Szanowni Państwo, Podręcznik Kompetentny trener agroturystyki wsparciem rozwoju przedsiębiorczości wiejskiej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Szanowni Państwo, Podręcznik Kompetentny trener agroturystyki wsparciem rozwoju przedsiębiorczości wiejskiej"

Transkrypt

1 Szanowni Państwo, Podręcznik Kompetentny trener agroturystyki wsparciem rozwoju przedsiębiorczości wiejskiej został przygotowany w ramach projektu Agroturystyka i turystyka wiejska realizowanego przez Biuro SUN SNOW & MORE. Partnerami projektu są: Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Krakowie, Polska Federacja Turystyki Wiejskiej Gospodarstwo Gościnne, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwo Sportu i Turystyki. Zaproponowany program szkoleniowy dla trenerów obejmuje zagadnienia dotyczące podejmowania działalności gospodarczej na obszarach wiejskich, rozwoju turystyki wiejskiej i agroturystyki. Celem ogólnym programu jest przygotowanie uczestników do prowadzenia działalności w zakresie turystyki wiejskiej i agroturystyki, a także rozwijanie postaw przedsiębiorczych i potrzeb edukacyjnych. Absolwent szkolenia powinien uzyskać wiedzę i umiejętności w zakresie: istoty obsługi ruchu turystycznego na obszarach wiejskich, a w tym: planowania, projektowania i prowadzenia działalności w zakresie usług turystycznych, regulacji prawnych niezbędnych do prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie turystyki na obszarach wiejskich, w tym regulacji związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa turystów przebywających w gospodarstwie agroturystycznym, stosowania narzędzi marketingowych, nowoczesnych technik informatycznych oraz obsługi programów rezerwacji usług, poznania i rozumienia środowiskowych, historycznych, społeczno-kulturowych oraz gospodarczych uwarunkowań rozwoju turystyki na obszarach wiejskich (w tym: w regionie, wsi, miejscowości), jako aktywności indywidualnej i społecznej współczesnego mieszkańca wsi, często menedżera zarządzającego własnym przedsiębiorstwem. Ponadto absolwent powinien posiadać: umiejętności pogłębiania zdobytej wiedzy i kompetencji pozwalających na przystosowanie się do zmieniającego się rynku turystycznego, a w tym zmieniających się zachowań nabywców na tym rynku. Szczególnie dotyczy to potrzeb w zakresie tworzenia produktów turystyki na obszarach wiejskich oraz wymagań dotyczących ich jakości,

2 umiejętności z zakresu komunikacji międzyludzkiej w celu pobudzenia przedsiębiorczości aktywności społeczności wiejskich. Program szkolenia obejmuje następujący plan nauczania: Lp. Nazwa modułu Liczba godzin szkolenia 1. M1. DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA M2. TURYSTYKA WIEJSKA M3. AGROTURYSTYKA 56 Ogółem 160 Koncepcja szkoleń ma charakter stopniowego wprowadzania do zagadnień tematycznych programu, według problemów i zagadnień składających się na uruchomianie lub usprawnienie prowadzonej jużdziałalności w zakresie turystyki wiejskiej, w tym agroturystyki. Szkolenia mają za zadanie zachęcić uczestników do podnoszenia poziomu wiedzy, zarówno teoretycznej jak i praktycznej, wraz z korzyściami, które płyną z działalności przy wykorzystaniu gospodarstwa rolnego, środowiska naturalnego, miejsca zamieszkania itp. Rezultatem szkolenia będzie zdobycie przez trenerów kompetencji w zakresie podniesienia atrakcyjności i konkurencyjności na rynku usług turystycznych.

3 SPIS TREŚCI WSTĘP 4 Podręcznik dla Trenera 5 MODUŁ I. DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA 15 Cele edukacyjne 15 Wykaz jednostek modułowych 15 M1.J1. Przedsiębiorczość na obszarach wiejskich 16 M1.J2. Podstawy prawne działalności gospodarczej 31 M1.J3. Formy organizacyjno-prawne działalności gospodarczej 46 M1.J4. Marketing w turystyce 51 M1.J5. Zarządzanie w turystyce 108 M1.J6. Uruchamianie działalności gospodarczej w turystyce 141 Literatura 163 MODUŁ II. TURYSTYKA WIEJSKA 166 Cele edukacyjne Wykaz jednostek modułowych M2.J1. Wprowadzenie do turystyki M2.J2. Regiony turystyczne Polski, Europy i świata M2.J3. Wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich, dziedzictwo kulturowe M2.J4. Produkt turystyki wiejskiej M2.J5. Baza noclegowa w turystyce wiejskiej M2.J6. Organizacja imprez turystycznych Literatura MODUŁ III. AGROTURYSTYKA 299 Cele edukacyjne 299 Wykaz jednostek modułowych 299 M2.J1. Wprowadzenie do agroturystyki 300 M2.J2. Gospodarstwo agroturystyczne 322 M2.J3. Świadczenie usług agroturystycznych 362 M2.J4. Agroturystyka w wybranych krajach UE 403 Literatura 423 Test sprawdzający 425

4 WSTĘP Rozwój społeczeństwa informacyjnego i gospodarki opartej na wiedzy wymaga ciągłego procesu uczenia się. Kluczową rolę w tym procesie odgrywają szkolenia i treningi, czyli różnorodne działania skierowane na doskonalenie umiejętności oraz podnoszenie wiedzy i kwalifikacji. Współczesne ich formy i metody znacząco wybiegają poza to, co zwykło się traktować jako obszar edukacji formalnej. Wynika to bezpośrednio z faktu, iż ilość wiedzy na rynku oraz wymagania wobec osób w obszarze kompetencji dynamicznie się zmieniają. Obecnie głównym czynnikiem sprawiającym, że szkolenia są koniecznością, jest tempo zmian cywilizacyjnych i gospodarczych. Nie wystarczy nauczyć się jednego zawodu i wykonywać go na potrzeby tego samego pracodawcy, aż do emerytury. Warunki pracy oraz oczekiwania pracodawców ciągle się zmieniają. Ponadto w sytuacji utraty zatrudnienia, co w dobie kryzysu gospodarczego zdarza się coraz częściej, konieczne może okazać się zdobycie umiejętności i wiedzy z obszarów, które do tej pory nie były danej osobie niezbędne. Dynamiczny rynek pracy zmusza więc do elastyczności, zmiany branży, a nawet miejsca zamieszkania itp. Tylko osoby, które chcą się uczyć i ciągle doskonalić swoje umiejętności mają szansę na odniesienie sukcesu (zdobycie nowego zatrudnienia, awans itp.) [Semafor możliwości]. W sferze edukacji od kilkunastu już lat funkcjonują trenerzy. Dopiero od niedawna rola trenera nabiera cech zawodu, konstytuuje się go jako nową profesję. Tytuł zawodowy stosowany do tej pory w sporcie przechodzi dyskretnie, bez protestu jego dotychczasowych użytkowników, do zupełnie nowej dziedziny ludzkiego doświadczenia i pracy do uczenia dorosłych. Staje się tytułem potwierdzającym przynależność do pewnej grupy zawodowej posługujące się w swojej pracy własną metodą i narzędziami pracy [Pocica 2010]. Uczenie się można opisać jako proces integracji doświadczenia osobistego, wiedzy o określonych stanach rzeczy oraz umiejętności i kompetencji w stosowaniu tej wiedzy w praktyce. Osoba, która pragnie pomóc innym w podnoszeniu swoich kompetencji, sama powinna być świadoma swych mocnych i słabych stron. Warto, by sama była w pełni ukształtowaną osobowością. Trener winien także brać na siebie odpowiedzialność za całość kontaktu z uczestnikami szkoleń. Bez względu na to, z kim ma do czynienia oraz jakie zakłada sobie cele szkoleniowe, powinien pamiętać, że na sali szkoleniowej siedzą ludzie. Ludzie, którzy przyszli ze swoimi potrzebami, swoją osobowością, doświadczeniami, obawami, lękami, stylem myślenia, nastawieniem i nastrojem. Na nich koncentruje się uwaga i praca trenera, a ich rozwój i zadowolenie jest celem nadrzędnym [Podręcznik trenera].

5 Podręcznik dla Trenera Przygotowane materiały powstały dla trenerów, którzy swoją wiedzą i umiejętnościami wprowadzą w zagadnienia podejmowania działalności gospodarczej, z uwzględnieniem usług z zakresu turystyki wiejskiej i agroturystyki. Osoby, które będą realizowały taki proces, dowiedzą się jakie korzyści mogą osiągnąć z prowadzonych zajęć, jak je realizować, na co szczególnie zwrócić uwagę przy podejmowaniu tego typu działalności. W materiałach dla trenera wyodrębniono trzy Moduły wyznaczające obszar poszczególnych treści tematycznych: I. DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA II. TURYSTYKA WIEJSKA III. AGROTURYSTYKA Każdy moduł został podzielony chronologicznie na cząstkowe zagadnienia, z wyszczególnieniem ram czasowych, zastosowanych metod i narzędzi pracy. Ponadto zostały zamieszczone informacje jak praktycznie wykorzystać narzędzia, gdzie poszukiwać informacji dodatkowych. Na zakończenie każdego modułu zamieszczono także literaturę związaną z tematyką kursu trenerskiego. Jak przekazać wiedzę? Przygotowując się do pierwszych zajęć, trener powinien brać pod uwagę z jaką grupą będzie pracował, czy uczestnicy będą zaangażowani w procesy poznawcze, czy zajęcia pozwalają na aktywność twórczą jego uczestników, czy reagujemy na pojawiające się problemy, jak je łagodzimy. Rola pracy grupowej, w tym trenera, koncentruje się wokół zagadnień: poszerzania wiedzy uczestników, niezbędnej do rozwiązania określonego problemu, zdobycia doświadczenia w korzystaniu z pomocy i przede wszystkim wsparcia innych, pomaganie uczestnikom danej grupy w rozwijaniu postaw przedsiębiorczych, doskonalenie umiejętności interpersonalnych, przenoszenie zdobytej wiedzy na grunt lokalny, regionalny, wykorzystanie wiedzy i zachowań do codziennego życia i pracy zawodowej. Zadania realizowane na szkoleniu oscylują wokół wzajemnie ze sobą powiązanych obszarów: obszar informacji dotyczy tego, co nasz klient wie na temat turystyki wiejskiej i agroturystyki, jakie informacje powinien zdobyć, aby efektywnie je wykorzystać, jaka powinna być jego postawa względem omawianych zagadnień, obszar umiejętności podejmowanie określonych ról w zespole, rozwijanie relacji zawodowych, proces komunikacji, świadomość własnych zasobów, obszar planowania stworzenie planu działania, aby skutecznie wprowadzać zdobyte treści kształcenia w realizację zaplanowanych zmian, obszar motywacji zachęcenie do poszukiwania rozwiązań, wytrwałość w dążeniu do celu, motywowanie do działania.

