Informowanie na temat ryzyka w raportach rocznych największych spółek giełdowych notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Informowanie na temat ryzyka w raportach rocznych największych spółek giełdowych notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie"

Transkrypt

1 Paweł Skowron * Informowanie na temat ryzyka w raportach rocznych największych spółek giełdowych notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie Wstęp Proces raportowania jest coraz bardziej powszechnym sposobem komunikacji przedsiębiorstwa z zainteresowanymi stronami zarówno wewnętrznymi, jak i zewnętrznymi. W praktyce gospodarczej istnieje szereg rodzajów raportów przygotowywanych przez organizacje służących różnym celom, różnym aspektom działalności firm. Generalnie można wyróżnić dwa rodzaje raportów: obowiązkowych wymaganych przez przepisy prawa, jak Ustawa o rachunkowości, czy Międzynarodowe Standardy Rachunkowości (np. MSR 38) oraz fakultatywne określone w innych dokumentach, jak Rozporządzenie EMAS, norma ISO itp. Należy jednak zauważyć, że z chwilą podjęcia decyzji o wdrożeniu określonego standardu (EMAS, ISO 26000) wymagania te stają się obowiązkowe dla danego podmiotu. Informowanie interesariuszy o ryzyku stało się podstawowym elementem działalności wielu przedsiębiorstw. W szczególny sposób dotyczy to organizacji z sektora finansów, w których obowiązują takie regulacje, jak uchwalona w 2002 roku w Stanach Zjednoczonych Ustawa Sarbanesa-Oxleya. Celem artykułu jest prezentacja sposobów ujawniania ryzyka oraz zarządzania ryzykiem i wskazania osób odpowiedzialnych za zarządzanie ryzykiem przez największe spółki giełdowe notowane na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. W tym celu Autor dokonał analizy publikowanych raportów rocznych wszystkich spółek należących do indeksu WIG Pojęcie ryzyka Jak wskazuje T.T. Kaczmarek etymologia pojęcia ryzyka nie została dotąd jednoznacznie wyjaśniona [Kaczmarek, 2008, s. 51]. Słowo ryzyko * Dr, Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki, Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, ul. Nowowiejska 3, Jelenia Góra

2 424 Paweł Skowron w różnych językach świata można interpretować jako: los, odwagę, niebezpieczeństwo, omijanie czegoś czy dopust boży. W przytoczonych objaśnieniach etymologicznych pojęcia ryzyka dominuje więc niebezpieczeństwo, zagrożenie, możliwość wystąpienia czegoś nieprzewidywalnego. Ma to oczywiście swoje przełożenie na sposób definiowania ryzyka w praktyce gospodarczej. Ryzyko można zdefiniować jako zdarzenie niechciane, co do którego nie ma pewności, że się wydarzy. Ryzyko najczęściej, w języku potocznym, utożsamiane jest z niebezpieczeństwem zagrożeniem, stratą, szkodą. Dominuje raczej element zagrożenia, rzadziej oczekiwania, spełnienia się czegoś pozytywnego. Niemniej jednak ten drugi aspekt ryzyka powinien być brany pod uwagę zarówno w opracowaniach naukowych, jak i przez prowadzących działalność gospodarczą. K. Jajuga wskazuje, że definiując pojęcie ryzyka, powinno się brać pod uwagę dwie jego koncepcje. Negatywna koncepcja ryzyka traktuje je jako zagrożenie. Mówi się o ryzyku wtedy, kiedy istnieje możliwość straty, szkody, czy po prostu niezrealizowania określonego celu działania lub też nieosiągnięcia określonego efektu. Z kolei w neutralnej koncepcji ryzyka traktuje się je z jednej strony jako zagrożenie, ale z drugiej jako szansę. Osiągnięty wynik pewnego działania może być gorszy lub lepszy od spodziewanego działania [Zarządzanie ryzykiem, 2007, s. 13]. Ryzyko to możliwość sukcesu, ale także niepowodzenia, porażki, straty. To także przedsięwzięcie, którego wynik jest niepewny, wątpliwy. Ryzyko to również możliwość powstania szkody [Słownik współczesnego, 1998, s. 598]. T. Kaczmarek wskazuje, że ryzyko to zespół czynników, działań powodujących szkodę na ciele lub stratę materialną bądź wywołujących inne straty. O ryzyku należy mówić wówczas, gdy następstwa są niepewne. Zupełnie pewna strata nie jest ryzykiem [Kaczmarek, 2008, s ]. Ryzyko jest pochodną niepewności i ma charakter wymierny. Oznacza to, że są podstawy nie tylko do identyfikacji ryzyka, ale też do jego weryfikacji empirycznej przy zastosowaniu odpowiednich metod pomiaru. Natomiast niepewność ma wymiar informacyjny, a jej czynnikiem jest bariera dostępu do informacji lub niewiarygodność pozyskanych informacji. Nie można więc ustalić prawdopodobieństw wystąpienia ustalonych działań i możliwych rezultatów. Ryzyko jest abstraktem posiadającym możliwości dokonania pomiaru w sytuacji, kiedy istnieją dostępne informacje umożliwiające ocenę potencjalnych strat

3 Informowanie na temat ryzyka w raportach rocznych 425 i zysków związanych z danym działaniem, czyli przewidywanych skutków przyszłych decyzji [Staniec, Klimczak, 2008, s. 17]. Ryzyko to możliwość zaistnienia zdarzenia, które będzie miało wpływ na realizację założonych celów. Ryzyko jest mierzone wpływem (skutkami) i prawdopodobieństwem wystąpienia [Komunikat, 2009]. Według innego źródła ryzyko oznacza prawdopodobieństwo lub zagrożenie uszkodzenia, szkody, odpowiedzialności, strat lub jakiegokolwiek innego negatywnego wystąpienia, które jest spowodowane przez zewnętrzne lub wewnętrzne luki, a którego można uniknąć poprzez działania prewencyjne [http://www.businessdictionary.com]. Jak podaje A. Osborne ryzyko jest nieuniknione. Każdy rodzaj działalności gospodarczej, bez względu na wielkość ma stale do czynienia z ryzykiem. Przedsiębiorstwo może funkcjonować dzięki skutecznemu uwzględnianiu ryzyka. Dlatego cele każdej organizacji muszą być określone w sposób, który poprawnie zrównoważy je pomiędzy ryzykiem a potencjalnymi zyskami. Celem jest właściwe zarządzanie ryzykiem a nie tylko jego eliminowanie. Najlepszym sposobem do osiągnięcia tego celu jest uczynienie zarządzania ryzykiem częścią kultury biznesu. Wówczas każdy w organizacji ma swoją część do wykonania. Przy zastosowaniu kilku prostych technik, wszystkie departamenty, działy mogą identyfikować swoją część ryzyka w poszczególnych procesach oraz podejmować środki zaradcze w celu redukcji wpływu ryzyka najistotniejszego [Osborne, 2007, s. 23]. W normie ISO ryzyko jest definiowane jako wpływ niepewności na cele. W dokumencie tym zauważono jednocześnie, że [PN-ISO 31000, 2012, s. 15]: 1) wpływ niepewności powoduje odchylenie od oczekiwań pozytywne i/lub negatywne, 2) cele mogą dotyczyć różnych aspektów (takich jak np. finansowe, zdrowia i bezpieczeństwa, środowiskowe) oraz mogą być stosowane na różnych szczeblach (takich jak np. strategicznym, dotyczącym całej organizacji, projektu, wyrobu bądź też procesu), 3) ryzyko jest często określane w odniesieniu do potencjalnych zdarzeń i następstw lub ich kombinacji, 4) ryzyko jest często wyrażone jako kombinacja następstwa zdarzenia (z uwzględnieniem zmian okoliczności) i związanego z nim prawdopodobieństwa jego wystąpienia.

4 426 Paweł Skowron 2. Kategorie i rodzaje ryzyka Na podstawie dostępnej literatury przeprowadzono przegląd etymologicznego znaczenia ryzyka oraz sposobów jego definiowana przez różnych autorów. W tablicy 1 zaprezentowano otwartą typologię ryzyka. Tablica 1. Typologia ryzyka Autor/ Kategoria ryzyka Dokument Orange Ryzyko zewnętrzne Book W. Tarczyński, M. Mojsewicz C. Culp A. Socik T. T. Kaczmarek Ryzyko operacyjne Ryzyko związane ze zmianą Ryzyko systematyczne Ryzyko specyficzne Ryzyko podstawowe (kluczowe) Ryzyko poboczne Ryzyko finansowe Rodzaje ryzyka ryzyko: polityczne, ekonomiczne, społecznokulturowe, technologiczne, legislacyjne, ekologiczne realizacja zobowiązań (dostarczanie wyrobu, wykonanie projektu); wydajność i potencjał (zasoby, relacje, operacje, reputacja); wyniki i zdolność w zakresie zarządzania ryzykiem (nadzór, monitorowanie, odporność i wytrzymałość, bezpieczeństwo) cele związane z umowami, programy zmian, nowe projekty, nowa polityka stopy procentowej, walutowe, rynku, siły nabywczej, polityczne, wydarzeń niedotrzymania warunków płatności, zarządzania, biznesowe, finansowe, bankructwa, płynności rynkowej, zmiany ceny, reinwestowania - ryzyko rynkowe ryzyko: rynkowe, finansowania, płynności rynku, kredytowe, prawne Ryzyko niefinansowe - Ryzyko biznesowe ryzyko powodzenia nowego produktu, Ryzyko rynkowe ryzyko: cen, stóp procentowych, płynności, Ryzyko kredytowe - Ryzyko operacyjne por. ryzyka zawarte w umowie bazylejskiej - ubezpieczeniowe, ekonomiczne, kursu walutowego i stopy procentowej, produkcyjne, prawne, organizacyjne, polityczne, związane z nowymi technologiami i ekologią, medyczne i epidemiologiczne, farmaceutyczne, chemiczne, psychologiczne, socjologiczne, medialne środków przekazu, cywilizacyjne i kulturowe, filozoficzne, etyczne i religijne, siły wyższej

