalno-prawne LGD, kryteria dostępu i ocena potencjału LGD Adam Futymski Wybrane zapisy Ustawy o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków EFRROW

Bardziej szczegółowo

Przyszłość i wyzwania przed Unią Europejską (wykład dla licealistów, listopad 2009, SGH)

Przyszłość i wyzwania przed Unią Europejską (wykład dla licealistów, listopad 2009, SGH) Przyszłość i wyzwania przed Unią Europejską (wykład dla licealistów, listopad 2009, SGH) Prof. dr hab. ElŜbieta Kawecka-Wyrzykowska, SGH, Katedra Integracji Europejskiej im. J. Monneta Wyzwania Polityczne

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 13 Standardy nauczania dla kierunku studiów: europeistyka STUDIA ZAWODOWE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia zawodowe na kierunku europeistyka trwają nie mniej niż 3 lata (6 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW. w ramach UNII EUROPEJSKIEJ. Implikacje dla Polski B 365094

KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW. w ramach UNII EUROPEJSKIEJ. Implikacje dla Polski B 365094 KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW w ramach UNII EUROPEJSKIEJ Implikacje dla Polski B 365094 SPIS TREŚCI Wstęp 9 ROZDZIAŁ I. PODATKI JAKO CZYNNIK WPŁYWAJĄCY NA MIĘDZY- NARODOWĄ POZYCJĘ GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Jakie nowe elementy wniosłaby ona do obecnego podejścia do spójności gospodarczej i społecznej w formie, którą praktykuje się w Unii Europejskiej?

Jakie nowe elementy wniosłaby ona do obecnego podejścia do spójności gospodarczej i społecznej w formie, którą praktykuje się w Unii Europejskiej? Artur Prażniewski Kujawsko-Pomorskie Biuro Planowania Przestrzennego i Regionalnego 1. Definicja Spójność terytorialna przynosi coraz to nowe zagadnienia oraz stawia istniejące problemy w nowym świetle.

Bardziej szczegółowo

Raportów o Stanie Kultury

Raportów o Stanie Kultury Raport został opracowany na zlecenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego jako jeden z Raportów o Stanie Kultury, podsumowujących zmiany, jakie dokonały się w sektorze kultury w Polsce w ciągu

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów społecznych Beata Bujak Szwaczka Proregio Consulting Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Planowanie

Bardziej szczegółowo

KULTURA JAKO ISTOTNY CZYNNIK POLITYKI ROZWOJU

KULTURA JAKO ISTOTNY CZYNNIK POLITYKI ROZWOJU KULTURA JAKO ISTOTNY CZYNNIK POLITYKI ROZWOJU ROMAN CIEPIELA WICEMARSZAŁEK WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKEIGO MOSKWA 18-19 WRZEŚNIA 2009 odzyskanie KULTURA JAKO ISTOTNY CZYNNIK POLITYKI ROZWOJU NAJISTOTNIEJSZE

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp Podręcznik oddawany do rąk Czytelników jest rezultatem wyników badań Zespołu Katedry Samorządu Terytorialnego i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO. mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki

JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO. mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki Plan wystąpienia 1. Ogólne założenia polityki pieniężnej EBC 2. Dywergencja

Bardziej szczegółowo

POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE W PRACACH NAUKOWYCH 1918-2010

POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE W PRACACH NAUKOWYCH 1918-2010 Maciej Cesarski POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE W PRACACH NAUKOWYCH 1918-2010 Dokonania i wpływ polskiej szkoły badań % % OFICYNA WYDAWNICZA ' SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE 9 OFICYNA WYDAW NI CZA WARSZAWA

Bardziej szczegółowo

Stosunki międzynarodowe. Wprowadzenie

Stosunki międzynarodowe. Wprowadzenie Stosunki międzynarodowe Wprowadzenie Jeżeli teoria polityki jest tradycją spekulowania o państwie, to teoria międzynarodowa jest tradycją spekulowania o społeczeństwie państw, rodzinie narodów, czy też

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania sportem w wybranych krajach Unii Europejskiej. Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko

Systemy zarządzania sportem w wybranych krajach Unii Europejskiej. Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko Systemy zarządzania sportem w wybranych krajach Unii Europejskiej Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko Struktura wykładu Wprowadzenie Wzrost znaczenia sportu jako zjawiska społecznoekonomicznego i politycznego,

Bardziej szczegółowo

PRACA DYPLOMOWA. Wydział Architektury. Częstochowa jako ośrodek regionalny Czestochowa as a regional centre. Robert Szmigiel

PRACA DYPLOMOWA. Wydział Architektury. Częstochowa jako ośrodek regionalny Czestochowa as a regional centre. Robert Szmigiel Wydział Architektury PRACA DYPLOMOWA Częstochowa jako ośrodek regionalny Czestochowa as a regional centre Robert Szmigiel słowa kluczowe: Częstochowa granica oddziaływanie region Streszczenie: Głównym

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 0. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 0. 1 Znajomość podstawowych zasad konstytucyjnych w Polsce

Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 0. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 0. 1 Znajomość podstawowych zasad konstytucyjnych w Polsce Karta przedmiotu Wydział: Finansów Kierunek: Prawo I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia przedmiotu Profil przedmiotu Kategoria przedmiotu Typ studiów EUROPEAN

Bardziej szczegółowo

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Sebastian Kokot XXI Krajowa Konferencja Rzeczoznawców Majątkowych, Międzyzdroje 2012 Rzetelnie wykonana analiza rynku nieruchomości

Bardziej szczegółowo