6 Zagadnienia do przemyślenia: 1. Czy masz doświadczenie w pracy z grupą? 2. Co jest celem pracy Twojej grupy? 3. Jak Twoje osobiste doświadczenia mogłyby wpłynąć na zaangażowanie grupy w omawiane zagadnienia z zakresu turystyki wiejskiej i agroturystyki? 4. Jakich materiałów potrzebujesz do realizacji ćwiczeń warsztatowych? 5. Jakie umiejętności w prowadzeniu grupy posiadasz, a jakie chciałbyś dodatkowo zdobyć? 6. Jakie sygnały niewerbalne mogą decydować o pierwszym wrażeniu i postrzeganiu Ciebie przez grupę? Od osób prowadzących grupy, doradców, trenerów oczekuje się umiejętności, które umożliwią im skuteczne funkcjonowanie w roli prowadzących. Jeśli chcemy być skuteczni w tej roli, powinniśmy dysponować [Paszkowska-Rogacz, Tarkowska 2004]: wiedzą dotyczącą rozwoju grupy i dynamiki procesu grupowego, świadomością, że pracujemy słowem i kontaktem, umiejętnością skutecznej komunikacji, umiejętnością budowania relacji społecznych, umiejętnością dostrzegania potrzeb grupy i podążania za nimi, umiejętnością dostosowania swojej roli do zjawisk charakterystycznych dla kolejnych stadiów rozwoju grupy, umiejętnością prowadzenia konstruktywnej dyskusji, gotowością do poszukiwania nowych doświadczeń, poczuciem humoru, pomysłowością, wytrzymałością i odpornością (na stres, sytuacje trudne). Ocena własnych umiejętności. Posługując się skalą od 1 do 5 oceń czy potrafisz [Wsparcie psychologiczne 2007]: dokonywać oceny własnych umiejętności zbierać potrzebne Ci informacje podejmować świadomie decyzje przygotować się do trudnej rozmowy przekonywać innych koncentrować się na zadaniu prosić o pomoc wykonywać polecenia zgodnie z instrukcją reagować na niepowodzenia nagradzać siebie wyznaczać sobie cele rozpoznawać własne uczucia stosować samokontrolę

7 szeregować problemy według ich ważności rozumieć co czują inni odpowiadać na skargi wydawać polecenia

8 Test sprawności mówienia Zaznacz w odpowiednich rubrykach, jak często prezentujesz dane zachowanie: Sposób zachowania ZAWSZE PRZEWAŻNIE RZADKO NIGDY Umiem w rozmowie osiągać cel Opanowuję emocje Mówię zwięźle i w odpowiednim tempie (nie za wolno i nie za szybko) Wczuwam się w sytuację rozmówcy Upewniam się, czy wszystko co mówię jest zrozumiałe Odpowiednio reaguję na objawy zmęczenia u rozmówcy Mówię wyraźnie i zrozumiale Podkreślam głosem, to co ważne w mojej wypowiedzi Używam krótkich zdań Używam słów rodzimego pochodzenia, a te obce wyjaśniam Posługuję się konkretnymi przykładami Trzymam się głównego wątku wypowiedzi W pełni kontroluję swoją gestykulację i mimikę Urozmaicam swoje wypowiedzi żartami i anegdotami Mówiąc, patrzę w oczy słuchaczowi czy słuchaczom od 1/3 do 2/3 czasu rozmowy Jeśli co najmniej w dziesięciu przypadkach Twoja odpowiedź pojawiła się w rubryce zawsze lub przeważnie jesteś świetnym mówcą. Czynnikiem odpowiedzialnym za rozwój możliwości drzemiących w każdym człowieku, jest właśnie to, co przyprawia o szybsze bicie serca i daje energię. Warto poświęcić chwilę czasu na refleksję i postawić sobie dodatkowe pytania: Jaki poziom na osobistym termometrze wskazuje obecnie słupek rtęci? Jaki poziom chcę osiągnąć za rok? Jak zamierzam tego dokonać?

9 Rys. 1. Termometr osobistego potencjału Źródło: Godzisz M., Podręcznik trenera, Stowarzyszenie ASTD Global Network Poland, Warszawa Źródło energii, które powoduje wzrost słupka rtęci na termometrze osobistego potencjału bije w centrum okręgu wyznaczonego przez autobariery. Rys. 2. Nieodkryte możliwości

10 Źródło: Godzisz M., Podręcznik trenera, Stowarzyszenie ASTD Global Network Poland, Warszawa Realizacja procesu maksymalizacji wydajności rozluźnia obręcz krępujących autobarier i uwalnia odkryte dotąd możliwości, co zbliża do osiągnięcia pełni własnego potencjału. Ogromna moc drzemie w możliwościach wynikających z budowania swojego życia wokół własnych silnych stron. Tajemnica tkwi w umiejętności dostrzeżenia własnych silnych stron i organizowania swojego życia w sposób umożliwiający ich zastosowanie. Marcus Buckingham i Donald Clifton światowej sławy twórcy profilu StrengthsFinder.com, definiują silną stronę jako powtarzające się, bliskie perfekcji wykonywanie jakiegoś działania. Każdą silną stronę tworzą trzy elementy: talenty są to naturalne, powtarzające się wzorce myślenia, odczuwania lub zachowania, wiedza zbiór faktów i informacji (lekcji), których człowiek nauczył się podczas życia, umiejętności kolejne kroki jakiegoś działania lub jakiejś czynności. ZŁOTE MYŚLI DO WYKORZYSTANIA [Godzisz 2008] Myśl! Wierz! Marz! Miej odwagę! Walt Disney Jak myślisz, że jesteś super, to zaraz zdarzy się coś, co sprowadzi Cię do rozmiaru kieliszka (Prawo Murphy ego) Realizuj swoje marzenia Rzeczy niemożliwe załatwiaj od ręki, cuda w trzy dni Czas jest Twoim najcenniejszym zasobem Jesteśmy tym, kim chcemy być Jeśli młodość i brak umiejętności są wadami, to szybko się z nich wyrasta Czytaj książki Nie spoczywaj na laurach

11 Jeśli do drożdży dolejesz mleka i cukru jest zaczyn, dosyp mąki będzie ciasto Zaczynem podziel się z innymi jeśli dosypią maki ich ciasto też wyrośnie Nasze życie jest tym, co uczynią zeń nasze myśli Marek Aureliusz Jedynym ograniczeniem naszych działań jest nasza wyobraźnia Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza Chcesz i masz kontroluj to, co myślisz, bo myśl może stać się słowem Kontroluj to, co mówisz, bo słowo może stać się działaniem to, co myślisz, może się ziścić Kto się nie rozwija, ten się zwija

12 Trener ma do dyspozycji wiele różnych metod, za pomocą których współpracuje z grupą. W tym zagadnieniu proponujemy metody takie jak: wykład, dyskusja oraz ćwiczenia aktywizujące. Ponieważ pierwszy raz spotykamy się z grupą, zaproponuj ćwiczenie dotyczące INTEGRACJI GRUPY: Cele zajęć wprowadzających: poznanie swoich imion, zainteresowań, miejsc pracy itp. Przebieg zajęć: przedstaw cele szkolenia i określ jego przydatność dla uczestników, ustal zasady obowiązujące w trakcie szkolenia, poznaj opinie innych osób dotyczące szkolenia, uważnie słuchaj. Czas trwania: 15 minut. Materiały dydaktyczne: przygotuj tematyczne plakaty, arkusze papieru, markery, kredę, czasopisma tematyczne. Zachęć uczestników szkolenia do aktywności, w przypadku dużych grup podziel je na mniejsze. Na zakończenie poproś uczestników o podpisanie się pod wypracowanymi zasadami jako znak akceptacji reguł szkolenia. Ćwiczenie integracyjne: I. Poproś uczestników szkolenia, aby stanęli w kole i wzięli się za ręce. Poproś, aby każdy z uczestników wybrał sobie cel, do którego będzie dążyć w trakcie realizacji szkolenia i umiejscowił go w dowolnym miejscu sali wykładowej. II. Upewnij się, że każdy uczestnik wybrał cel realizacji. III. Poproś uczestników, aby trzymając się za ręce i nie przerywając kręgu, osiągnęli swój cel. Należy podejść do miejsca, w których każdy uczestnik swój cel umieścił. Zwróć uwagę, że członkowie grupy zaczynają ciągnąć siebie nawzajem w różne strony. Pozwól im na to, następnie zapytaj o wrażenia uczestników: - czy było łatwo wybrać sobie cel do realizacji w trakcie szkolenia? - czy osiągnięcie celu było możliwe? - co mogłoby pomóc członkom grupy osiągnąć cele? - od czego zacząć? IV. Zalecenia dla trenera: Aby osiągnąć cele, pracujemy w grupie, dlatego należy: dzielić się swoimi opiniami i pomysłami, uważnie słuchać czego potrzebują inni, współpracować w grupie, aby każdy indywidualnie mógł osiągnąć swój cel.

13 Zapamiętaj: Jako osoba wspierająca jesteś odpowiedzialna za modelowanie interakcji między członkami grupy i dbanie o ich rozwój. Rozwój grupy to wieloetapowy proces. W trakcie wykonywania zadań grupa może wielokrotnie cofać się do poprzedniej fazy swego rozwoju (formowanie, szturmowanie, normowanie, działanie, przekształcanie). Jednym z powodów jest nierozwiązany konflikt w grupie. Konflikt jest integralnym elementem dynamiki grupy i występuje w drugiej fazie jej rozwoju. Do zachowań członków grupy, które wspierają jej rozwój, należą zachowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu oraz zachowania ukierunkowane na relacje miedzy członkami grupy. Zachowania dysfunkcjonalne blokują osiąganie celu i przechodzenie grupy do następnej fazy rozwoju. Syndrom grupowego myślenia wynika z rozproszenia odpowiedzialności i często prowadzi do katastrofalnych w skutkach decyzji [Sołtys, Waleczko 2012].

14 AKTYWIZUJĄCE TECHNIKI NAUCZANIA Jeżeli nie potrafisz czegoś prosto wyjaśnić to znaczy, że niewystarczająco to rozumiesz Albert Einstein Istotą technik aktywnych jest uczenie się przez doświadczenie. W procesie nauczania koncentrujemy się na pomocy jednostce w rozwijaniu kompetencji wiedzy, umiejętności, zachowań, postaw. Są one niezbędne do osiągania profesjonalizmu i sukcesu, pomagają zwiększać efektywność pracy. Formy i techniki pracy są zależne od każdej osoby prowadzącej. Jednak zawsze musimy pamiętać, żeby były dostosowane do celu zajęć, poziomu akceptacji przez uczestników. Najczęściej stosowane metody pracy [Paszkowska-Rogacz, Tarkowska 2004]: Tab. 1. Metody aktywizujące Metoda Aktywność twórcza Akwarium Burza mózgów Demonstracje, pokazy i filmy Dyskusja grupowa Gra Zakres działania Polega na wykonywaniu zadań o charakterze twórczym np. wytworów plastycznych, historyjek, które mogą wspomagać metaforę omawianego zagadnienia. Jest używana do procesów zachodzących w grupie lub do monitorowania efektywności dyskusji. Grupa jest podzielona i siedzi w dwóch koncentrycznych kręgach. Krąg zewnętrzny stanowią obserwatorzy, natomiast osoby w kręgu wewnętrznym wykonują różnego rodzaju zadania np. grupowe rozwiązywanie problemu. Najczęściej służy do rozwiązywania problemów, gdzie kilka osób wymienia bez ograniczeń i bez krytykowania skojarzenia lub pomysły związane z danym zagadnieniem. Po kilkunastominutowej sesji, w trakcie której wszystkie pomysły są zapisywane np. na flipcharcie, następuje ich ocena wartości i przydatności. Demonstracja jest praktyczną metodą pokazania uczestnikom jakiejś umiejętności. Często są używane w tym celu filmy pomagające modelować zachowania, których uczą się uczestnicy. Możemy je podzielić na zaplanowane i spontaniczne. Mogą tworzyć odrębne sesje lub stanowić ich część. Celem dyskusji jest pozwolenie uczestnikom na przedstawienie swoich poglądów, chociaż może ona też zmierzać do określonego celu końcowego lub podjęcia decyzji. Daje uczestnikom możliwość przećwiczenia tego, czego się nauczyli, w bezpiecznej atmosferze. Gry są pierwszym krokiem w procesie uczenia