5 Informowanie na temat ryzyka w raportach rocznych 427 Ernst & Young Bazylejska Umowa Kapitałowa P. Borkowski Ryzyko finansowe ryzyko: księgowości i raportowania, rynkowe, płynności i kredytowe, podatkowe, związane ze strukturą kapitałową Ryzyko strategiczne planowanie i alokacja zasobów; relacje inwestorskie i komunikowanie; duże inicjatywy i programy angażujące istotnie kapitał; dynamika konkurencji na rynku; fuzje i przejęcia; dynamika rynku w ujęciu makro Ryzyko zgodności ład korporacyjny i zarządzanie, ryzyko regulacyjne, ryzyko prawne, ryzyko związane z kodeksem postępowania, Ryzyko operacyjne technologie informatyczne, zasoby materialne, sprzedaż i marketing, ludzie, badania i rozwój, łańcuch dostaw, ryzyko katastroficzne Ryzyko kredytowe - Ryzyko operacyjne nadużycia wewnętrzne: kradzieże dokonywane przez pracowników, fałszowanie dokumentów i inne oszustwa; nadużycia zewnętrzne: napady, kradzieże, włamania fizyczne i komputerowe; zasady zatrudnienia oraz bezpieczeństwa w miejscu pracy: dyskryminacja, niezadowolenie pracowników, złe warunki pracy; praktyki biznesowe: wykorzystywanie poufnych danych o klientach, pranie brudnych pieniędzy, sprzedaż nieautoryzowanych produktów; zniszczenia aktywów: akty wandalizmu, terroryzmu i zdarzenia nieoczekiwane; brak ciągłości pracy instytucji, przerwanie pracy systemów, załamanie pracy systemów: problemy ze sprzętem, z łącznością, z oprogramowaniem; zarządzanie w instytucji, zarządzanie procesami: błędy przy wprowadzaniu danych, niekompletna dokumentacja prawna, reklamacje; ryzyko procesów Ryzyko rynkowe - Ryzyko ekonomiczne ryzyko finansowe, strategiczne, biznesowe, Ryzyko pozaekonomiczne Ryzyko w projektach inwestycyjnych Ryzyko specyficzne Ryzyko niesystematyczne ryzyko zdarzeń losowych, przyrodnicze, rozwoju, polityczne ryzyko: specyficzne projektu, konkurencji, specyficzne sektora, międzynarodowe, rynkowe j.w. j.w.

6 428 Paweł Skowron Ustawa o rachunkowości Bank Rozliczeń Międzynarodowych Ryzyko finansowe ryzyko: zmiany cen, kredytowe, istotnych zakłóceń przepływów środków pieniężnych, utraty płynności finansowej - ryzyko: kredytowe, rynkowe, operacyjne, płynności, prawne, Źródło: Opracowanie własne na podstawie: [The Orange Book, 2004, s. 17; Kaczmarek, 2008, s ; Borkowski, 2008, s ; Zarządzanie, 2008, s ; The Future of Risk..., 2009, s. 3; Ostrowska, 2002, s ; ustawa, 1994]. Zaprezentowana w tablicy 1 klasyfikacja rodzajów ryzyka występującego w praktyce gospodarczej z pewnością nie stanowi wyczerpującej listy. Warto tutaj wskazać na sektor ubezpieczeniowy, w którym występują takie rodzaje ryzyka, jak ryzyko czyste czy spekulacyjne, własności, osobiste, odpowiedzialności, majątkowe, ryzyko wynikające z punktu widzenia niebezpieczeństwa (pożaru, kradzieży itp.). Dla przedsiębiorstwa istotną kwestią są wyzwania związane z kompletną identyfikacją rodzajów ryzyk, które powinny być zarządzane [Kasiewicz, 2011, s. 45]. W tablicy 2 zaprezentowano rodzaje ryzyka zidentyfikowane przez firmę Ernst & Young w latach Tablica 2. Rodzaje ryzyk w 14 największych sektorach gospodarki światowej w raportach firmy Ernst & Young w latach Lp. Rodzaje ryzyk Ranking społeczne ryzyko akceptacji/społeczna odpowiedzialność biznesu regulacja i ocena zgodności zarządzanie talentami redukcja kosztów realizacja sojuszy i transakcji 10-6 nietradycyjne podmioty 7-7 wzrost zainteresowania sprawami ekologii 8-8 wschodzące rynki 5-9 powolne ożywienie / recesja dostęp do kredytów presja cenowa nowe technologie ryzyko rynkowe wzrost roli urzędów/rządu - 7 Źródło: Opracowanie własne na podstawie [The Ernst & Young Business Risk.., 2010, s. 5; Turn Risks and Opportunities, 2011, s. 7].

7 Informowanie na temat ryzyka w raportach rocznych 429 Jak wykazują badania przeprowadzone przez Katedrę Analizy Działalności Przedsiębiorstwa SGH i Harvard Business Review Polska w czerwcu 2010 roku na grupie 124 menedżerów wyższego szczebla, reprezentujących w równych proporcjach małe, średnie i duże firmy poziom zarządzania ryzykiem w firmach działających w Polsce nie jest jeszcze w pełni wdrożony [Kasiewicz, Kurkliński, Świerżewski, 2010]. Na rysunku 1 zaprezentowano wyniki badań dotyczących sposobów postępowania z ryzykiem. Rysunek 1. Sposoby postępowania z ryzykiem Źródło: Opracowanie własne na podstawie [Kasiewicz, Kurkliński, Świerżewski, 2010]. Poziom zarządzania ryzykiem w polskich firmach najlepiej ocenili sami respondenci pytani o generalną ocenę tej dziedziny w Polsce 56% uznało, że przedsiębiorstwa nie zarządzają profesjonalnie ryzykiem, a tylko 10% stwierdziło, że firmy są przygotowane do realizacji tej funkcji we własnym zakresie. Kondycja zarządzania ryzykiem w Polsce może być jeszcze słabsza, biorąc pod uwagę fakt, że ankietę wypełniali świadomi menedżerowie zainteresowani tym tematem. Stały wzrost poziomu niepewności i co ważniejsze podnoszenie poziomu wiedzy i umiejętności zarządczych menedżerów dają jednak nadzieję na stopniową profesjonalizację zarządzania ryzykiem w polskich przedsiębiorstwach.

8 430 Paweł Skowron 3. Raportowanie ryzyka Wraz z rozwojem i rosnącym system komplikacji w prowadzeniu działalności gospodarczej, pojawianiu się nowych zdarzeń i konieczności ich rejestrowania, zmieniają sie sposoby komunikowania organizacji biznesowych z otoczeniem oraz wewnętrznymi zainteresowanymi stronami. Współczesne systemy sprawozdawczości stawiają coraz bardziej rygorystyczne wymagania dotyczące rodzaju i zakresu raportów oraz ujawniania informacji na temat ryzyka. Coraz częściej, mając na uwadze, doświadczenia ze spektakularnymi upadkami firm, wahania stóp procentowych, niestabilność przepisów prawnych, nadużycia wewnątrz organizacji itp. stawiane są szczegółowe wymagania dotyczące ujawniania ryzyk i incydentów w organizacji. Nie wystarczy już zatem przygotowanie i opublikowanie jedynie tradycyjnego sprawozdanie z działalności obejmującego jedynie historyczne informacje liczbowe, czy finansowe. Obecne tendencje w zakresie raportowania głównie najważniejszych spółek giełdowych, instytucji finansowych, spółek prawa handlowego wymagają przygotowywania raportów obejmujących szeroki wachlarz informacji liczbowych, finansowych, wymaganych przez prawo oraz tych podawanych w sposób dobrowolny obejmujących zarówno okres historyczny, jak i prospektywny. Zmienia się również sposób prezentowania raportów oraz ich dostępność. Zdecydowana większość raportów ma charakter elektroniczny (dostępny na stronach internetowych spółek). Raporty udostępniane są w sposób bezpłatny, co zwiększa krąg osób zainteresowanych działalnością konkretnej organizacji. M. Marcinkowska, wskazuje na fakt, iż ewolucja sprawozdań podlega zmianom w czterech płaszczyznach [Marcinkowska, 2004, s. 9]: informacje finansowe uzupełniane są informacjami niefinansowymi, informacjom liczbowym towarzyszą informacje opisowe, podmioty ujawniają nie tylko dane obligatoryjnie wymagane regulacjami prawnymi, ale również dokonują ujawnień dobrowolnych, raport nie koncentruje się na wartościach historycznych, ale dostarcza również informacji o charakterze prospektywnym. Powstaje więc pytanie: Komu mają służyć przygotowywane raporty dotyczące ryzyka. Norma ISO dotycząca zarządzania ryzykiem wskazuje na dwa rodzaje raportów dotyczących ryzyka, a mianowicie raportowanie na potrzeby wewnętrzne i zewnętrzne. Jak zauważa T.T. Kaczmarek dla przedsiębiorstwa istotne znaczenie ma sprawny system

9 Informowanie na temat ryzyka w raportach rocznych 431 informacji i komunikacji w zakresie zarządzania ryzykiem [Kaczmarek, 2008, s. 269]. Zagadnienie dotyczące informowania o ryzyku ma kluczowe znaczenie zarówno dla kierownictwa wewnątrz organizacji, jak i zainteresowanych stron będących w otoczeniu tej organizacji. Każdy z nich ma różne oczekiwania co do systemu raportowania o ryzyku. W tablicy 3 zaprezentowano przykładowe oczekiwania wewnętrznych i zewnętrznych stron zainteresowanych dotyczące ujawnianych informacji na temat ryzyka. Tablica 3. Oczekiwania dotyczące ujawnianych informacji na temat ryzyka Oczekiwania interesariuszy wewnętrznych zewnętrznych Komunikacja Weryfikacja wewnętrznego systemu sprawozdawczości Utrzymywanie ciągłego raportowania Możliwość podejmowania działań korygujących, korekcyjnych czy zapobiegawczych Skuteczność podjętych działań Zmiana poziomu istotności zidentyfikowanych zagrożeń Postępy we wdrażaniu określonych reakcji na ryzyko Ocenę narażania przedsiębiorstwa na nowe sytuacje Wizerunek organizacji Ocena zarządu i kierownictwa firmy Monitorowanie stanów poszczególnych ryzyk Źródło: Opracowanie własne. Komunikacja Obraz wyników działalności przedsiębiorstwa Weryfikacja zewnętrznego systemu sprawozdawczości Utrzymywanie ciągłego raportowania Spełnienie wymagań prawnych Monitorowanie stanów poszczególnych ryzyk Ocena zarządu i kierownictwa firmy Wizerunek organizacji Sposoby zarządzania ryzkiem Zamieszczone w tablicy 3 oczekiwania interesariuszy z pewnością nie wyczerpują szeregu potrzeb dotyczących ryzyka w raportach. Każda organizacja powinna zatem samodzielnie określić profil potencjalnych, jak i obecnych interesariuszy i ich oczekiwania odnośnie prezentowanych danych.