15 Inscenizacja i odgrywanie ról Kwestionariusz Praca w małych grupach Przełamywanie lodów Rozmowa w parach Studium przypadku Technika grupy nominalnej Portfolio Symulacja Udzielanie informacji zwrotnej Debata za i przeciw się, gdyż dają możliwość nabycia doświadczenia. Często wymagają przygotowania materiałów dodatkowych i pomocy trenera. Opierają się na ściśle rzeczowym opisie sytuacji, który nie zawiera jakichkolwiek sugestii, zawiera natomiast wszystkie konieczne obiektywne informacje o stanie faktycznym. Najbardziej przydatna jest inscenizacja sytuacji konfliktowej, wywołującej emocje, posiadającej możliwość kilku rozwiązań. Jest formą ustrukturalizowanej informacji zwrotnej, którą uczestnicy otrzymują po samodzielnym wypełnieniu kwestionariusza. Polega na podzieleniu uczestników na zespoły 3-7 osobowe. Grupy mogą współzawodniczyć, gdy każda z nich opracowuje ten sam temat. Po prezentacji wybrana jest grupa, która najlepiej wykonała dane zadanie. Są to ustrukturalizowane ćwiczenia i gry inicjujące spotkania grupowe. Ich zadaniem jest wzajemne poznanie się uczestników, rozluźnienie atmosfery i przygotowanie do kolejnych form aktywności. Polega na krótkiej dyskusji lub wymianie informacji pomiędzy partnerami. Ta metoda nauczania polega na analizowaniu konkretnych zdarzeń, dzięki czemu łatwiej zrozumieć wszystkie zjawiska podobne do analizowanego. Jej główną zaletą jest umożliwienie podejmowania decyzji na podstawie krytycznej analizy danych. Mamy okazję przyjrzeć się realnym (a nie książkowym ) przykładom działań innych ludzi i wyciągnąć z nich wnioski istotne dla siebie. Studium przypadku kształtuje takie umiejętności, jak: krytyczna analiza informacji, prezentacja własnych opinii, praca zespołowa. Pozwala na grupowe podejmowanie decyzji i daje każdemu uczestnikowi możliwość tworzenia własnych pomysłów. Prowadzi do zespołowego podjęcia decyzji w dość krótkim czasie. Portfolio, czyli teczka, to prosta i uniwersalna metoda realizowana na zajęciach i podczas projektów edukacyjnych. W skład portfolio mogą wchodzić materiały źródłowe: notatki i artykuły prasowe dotyczące analizowanego zagadnienia, graficzne przedstawienia problemów, fotografie, rysunki, dowcipy rysunkowe (zarówno wycięte z gazety, jak i narysowane przez uczestników spotkania), aforyzmy, ważne myśli, płyty z filmami itp. Wykorzystanie teczki tematycznej może być świetnym pomysłem na poprowadzenie zajęć. Jest to metoda wiązana, składająca się ze studium przypadku oraz odgrywania ról. Opisana sytuacja powinna wskazywać wyraźny związek z rzeczywistością i posiadać jednolitą strukturę. Wymaga aktywności ze strony uczestników, rozwija umiejętności negocjacyjne i podejmowania decyzji. Zwykle wiążą się z końcem jakiejś aktywności lub z końcem funkcjonowania grupy. Uczestnicy udzielają informacji zwrotnych dotyczących wzajemnych relacji, satysfakcji związanych z realizacja celów grupy, zmian, jakie się dokonały w ich zachowaniu i sposobie postrzegania rzeczywistości. Ten rodzaj debaty stosujemy, gdy chcemy, aby uczestnicy spojrzeli na ten sam problem z dwóch różnych punktów widzenia, wspólnie go przeanalizowali, a następnie podjęli decyzję. Taka forma dyskusji rozwija umiejętności logicznego myślenia i argumentowania, rozwiązywania problemów, poszukiwania i porządkowania informacji, weryfikowania własnych, często powierzchownych poglądów itp. trener wybiera temat i określa zasady debaty, pomaga uczestnikom przygotować się do niej, dzieli uczestników na zwolenników i przeciwników tezy. W trakcie dyskusji słucha uważnie

16 Analiza SWOT Dyskusja Sokratejska Metaplan Dyskusja nieformalna Linia czasu wypowiedzi uczestników, nie komentując ich. Debatujące strony przedstawiają własne argumenty. O tym, czyje argumenty okazały się bardziej przekonujące, decydują obserwatorzy (na podstawie karty obserwacji) lub słuchacze (metodą głosowania). Debata za i przeciw powinna być kierowana przez moderatorów. Do ich zadań należy otwieranie dyskusji, przydzielanie i odbieranie głosu w razie przekroczenia limitu czasu, czuwanie nad kulturą dyskusji. To rodzaj techniki analitycznej, która jako metoda aktywizująca doskonale nadaje się do wykorzystania w aktywności lokalnej. Pozwala zastanowić się nad konkretną sytuacją w naszej miejscowości. Służy też określeniu problemów pojawiających się w środowisku, w którym żyjemy, wskazując jednocześnie możliwe ich rozwiązania. Wybierając tę metodę do pracy z uczestnikami, zachęcamy ich do zdefiniowania silnych i słabych stron w ich otoczeniu, a następnie do poszukiwania możliwości rozwoju oraz zagrożeń, jakie mogą wystąpić. To intelektualna rozmowa, która koncentruje się na wybranym tekście, eseju, raporcie, wierszu czy filmie wideo. Uczestnicy zapoznają się z materiałem źródłowym i podejmują dyskusję, by dojść do prawdy to, co niejasne wyjaśnić, znaleźć przyczyny zjawiska, czy uzasadnienie czyjegoś postępowania. Celem tej metody jest analiza problemu i poszukiwanie rozwiązania. Metaplan to graficzny zapis prowadzonej w grupie (lub w kilku równolegle pracujących grupach) dyskusji. Trener przedstawia problem, który będzie przedmiotem dyskusji i przygotowuje materiały potrzebne do wykonania plakatów. Konieczne będą duże arkusze papieru, wycięte z kolorowego papieru figury geometryczne (koła, prostokąty) oraz chmurki, kolorowe flamastry, taśma samoprzylepna, klej. W czasie wyznaczonym przez trenera grupa uczniów zastanawia się nad wybranym problemem i wykonuje plakat będący zapisem ich wniosków, wypełniając przygotowane wcześniej figury i chmurki oraz umieszczając je w odpowiednim miejscu. W trakcie dyskusji uczestnicy mogą podejść do planszy i zapisać w odpowiednich (jeszcze niewypełnionych) polach swoje spostrzeżenia. Mogą też porządkować treść plakatu, przesuwając pola umieszczone przez innych uczestników. Na zakończenie wszystkie zgłoszone i zapisane na plakatach wnioski uczestnicy jeszcze raz próbują przedyskutować, by wyeliminować sprzeczności. Taka forma dyskusji umożliwia wypowiedzenie się wszystkim uczestnikom, nawet tym najbardziej nieśmiałym, a plakat jest efektem kreatywnej pracy całego zespołu. W dyskusji nieformalnej udział biorą wszyscy na równych prawach. Rola prowadzącego jest ograniczona, inicjuje tylko dyskusję, a następnie trzyma się z boku. Prowadzący powinien być dobrym obserwatorem, aby rozumieć, co się dzieje w grupie podczas dyskusji. Dyskusja nieformalna wykorzystywana jest do dzielenia się informacjami, prezentacji nowych stylów myślenia, poglądów. Jest to metoda wizualnego przedstawienia problemu. W wymiarze linearnym ukazuje następstwa czasowe. Polega na zaznaczeniu wydarzeń w ujęciu chronologicznym na arkuszu papieru. Źródło: opracowanie własne na podstawie: Paszkowska-Rogacz A., Tarkowska M., Metody pracy z grupą w poradnictwie zawodowym, Krajowy Ośrodek Wspierania Edukacji Zawodowej i Ustawicznej, Warszawa 2004, s

17 Literatura dodatkowa: 1. Bailey R., Zarządzanie stresem 50 ćwiczeń, Wyd. ARTE, Warszawa Cox D., Hoover J., Carpe Diem czyli jak osiągnąć nadzwyczajny sukces w zwyczajnym świecie, Wyd. Mt Biznes, Warszawa Chojnacki M., Techniki inspiracji. Trening twórczego myślenia, Wyd. Ośrodek Badania Rynku Sztuki Współczesnej, Poznań Godzisz M., Podręcznik trenera, Stowarzyszenie ASTD Global Network Poland, Warszawa Holwek J., Prowadzenie warsztatów szkoleniowych, podręcznik trenera biznesu, Wyd. Helion, Katowice Jarmuż S., Witkowski T., Podręcznik trenera, Wyd. Biblioteka Moderatora, Wrocław Noelke M., Techniki kreatywności. Jak wpadać na lepsze pomysły, Flashbook.pl, Warszawa Paszkowska-Rogacz A., Tarkowska M., Metody pracy z grupą w poradnictwie zawodowym, Krajowy Ośrodek Wspierania Edukacji Zawodowej i Ustawicznej, Warszawa Sajdak A., Edukacja kreatywna, Wyd. WAM, Kraków Sloane P., Twórcze myślenie w zarządzaniu, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk Szmidt K.J., Trening kreatywności. Podręcznik dla pedagogów, psychologów i trenerów grupowych, Wyd. Helion, Katowice Wsparcie psychologiczne osób z trudnościami na rynku pracy. Materiały pomocnicze dla trenerów, Kielce MODUŁ I. DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA 1. Cele edukacyjne Uczestnik szkolenia w wyniku realizacji modułu powinien umieć: - określić czynniki rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich, - charakteryzować przedsiębiorców według różnych kryteriów: forma własności, forma organizacyjno-prawna, wielkość itp., - określać cechy i umiejętności człowieka przedsiębiorczego, - identyfikować kluczowe cechy swojej osobowości, - określać istotę i zakres prawa gospodarczego, - wskazywać źródła prawa gospodarczego, - definiować podstawowe pojęcia prawne, - wyszukiwać przepisy prawne regulujące prowadzenie działalności gospodarczej, - charakteryzować podstawowe formy organizacyjno-prawne działalności gospodarczej, - analizować lokalny rynek i wskazywać możliwości tworzenia własnego biznesu w branży turystycznej, - dobierać formę organizacyjno-prawną przedsiębiorstwa do realizowanych celów, - wskazywać możliwości pozyskiwania środków finansowych krajowych i z Unii Europejskiej, na działalność w zakresie agroturystyki i turystyki wiejskiej, - opracowywać biznesplany dla małych przedsiębiorstw, - stosować procedury zmierzające do rejestracji działalności gospodarczej, - wykorzystywać urządzenia techniki komputerowej do wyszukiwania niezbędnych informacji oraz tworzenia planu przedsięwzięcia gospodarczego.

18 2. Wykaz jednostek modułowych Lp. Nazwa jednostki modułowej Orientacyjna liczba godzin 1. M1.J1. Przedsiębiorczość na obszarach wiejskich 8 2. M1.J2. Podstawy prawne działalności gospodarczej 8 3. Formy organizacyjno-prawne działalności gospodarczej 8 4. M1.J4. Marketing w turystyce 8 5. M1.J5. Zarządzanie w turystyce 8 M1.J6. Uruchamianie działalności gospodarczej w turystyce 16 RAZEM 56

19 M1.J1. PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ NA OBSZARACH WIEJSKICH Treści kształcenia Przedsiębiorczość Instytucje otoczenia rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Inicjatywy sprzyjające rozwojowi przedsiębiorczości Klastry i inkubatory przedsiębiorczości Przedsiębiorca Cechy osób przedsiębiorczych Predyspozycje i motywy do podjęcia własnej działalności gospodarczej Bariery psychologiczne związane z pracą na własny rachunek Psychospołeczne uwarunkowania prowadzenia usług turystycznych Środki dydaktyczne Podręczniki, publikacje i prezentacje multimedialne dotyczące przedsiębiorczości, czasopisma branżowe, tablica interaktywna. Kształcenie powinno odbywać się w pracowni wyposażonej w odpowiednie środki dydaktyczne oraz komputery z dostępem do Internetu. Ramowy program szkolenia Temat zajęć Zastosowana metoda Materiały dydaktyczne Przedsiębiorczość Wykład Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe Instytucje otoczenia rozwoju Wykład, dyskusja Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe Przedsiębiorczości na Wykład, dyskusja Prezentacje multimedialne, obszarach wiejskich czasopisma branżowe Inicjatywy sprzyjające Wykład, ćwiczenia Prezentacje multimedialne, rozwojowi w grupach, dyskusja czasopisma branżowe, film przedsiębiorczości Klastry i inkubatory Wykład, ćwiczenia Prezentacje multimedialne, przedsiębiorczości w grupach, dyskusja czasopisma branżowe Cechy osób Wykład, ćwiczenia Prezentacje multimedialne, przedsiębiorczych Predyspozycje i motywy do podjęcia własnej działalności gospodarczej Bariery psychologiczne związane z pracą na własny rachunek Psychospołeczne uwarunkowania prowadzenia usług turystycznych w grupach, dyskusja Wykład, ćwiczenia w grupach, dyskusja Wykład, ćwiczenia w grupach, dyskusja Wykład, ćwiczenia w grupach, dyskusja czasopisma branżowe Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe, film Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe, film Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe Czas realizacji zagadnienia 0,5 godz. 0,5 godz. 1 godz. 1,5 godz. 1 godz. 0,5 godz. 1 godz. 1 godz. 1 godz.