10 432 Paweł Skowron W normie ISO wskazuje się również na kilka istotnych przesłanek podejmowania procesu raportowania ryzyka i wyników zarządzania nim. Należą do nich [PN-ISO 31000, 2012, s. 15]: 1) zapewnienie, że zarządzanie ryzykiem jest skuteczne, 2) zapewnienie, że zarządzanie ryzykiem w sposób ciągły wspiera działalność organizacji, 3) wdrażanie wybranych opcji postępowania w planowaniu zarządzania ryzykiem, 4) monitorowanie rezultatów i przeglądów, 5) zapewnienie ciągłej komunikacji z zewnętrznymi i wewnętrznymi interesariuszami, 6) zapewnienie skutecznego ładu organizacyjnego, 7) zapewnienie przestrzegania wymagań prawnych, regulacyjnych i ładu organizacyjnego, 8) wsparcie i zachęcenie do przyjęcia rozliczalności i właścicielstwa ryzyka. Uzupełnieniem tej listy mogą być również takie przesłanki, jak: tworzenie wartości organizacji, budowanie reputacji firmy, czy pozyskanie kapitału. Raportowanie na temat ryzyka może odbywać się w różny sposób: poprzez okresowe raporty pisemne, ustne, okresową sprawozdawczość w zakresie realizacji celów i zadań, na bieżąco. Istotne jest, aby informacje zawarte w sprawozdaniach na temat ryzyka były wykorzystywane przy podejmowaniu decyzji zarządczych. Dobrą praktyką jest, aby informacje na temat ryzyk były przekazywane wraz z okresowymi informacjami opisującymi stan realizacji celów i zadań [Komunikat, 2012]. W tym momencie można odnieść się do wymagań i zasad raportowania w sektorze finansowym, w którym precyzyjnie zostały określone wytyczne dotyczące raportowania ryzyka. Podstawowym dokumentem w tym zakresie jest dokument pn. Principles for Effective Risk Data Aggregation and Risk Reporting z 28 sierpnia 2012 r. W dokumencie tym określono, że dokładne, kompletne i aktualne dane są podstawą do efektywnego zarządzania ryzykiem. Jednak same dane nie gwarantują, że zarząd i kierownictwo wyższego szczebla otrzymują odpowiednie informacje do podejmowania skutecznych decyzji o ryzyku. Aby efektywnie zarządzać ryzykiem, informacje muszą być przedstawione odpowiednim osobom i w odpowiednim czasie. Raporty ryzyka na podstawie danych ryzyka powinny być rzetelne, jasne i pełne. Powinny one

11 Informowanie na temat ryzyka w raportach rocznych 433 zawierać poprawną treść i być przedstawiane do odpowiednich decydentów w czasie, który pozwala na odpowiednią reakcję. Raporty dotyczące ryzyka powinny przyczynić się do należytego zarządzania ryzykiem i podejmowania decyzji przez ich odpowiednich odbiorców, w tym zwłaszcza zarządu i wyższego szczebla zarządzania. Aby zapewnić przydatność tych sprawozdań, powinny one być zgodne z określonymi zasadami [Principles, 2012, s. 9]. Zasady te, choć odnoszą się do organizacji z sektora finansowego mogą być transponowane na pozostałe sektory gospodarki. W tablicy 4 zamieszczono charakterystykę zasad raportowania ryzyka. Tablica 4. Zasady budowania raportu ryzyka Zasada Opis Dokładnoświnny być uzgodnione i zatwierdzone. - raporty ryzyka powinny dokładne i precyzyjne; raporty po- Kompleksowość materialnych w organizacji; szczegółowość i zakres tych rapor- - raporty ryzyka powinny obejmować wszystkie obszary ryzyk tów powinna być zgodna z wielkością i złożonością działalności organizacji i jej profilu ryzyka, jak również wymaganiami odbiorców. Przejrzystość Częstotliwość Dystrybucja - raporty ryzyka powinny przekazywać informacje w sposób jasny i zwięzły; sprawozdania powinny być łatwe do zrozumienia i pomocne w podejmowaniu decyzji; Sprawozdania powinny zawierać odpowiednią proporcje między danymi, analizą i interpretacjami oraz wyjaśnieniami jakościowymi. - zarząd i kierownictwo wyższego szczebla (lub innych odbiorców, o ile to jest właściwe) powinny ustalić częstotliwość zarządzania przygotowaniem raportów ryzyka i ich dystrybucji. Wymagania co do częstotliwości publikacji powinny odzwierciedlać potrzeby odbiorców, charakter ryzyka i jego zmian, jak również znaczenie raportów w przyczynianiu się do należytego zarządzania ryzykiem w celu skutecznego i efektywnego podejmowanie decyzji. Częstotliwość sprawozdań powinna być zwiększona w czasach kryzysu. - raporty ryzyka powinny być dystrybuowane do odpowiednich i zainteresowanych stron i zawierać istotne informacje dostosowane do potrzeb odbiorców, zapewniając jednocześnie poufność. Źródło: Opracowanie własne na podstawie: [Principles, 2012, s ].

12 434 Paweł Skowron Według G. Świderskiej efektywny raport biznesowy, zaspokajający zapotrzebowanie informacyjne interesariuszy, powinien obejmować opis otoczenia, czyli warunków zewnętrznych, analityczny wykaz kluczowych czynników sukcesu w kreowaniu wartości, ujawnienia dotyczące planów strategicznych i operacyjnych, analizę konkurencyjności działań jednostki oraz analizę i raport dotyczący ryzyka [Świderska, 2007, s. 330]. M. Marcinkowska doprecyzowuje to stwierdzenie i wskazuje, jakiego rodzaju informacje należy uwzględnić w raporcie dotyczącym ryzyka. Należą do nich informacje dotyczące [Marcinkowska, 2004, s ]: 1) niepewności związanej z możliwością kontynuowania działalności w przyszłości, 2) postępowań toczących się w sądzie wraz ze wskazaniem zagrożeń oraz potencjalnych zobowiązań spółki, 3) czynników ryzyka i niepewności odnośnie przyszłych wyników działalności, 4) czynników ryzyka finansowego (kredytowego, rynkowego, utraty płynności) i operacyjnego, 5) polityki oraz organizacji systemu zarządzania ryzykiem, 6) zasad pomiaru ryzyka i stosowanych systemów i narzędzi, 7) kwantyfikacji i nadawania priorytetów czynnikom ryzyka w ramach poszczególnych grup ryzyka, 8) działań podejmowanych w zakresie zarządzania ryzykiem, 9) prezentowania informacji dotyczących ryzyka ułatwiających ich porównywanie. Niezwykle ważną kwestią jest zakres informacji ujawnianych w raportach okresowych spółek. Organizacja powinna rozważyć, czy [Marcinkowska, 2004, s. 158]: 1) są one istotne, przydatne, wiarygodne, porównywalne i zrozumiałe, 2) mają charakter prospektywny, 3) są odpowiednie do docelowych użytkowników raportu, 4) są jasne i przejrzyste odnośnie rozpatrywanej skali czasu, 5) nie są zbyt wrażliwie komercyjnie, aby je ujawnić, np. ujawnienie informacji nie spowoduje zbyt wysokich kosztów lub utratę konkurencyjności. Na podstawie raportów rocznych dwudziestu największych spółek giełdowych autor dokonał analizy ujawnianych informacji na temat ryzyka. W tym celu autor posłużył się dwiema kategoriami ryzyka,

13 Informowanie na temat ryzyka w raportach rocznych 435 a w szczególności: ryzykiem finansowym (obejmującym ryzyko walutowe, kredytowe, utraty płynności, zmian cen papierów wartościowych oraz zmiany stóp procentowych) oraz ryzykiem operacyjnym definiowanym według Komitetu Bazylejskiego 1 (por. tablica 1). Podział ten najczęściej występuje w badanych raportach spółek giełdowych. Autor dokonał również podziału badanych, największych spółek giełdowych w celu precyzyjnego określenia zakresu i rodzajów ujawnianych ryzyk w badanych podmiotach na dwie grupy, tj.: organizacje finansowe i niefinansowe. Do pierwszego rodzaju organizacji zostało zakwalifikowanych pięć instytucji. W drugiej grupie znalazło się pozostałe piętnaście firm. Szczegółowe zestawienie wyników analizy zaprezentowano na rysunku 2. Rysunek 2. Struktura ryzyka finansowego w największych spółkach giełdowych cen papierów wartościowych utraty płynności 20% 80% 87% 80% walutowe 60% 87% kredytowe stopy procentowej 80% 80% 93% 100% 0% 20% 40% 60% 80% 100% 120% organizacje niefinansowe organizacje finansowe Źródło: Opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań. W wyniku przeprowadzonej analizy raportów największych finansowych spółek giełdowych w Polsce można wskazać, że najczęstszym ryzykiem ujawnianym w sprawdzaniu jest ryzyko kredytowe. Dotyczyło to wszystkich badanych firm. W następnej kolejności spółki wskazują na ryzyko zmiany stóp procentowych, utraty płynności oraz zmiany cen 1 Oprócz wymienionych ryzyk operacyjnych Umowa Bazylejska wskazuje na trzy inne rodzaje ryzyka operacyjnego: strategiczne, reputacji i prawne, którymi na potrzeby niniejszego opracowania posłużył się autor.

14 436 Paweł Skowron papierów wartościowych (80% badanych organizacji należących do sektora finansowego). Wśród firm z sektora niefinansowego 93% badanych spółek identyfikuje ryzyko związane ze zmianami stóp procentowych. 87% z nich wskazuje również na ryzyka związane z: utratą płynności oraz wahaniem kursów walut. Dla 20% firm z sektora niefinansowego ważnym jest również ryzyko zmiany cen papierów wartościowych. Szczegółowe zestawienie dotyczące czynników ryzyka operacyjnego zaprezentowano na rysunku 3. Wszystkie badane spółki giełdowe jako najistotniejszym czynnik ryzyka operacyjnego wskazały brak zgodności z wymaganiami prawnymi i innymi regulacjami. Wskazało na to odpowiednio 73% organizacji niefinansowych oraz 60% instytucji finansowych. W raportach firmy jednoznacznie wskazują na problemy w dostosowaniu do obowiązujących przepisów z zakresu prawa podatkowego, ochrony środowiska, a także regulacji administracyjnych, jak koncesje, urzędowe regulacje cen itp. Kolejnymi, pod względem ujawnianych, są zewnętrze elementy ryzyka, na które spółki nie mają wpływu i do których zaliczają w większości przypadków zdarzenia losowe oraz ryzyko związane z brakiem zachowania stabilności cen surowców, materiałów, wyrobów czy usług w realizacji transakcji handlowych. Na ten rodzaj ryzyka wskazało odpowiednio 60% finansowych i 47% niefinansowych największych spółek giełdowych w Polsce. Dla 80% badanych spółek działających z sferze finansów najistotniejszym jest ryzyko utraty reputacji. Utrata dobrego imienia, wizerunku firmy może stać się przyczyną jej upadku. Jest to więc proces trudno naprawialny i mający kluczowe znaczenie dla ciągłości działania organizacji, zwłaszcza że jest to element wyróżniający ją na rynku. Ciekawym jest fakt, że organizacje ze sfery finansowej 2 zwracają na reputację znacznie większą uwagę, aniżeli firmy ze sfery niefinansowej. Tylko 13% badanych spółek ze sfery niefinansowej wskazało na ten rodzaj ryzyka. Dla odpowiednio 60% badanych spółek z sektora finansów oraz 33% organizacji niefinansowych ryzyko związane z funkcjonowaniem własnych procesów ma kluczowe znaczenie. 2 Należy jednocześnie zwrócić uwagę, że ryzyko utraty reputacji zostało uwzględnione w takich dokumentach, jak Rekomendacja M dotycząca zarządzania ryzykiem operacyjnym w bankach z 2004 r. i 2013 r. Jest to więc kategoria ryzyka ujawniana w sprawozdaniach rocznych spółek należących do sfery finansowej.

15 Informowanie na temat ryzyka w raportach rocznych 437 Rysunek 3. Struktura ryzyka operacyjnego w największych spółkach giełdowych organizacje niefinansowe organizacje finansowe Źródło: Opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań. Dla największych finansowych spółek giełdowych takie ryzyka, jak: zdolność kredytowa kontrahentów, i ich wypłacalność, utrata kluczowych pracowników, zawarcie transakcji z nieuczciwym kontrahentem, ryzyko polityczne, ekonomiczne, ryzyko związane z przejęciem i fuzjami, prowadzeniem działalności w innym obszarze geograficznym, oddziaływaniem na lokalne społeczności, niewystarczającą zdolnością

16 438 Paweł Skowron produkcyjną, niską jakością pracy wykonawców, ryzykiem wypadków przy pracy i niezdolności do pracy pracowników nie są ujawniane w raportach rocznych. Nie oznacza to, zdaniem autora, że ryzyko tego typu nie jest w ogóle zauważalne przez te organizacje. W badanych największych spółkach finansowych szczególną uwagę zwraca się na ryzyko związane z błędami pracowników, ryzyko strategiczne. Wskazało na to 60% badanych spółek. Z kolei w 60% największych spółkach giełdowych należących do sfery niefinansowej kluczowe znaczenie dla prowadzenia działalności gospodarczej mają zmienne ceny towarów i surowców. Jest to tym bardziej istotne, że nawet wzrost kosztów pracy, czy ryzyko wynikające z udzielonych gwarancji, toczących się sporów nie mają takiego znaczenia. Ciekawym elementem jest również wskazanie przez zaledwie 7% badanych spółek (ze sfery niefinansowej) na zjawisko nadużyć. W żadnej ze spółek należących do instytucji finansowych taki rodzaj zagrożenia nie został wskazany i ujawniony, co może pozostawać w sprzeczności z opublikowanym w maju 2013 roku raportem firmy Ernst & Young dotyczącym nadużyć gospodarczych. Badanie to zostało przeprowadzone w 43 krajach. Wyniki badania wskazują, że spółki są świadome ryzyka stwarzanego przez nadużycia gospodarcze, przekupstwo i korupcję, a zdecydowana większość z nich podejmuje odpowiednie działania mające na celu jego ograniczenie. Mimo to, w strategiach zarządzania ryzykiem przyjętych przez wiele organizacji nadal są istotne luki. Spółki niedostatecznie często sięgają po narzędzia z zakresu analizy danych oraz inne rozwiązania informatyczne. Kompleksowe audyty zgodności, uwzględniające testowanie transakcji, ciągle należą do rzadkości. Konsekwencje takiego stanu rzeczy powinny budzić poważne obawy na szczeblu zarządów [O krok dalej, 2013, s. 1]. Autorzy badania podają, że 15% dyrektorów finansowych, których ankietowali, odpowiedziało, że przekazaliby korzyści pieniężne, aby zyskać zamówienia, 4% przyznało, że byłoby w stanie zmanipulować wyniki finansowe. Tylko 46% zostało przeszkolonych w zakresie procedur antykorupcyjnych [O krok dalej, 2013, s. 3]. Stanowi to o skali zjawiska i powinno skłaniać do refleksji. Norma ISO w punkcie wymaga, aby organizacja ustaliła sposób rozliczalności, uprawnienia oraz odpowiednie kompetencje do zarządzania ryzykiem, łącznie z wdrażaniem i utrzymaniem procesu

17 Informowanie na temat ryzyka w raportach rocznych 439 zarządzania ryzykiem oraz zapewnieniem adekwatności, skuteczności i efektywności wszystkich środków kontroli. Może to być ułatwione poprzez [PN-ISO 31000, 2012, s. 35]: identyfikację właścicieli ryzyka rozliczanych z zarządzania ryzykiem i mających uprawnienia do zarządzania nim, identyfikację osób, które będą rozliczane z opracowania, wdrażania i utrzymania struktury ramowej zarządzania ryzykiem, identyfikację innych odpowiedzialności osób na wszystkich poziomach w organizacji za proces zarządzania ryzykiem. Autor dokonał analizy dostępnych raportów i sprawozdań rocznych największych spółek giełdowych w celu wskazania, w jaki sposób spółki te zapewniają skuteczne zarządzania ryzykiem poprzez przydział obowiązków i uprawnień w tym zakresie. Na podstawie przeprowadzonych badań można wskazać, kto jest odpowiedzialny za ryzyko w badanych organizacjach. W badanych spółkach giełdowych należących do sfery finansów odpowiedzialność za ryzyko ponoszą: komitety ds. ryzyka, zarząd oraz rada nadzorcza. Szczegółowe zestawienie odpowiedzialności za ryzyko zaprezentowano na rysunku 4. Rysunek 4. Odpowiedzialność za ryzyko w największych spółkach giełdowych w Polsce organizacje niefinansowe organizacje finansowe Źródło: Opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań. W 87% badanych spółek ze sfery niefinansowej za ryzyko odpowiada zarząd. W 47% tych firm powołano do istnienia specjalne zespoły ds. ryzyka. W 60% badanych spółek należących do sektora finansowego funkcjonują komitety ds. audytu wewnętrznego oraz departamenty ds.

18 440 Paweł Skowron ryzyka. W przypadku spółek niebędących jednostkami finansowymi komitet audytu wewnętrznego powołano w 27% badanych podmiotów. Tylko w 13% badanych spółek należących do organizacji niefinansowych ryzyka przypisano poszczególnym właścicielom, przy czym w żadnej z badanych podmiotów ze sfery finansowej nie utworzono takiego organu odpowiedzialnego za ryzyko. Mając na uwadze wymagania dotyczące ryzyka i zarządzania nim autor zweryfikował, czy spółki giełdowe realizują wymagania dotyczące zarządzania ryzykiem. W tym celu wskazał na procesy opisane w normie ISO obejmujące takie działania, jak identyfikację ryzyka, analizę, ewaluację i postępowanie z ryzykiem. Wyniki przeprowadzonych badań zostały zaprezentowane na rysunku 5. Rysunek 5. Procesy zarządzania ryzykiem w największych spółkach giełdowych w Polsce organizacje niefinansowe organizacje finansowe Źródło: Opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań. Jak wynika z przeprowadzonych badań we wszystkich spółkach można zaobserwować fakt istnienia poszczególnych procesów zarządzania ryzykiem, o których mowa w normie ISO Spółki w raportach rocznych informują o zidentyfikowanym ryzyku, podejmują analizy ryzyka w powołanych zespołach ds. ryzyka lub departamentach, dokonują jego ewaluacji przy zastosowaniu równych metod (najczęściej przy zastosowaniu metody VaR (Value at Risk) metodzie rekomendowanej przez Komitet Bazylejski ds. Nadzoru Bankowego). W raportach rocznych 75% największych spółek giełdowych w Polsce wskazuje, że posiada określoną politykę zarządzania ryzykiem. Niektóre z badanych spółek informuje, że wdrożyły program, a nawet strategię zarządzania ryzykiem. W większości przypadków polityki te odnoszą się

19 Informowanie na temat ryzyka w raportach rocznych 441 do postępowania dotyczącego ryzyka kredytowego. Niektóre z badanych podmiotów wskazują na fakt wdrożenia polityki zarządzania ryzkiem operacyjnym. Zakończenie Proces raportowania ryzyka wśród podmiotów gospodarczych nie jest jeszcze powszechnym zjawiskiem. Wynikać to może z obawy przed zakresem ujawnianych informacji na temat ryzyka. Z jednej strony informacje dotyczące ryzyka regulowane są przez przepisy prawne wewnętrzne i zewnętrzne, z drugiej brakuje precyzyjnych wytycznych dotyczących ujawnionych elementów ryzyka w celu zachowania ich porównywalności. Wymagania w zakresie sprawozdawczości ryzyka różnią się znacznie co wynika z odmiennych przepisów regulacyjnych, a więc byłoby niepraktycznym proponowanie zmian, które miałyby jedynie ogólną ważność [Reporting, 2011]. Publikacja na temat zarządzania ryzykiem stanowi istotny element w komunikowaniu się z zainteresowanymi stronami i jest zachętą do zwrócenia uwagi na proces zarządzania ryzykiem, zwiększa zaufanie odbiorców raportu do organizacji, a także przyczynia się do skutecznego ładu organizacyjnego. Znaczącym jest jednak fakt, że wiele podmiotów stosuje odrębne raporty dotyczące ryzyka. Przykładem niech będą firmy LOTOS SA, czy PKO Bank Polski SA, które w swojej strategii zdecydowały się na taką formę komunikacji ze swoimi interesariuszami. W praktyce gospodarczej można zaobserwować pewne tendencje dotyczące raportowania spółek. Pojawia się nowa forma raportu, a mianowicie raport zintegrowany. W Polsce, jak dotychczas, powstało kilka takich raportów. Przykładami są raporty takich firm, jak: LOTOS SA, Zakłady Azotowe Puławy SA, czy GAZ-SYSTEM SA. Jest to nowa forma raportowania. Dotychczas na świecie powstało około 350 raportów zintegrowanych (według danych CorporateRegister.com [http://www.corporateregister.com]. Literatura 1. Borkowski P. (2008), Ryzyko w działalności przedsiębiorstw, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk. 2. dostęp dnia rijtwe, dostęp dnia