20 Przedsiębiorczość Przedsiębiorczość jest zjawiskiem wielowymiarowym, zależnym od wielu czynników o charakterze społecznym, ekonomicznym, politycznym, prawnym, a także psychologicznym. Ze względu na swój interdyscyplinarny charakter jest przedmiotem zainteresowania wielu dziedzin, w tym prawa, socjologii, ekonomii. Próbując zdefiniować, czym jest przedsiębiorczość, natrafiamy na mnogość definicji i ujęć. Wiele definicji podkreśla obecność innowacji w przedsiębiorstwie, finansowego nakładu czy też ryzyka immanentnie związanego z prowadzeniem własnej działalności gospodarczej. Przedsiębiorczość możemy rozpatrywać w kategoriach procesu, który przechodzi przez kolejne etapy rozwoju [Łaguna 2010]. Możemy w nim wyróżnić kilka etapów: Etap 1. przygotowanie do pojęcia działalności; rozwijanie pomysłu na własny biznes, przygotowanie biznes planu. Etap 2. podjęcie działań organizacyjnych i wdrożenie biznes planu; zebranie zasobów potrzebnych do realizacji celu: kapitał finansowy, lokal, pracownicy, koncesje itp. Etap 3. formalne założenie własnej działalności. Etap 4. rozwój przedsiębiorstwa, zdobywanie doświadczeń. Na każdym z tym kroków o powodzeniu w prowadzeniu działalności turystycznej decydują inne czynniki o charakterze psychologicznym, społecznym, ekonomicznym i politycznym. Osoba łatwo może zniechęcić się w sytuacji napotkania przeciwności w postaci biurokratycznych procedur, potrzeby większych niż zakładaliśmy finansowych nakładów bez uzyskiwania zysków (co jest częste zwłaszcza na początku działalności) czy innych trudności. Dlatego kluczową umiejętnością jest zarządzanie przez cele. Dzięki stawianiu celów człowiek wpływa na środowisko, jest aktywny, a nie tylko odbierający bodźce i czekający biernie na to, co przyniesie los. W tym aspekcie sprawdza się powiedzenie, że każdy jest kowalem swego losu, a więc to od naszej aktywności zależy nasza przyszłość i sukces podejmowanych działań. To, na ile odniesiemy sukces w prowadzeniu firmy, zależy w dużym stopniu od nas. Przedsiębiorczość wiąże się z poszukiwaniem nowych zastosowań dla posiadanych zasobów, a także z wyznaczaniem celów działalności uwzględniających nie tylko posiadane aktualnie zasoby, ale i te przyszłe, które mogą się pojawić czy rozwinąć [Janik 2001]. Ważne jest także rozpoznawanie i kreowanie nowych potrzeb oraz przewidywanie przyszłych kierunków rozwoju. Przedsiębiorca, w ujęcia klasycznym, zakłada firmę i ponosi odpowiedzialność majątkową i cywilno-prawną za prowadzoną działalność. Ze względu na skalę ekonomiczną prowadzonej działalność, przedsiębiorczość można podzielić na mikro, małą, średnią i dużą. Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej wyodrębnia następujące kategorie wielkościowe podmiotów [Ustawa 2004]: I. mikroprzedsiębiorca to przedsiębiorca, który w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych: 1) zatrudniał średniorocznie mniej niż 10 pracowników oraz 2) osiągnął roczny obrót netto ze sprzedaży dóbr oraz operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 2 milionów euro lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 2 milionów euro;

21 II. mały przedsiębiorca, tj. taki, który w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych: 1) zatrudniał średniorocznie mniej niż 50 pracowników oraz 2) osiągnął roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 10 milionów euro lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 10 milionów euro. III. średni przedsiębiorca to osoba, która w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych: 1) zatrudniała średniorocznie mniej niż 250 pracowników oraz 2) osiągnęła roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 50 milionów euro lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 43 milionów euro. Tab. 1. Kryteria podziału przedsiębiorstw Kategoria przedsiębiorstwa Liczba pracowników Roczny obrót alb o Całkowity bilans roczny Mikro < 10 2 mln euro 2 mln euro Małe < mln euro 10 mln euro Średnie < mln euro 43 mln euro Źródło: Art Ustawy. o swobodzie działalności gospodarczej z 4 lipca 2004 r. Przedsiębiorcy głównie z sektora MŚP (małe i średnie przedsiębiorstwa), a więc osoby prowadzące własną działalność agroturystyczną, należą do tej właśnie grupy, pełnią wiele funkcji jednocześnie, są odpowiedzialni za różne zadania w swojej firmie. Często są jednocześnie odpowiedzialni za marketing, promocję, obsługę klienta, kwestie finansowe, organizacyjne i wiele innych zadań. Szerokie spektrum zadań i obowiązków wymaga od nich różnych umiejętności oraz elastyczności. Są nie tylko twórcami swego pomysłu, ale i głównymi jego wykonawcami. Firmy działające w sektorze MSP są szczególnie podatne na zmiany otoczenia regulacyjnego, a zwłaszcza zmiany w przepisach prawnych czy też dostępności źródeł finansowania.

22 Przedsiębiorca Przedsiębiorcą, wg art. 431 Kodeksu Cywilnego, jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, która nie jest osobą prawną, a której ustawa przyznaje zdolność prawną, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową [Kodeks Cywilny 2010]. Z kolei w ustawie o swobodzie działalności gospodarczej z 2004 r. dookreśla się, że przedsiębiorcami są także wspólnicy spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. Według artykułu 2. ustawy z dnia r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (ZNKU), przedsiębiorcami są osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, które prowadząc chociażby ubocznie działalność zarobkową lub zawodową uczestniczą w działalności gospodarczej. Przedsiębiorcą w tym rozumieniu jest każdy podmiot niezależnie czy został wpisany do Krajowego Rejestru Sądowego, czy też wpisowi nie podlegał. Inna definicja zawarta w artykule 3. ustawy z dnia r. o prawie własności przemysłowej (PWPU) określa przedsiębiorcę jako osobę prowadzącą działalność wytwórczą, budowlaną, handlową lub usługową w celach zarobkowych. Przez przedsiębiorcę należy rozumieć spółki jawne, spółki partnerskie, spółki komandytowe, spółki komandytowo-akcyjne, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki akcyjne, spółdzielnie, przedsiębiorstwa państwowe, jednostki badawczo-rozwojowe, przedsiębiorców określonych w przepisach o zasadach prowadzenia na terytorium Polski działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne, towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, inne osoby prawne, jeżeli wykonują działalność gospodarczą i podlegają obowiązkowi wpisu do stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej, oddziały przedsiębiorców zagranicznych działających na terytorium Polski, główne oddziały zagranicznych zakładów ubezpieczeń. Przedsiębiorca musi spełniać cztery warunki: powinien prowadzić własną działalność gospodarczą, być osobą zarządzającą własną firmą i głównym decydentem, być zorientowaną na zysk, ponosić ryzyko i odpowiedzialność [Gruszecki 1991]. O byciu prawdziwym przedsiębiorcą stanowi innowacyjność i szukanie nowatorskich zastosowań w swojej działalności [Drucker 1992]. Przedsiębiorca jest określany jako twórca, innowator, konstruktywny destruktor, który burzy równowagę ekonomiczną i w ten właśnie sposób tworzy warunki nowego rozwoju gospodarczego [Schumpeter 1969]. Oferowanie nowych produktów, wprowadzanie nowych technologii i metod produkcji, kreowanie nowych rynków, odkrywanie nowych sposobów rozszerzania podaży istniejących zasobów oraz reorganizowanie istniejących przedsiębiorstw stanowią kryteria stanowiące, czy kogoś możemy nazwać przedsiębiorcą.

23 Ćwiczenia aktywizujące: 1. Ćwiczenie nosi nazwę Dziewięć kropek [Aleksander 2010]. Rysujemy na kartkach flipchartu kombinację dziewięciu kropek. Zadaniem uczestników jest połączenie wszystkich tych kropek linią łamaną składającą się z 4 odcinków, rysowaną bez odrywania ręki. W ćwiczeniu podkreślamy znaczenie kreatywności w podejściu do rozwiązywania problemów i odkrywania nowych możliwości i zastosowań przedmiotu. Pokazujemy, że kreatywność jest ważną cechą przedsiębiorcy. Czas trwania: 10 minut rozwiązanie 2. To ćwiczenie nosi nazwę Łańcuch [Aleksander 2010]. Jego celem jest pokazanie znaczenia wspólnej pracy. Uczestnicy otrzymują paski papieru (ok. 3 cm szerokości i 25 cm długości), mazaki i kredki. Mają je ozdobić. Prowadzący pyta, co mogą zrobić ze swojego paska. Pomysły zapisujemy na tablicy. Następnie rozdajemy zszywacze, klej i taśmę klejącą i uczestnicy wspólnie przygotowują dzieło. Pytamy, co teraz mogą zrobić z tym łańcuchem. Zapisujemy na tablicy. Okazuje się, że teraz pojawia się więcej pomysłów na wykorzystanego tego łańcucha. Podkreślamy, że dzięki współpracy mogą uzyskać lepsze efekty. Czas trwania: 20 minut

24 Literatura dodatkowa: 1. Domurat A., O motywacji przedsiębiorczości i jej percepcji wśród przedsiębiorców w: E. Aranowska, M. Goszczyńska [red.], Człowiek wobec wyzwań i dylematów współczesności, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2006, s Falkowski A., Tyszka T., Psychologia zachowań konsumenckich, GWP, Gdańsk Goszczyńska M., Górnik-Durose M. [red.], Psychologiczne uwarunkowania zachowań ekonomicznych. Przedsiębiorczość Pieniądze Konsumpcja, Difin, Warszawa Jaremczuk K. [red.], Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorczości szanse i zagrożenia, Państwowa Szkoła Wyższa Zawodowa, Tarnobrzeg Cechy osób przedsiębiorczych Na każdym z etapów prowadzenia działalności, przedsiębiorca potrzebuje pewnych zasobów o charakterze psychologicznym i społecznym. Należy podkreślić, że nie tylko ważne jest posiadanie kapitału finansowego jako jedynego gwaranta powodzenia, ale niezbędne są także odpowiednie cechy i nastawienie, które będą sprzyjały zaangażowaniu w działanie i wytrwałości nawet w trudnych sytuacjach. To właśnie predyspozycje osobowościowe, które składają się na tzw. kompetencje miękkie, decydują w dużym stopniu o powodzeniu w zakładaniu i prowadzeniu własnej firmy. Ważnymi czynnikami, które mogą wyzwalać inicjatywę założenia własnej firmy, są: wyższe wykształcenie, wiedza z danej branży, doświadczenie w prowadzeniu firmy i posiadanie osób będących przedsiębiorcami w najbliższym otoczeniu czy najbliższej rodzinie, którzy są swego rodzaju pozytywnymi wzorami dla innych i zachęcają do bycia przedsiębiorcą. Portret przedsiębiorcy Na podstawie licznych badań można nakreślić portret przedsiębiorcy i stworzyć listę cech go charakteryzujących. Do cech, które mogą wspierać osobę w osiąganiu sukcesu w prowadzeniu własnej działalności gospodarczej należą: motywacja osiągnięć, kreatywność i innowacyjność, skłonność do ryzyka, wewnętrzne poczucie kontroli, potrzeba niezależności,

25 samoocena, poczucie własnej wartości i skuteczności, nadzieja na sukces. Istotnym elementem jest samoocena, którą można określić jako przekonanie o własnej wartości. Posiada w sobie komponent emocjonalny i wyraża zadowolenie z siebie jako osoby wartościowej. Osoby o wysokiej samoocenie lepiej radzą sobie w życiu i osiągają więcej sukcesów w porównaniu z osobami, które mają ten sam poziom umiejętności, ale niższym poziom samooceny. Następnym źródłem siły i wytrwałości jest nadzieja na sukces. Nadzieja jest przekonaniem, że mimo przeciwności znajdę rozwiązanie (umiejętność znajdowania rozwiązań) i że jestem wytrwały (siła woli). Wytrwałość jest kluczem do osiągania sukcesu i kontynuowania realizacji celu pomimo pojawiających się przeszkód. Przekonanie o własnej skuteczności jest podobne do wspomnianych powyżej przekonań o sobie, ale pokrywa jak gdyby inny aspekt. Przekonanie to wyraża wiarę we własne umiejętności, że potrafimy coś robić. Bardziej specyficzne przekonanie o własnej skuteczności przedsiębiorczej ujmuje wiarę w swoje umiejętności jako przedsiębiorcy. Odnosi się do przekonań w zakresie posiadanych kompetencji w obszarze finansowym, księgowym, zarządzaniu, które związane są z prowadzeniem własnej firmy. Wszystkie te przekonania wpływają pozytywnie na podejmowane działania. W prowadzeniu usług turystycznych ważną właściwością jest też proaktywność. Osoba proaktywna próbuje wpływać na otoczenie, poszukuje możliwości poprawienia warunków, wyprzedza pewne wydarzenia, wyróżnia ją kreatywność, chęć zmian. Nie czeka biernie, wykazuje inicjatywę, poszukuje możliwości realizowania własnych pomysłów, niejako kreuje rzeczywistość, dopasowując ją do swoich potrzeb. Przekładając tę umiejętność na branżę turystyczną, osoba proaktywna będzie poszukiwała, jakie produkty cieszą się popularnością, będzie modyfikowała aktualne usługi na takie, aby lepiej zaspokajały potrzeby klientów. Wśród cech psychologicznych charakteryzujących ludzi prowadzących z sukcesem własną działalność wymienia się również poczucie wewnętrznej kontroli. Jednostka, która ma wewnętrzne umiejscowienie kontroli jest przekonana, że to od jej działań zależy wynik jej pracy, widzi przełożenie swojego zaangażowania na efekt, czyli dostrzega zależność między swoim działaniem a efektem. Wymienione powyżej cechy stanowiące swego rodzaju kapitał psychologiczny, chronią przed działaniem stresu, dodają osobie sił i zapewniają wytrwałe działanie nakierowane na osiągnięcie celu. Ćwiczenia aktywizujące: 1. Ćwiczenie to nosi nazwę Portret przedsiębiorcy. Osoby w grupie zostają podzielone na 4 mniejsze zespoły. Dwa zespoły mają za zadanie wypisać cechy przedsiębiorcy, które mogą sprzyjać osiąganiu sukcesu w prowadzeniu firmy, a dwie pozostałe mają zidentyfikować cechy przedsiębiorcy, które mogą go blokować i utrudniać prowadzenie własnej firmy. W kolejnym etapie trener zapisuje na kartkach flipchartu spostrzeżenia osób w grupie. Zadanie to daje refleksję, które cechy warto w sobie rozwijać jako osoby prowadzącej własną działalność agroturystyczną. Czas trwania: 20 minut. 2. Jako kontynuację pierwszego zadania, każda z osób w drugim ćwiczeniu otrzymuje kartkę, która przedstawia schemat SWOT w odniesieniu do niej jako przedsiębiorcy. Ma za zadanie odnieść swoją obecną sytuację, uwzględnić swoje predyspozycje i słabości, i wypełnić poszczególne pola. Propozycja schematu jest przedstawiona poniżej. Każda

26 z osób ma kilka minut na wypełnienie. Nie musi to być omawiane na forum grupy, trener tylko pyta, czy ktoś ma ochotę podzielić się swoimi przemyśleniami. Czas trwania: 15 minut. JA JAKO PRZEDSIĘBIORCA moje mocne strony moje słabe strony szanse, możliwości zagrożenia

27 Motywy do podjęcia własnej działalności gospodarczej Osoby przy podejmowaniu decyzji o zakładaniu działalności gospodarczej kierują się różnymi motywami i potrzebami. Wśród najczęstszych motywów podejmowania działań przedsiębiorczych wymienia się potrzebę niezależności w pracy, czyli elastyczność pracy i możliwość zarządzania własnym czasem, sukces finansowy, czyli bezpieczeństwo finansowe oraz wysokie zarobki, realizację celów osobistych, innowacyjność, uznanie społeczne, role społeczne rozumiane jako kontynuowanie tradycji rodzinnych, a także potrzebę osiągnięć [Birley, Westhead 1994]. W tym kontekście warto wspomnieć o piramidzie potrzeb Maslowa, która wskazuje, że potrzeby człowieka można umieścić hierarchicznie, gdzie na dole znajdować się będą te najbardziej podstawowe, w tym o charakterze fizjologicznym, potem znajdują się kolejno poczucie bezpieczeństwa, miłość i przynależność, szacunek i uznanie oraz samorealizacja. Bez zaspokojenia potrzeb niższego rzędu nie jest możliwe przesunięcie się do kolejnych szczebli rozwoju i człowiek nie funkcjonuje prawidłowo. Piramidę tę można także odnieść w kontekście prowadzonej firmy, czyli jakie potrzeby są w pracy przedsiębiorcy tymi najbardziej podstawowymi i które powstają w dalszym etapie rozwoju firmy. Wiedza o potrzebach człowieka może również posłużyć w przypadku prowadzenia własnej działalności agroturystycznej w odniesieniu do potrzeb klienta i możliwości jego zaspokojenia. Przykładowy sposób zastosowania teorii potrzeb Maslowa do branży agroturystycznej znajduje się w studium przypadku opisanym poniżej. Tab. 2. Potrzeby w odniesieniu do usług agroturystycznych Potrzeby wg teorii Maslowa potrzeby fizjologiczne potrzeby bezpieczeństwa potrzeby przynależności i miłości Stan niedoboru - negatywny wpływ rozwoju cywilizacyjnego na człowieka poprzez: - zanieczyszczenie środowiska, - hałas, - nadmierne zagęszczenie, - brak czystego powietrza, terenów zielonych. - zagrożenie zamachami terrorystycznymi, zamieszki, - poczucie zagrożenia, te wszystkie elementy mogą obniżać zainteresowanie turystów danym miejscem. - rosnące poczucie osamotnienia, - brak czasu na budowanie i wzmacnianie relacji w pracy, w grupie, w rodzinie, - zwłaszcza osoby starsze mogą być narażone na izolację i zmniejszającą się liczbę relacji interpersonalnych i okazji do ich zawierania. Stan pożądany - zwiększająca się rola wypoczynku na terenie zielonym, ekologicznym, - potrzeba wypoczynku, który pozwala zregenerować siły fizyczne i psychiczne, zapewnia aktywność. - zapewnienie przyjaznego, przewidywalnego środowiska, gdzie turysta będzie czuł się bezpieczny, - oczekiwania wobec zachowania standardów bezpieczeństwa na terenie parkingów strzeżonych, monitoringu, - w czasie odpoczynku ważne jest zapewnienie możliwości wspólnego przebywania, wspólnej aktywności, - położenie nacisku na integrację w grupie, na wspólne przeżycia, które łączą i wzmacniają więzi, - potrzeba organizowania konferencji, szkoleń, wyjazdów szkolnych, które poprawią jakość relacji między pracownikami, przełożonymi, uczniami, rodziną, itd., - wyjazd staje się okazją także dla osób starszych do podtrzymania czy nawiązania

28 potrzeby szacunku potrzeby samorealizacji - traktowanie klientów jako anonimowych, bez uwzględnienia ich potrzeb, wysłuchania oczekiwań, zwracanie się bez szacunku, traktowanie bez poszanowania godności osób, - zwłaszcza turyści, którzy są przedstawicielami odmiennej rasy mogą czuć się narażeni na stereotypowe traktowanie i uprzedzenia. - brak odpowiedniej stymulacji, niedopasowanie oferty do potrzeb estetycznych i poznawczych. nowych relacji, do ponownego spotkania z tym samym personelem, co zapewni im też poczucie bezpieczeństwa. - klienci korzystający z usług agroturystycznych powinni się czuć jako ważni, ich potrzeby powinny być uwzględniane, klienci zadowoleni będą powracać do miejsca, gdzie czuli się jako oczekiwani gości, przyjaciele, znajomi, - traktowanie wszystkich z należytą kulturą niezależnie od ich wieku, statusu, wykształcenia czy pochodzenia. - zapewnienie różnorodnej oferty bogatej w atrakcje dla różnych grup wiekowych - stwarzanie możliwości rozwoju osobowościowego, intelektualnego, - dostęp do atrakcji kulturowych, informacje o wystawach, muzeach, czy innych okolicznych zabytkach. Źródło: opracowanie własne na podstawie: Zdebski J., Psychologia rynku turystycznego w: G. Gołembski (red.), Kompendium wiedzy o turystyce, PWN, Warszawa, Ćwiczenie aktywizujące: 1. Poproś uczestników o opracowanie drabiny potrzeb przedsiębiorcy. Ćwiczenie to daje osobom możliwość wglądu w swoje potrzeby i związane z nimi cele, a także pozwala określić środki do osiągnięcia tych celów. Ćwiczenie należy wykonać w zespołach 3-4 osobowych. Czas trwania: 15 minut.

29 Bariery związane z pracą na własny rachunek W literaturze przedmiotu najczęściej wśród barier związanych z pracą na własny rachunek wymienia się niestabilny system prawny, system podatkowy, brak możliwości finansowych, niedostosowanie prawa pracy do warunków funkcjonowania firmy, szara strefa, nieuczciwa konkurencja, wysokie koszty kredytów, problemy z rejestracją firmy. Do głównych barier rozwoju przedsiębiorczości na terenach wiejskich zalicza się [Bariery instytucjonalne 2012]: słabość otoczenia zewnętrznego, które nie sprzyja w wystarczającym stopniu zakładaniu i prowadzeniu małych i średnich przedsiębiorstw, niski poziom integracji i koordynacji programów wsparcia oraz ich silną sektorowość, nastawienie w programach aktywizacji bezrobocia na ilość, nie jakość, biurokrację, niewystarczające działania, które mogłyby wyzwolić wewnętrzny potencjał mieszkańców wsi, promowanie rozwiązań nie zawsze dostosowanych do rzeczywistych potrzeb mieszkańców wsi. Wśród barier można również wymienić te natury psychologicznej, kiedy to osoba obawia się podjęcia decyzji o założeniu własnej firmy i tego, czy jej doświadczenie i wiedza wystarczą, aby utrzymać się na rynku. Tego typu obawy są zwłaszcza obecne, gdy osoba po raz pierwszy zakłada firmę. Istnieje też pewne ryzyko społeczne, gdyż osoby obawiają się, jak ich otoczenie zareaguje w przypadku, gdy poniosą porażkę, a ich przedsiębiorstwo zbankrutuje. Osoby mogą obawiać się, że ich status społeczny obniży się i mogą stać się obiektem drwin ze strony innych osób. Częstą przeszkodą jest brak wiary w swoje kompetencje. Jednostka może nie dostrzegać swoich zdolności czy nie doceniać swoich osiągnięć. Samoocena jest wtedy nieadekwatna do realnych umiejętności osoby i taka osoba funkcjonuje na niższym poziomie swoich umiejętności. Ćwiczenia aktywizujące: 1. Ćwiczenie polega na wypisaniu listy 10 swoich osiągnięć. Z czego osoba jest zadowolona, co jej się udało? W przypadku, gdy osoba ma problem z wykonaniem tego zadania, może to wskazywać na obniżoną samoocenę. Trener może naprowadzić osobę, żeby w codziennym życiu poszukała nawet drobnych rzeczy, które z powodzeniem wykonała. 2. Osoby w grupie zastanawiają się również nad korzyściami i zagrożeniami płynącymi z prowadzenia własnej działalności agroturystycznej. W dalszym etapie na forum grupy