20 442 Paweł Skowron 4. Kaczmarek T.T. (2008), Ryzyko i zarządzanie ryzykiem. Ujęcie interdyscyplinarne, Difin, Warszawa. 5. Kasiewicz S. (2011), Zarządzanie zintegrowanym ryzykiem przedsiębiorstwa w Polsce, Oficyna Wolters Kluwer business, Warszawa. 6. Kasiewicz S., Kurkliński L., Świerżewski Ł. (2010), Pasywne podejście do zarządzania ryzykiem, Harward Business Review Polska, dostępny na stronie: dostęp dnia Komunikat Nr 1 Ministra Finansów z dnia 19 lutego 2009 r. w sprawie standardów audytu wewnętrznego w jednostkach sektora finansów publicznych, Dz.Urz. Ministra Finansów z 2 marca 2009, poz Komunikat Nr 6 Ministra Finansów z dnia 6 grudnia 2012 r. w sprawie szczegółowych wytycznych dla sektora finansów publicznych w zakresie planowania i zarządzania ryzykiem, Dz.Urz. Ministra Finansów z 18 grudnia 2012, poz Marcinkowska M. (2004), Roczny raport z działań i wyników przedsiębiorstw, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. 10. O krok dalej: miejsce w biznesie. 12 Światowe badanie nadużyć gospodarczych (2013), Ernst&Young, maj. 11. Osborne A. (2007), Practical Business Continuity Management, Word4Word, Evesham, UK. 12. Ostrowska E. (2002), Ryzyko projektów inwestycyjnych, PWE, Warszawa. 13. PN-ISO (2012), Zarządzanie ryzykiem. Zasady i wytyczne, PKN, Warszawa. 14. Principles for Effective Risk Data Aggregation and Risk Reporting (2012), Basel Committee on Banking Supervision, June. 15. Reporting Business Risks: Meeting Expectations Forms Part of The Information for Better Markets (2011), ICAEW. 16. Słownik współczesnego języka polskiego (1998), PWN, Warszawa. 17. Staniec I., Klimczak K.M. (2008), Panorama ryzyka, w: Staniec I., Zawiła-Niedźwiecki J. (red.), Zarządzanie ryzykiem operacyjnym, C.H. Beck, Warszawa. 18. Świderska G. (2007), Wyzwania dla ekspertów rachunkowości wobec nowych koncepcji raportowania, rachunkowość, wczoraj, dziś i jutro, SKwP, Warszawa. 19. The Ernst & Young Business Risk Report The Top 10 Risks for Business A Sector-Wide View of The Risks Facing Businesses Across The Globe (2010), Ernst & Young.

Polityka informacyjna

Polityka informacyjna Załącznik nr 1 do Uchwały Nr 115/2016 Zarządu Banku Spółdzielczego w Zgierzu z dnia 15.12.2016r. zatwierdzony Uchwałą Nr 29/2016 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Zgierzu z dnia 16.12.2016r. Polityka

Bardziej szczegółowo

ZASADY ŁADU KORPORACYJNEGO W BANKU SPÓŁDZIELCZYM W GŁOGOWIE

ZASADY ŁADU KORPORACYJNEGO W BANKU SPÓŁDZIELCZYM W GŁOGOWIE Załącznik nr 1 do Uchwały Zarządu Banku z dnia 18.12.2014r Załącznik nr 1 do Uchwały Rady Nadzorczej z dnia 18.12.2014r ZASADY ŁADU KORPORACYJNEGO W BANKU SPÓŁDZIELCZYM W GŁOGOWIE Głogów, 2014r W Banku

Bardziej szczegółowo

Polityka Ładu Korporacyjnego Banku Spółdzielczego w Legnicy. BANK SPÓŁDZIELCZY w LEGNICY. Załącznik nr 1 do Uchwały Nr 380/2014

Polityka Ładu Korporacyjnego Banku Spółdzielczego w Legnicy. BANK SPÓŁDZIELCZY w LEGNICY. Załącznik nr 1 do Uchwały Nr 380/2014 Załącznik nr 1 do Uchwały Nr 380/2014 Zarządu Banku Spółdzielczego w Legnicy z dnia 10.12.2014r. Załącznik nr 1 do Uchwały Nr 53/2014 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Legnicy z dnia 12.12.2014r.

Bardziej szczegółowo

Polityka zarządzania zgodnością w Banku Spółdzielczym w Łaszczowie

Polityka zarządzania zgodnością w Banku Spółdzielczym w Łaszczowie Załącznik do Uchwały Nr 94/2014 Zarządu Banku Spółdzielczego w Łaszczowie z dnia 31.12.2014 r. Załącznik do Uchwały Nr 11/2015 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Łaszczowie z dnia 11.03.2015 r. Polityka

Bardziej szczegółowo

Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka w Domu Maklerskim Capital Partners SA

Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka w Domu Maklerskim Capital Partners SA Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka zatwierdzona przez Zarząd dnia 14 czerwca 2010 roku zmieniona przez Zarząd dnia 28 października 2010r. (Uchwała nr 3/X/2010) Tekst jednolity

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Pawłowicach

Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Pawłowicach Załącznik nr 3 do Uchwały Zarządu Nr 2/56/216 z dnia 15.12.2016. Załącznik nr 3 do Uchwały Rady Nadzorczej Nr 5/6/2016 z dnia 29.12.2016 Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Pawłowicach I. Postanowienia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 21 czerwca 2013 r. Poz. 15 OBWIESZCZENIE KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO. z dnia 21 czerwca 2013 r.

Warszawa, dnia 21 czerwca 2013 r. Poz. 15 OBWIESZCZENIE KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO. z dnia 21 czerwca 2013 r. DZIENNIK URZĘDOWY Warszawa, dnia 21 czerwca 2013 r. Poz. 15 OBWIESZCZENIE z dnia 21 czerwca 2013 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu uchwały Nr 384/2008 Komisji Nadzoru Finansowego w sprawie wymagań

Bardziej szczegółowo

Polityka zarządzania ładem korporacyjnym w Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo- Kredytowej Świdnik

Polityka zarządzania ładem korporacyjnym w Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo- Kredytowej Świdnik Polityka zarządzania ładem korporacyjnym w Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo- Kredytowej Świdnik 1 W związku z opublikowaniem przez Komisję Nadzoru Finansowego Zasad ładu korporacyjnego dla instytucji

Bardziej szczegółowo

Rola i zadania Komitetu Audytu. Warszawa, 11.03.2013

Rola i zadania Komitetu Audytu. Warszawa, 11.03.2013 Rola i zadania Komitetu Audytu Warszawa, 11.03.2013 Informacje o Grupie MDDP Kim jesteśmy Jedna z największych polskich firm świadczących kompleksowe usługi doradcze 6 wyspecjalizowanych linii biznesowych

Bardziej szczegółowo

Bank Spółdzielczy w Augustowie. Zasady Ładu Korporacyjnego dla instytucji nadzorowanych

Bank Spółdzielczy w Augustowie. Zasady Ładu Korporacyjnego dla instytucji nadzorowanych Załącznik do uchwały Zarządu Nr 81 z dnia 16.12.2014r. Załącznik do uchwały Rady Nadzorczej Nr 29 z dnia 17.12.2014r. Bank Spółdzielczy w Augustowie Zasady Ładu Korporacyjnego dla instytucji nadzorowanych

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA

POLITYKA INFORMACYJNA POLITYKA INFORMACYJNA w Banku Spółdzielczym w Sędziszowie Uchwalona przez Zarząd Banku Spółdzielczego w Sędziszowie Uchwała nr 1/3/2013 z dnia 19.11.2013r. Zatwierdzona przez Radę Nadzorczą Banku Spółdzielczego

Bardziej szczegółowo

BANK SPÓŁDZIELCZY w Krzeszowicach

BANK SPÓŁDZIELCZY w Krzeszowicach BANK SPÓŁDZIELCZY w Krzeszowicach Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Krzeszowicach dotycząca adekwatności kapitałowej Krzeszowice, 2014. r. Spis treści 1. Postanowienia ogólne... 3 2. Zakres

Bardziej szczegółowo

Polityka przestrzegania Zasad ładu korporacyjnego. w Banku Spółdzielczym w Szczuczynie

Polityka przestrzegania Zasad ładu korporacyjnego. w Banku Spółdzielczym w Szczuczynie Załącznik do uchwały Zarządu Banku Spółdzielczego w Szczuczynie Nr 79/2014 z dnia 12.12.2014r. Załącznik do uchwały Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Szczuczynie Nr 51/2014 z dnia 12.12.2014r. Polityka

Bardziej szczegółowo

PRSupport oferuje szeroki zakres szkoleń dopasowanych do indywidualnych wymagań klientów

PRSupport oferuje szeroki zakres szkoleń dopasowanych do indywidualnych wymagań klientów Oferta szkoleniowa CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILIT Y S z k o l e n i a i t r e n i n g i d l a p r a c o w n i k ó w i z a r z ą d ó w PRSupport oferuje szeroki zakres szkoleń dopasowanych do indywidualnych

Bardziej szczegółowo

Standardy kontroli zarządczej

Standardy kontroli zarządczej Zespół Szkół Integracyjnych w Siemianowicach Śląskich Standardy kontroli zarządczej Podstawa prawna: 1. Ustawa o finansach publicznych z dnia 27 sierpnia 2009r. (Dz.U. z 2009 r. nr 157, poz. 1240). 1 Zarządzenie

Bardziej szczegółowo

Polityka ładu korporacyjnego w Banku Spółdzielczym Grodków-Łosiów z siedzibą w Grodkowie

Polityka ładu korporacyjnego w Banku Spółdzielczym Grodków-Łosiów z siedzibą w Grodkowie Załącznik nr 4 do Uchwały Zarządu nr 121/2014 z dnia 17.12.2014 r. Uchwały Rady Nadzorczej Nr 33/2014 z dnia 18.12.2014 r. BANK SPÓŁDZIELCZY GRODKÓW-ŁOSIÓW z siedzibą w Grodkowie 49-200 Grodków, ul. Kasztanowa

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo biznesu - Wykład 8

Bezpieczeństwo biznesu - Wykład 8 Wykład 8. Ryzyko bankowe Pojęcie ryzyka bankowego i jego rodzaje. Ryzyko zagrożenie nieosiągniecia zamierzonych celów Przyczyny wzrostu ryzyka w działalności bankowej. Gospodarcze : wzrost, inflacja, budżet,

Bardziej szczegółowo

Zasady zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Szczucinie

Zasady zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Szczucinie Zasady zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Szczucinie (będące częścią Polityki zgodności stanowiącej integralną część Polityk w zakresie zarządzania ryzykami w Banku Spółdzielczym w

Bardziej szczegółowo

BION w bankach mapa klas ryzyka i ich definicje

BION w bankach mapa klas ryzyka i ich definicje BION w bankach mapa klas ryzyka i ich definicje Ryzyko kredytowe ryzyko nieoczekiwanego niewykonania zobowiązania lub pogorszenia się zdolności kredytowej zagrażającej wykonaniu zobowiązania. Ryzyko kontrahenta

Bardziej szczegółowo

I. Zwięzła ocena sytuacji finansowej 4fun Media S.A.

I. Zwięzła ocena sytuacji finansowej 4fun Media S.A. SPRAWOZDANIE RADY NADZORCZEJ 4FUN MEDIA SPÓŁKA AKCYJNA Z OCENY SYTUACJI SPÓŁKI W ROKU 2014 WRAZ Z OCENĄ SYSTEMU KONTROLI WEWNĘTRZNEJ I SYSTEMU ZARZĄDZANIA ISTOTNYM RYZYKIEM Zgodnie z częścią III, punkt

Bardziej szczegółowo

Polityka zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Suchedniowie

Polityka zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Suchedniowie Polityka zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Suchedniowie 1 W związku z opublikowaniem przez Komisję Nadzoru Finansowego Zasad ładu korporacyjnego dla instytucji nadzorowanych, Bank

Bardziej szczegółowo

Zasady zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Leżajsku.