30 prezentują swoje pomysły. Poszczególne pomysły zapisywane są przez prowadzącego na flipcharcie. 3. W dalszym etapie zastanawiają się wspólnie w grupie nad możliwościami pokonania ograniczeń i blokad, które utrudniają prowadzenie własnej działalności agroturystycznej. Czas trwania: 45 minut. Inicjatywy sprzyjające rozwojowi przedsiębiorczości Klastry i inkubatory przedsiębiorczości Do kluczowych czynników sprzyjających rozwojowi przedsiębiorczości należy otoczenie instytucjonalne. Instytucje otoczenia biznesu służą pomocą w uruchamianiu działalności gospodarczej, zwłaszcza w aspekcie doradztwa, szkoleń, wymiany informacji, udzielenia porady, czy obsługi finansowej. Warto tu wspomnieć o ośrodkach i centrach wspierania biznesu, agencjach i stowarzyszeniach wpierających rozwój przedsiębiorczości, inkubatorach przedsiębiorczości, instytucjach finansowych i bankowych, funduszach pożyczkowych czy też funduszach venture capital związanych z inwestycjami podwyższonego ryzyka [Brodzińska 2006]. Inkubatory przedsiębiorczości to organizacje, których działanie skierowane jest głównie do osób rozpoczynających swoją działalność w ramach sektora MŚP. Często w ramach ich usług znajduje się prowadzenie księgowości, wsparcie biurowe, porady prawne, możliwość wymiany informacji z innymi podmiotami, obecność w sieci wsparcia. Osoby, które chcą założyć własną firmę, nie muszą jej rejestrować w urzędzie. Działają pod osobowością prawną inkubatorów przedsiębiorczości. Klaster oznacza wiązkę przemysłową lub też regionalne czy krajowe skupisko firm. Często jest to inicjatywa oddolna, sami przedsiębiorcy chcą założyć organizację, która daje szansę na rozwój ich firm. Osoby działające w jednej branży zrzeszają się w ramach tej organizacji i nawiązują współpracę w zakresie dystrybucji towarów, usług, marketingu, promocji, wymiany informacji. W szybkim czasie pozwalają osobom na wymianę informacji, doświadczeń, mogą dowiedzieć się więcej o nowych trendach, o segmencie, do którego kierują swoje usługi. W dłuższej perspektywie klastry dają przedsiębiorcom możliwość podniesienia innowacyjności swojej firmy, sprzyjają zwiększeniu konkurencyjności firm zrzeszonych w ramach klastra i wzmocnieniu ich pozycji na rynku. W ramach wspierania przedsiębiorczości powoływane są także izby i stowarzyszenia gospodarcze, reprezentujące interesy przedsiębiorców wobec zewnętrznych instytucji, których działanie wpływa na funkcjonowanie zrzeszonych firm. Izba jest samodzielną organizacją gospodarczą, która wspiera interesy podmiotów należących do niej. Innym ważnym elementem promującym przedsiębiorczość są targi, giełdy towarowe, czy też centra wystawiennicze. Ich głównym zadaniem jest promocja usług i produktów, a także możliwość nawiązania współpracy.

31 Wśród inicjatyw sprzyjających rozwojowi przedsiębiorczości warto również wspomnieć o powołaniu Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich (KSOW) (http://ksow.pl), której celem jest wsparcie wdrażania i oceny polityki w zakresie rozwoju obszarów wiejskich oraz identyfikacja, analiza, rozpowszechnianie oraz wymiana informacji i wiedzy w tym zakresie wśród wszystkich zainteresowanych partnerów na poziomie lokalnym, regionalnym oraz wspólnotowym. Organizacja ta ma szerokie powiązania z sieciami europejskimi oraz finansowana jest w sposób trwały z funduszy unijnych. Działalność KSOW jest nakierowana na aktywizowanie społeczności wiejskiej, lokalnej i może służyć jako instytucja wspierająca rozwój przedsiębiorczości na obszarach wiejskich. Między innymi wśród zadań, które sobie stawia, jest przekazywanie dobrych praktyk i transfer wiedzy. Wśród instytucji, które realizują programy wsparcia dla przedsiębiorczości na obszarach wiejskich można wymienić: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Bank Gospodarki Żywnościowej Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Ćwiczenia aktywizujące: 1. Czy w Twoim otoczeniu znasz instytucje, które wspierają rozwój przedsiębiorczości, zwłaszcza te na obszarach wiejskich? 2. Jaka forma pomocy byłaby w Twojej ocenie najbardziej przydatna przy zakładaniu działalności?

32 Psychospołeczne uwarunkowania prowadzenia usług turystycznych Usługi turystyczne można zdefiniować jako wszystkie społecznie pożyteczne czynności wykonywane dla zaspokojenia materialnych i niematerialnych (duchowych) potrzeb turystycznych człowieka [Gaworecki 2010]. Kluczem do osiągnięcia sukcesu w przemyśle usług agroturystycznych jest dopasowywanie się do potrzeb klientów, spełnianie ich marzeń i oczekiwań, a także umiejętność trafnego odczytywania nastrojów panujących na rynku i elastyczne dopasowywanie się do wymogów. Turystyka na przestrzeni lat podlegała wielu zmianom i wciąż powstają nowe jej formy. Winiarski i Zdebski [2008] za European Tourism wymieniają kolejne zjawiska, które będą miały decydujący wpływ na branżę turystyczną. Jednym z takich trendów są zmiany demograficzne. Przede wszystkim można wymienić zjawisko starzenia się społeczeństwa. Według sprawozdania Komisji Europejskiej szacuje się, że w 2060 r. niemal co trzeci obywatel Unii Europejskiej będzie miał powyżej 65 lat [Europa się starzeje 2012]. Ta zmiana będzie przekładała się na wzrost znaczenia w turystyce poczucia bezpieczeństwa. Osoby będą stawiały jako priorytet bezpieczny transport, jego komfort, będą decydowały się na oferty luksusowe z pełną obsługą. Z tym związany będzie również rozwój turystyki medycznej, powstawanie coraz większej liczby ośrodków spa, wellness [Duda-Siefert 2010]. Również w tej grupie wiekowej możemy spodziewać się zwiększonego popytu na usługi agroturystyczne. Zmiany społeczne dotyczą również młodego pokolenia. W związku z odkładaniem w czasie decyzji o zakładaniu rodziny oraz wzrostem zamożności młodego pokolenia, grupy osób w wieku od 16 do 35 roku życia stanowić będą ważną grupę odbiorców oddziaływań turystycznych. Wśród tej grupy społecznej popularne stają się formy turystyki związane z dostarczaniem ekscytujących wrażeń i niebezpieczeństw. Kolejny trend to wzrost mobilności fizycznej, zawodowej i społecznej, związany jest z przemieszczaniem się osób za pracą, a tym samym częściej zmienianym miejscem zamieszkania. Stałym elementem pracy stały się też podróże służbowe. Należy również zwrócić uwagę na wzrost poziomu życia i wykształcenia ludności, który przejawia się w większym popycie na oferty bardziej kompleksowe, droższe, z szerokim wachlarzem usług edukacyjnych czy kulturalnych. Coraz więcej pojawia się ofert warsztatów, które nawiązują do regionalizmu, pokazują ludowy styl życia czy jakieś dawne obrzędy. Popularnością cieszą się również wyjazdy połączone z rekonstrukcją wydarzeń historycznych. Coraz więcej osób zainteresowanych jest taką podróżą w przeszłość i uczestnictwem w życiu codziennym naszych przodków, przypatrywaniem się produkcji, hodowli, uprawie w tamtych czasach. Tego typu sposoby uatrakcyjnienia pobytu turystów mogą znaleźć swoje zastosowanie także w branży agroturystycznej. Oferta poszerzona o wspomniane możliwości spędzenia wolnego czasu z pewnością przyciągnie wielu turystów. W związku z pogłębiającą się potrzebą samorozwoju, większą świadomością działań profilaktycznych i dbania o swoje zdrowie, coraz więcej organizowanych jest wyjazdów połączonych z terapią naturalną, popularne stają się ośrodki wspomagania zdrowia, relaksu, wspomniane spa i wellness, wczasy zdrowego odżywania czy odchudzania. Zwiększa się potrzeba turystyki kreatywnej, która nakierowana jest na rozwijanie umiejętności i formowanie osobowości. Usługodawcy w branży agroturystycznej również mogą wdrożyć podobne rozwiązania, by przyciągnąć turystów. Przy prognozach rozwoju turystyki należy również uwzględnić czynniki polityczne oraz czynniki makroekonomiczne, jak na przykład wzrost poziomu dochodów obywateli, co realnie przekłada się na wzrost zainteresowania podróżowaniem [Nowakowska 2002]. Kwestia dochodów decyduje często o wyborze miejsca spędzania urlopu, długości pobytu, środku

33 komunikacji, wyborze zakwaterowania, posiłków, korzystania z dostępnych atrakcji. Czynnikiem, który napędza lub hamuje rozwój działań i usług turystycznych, jest wspomniana polityka turystyczna. Właściwa polityka, zapewniając odpowiednie zaplecze, tworząc podstawy prawne, społeczne i przyjazne zasady regulacji, wpływa stymulująco na branżę turystyczną. Wymogi wyznaczane polityką zapewniają rozwój niektórych ruchów turystycznych agroturystyki, turystyki edukacyjnej czy poprzez dostępne udogodnienia zapewnia dostęp ofert turystycznych dla wybranych grup społecznych młodzieży, studentów, emerytów. Jako następny czynnik można wymienić zmianę stylu życia i większa świadomość potrzeby wypoczynku dla regeneracji sił. Z związku z tym, że współcześnie zwiększa się liczba godzin pracy, a tym samym osoby mają coraz mniej wolnego czasu, turyści preferują częstsze, ale krótsze wyjazdu urlopowe i najlepiej typu all inclusive. Inną formą rozwoju turystyki są także podróże motywacyjne i turystyka kooperacyjna. Zwiększa się świadomość wartości wolnego czasu. Czas postrzegany jest obok pieniądza jako zasób, który należy cenić i efektywnie wykorzystywać. Dlatego coraz większa liczba osób decyduje się aktywnie spędzać czas poza pracą, chce realizować swoje marzenia i rozwijać zainteresowania. Modne staje się pojęcie work life balance wyrażające się w zachowaniu równowagi pomiędzy życiem zawodowym a prywatnym, czyli takim gospodarowaniu swoim czasem, aby nie zachwiać proporcji w tych dwóch aspektach życia. Bliska temu nurtowi byłaby też coraz częściej pojawiająca się potrzeba zwolnienia tempa życia. Coraz więcej osób decyduje się świadomie na wyeliminowanie pośpiechu ze swojego życia i delektowanie się nawet drobnymi, prozaicznymi czynnościami. Efektem tego jest zwiększające się zapotrzebowanie na te usługi, które oferują możliwość wytchnienia i oddania kontemplacji nad otaczającym nas światem. Kolejną determinantą jest uprzemysłowienie terenów. Można tutaj nakreślić pewną współzależność między tymi czynnikami. Przy zwiększającym się poziomie rozwoju gospodarczego, gdy powstają duże aglomeracje miejskie, zwiększa się ruch uliczny, nasila hałas, pogłębia zanieczyszczenie środowiska naturalnego, co zwrotnie wpływa na pogłębiające się zmęczenie mieszkańców tychże terenów i nasila potrzebę wypoczynku z dala od środowiska miejskiego i potrzebę korzystania z usług turystycznych. Dlatego czynnikiem decydującym o popycie jest wzrost świadomości zdrowotnej i ekologicznej, co wyraża się w większym zapotrzebowaniu na rekreację, aktywne formy spędzania czasu wolnego, a także usług agroturystycznych. Ten ostatni trend wynikający z postępującego zanieczyszczenia środowiska i ze zmian klimatycznych wpływa na wzrost zainteresowania wypoczynkiem pozwalającym powrócić do natury. Tereny oferujące nieskażone zielone miejsca będą przyciągały turystów, chcących wypocząć z dala od zgiełku miasta. Doskonałą odpowiedzią na te potrzeby będzie oferta usług agroturystycznych, która to doskonale wkomponowuje się w aktualne trendy na rynku. Dostarcza bowiem możliwości odpoczynku wśród natury, w czystym, zielonym otoczeniu, gwarantuje domową i rodzinną atmosferą, co kontrastuje z poczuciem anonimowości, które często pojawia się przy noclegach w hotelu. Korzystny wpływ na zdrowie, możliwość wypoczynku z całą rodziną, w tym z dziećmi, powinny być podkreślane w ofertach usług agroturystycznych. Kolejno można wspomnieć o walorach i infrastrukturze turystycznej danego miejsca jako determinantach popytu turystycznego. Niejednokrotnie ta wartość dodana przyciąga turystów i stanowi ważne kryterium wyboru przy podejmowaniu decyzji o miejscu wyjazdu. Na stworzeniu tego rodzaju wartości dodanej powinny skupić się osoby pracujące w branży agroturystycznej. Można to zrobić na podstawie czterech właściwości tworzących atrakcyjność turystyczną wymienianych przez Gołembskiego, czyli: walory turystyczne,