Zasady zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Leżajsku. Zasady zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Leżajsku. 1 W Banku wdraża się zasady ładu korporacyjnego, które obejmują następujące obszary: 1. Organizacja i struktura organizacyjna 2.

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

Zasady ładu korporacyjnego w Banku Spółdzielczym w Sierpcu

Zasady ładu korporacyjnego w Banku Spółdzielczym w Sierpcu Załącznik do Uchwały nr 60/2014 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Sierpcu z dnia 01 grudnia 2014 roku Załącznik do Uchwały nr 20/2014 Zarządu Banku Spółdzielczego w Sierpcu z dnia 04 grudnia 2014

Bardziej szczegółowo

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH Społeczna Odpowiedzialność Biznesu Społeczna Odpowiedzialność Biznesu SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU TO koncepcja, wedle której

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ryzykiem braku zgodności w banku spółdzielczym

Zarządzanie ryzykiem braku zgodności w banku spółdzielczym Zarządzanie ryzykiem braku zgodności w banku spółdzielczym Wiesław Żółtkowski www.doradztwo.zoltkowski.pl Uwagi ogólne Zarządzanie ryzykiem, jego istotność i zakres trzeba rozpatrywać w kontekście całego

Bardziej szczegółowo

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa Cele kluczowe Idea społecznej odpowiedzialności biznesu jest wpisana w wizję prowadzenia działalności przez Grupę Kapitałową LOTOS. Zagadnienia te mają swoje odzwierciedlenie w strategii biznesowej, a

Bardziej szczegółowo

Celami kontroli jest:

Celami kontroli jest: Standardy te określono w takich obszarach, jak: środowisko wewnętrzne, zarządzanie ryzykiem, mechanizmy kontroli, informacja i komunikacja, monitorowanie i ocena. W świetle art. 47 ust. 3 znowelizowanej

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W IŁŻY

POLITYKA INFORMACYJNA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W IŁŻY Załącznik do Uchwały Nr 88 /2014 Zarządu Banku Spółdzielczego w Iłży z dnia 23.12.2014r. Załącznik do Uchwały Nr 84/2014 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Iłży z dnia 23.12.2014 r POLITYKA INFORMACYJNA

Bardziej szczegółowo

Procedury zarządzania ryzykiem w Zespole Szkolno-Przedszkolnym

Procedury zarządzania ryzykiem w Zespole Szkolno-Przedszkolnym Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr 13/12/2015 Dyrektora Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Halinowie z dnia 28 grudnia 2015r. Procedury zarządzania ryzykiem w Zespole Szkolno-Przedszkolnym w Halinowie. Ilekroć

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA W ZAKRESIE PROFILU RYZYKA I POZIOMU KAPITAŁU w Piastowskim Banku Spółdzielczym

POLITYKA INFORMACYJNA W ZAKRESIE PROFILU RYZYKA I POZIOMU KAPITAŁU w Piastowskim Banku Spółdzielczym Załącznik Nr 1 do Uchwały Zarządu PBS w Janikowie Nr 66/2015 z dnia 22 kwietnia 2015 roku POLITYKA INFORMACYJNA W ZAKRESIE PROFILU RYZYKA I POZIOMU KAPITAŁU w Piastowskim Banku Spółdzielczym w Janikowie

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr 45/2014. Rady Nadzorczej Pienińskiego Banku Spółdzielczego. z dnia 30.12.2014 r. Załącznik do Uchwały Nr 8/12/2014

Załącznik do Uchwały Nr 45/2014. Rady Nadzorczej Pienińskiego Banku Spółdzielczego. z dnia 30.12.2014 r. Załącznik do Uchwały Nr 8/12/2014 Załącznik do Uchwały Nr 45/2014 Rady Nadzorczej Pienińskiego Banku Spółdzielczego z dnia 30.12.2014 r. Załącznik do Uchwały Nr 8/12/2014 Zarządu Pienińskiego Banku Spółdzielczego z dnia 08.12.2014r. POLITYKA

Bardziej szczegółowo

Ryzyko i zarządzanie ryzykiem w projektach

Ryzyko i zarządzanie ryzykiem w projektach Wykład objęty jest prawami autorskimi Prof.dr hab. Małgorzata Duczkowska-Piasecka Przedmiot: Zarządzanie projektami biznesowymi Ryzyko i zarządzanie ryzykiem w projektach Ryzyko może być definiowane jako

Bardziej szczegółowo

Polityka zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Jordanowie

Polityka zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Jordanowie Polityka zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Jordanowie 1 W związku z opublikowaniem przez Komisję Nadzoru Finansowego Zasad ładu korporacyjnego dla instytucji nadzorowanych, Bank Spółdzielczy

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015 Wykorzystanie elementów systemu EMAS w SZŚ według ISO 14001:2015 dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Agenda Elementy SZŚ według EMAS (Rozporządzenie UE 1221/2009) i odpowiadające im

Bardziej szczegółowo

Procedura zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy Damasławek

Procedura zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy Damasławek Załącznik nr 3 do Zarządzenia Nr Or. 0152-38/10 Wójta Gminy Damasławek z dnia 31 grudnia 2010 r. Procedura zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy Damasławek celem procedury jest zapewnienie mechanizmów

Bardziej szczegółowo

Ważną umiejętnością jest zdolność inwestora do przewidywania i szacowania skutków ryzyka.

Ważną umiejętnością jest zdolność inwestora do przewidywania i szacowania skutków ryzyka. Podstawowe składniki sprawozdania finansowego jako element procesu identyfikowania ryzyka związane Ważną umiejętnością jest zdolność inwestora do przewidywania i szacowania skutków ryzyka. Zjawisko czy

Bardziej szczegółowo

POLITYKA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W ŻORACH W ZAKRESIE WDROŻENIA ZASAD ŁADU KORPORACYJNEGO

POLITYKA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W ŻORACH W ZAKRESIE WDROŻENIA ZASAD ŁADU KORPORACYJNEGO Tekst obowiązujący od dn. 31.12.2015r. BANK SPÓŁDZIELCZY W ŻORACH POLITYKA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W ŻORACH W ZAKRESIE WDROŻENIA ZASAD ŁADU KORPORACYJNEGO 1 W związku z opublikowaniem przez Komisję Nadzoru

Bardziej szczegółowo

Udział Banku Millennium w RESPECT index oraz współpraca z inwestorami

Udział Banku Millennium w RESPECT index oraz współpraca z inwestorami Bank Millennium 1 Half 2011 results Wyróżniony w 2012 roku: Udział Banku Millennium w RESPECT index oraz współpraca z inwestorami Katarzyna Stawinoga Departament Relacji z Inwestorami SRI Workshop Day

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ

POLITYKA INFORMACYJNA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ Załącznik nr 1 do Uchwały Zarządu nr 5/2014 Banku Spółdzielczego we Mstowie z dnia 29.01.2014r. Zatw. Uchwałą RN nr 3/2014 z dn. 30.01.2014 Tekst jednolity uwzględniający wprowadzone zmiany: 1) Uchwałą

Bardziej szczegółowo

Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 2015-04-16

Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 2015-04-16 Zmiany w istniejących systemach zarządzania środowiskowego zbudowanych wg normy ISO 14001:2004, wynikające z nowego wydania ISO 14001 (wybrane przykłady) Grzegorz Ścibisz Warszawa, 16. kwietnia 2015 Niniejsza

Bardziej szczegółowo

Polityka Informacyjna Domu Inwestycyjnego Investors S.A. w zakresie adekwatności kapitałowej

Polityka Informacyjna Domu Inwestycyjnego Investors S.A. w zakresie adekwatności kapitałowej Polityka Informacyjna Domu Inwestycyjnego Investors S.A. w zakresie adekwatności kapitałowej Warszawa, dnia 21 grudnia 2011 roku 1 Data powstania: Data zatwierdzenia: Data wejścia w życie: Właściciel:

Bardziej szczegółowo

Ryzyko w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2012r. w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności ( )

Ryzyko w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2012r. w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności ( ) Ryzyko w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2012r. w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności ( ) Dr inż. Elżbieta Andrukiewicz Przewodnicząca KT nr 182 Ochrona informacji w systemach teleinformatycznych

Bardziej szczegółowo

MSSF: Wyzwania w obszarze wdrożenia oraz europejskie doświadczenia w ich pokonywaniu

MSSF: Wyzwania w obszarze wdrożenia oraz europejskie doświadczenia w ich pokonywaniu MSSF: Wyzwania w obszarze wdrożenia oraz europejskie doświadczenia w ich pokonywaniu Wymogi sporządzania sprawozdania finansowego w Polsce od 2005 roku MSSF w Polsce Możliwość sporządzania sprawozdań finansowych

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W KORONOWIE

POLITYKA INFORMACYJNA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W KORONOWIE Załącznik nr 1 do Uchwały Zarządu nr 31/2016 Zatwierdzony Uchwałą Rady Nadzorczej nr 10/R/2016 POLITYKA INFORMACYJNA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W KORONOWIE tekst ujednolicony Koronowo, marzec 2016 Bank Spółdzielczy

Bardziej szczegółowo

Polityka Informacyjna Banku Spółdzielczego w Głogowie

Polityka Informacyjna Banku Spółdzielczego w Głogowie Załącznik nr 1 do Uchwały Zarządu Banku Spółdzielczego w Głogowie z dnia 8.12.2015r Załącznik nr 1 do Uchwały Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Głogowie z dnia 18.12.2015r Polityka Informacyjna Banku

Bardziej szczegółowo

System Kontroli Wewnętrznej w Banku BPH S.A.

System Kontroli Wewnętrznej w Banku BPH S.A. System Kontroli Wewnętrznej w Banku BPH S.A. Cel i elementy systemu kontroli wewnętrznej 1. System kontroli wewnętrznej umożliwia sprawowanie nadzoru nad działalnością Banku. System kontroli wewnętrznej

Bardziej szczegółowo

Polityka Informacyjna

Polityka Informacyjna Załącznik do Uchwały Nr 85/2015 Zarządu Banku Spółdzielczego w Międzyrzecu Podlaskim z dnia 16 grudnia 2015 r. Zatwierdzono: Uchwała nr 28/2015 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Międzyrzecu Podlaskim

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjna

Polityka informacyjna Załącznik nr 1 do uchwały nr 1 Rady Nadzorczej Powiatowego Banku Spółdzielczego w Kędzierzynie Koźlu z dnia 18 marca 2015r. Polityka informacyjna Powiatowego Banku Spółdzielczego w Kędzierzynie - Koźlu

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie. Przedstawiciel kierownictwa (Zgodnie z PN-EN ISO 9001:2009, pkt )

Wprowadzenie. Przedstawiciel kierownictwa (Zgodnie z PN-EN ISO 9001:2009, pkt ) Ośrodek Kwalifikacji Jakości Wyrobów SIMPTEST Sp. z o.o. Sp. k. ul. Przemysłowa 34 A, 61-579 Poznań, tel. 61-833-68-78 biuro@simptest.poznan.pl www.simptest.poznan.pl 1 Seminarium nt. Zarządzanie ryzykiem

Bardziej szczegółowo

CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH W WARSZAWIE SA

CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH W WARSZAWIE SA CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH W WARSZAWIE SA 2014 Obszary działań CSR GPW RYNEK PRACOWNICY EDUKACJA ŚRODOWISKO -2- Obszary odpowiedzialności - GPW Environment CSR / ESG

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH W WARSZAWIE SA

SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH W WARSZAWIE SA SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH W WARSZAWIE SA 2015 Obszary działań CSR Grupy GPW EDUKACJA PRACOWNICY RYNEK ŚRODOWISKO -2- Obszary odpowiedzialności - GPW Environment Social

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami a zarządzanie ryzykiem

Zarządzanie projektami a zarządzanie ryzykiem Ewa Szczepańska Zarządzanie projektami a zarządzanie ryzykiem Warszawa, dnia 9 kwietnia 2013 r. Agenda Definicje Wytyczne dla zarządzania projektami Wytyczne dla zarządzania ryzykiem Miejsce ryzyka w zarządzaniu

Bardziej szczegółowo

OPIS SYSTEMU ZARZĄDZANIA RYZYKIEM

OPIS SYSTEMU ZARZĄDZANIA RYZYKIEM OPIS SYSTEMU ZARZĄDZANIA RYZYKIEM SECUS ASSET MANAGEMENT S.A. dotyczy art. 110w ust.4 Ustawy o obrocie instrumentami finansowymi z dnia 29 lipca 2005 roku tekst zmieniony ustawą z 05-08-2015 Dz. U. poz.

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ ORAZ ZAKRESU INFORMACJI PODLEGAJĄCYCH OGŁASZANIU BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W BARCINIE

POLITYKA INFORMACYJNA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ ORAZ ZAKRESU INFORMACJI PODLEGAJĄCYCH OGŁASZANIU BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W BARCINIE Załącznik nr do Uchwały Nr 98/Z/2014 Zarządu Banku Spółdzielczego w Barcinie z dnia 29 grudnia 2014 r. Bank Spółdzielczy w Barcinie POLITYKA INFORMACYJNA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ ORAZ ZAKRESU

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA KONTROLI ZARZĄDZCZEJ. Szkoły Podstawowej w Ligocie Małej

PROCEDURA KONTROLI ZARZĄDZCZEJ. Szkoły Podstawowej w Ligocie Małej PROCEDURA KONTROLI ZARZĄDZCZEJ Szkoły Podstawowej w Ligocie Małej I. Postanowienia ogólne 1. Procedury kontroli zarządczej zostały opracowane na podstawie art. 69 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA Banku Spółdzielczego w Trzebnicy

INFORMACJA Banku Spółdzielczego w Trzebnicy Załącznik do Uchwały nr 47 /2016 Zarządu Banku Spółdzielczego w Trzebnicy z dnia 16 sierpnia 2016r. INFORMACJA Banku Spółdzielczego w Trzebnicy wynikająca z art. 111a ustawy Prawo bankowe Stan na 31 grudnia

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Strykowie

Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Strykowie Załącznik do Uchwały Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Strykowie Nr 32/15 z dnia 21.04.2015 r. Załącznik do Uchwały Zarządu Banku Spółdzielczego w Strykowie Nr 133/2015 z dnia 21.04.2015 r. Polityka

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA SPÓŁDZIELCZEGO BANKU ROZWOJU

POLITYKA INFORMACYJNA SPÓŁDZIELCZEGO BANKU ROZWOJU POLITYKA INFORMACYJNA SPÓŁDZIELCZEGO BANKU ROZWOJU Spis treści I.Postanowienia ogólne... 3 II. Zakres ogłaszanych informacji... 3 III. Częstotliwość, formy i miejsce ogłaszania informacji... 6 IV. Zasady

Bardziej szczegółowo

Grupa Kapitałowa LOTOS

Grupa Kapitałowa LOTOS Grupa Kapitałowa LOTOS Zintegrowany koncern naftowy zajmujący się wydobyciem i przerobem ropy naftowej oraz sprzedażą hurtową i detaliczną wysokiej jakości produktów naftowych. Działalność wydobywczą prowadzi

Bardziej szczegółowo

Informacja o strategii i celach zarządzania ryzykiem

Informacja o strategii i celach zarządzania ryzykiem Załącznik nr 1 Informacja o strategii i celach zarządzania ryzykiem 1) Strategia i procesy zarządzania rodzajami ryzyka. Podejmowanie ryzyka zmusza Bank do koncentrowania uwagi na powstających zagrożeniach,

Bardziej szczegółowo

SKZ System Kontroli Zarządczej

SKZ System Kontroli Zarządczej SKZ System Kontroli Zarządczej KOMUNIKAT Nr 23 MINISTRA FINANSÓW z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie standardów kontroli zarządczej dla sektora finansów publicznych Na podstawie art. 69 ust. 3 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Polityka zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Gorlicach

Polityka zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Gorlicach BANK SPÓŁDZIELCZY w GORLICACH ul. Stróżowska 1 Załącznik do Uchwały Nr 122/2014 Zarządu Banku Spółdzielczego w Gorlicach z dnia 15.12.2014 r. Załącznik do Uchwały Nr 24/2014 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 1/2016 STAROSTY POLKOWICKIEGO. z dnia 11 stycznia 2016 r.

ZARZĄDZENIE NR 1/2016 STAROSTY POLKOWICKIEGO. z dnia 11 stycznia 2016 r. ZARZĄDZENIE NR 1/2016 STAROSTY POLKOWICKIEGO z dnia 11 stycznia 2016 r. w sprawie w Starostwie Powiatowym w Polkowicach Na podstawie art. 68 i 69 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Notki o autorach Założenia i cele naukowe Wstęp... 17

Spis treści. Notki o autorach Założenia i cele naukowe Wstęp... 17 Notki o autorach................................................... 11 Założenia i cele naukowe............................................ 15 Wstęp............................................................

Bardziej szczegółowo

POLITYKA ZARZĄDZANIA RYZYKIEM

POLITYKA ZARZĄDZANIA RYZYKIEM POLITYKA ZARZĄDZANIA RYZYKIEM ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne 1.1.Ilekroć w dokumencie jest mowa o: 1) ryzyku należy przez to rozumieć możliwość zaistnienia zdarzenia, które będzie miało wpływ na realizację

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceny Systemu Kontroli Zarządczej

Kryteria oceny Systemu Kontroli Zarządczej Załącznik nr 2 do Zasad kontroli zarządczej w gminnych jednostkach organizacyjnych oraz zobowiązania kierowników tych jednostek do ich stosowania Kryteria oceny Systemu Kontroli Zarządczej Ocena Środowisko

Bardziej szczegółowo

z dnia 30.12.2014 roku. w Banku Spółdzielczym we WRONKACH Traci moc UZ Nr 122/2013 z dnia 13.06.2013 r. i URN Nr 42 /2013 z dnia 24.06.2013 r.

z dnia 30.12.2014 roku. w Banku Spółdzielczym we WRONKACH Traci moc UZ Nr 122/2013 z dnia 13.06.2013 r. i URN Nr 42 /2013 z dnia 24.06.2013 r. . Załącznik do Uchwały Nr 160 /2014 Zarządu Banku Spółdzielczego we Wronkach z dnia 30.12.2014 roku. Załącznik do Uchwały Nr 68 /2014 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego we Wronkach z dnia 30.12.2014

Bardziej szczegółowo

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE WARSZTAT C- A IDEA SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU. PODSTAWY CSR. Skąd się wziął CSR? Historia społecznej odpowiedzialności biznesu. Koncepcja zrównoważonego rozwoju.

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Cieszynie

Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Cieszynie Załącznik do Uchwały Nr LIX/3/2015 Zarządu Banku Spółdzielczego w Cieszynie z dnia 05 listopada 2015 r. Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Cieszynie Cieszyn, 2015 I. Postanowienia ogólne 1 1.

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 32/2012 Wójta Gminy w Chojnicach. z dnia 16 marca 2012 roku

ZARZĄDZENIE Nr 32/2012 Wójta Gminy w Chojnicach. z dnia 16 marca 2012 roku ZARZĄDZENIE Nr 32/2012 Wójta Gminy w Chojnicach z dnia 16 marca 2012 roku w sprawie wytycznych służących ustaleniu systemu zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy w Chojnicach. Na podstawie art. 30 ust.

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjna Braniewsko-Pasłęckiego Banku Spółdzielczego z/s w Pasłęku

Polityka informacyjna Braniewsko-Pasłęckiego Banku Spółdzielczego z/s w Pasłęku Polityka informacyjna Braniewsko-Pasłęckiego Banku Spółdzielczego z/s w Pasłęku Pasłęk, styczeń 2015 Spis treści I. Postanowienia ogólne... 2 II. Informacje podlegające ogłaszaniu lub udostępnianiu...