34 środowisko naturalne, działania w jego zakresie i dostępność komunikacyjna [Gołembski 2004]. Warto tutaj podkreślić choćby potrzebę tworzenia unikalnego charakteru kwater, przez co miejsce to będzie odróżniane w świadomości turystów od innych. Walory danego regionu mogą mieć charakter materialny lub niematerialnym. Specyficzny klimat, zasoby naturalne, przyroda, zabytki, bogata infrastruktura, walory kulturowe te wszystkie wymienione przy dobrej promocji i łatwym dostępie dla turystów mogą stać się czynnikiem wyróżniającym nasze miejsce na rynku agroturystycznym. Do elementów kształtujących trendy w turystyce można zaliczyć: informatyzację i wprowadzanie nowoczesnych technologii, globalizację, komercjalizację i tworzenie sztucznych atrakcji [Zdebski 2002]. Z jednej strony w dobie rozwoju Internetu możliwość sprawdzenia ofert i połączeń online, zakupu biletów ułatwia rozwój turystyki przez większą dostępność informacji. Turysta może również przygotować się do wyjazdu, czytając różnego rodzaju portale podróżnicze, ma też często sprecyzowane oczekiwania co do celu destynacji, do atrakcji, jakie chciałby zobaczyć. Z drugiej strony stawia to większe wymagania dla osób świadczących usługi turystyczne. Potrzebna jest tu pewna elastyczność przedsiębiorców w branży turystycznej, a także śledzenie na bieżąco informacji dostępnych w Internecie, tak by samemu kreować te informacje, a nie tylko być ich odbiorcą. Przedsiębiorca, także w branży agroturystycznej, powinien też być świadomy roli Internetu, jaką odgrywa on w promowaniu usług turystycznych. Kolejnym czynnikiem, który stawia nowe wyzwania w dziedzinie turystyki, jest postępująca globalizacja. Przede wszystkim jej wpływ sprawia, że usługi i oferty stają się podobne niezależnie od kraju. Taka wprowadzana standaryzacja usług pozwala na zapewnienie ich jakości na zbliżonym poziomie, a przez to spełnienie oczekiwań klienta w taki sposób, do jakiego jest przyzwyczajony. Ponadto komercjalizacja jest czynnikiem, który wpływa na kształt turystyki. Staje się ona produktem sprzedaży, gdzie liczy się opakowanie i dobra promocja, aby przyciągnąć turystów. Świadczona usługa staje się przedmiotem obustronnej umowy na zasadzie kupna sprzedaży. Nowym zjawiskiem jest też tworzenie sztucznych atrakcji. W celu przyciągnięcia turystów w dane miejsce tworzy się dodatkowe atrakcje, które są w pełni wytworem człowieka i mają stanowić dodatkowy atut przyjazdu w dane miejsce. Za przykład mogą tu służyć wszelkie odnowy i zabiegi oferowane w spa, których liczba stale wzrasta w miejscowościach wypoczynkowych. Taka forma relaksu i odnowy biologicznej jest wartością dodaną i pozwala turystom znaleźć wypoczynek także przy niesprzyjającej aurze. Podobnie osoby działające w branży agroturystycznej mogą pomyśleć nad wzbogaceniem swojej oferty o tego typu możliwości spędzenia wolnego czasu, co uatrakcyjni pobyt wczasowiczów. W usługach turystycznych coraz większe znaczenie przypisuje się czynnikom emocjonalnym [Zdebski 2002]. Dlatego elementem stałym stają się atrakcyjne możliwości spędzania czasu wolnego, które dodatkowo poza okazją do wypoczynku, dają możliwość sprawdzenia swoich umiejętności i dostarczają ekscytujących przeżyć emocjonalnych. Ciekawą formą wypoczynku stają wyjazdy tematyczne. Uczestnicy tego typu wyjazdów mają możliwość poznać lub pogłębić wiedzę z zakresu interesujących ich zagadnień. Mogą to być podróże szlakiem znanych osób, czy też zwiedzanie miejsc znaczących w historii czy kulturze. Wyjazdy w celu rozwijania zdolności kulinarnych połączone ze zwiedzaniem ciekawych miast, np. wyjazd do winiarni wraz z kursem smakowania wina, to jedna z możliwych odpowiedzi na potrzebę wartościowego spędzania czasu wolnego. Tego typu wyjazdy zaspokajają jednocześnie potrzeby poznawcze, estetyczne, jak i sprzyjają rozwojowi osobowości. Dużym zainteresowaniem cieszą się również obozy czy kolonie oferujące dzieciom i młodzieży kursy tematyczne, nakierowane na umiejętności językowe, pasje

35 fotograficzne, malowanie, taniec. Tego typu wyjazdy również stanowią interesującą alternatywę, a tym samym są skierowane do konkretnej grupy odbiorców. Przyglądając się tym czynnikom, widzimy, z jakimi zmianami muszą liczyć się osoby pracujące w branży turystycznej. Jest to działalność stricte związana z trendami społecznymi i żeby sprostać wyzwaniom, jakie stawia jej społeczeństwo, osoby muszą uważnie śledzić te kierunki rozwoju. Zgodnie z teorią dopasowania, im lepsze przystosowanie naszej oferty do potrzeb, tym na większy sukces może osoba liczyć.

36 Ćwiczenia aktywizujące: 1. Wymień 5 najważniejszych zmian społecznych, które wpływają na kształt turystyki. 2. Prowadzący proponuje grupie zastanowić się na możliwościami dopasowania swojej oferty usług agroturystycznych do potrzeb turystów i zachodzących zmian społecznych. 3. Ćwiczenie nosi nazwę kampania reklamowa. Prowadzący dzieli uczestników na małe grupy i daje im do dyspozycji plansze i mazaki. Każda grupa wybiera jedno zagadnienie spośród tych poruszanych na szkoleniu. Następnie tworzy reklamę promującą to zagadnienie, jako bardzo ważne lub wymieniają jego korzyści. Prowadzący podkreśla dowolność i kreatywność w wykonaniu zadania. W dalszym etapie prezentują swoje efekty na forum grupy. Czas trwania: 45 minut Literatura dodatkowa: 1. Gołembski G. [red.], Kompendium wiedzy o turystyce, PWN, Warszawa Przecławski K., Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki, Albis, Kraków Wyrzykowski J., Marak J. [red.], Turystyka w ujęciu dyscyplinarnym, Wyższa Szkoła Handlowa, Wrocław 2010.

37 M1.J2. PODSTAWY PRAWNE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ Treści kształcenia Działalność gospodarcza i jej rodzaje Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej Koncesje, zezwolenia i regulowana działalność gospodarcza Prawo pracy Prawo podatkowe Wybrane regulacje prawne dotyczące działalności w zakresie turystyki wiejskiej i agroturystyki: - umowy cywilnoprawne, - ochrona praw klienta, - funkcjonowanie biur podróży, - przepisy prawne dotyczące hotelarstwa, - ubezpieczenia w turystyce, - pilotaż wycieczek i przewodnictwo turystyczne, - przepisy prawa budowlanego i wymagania przeciwpożarowe dotyczące wiejskiej bazy noclegowej, - wymagania sanitarne w turystyce wiejskiej i agroturystyce, - bezpieczeństwo i higiena pracy w obiektach turystyki wiejskiej, a szczególnie w gospodarstwach agroturystycznych, - przepisy prawa dotyczące turystyki międzynarodowej. Środki dydaktyczne Podręczniki, kodeksy i inne zbiory przepisów prawnych, statuty, regulaminy, wzory umów, prezentacje multimedialne dotyczące przepisów prawnych regulujących działalność w zakresie agroturystyki i turystyki wiejskiej. Kształcenie powinno odbywać się w pracowni wyposażonej w odpowiednie środki dydaktyczne oraz komputery z dostępem do Internetu. Ramowy program szkolenia Temat zajęć Zastosowana metoda Materiały dydaktyczne Działalność gospodarcza i jej rodzaje Wykład, dyskusja Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe Ustawa o swobodzie Wykład Prezentacje multimedialne, działalności gospodarczej akty prawne Koncesje, zezwolenia Wykład, ćwiczenia Prezentacje multimedialne, i regulowana działalność (aktywizacja akty prawne gospodarcza uczestników) Prawo pracy Wykład, dyskusja Prezentacje multimedialne, akty prawne Prawo podatkowe Wykład Prezentacje multimedialne, akty prawne Wybrane regulacje prawne Wykład, dyskusja, Prezentacje multimedialne, dotyczące działalności w ćwiczenia akty prawne zakresie turystyki wiejskiej i agroturystyki Czas realizacji 25 min. 25 min. 1 godz. 15 min. 15 min. 1,h godz.

38 Prawo gospodarcze i jego źródła Dziedziną prawa regulującą działalność gospodarczą w Polsce jest prawo gospodarcze, stanowiące ogół norm prawnych dotyczących funkcjonowania gospodarki oraz stosunków gospodarczych pomiędzy osobami fizycznymi i prawnymi. Określenie to obejmuje zarówno prawo gospodarcze prywatne, jak i prawo gospodarcze publiczne, jednakże często bywa synonimem publicznego prawa gospodarczego. W Polsce za źródła prawa gospodarczego uważa się m.in. następujące akty prawne: Prawo Unii Europejskiej, Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.). Kodeks cywilny w księdze I reguluje podstawowe zagadnienia dotyczące uczestników obrotu gospodarczego (profesjonalnego), a w księdze II i III czynności podejmowane przez te podmioty w obrocie, Ustawa z dnia 15 września 2000 r. kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037, z późn. zmianami) regulujący tworzenie, organizację, funkcjonowanie, rozwiązywanie, łączenie, podział i przekształcanie spółek handlowych (art. 1 k.s.h.). W aktualnym stanie prawnym kodeks spółek handlowych jest więc aktem prawnym odnoszącym się do działania w obrocie szczególnej grupy przedsiębiorców (podmiotów gospodarczych), jakimi są spółki prawa handlowego, Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 173 poz. 1807), regulująca zasady podejmowania, wykonywania oraz zakończenia działalności gospodarczej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz. U. z 1997 r. Nr 121, poz. 769), Ustawa z dnia 22 grudnia 1995 r. o wydawaniu "Monitora Sądowego i Gospodarczego" (Dz. U. z 1994 r., Nr 71, poz. 131), na mocy tej ustawy utworzony został ogólnopolski dziennik urzędowy, przeznaczony do publikacji danych o przedsiębiorcach wymaganych przepisami ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz przepisami innych ustaw, w szczególności kodeksem spółek handlowych. Bezpłatną bazą aktów prawnych jest Internetowy system aktów prawnych znajdujący się na stronie internetowej Sejmu RP, pod adresem Najważniejszymi przepisami prawa regulującymi świadczenie usług turystycznych na terenach wiejskich są: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (Dz.U. 1997, nr 133, poz.884), Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 173 poz. 1807), Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 19 sierpnia 2004 r. w sprawie obiektów hotelarskich i innych obiektów, w których są świadczone usługi hotelarskie ( Dz.U. z 2004 r. nr 188 poz. 1945), Ustawa z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz.U. z 1974 r. nr 14 poz. 85 ), Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz.U. z 1997 r. nr 133 poz. 883), Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz. U. z 1997 r. Nr 121, poz. 769), Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 28 czerwca 2001 r. w sprawie opłat związanych z zaszeregowaniem obiektu hotelarskiego ( Dz.U. z 2001 r. nr 72, poz 751).