Bardziej szczegółowo

Spis treści Strona 2 z 8

Spis treści Strona 2 z 8 Polityka Informacyjna w zakresie ogłaszania informacji o charakterze jakościowym i ilościowym dotyczących adekwatności kapitałowej oraz zakresu informacji podlegających ogłaszaniu w Santander Consumer

Bardziej szczegółowo

Polityka wynagradzania menedżerów w sektorze finansowym a praktyka polskich banków wnioski z kryzysu finansowego

Polityka wynagradzania menedżerów w sektorze finansowym a praktyka polskich banków wnioski z kryzysu finansowego Polityka wynagradzania menedżerów w sektorze finansowym a praktyka polskich banków wnioski z kryzysu finansowego Piotr Urbanek Katedra Ekonomii Instytucjonalnej Uniwersytet Łódzki Główne kierunki reformy

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA POLSKIEGO BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W WYSZKOWIE

INFORMACJA POLSKIEGO BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W WYSZKOWIE INFORMACJA POLSKIEGO BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W WYSZKOWIE wynikająca z art. 111a ustawy Prawo bankowe Stan na 31 grudnia 2015 roku Wyszków, 2016r. Spis treści 1. Opis systemu zarządzania, w tym systemu zarządzania

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W OZORKOWIE

INFORMACJA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W OZORKOWIE INFORMACJA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W OZORKOWIE wynikająca z art. lila ustawy Prawo bankowe Stan na 31 grudnia 2015 roku Spis treści 1. Informacja o działalności Banku Spółdzielczego w Ozorkowie poza terytorium

Bardziej szczegółowo

Bank Spółdzielczy w Suwałkach

Bank Spółdzielczy w Suwałkach Bank Spółdzielczy w Suwałkach POLITYKA INFORMACYJNA Banku Spółdzielczego w Suwałkach 1. Postanowienia ogólne 1. 1. Bank prowadzi przejrzystą politykę informacyjną, uwzględniającą potrzeby informacyjne

Bardziej szczegółowo

BANK SPÓŁDZIELCZY w MIKOŁAJKACH. Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Mikołajkach dotycząca adekwatności kapitałowej

BANK SPÓŁDZIELCZY w MIKOŁAJKACH. Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Mikołajkach dotycząca adekwatności kapitałowej Załącznik do Uchwały Nr 61/2015 Zarządu Banku Spółdzielczego w Mikołajkach z dnia 9 lipca 2015r Załącznik do Uchwały Nr 15/2015 Rady Nadzorczej BS w Mikołajkach z dnia 24 lipca 2015r BANK SPÓŁDZIELCZY

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej. Cel

Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej. Cel Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej Cel Celem Podyplomowych Studiów Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej jest umożliwienie zdobycia aktualnej wiedzy z zakresu międzynarodowych

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI RADY NADZORCZEJ PZ CORMAY S.A. ZA 2011 ROK

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI RADY NADZORCZEJ PZ CORMAY S.A. ZA 2011 ROK SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI RADY NADZORCZEJ PZ CORMAY S.A. ZA 2011 ROK Łomianki, maj 2012 Sprawozdanie Rady Nadzorczej zgodnie z przepisami art. 382 3 Kodeksu spółek handlowych oraz z zasadami ładu korporacyjnego

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ryzykiem jako kluczowy element kontroli zarządczej 2 marca 2013 r.

Zarządzanie ryzykiem jako kluczowy element kontroli zarządczej 2 marca 2013 r. Zarządzanie ryzykiem jako kluczowy element kontroli zarządczej 2 marca 2013 r. Anna Jaskulska Kontrola zarządcza jest systemem, który ma sprawić, aby jednostka osiągnęła postawione przed nią cele w sposób

Bardziej szczegółowo

Raport z zakresu adekwatności kapitałowej Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w Zabłudowie według stanu na dzień 31.12.

Raport z zakresu adekwatności kapitałowej Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w Zabłudowie według stanu na dzień 31.12. Załącznik do Uchwały Nr 49/2014 Zarządu Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w Zabłudowie z dnia 10.07.2014r. Raport z zakresu adekwatności kapitałowej Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w

Bardziej szczegółowo

KONTROLA ZARZĄDCZA. Ustawa z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (Dz. U. z 2013 r. poz.

KONTROLA ZARZĄDCZA. Ustawa z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (Dz. U. z 2013 r. poz. KONTROLA ZARZĄDCZA Podstawa prawna Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 885, ze zm.) Ustawa z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Lubyczy Królewskiej

Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Lubyczy Królewskiej Załącznik do Uchwały Nr 1/062016 Zarządu Banku Spółdzielczego w Lubyczy Królewskiej z dnia 13.05.2016 r. Załącznik do Uchwały Nr 3/03/2016 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Lubyczy Królewskiej z dnia

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Wawrzyniak Quo vadis BS? Ożarów Mazowiecki, styczeń 2014

Krzysztof Wawrzyniak Quo vadis BS? Ożarów Mazowiecki, styczeń 2014 1 QUO VADIS.. BS? Rekomendacja D dlaczego? Mocne fundamenty to dynamiczny rozwój. Rzeczywistość wdrożeniowa. 2 Determinanty sukcesu w biznesie. strategia, zasoby (ludzie, kompetencje, procedury, technologia)

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 33/14 PROKURATORA GENERALNEGO

ZARZĄDZENIE Nr 33/14 PROKURATORA GENERALNEGO PG VII G 020/40/14 ZARZĄDZENIE Nr 33/14 PROKURATORA GENERALNEGO z dnia 18 listopada 2014 r. w sprawie kontroli zarządczej w powszechnych jednostkach organizacyjnych prokuratury Na podstawie art. 10 ust.

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 19/2011/2012 DYREKTORA PRZEDSZKOLA KRÓLA Maciusia I w Komornikach z dnia w sprawie przyjęcia regulaminu kontroli zarządczej

ZARZĄDZENIE NR 19/2011/2012 DYREKTORA PRZEDSZKOLA KRÓLA Maciusia I w Komornikach z dnia w sprawie przyjęcia regulaminu kontroli zarządczej ZARZĄDZENIE NR 19/2011/2012 DYREKTORA PRZEDSZKOLA KRÓLA Maciusia I w Komornikach z dnia 30.11.2011 w sprawie przyjęcia regulaminu kontroli zarządczej Na podstawie art. 69 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 27

Bardziej szczegółowo

Procedura zarządzania ryzykiem w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Elblągu

Procedura zarządzania ryzykiem w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Elblągu Procedura zarządzania ryzykiem w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Elblągu Załącznik nr 2 do zarządzenia Celem procedury jest zapewnienie mechanizmów identyfikowania ryzyk zagraŝających realizacji

Bardziej szczegółowo

Raportowanie społeczne dobrą praktyką CSR PKN ORLEN

Raportowanie społeczne dobrą praktyką CSR PKN ORLEN Raportowanie społeczne dobrą praktyką CSR PKN ORLEN Raportowanie społeczne w PKN ORLEN Cele: Raportowanie jako integralna część strategii CSR Koncernu Potwierdzenie transparentności firmy we wszystkich

Bardziej szczegółowo

Polityka ujawnień Mercedes-Benz Bank Polska S.A. Przyjęta na posiedzeniu Zarządu w dniu 21 czerwca 2016 roku załącznik do Uchwały 34/2016

Polityka ujawnień Mercedes-Benz Bank Polska S.A. Przyjęta na posiedzeniu Zarządu w dniu 21 czerwca 2016 roku załącznik do Uchwały 34/2016 ujawnień 1/6 ujawnień Spis treści A. Ustalenia ogólne... 1 B. Zakres ogłaszanych przez Bank informacji... 2 C. Zasady i terminy udzielania odpowiedzi udziałowcom oraz klientom... 5 D. Częstotliwość ogłaszania

Bardziej szczegółowo

SYSTEM ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W DZIAŁALNOŚCI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ FILII w PŁOCKU

SYSTEM ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W DZIAŁALNOŚCI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ FILII w PŁOCKU P OLITECHNIK A W AR S Z AWSKA FILIA W PŁOCKU ul. Łukasiewicza 17, 09-400 Płock SYSTEM ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W DZIAŁALNOŚCI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ FILII w PŁOCKU Opracowano na podstawie załącznika do

Bardziej szczegółowo

Wartość audytu wewnętrznego dla organizacji. Warszawa, 11.03.2013

Wartość audytu wewnętrznego dla organizacji. Warszawa, 11.03.2013 Wartość audytu wewnętrznego dla organizacji Warszawa, 11.03.2013 Informacje o Grupie MDDP Kim jesteśmy Jedna z największych polskich firm świadczących kompleksowe usługi doradcze 6 wyspecjalizowanych linii

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacje ryzyka w działalności bankowej. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu

Klasyfikacje ryzyka w działalności bankowej. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu 1 Klasyfikacje ryzyka w działalności bankowej 2 Porozmawiajmy o wystąpieniach Wystąpienia na temat: Afera Art B Upadek Banku Staropolskiego SA w Poznaniu Upadek banku Barings Upadek Banku Allfirst Upadek

Bardziej szczegółowo

Rekomendacja M dotycząca zarządzania ryzykiem operacyjnym w bankach

Rekomendacja M dotycząca zarządzania ryzykiem operacyjnym w bankach Konferencja Reforma regulacyjna sektora bankowego priorytety na rok 2014 23 października 2013 Rekomendacje KNF przegląd wybranych zmian Rekomendacja M dotycząca zarządzania ryzykiem w bankach Monika Jezierska,

Bardziej szczegółowo

ISO 27001. bezpieczeństwo informacji w organizacji

ISO 27001. bezpieczeństwo informacji w organizacji ISO 27001 bezpieczeństwo informacji w organizacji Czym jest INFORMACJA dla organizacji? DANE (uporządkowane, przefiltrowane, oznaczone, pogrupowane ) Składnik aktywów, które stanowią wartość i znaczenie

Bardziej szczegółowo

Zasadniczą część książki stanowi szczegółowa analiza treści MSR 14. Kolejno omawiane są w nich podstawowe zagadnienia standardu, między innymi:

Zasadniczą część książki stanowi szczegółowa analiza treści MSR 14. Kolejno omawiane są w nich podstawowe zagadnienia standardu, między innymi: MSR 14. Sprawozdawczość segmentów działalności. W sprawie sporządzania sprawozdań według segmentów działalności, standard wyraźnie odwołuje się do sprawozdawczości wewnętrznej przygotowanej dla najwyższego

Bardziej szczegółowo

BAKER TILLY POLAND CONSULTING

BAKER TILLY POLAND CONSULTING BAKER TILLY POLAND CONSULTING Wytyczne KNF dla firm ubezpieczeniowych i towarzystw reasekuracyjnych w obszarze bezpieczeństwa informatycznego An independent member of Baker Tilly International Objaśnienie

Bardziej szczegółowo

Zakłady Urządzeń Komputerowych Elzab Spółka Akcyjna Raport. dotyczący zakresu stosowania Dobrych Praktyk

Zakłady Urządzeń Komputerowych Elzab Spółka Akcyjna Raport. dotyczący zakresu stosowania Dobrych Praktyk Strona 1 z 6 Serwisy Zamknięte GPW jankowska@elzab.com.pl jankowska@elzab.com.pl (Emitenci) Serwisy Zamknięte GPW System EBI Serwis Emitentów - EBI MENU Strona główna Dodaj raport dotyczący niestosowania

Bardziej szczegółowo

Bank Spółdzielczy w Suwałkach

Bank Spółdzielczy w Suwałkach Bank Spółdzielczy w Suwałkach POLITYKA INFORMACYJNA Banku Spółdzielczego w Suwałkach 1. Postanowienia ogólne 1. 1. Bank prowadzi przejrzystą politykę informacyjną, uwzględniającą potrzeby informacyjne

Bardziej szczegółowo