39

40 Ćwiczenie aktywizujące: 1. Trener prowadząc zajęcia w sali wyposażonej w komputery z dostępem do Internetu dzieli uczestników szkolenia na 4 zespoły, których zadaniem jest wyszukanie we wskazanym powyżej Internetowym systemie aktów prawnych odpowiedniej, wskazanej przez trenera ustawy; celem ćwiczenia jest wypracowanie nawyku korzystania z tej bazy, za każdym razem, gdy pojawia się konieczność sprawdzenia aktualności poszczególnych przepisów oraz uzyskanie swobody korzystania z niej.

41 Działalność gospodarcza i jej rodzaje Pojęcie działalności gospodarczej zdefiniowane zostało w Ustawie z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej z późniejszymi zmianami (Dz. U. Nr 173 poz. 1807) wraz z przepisami wprowadzającymi tą ustawę (Dz.U. Nr 173 poz. 1808). Zgodnie z ustawą (art. 2), działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Istotą tej działalności jest przede wszystkim jej zarobkowy charakter i ciągły sposób wykonywania. Działalność gospodarcza prowadzona przez rolników w gospodarstwach rolnych została wyłączona spod regulacji Ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, bowiem art. 3 tejże regulacji przewiduje wyjątek, który brzmi: przepisów ustawy nie stosuje się do działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie upraw rolnych oraz chowu i hodowli zwierząt, ogrodnictwa, warzywnictwa, leśnictwa, i rybactwa śródlądowego, a także wynajmowanych pokojów, sprzedaży posiłków domowych i świadczenia w gospodarstwach rolnych innych usług związanych z pobytem turystów[ ]. Ustawa definiuje pojęcie przedsiębiorcy. I tak zgodnie z działalności gospodarczej: art. 4 Ustawy o swobodzie 1. Przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną wykonująca we własnym imieniu. 2. Za przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. Istotnym jest, aby zdefiniować w tym miejscu również pojęcia, które nie pojawiają się w Ustawie o swobodzie działalności gospodarczej, a które ze względu na charakter działalności związanej z agroturystyką są kluczowe, a mianowicie pojęcia rolnik czy gospodarstwo rolne. Pojęcia te wynikają bezpośrednio z definicji zawartych w innych aktach prawnych. I tak: 1) gospodarstwo rolne jego definicja została umieszczona w a) Ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.), w art. 55, w brzmieniu: za gospodarstwo rolne uważa się grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogły stanowić zorganizowaną całość gospodarczą oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, b) Ustawie z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz.U.1984 Nr 52 poz. 268), w art. 2 pkt 1.: za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów, o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy, stanowiących własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki, nieposiadającej osobowości prawnej,

42 2) rolnik to pojęcie zdefiniowane zostało w Ustawie z dnia 10 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2008 nr 50 poz.291), w brzmieniu: za rolnika uważa się pełnoletnią osobę fizyczną zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osobę, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia, 3) działalność rolnicza działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym ogrodniczej, sadowniczej, pszczelarskiej i rybnej. Działalność gospodarczą można wykonywać w różnych formach. Wyróżniamy: 1. indywidualną działalność gospodarczą, 2. spółdzielnie, 3. spółki, a wśród nich: spółki osobowe (cywilna, jawna, partnerska, komandytowa, komandytowo-akcyjna), spółki kapitałowe (spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna), 4. przedsiębiorstwa państwowe, 5. fundacje (zapisy dotyczące działalności fundacji reguluje ustawa o fundacjach z 6 kwietnia 1984 r. z późniejszymi zmianami), 6. stowarzyszenia (podstawą prawną funkcjonowania stowarzyszenia jest ustawa z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach, z późniejszymi zmianami). Podstawową formą działalności gospodarczej jest indywidualna działalność gospodarcza polegająca na samozatrudnieniu. Ćwiczenia aktywizujące: 1. Poproś grupę o wskazanie jakie przepisy prawa regulują definicję działalności gospodarczej. 2. Czy ustawa o swobodzie działalności gospodarczej reguluje działalność rolnika w sferze agroturystyki? Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej Analiza przepisów Ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (w skrócie SDG) nie pozostawia wątpliwości, co do opisanego powyżej wyłączenia stosowania przepisów w stosunku do działalności agroturystycznej. Należy jednak mieć na względzie rzeczywiście wykonywaną działalność agroturystyczną, a więc taką, która stanowi dodatkowe źródło dochodów dla rolników prowadzących działalność rolniczą. Jednocześnie nie można uznać za wyłączoną spod rygorów powyższej ustawy działalność polegającą na turystyce, związanej z terenem wiejskim, ale niebędącej wiążącej się z gospodarstwem rolnym. Ograniczenia związane z omawianą ustawą mają na względzie nade wszystko ważny interes publiczny.

43 Koncesje, zezwolenia i regulowana działalność gospodarcza Działalność w zakresie turystyki spotyka się z licznymi regulacjami. Mogą one objawiać się w postaci koncesji lub regulowanej działalności gospodarczej, w ramach której mamy do czynienia z : wpisem do rejestru działalności regulowanej (dotyczy działalności organizatorskiej w sferze turystyki), zezwoleniami, licencjami, zgodami. Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej wskazuje, iż wykonywanie i zakończenie działalności gospodarczej jest wolne dla każdego na równych prawach, z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa. Jednocześnie ta sama ustawa uzależnia prowadzenie działalności gospodarczej w pewnych obszarach od uzyskania koncesji, jak również od uzyskania wpisu do rejestru działalności regulowanej. Szczegółowy zakres i warunki wykonywania działalności gospodarczej podlegającej koncesjonowaniu określają przepisy oddzielnych ustaw. Warto natomiast wspomnieć, iż w zakresie szeroko rozumianej turystyki uzyskania koncesji wymaga działalność gospodarcza w zakresie przewozów lotniczych [Ustawa o swobodzie 2012]. Działalnością regulowaną w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej i wymagającej uzyskania wpisu w rejestrze organizatorów turystyki i pośredników turystycznych jest działalność w zakresie organizowania imprez turystycznych oraz pośredniczenia na zlecenie klientów w zawieraniu umów o świadczenie usług turystycznych. Działalność regulowana jest to działalność gospodarcza, której wykonywanie wymaga spełnienia szczególnych warunków określonych przepisami prawa. Zatem organizowanie imprez turystycznych, jak również pośredniczenie na zlecenie klientów w zawieraniu umów o świadczenie usług turystycznych wymaga od przedsiębiorcy odpowiedniego zezwolenia. Organem właściwym do wydania takiego zaświadczenia jest wojewoda. Przedsiębiorca zatem chcący prowadzić tego rodzaju działalność zobligowany jest do spełnienia odpowiednich, wskazanych przepisami prawa warunków. Rejestr działalności regulowanej prowadzony jest przez wojewodę właściwego ze względu na siedzibę przedsiębiorcy. Wpisu do rejestru dokonuje się na podstawie wniosku przedsiębiorcy ubiegającego się o tenże wpis [Mikołajewicz 2011]. Świadczenie usług turystycznych zawierające ofertę usług złożonych, które obejmuje kilka świadczeń, nie zawsze będzie wymagało zezwolenia, np. w przypadku usług noclegów i żywienia w jednym obiekcie, uznaje się, że jest to jedna usługa hotelarska. Świadczenie przez rolnika w ramach gospodarstwa agroturystycznego kilku usług łącznie, np. noclegu, wyżywienia oraz innych usług związanych z pobytem turysty w gospodarstwie rolnym, w oparciu o art. 3 Ustawy o swobodzie działalności gospodarczej nie nosi znamion działalności gospodarczej. Specjalnych uprawnień nie wymaga również okazjonalne prezentowanie gościom okolicznych atrakcji przez właścicieli gospodarstw agroturystycznych, szczególnie

44 nieodpłatnie, pomimo iż usługi przewodnika turystycznego wymagają ubiegania się o stosowne uprawnienia. Istotnym udogodnieniem dla osób podejmujących działalność agroturystyczną osobiście, bez zatrudniania pracowników, jest brak obowiązku zgłaszania tej działalności do ewidencji gospodarczej. Warunkiem koniecznym jednakże jest, aby ilość pokojów przeznaczonych na wynajem nie przekroczyła pięciu (nie wliczając w to pomieszczeń wspólnych takich jak salonik, kuchnia). Zgodnie z definicją określoną w Ustawie o usługach turystycznych, za usługi turystyczne uznaje się: usługi hotelarskie, usługi przewodnickie, organizowanie imprez turystycznych, wycieczek oraz innych usług świadczonych turystom lub odwiedzającym. Usługi hotelarskie to krótkotrwałe, ogólnie dostępne wynajmowanie domów, mieszkań, pokojów, miejsc noclegowych, a także miejsc na ustawianie przyczep samochodowych, namiotów oraz świadczenie obrębie tych obiektów usług z tym związanych. Usługi hotelarskie mogą być świadczone w obiektach: 1. hotelarskich spełniających wymagania co do wielkości, wyposażenia oraz zakresu świadczonych usług, ustalone dla rodzaju i kategorii, do których obiekt został zaszeregowany oraz wymagania sanitarne, przeciwpożarowe, budowlane; 2. innych obiektach spełniających minimalne wymagania co do wyposażenia oraz wymagania sanitarne, przeciwpożarowe, budowlane. Za inne obiekty uważa się również wynajmowane przez rolników pokoje i miejsca na ustawianie namiotów w prowadzonych przez nich gospodarstwach rolnych. Zgodnie z art. 43 ust 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 223, poz z późniejszymi zmianami) nazwy rodzajów, o których mowa w art. 36 (w tym: hotel, motel, pensjonat, schronisko, schronisko młodzieżowe, dom wycieczkowy, kemping, pole biwakowe) i oznaczenia kategorii obiektów hotelarskich (art. 37 ww. ustawy), podlegają ochronie prawnej i mogą być stosowane wyłącznie w odniesieniu do obiektów hotelarskich w rozumieniu ustawy o usługach turystycznych, tj. obiektów, dla których marszałek województwa (do dnia 31 grudnia 2005 r. wojewoda), właściwy ze względu na miejsce położenia obiektu, wydał decyzję administracyjną o zaszeregowaniu obiektu do określonego rodzaju i nadaniu odpowiedniej kategorii. Ustawa o usługach turystycznych nakłada na przedsiębiorcę świadczącego usługi hotelarskie w obiekcie hotelarskim obowiązek uzyskania zaszeregowania tego obiektu do określonego rodzaju (hotel, motel, pensjonat, schronisko, schronisko młodzieżowe, dom wycieczkowy, kemping, pole biwakowe) i nadania mu odpowiedniej kategorii (art. 39 ust. 1 ww. ustawy) przed rozpoczęciem świadczenia usług hotelarskich. W razie rozpoczęcia świadczenia usług w obiekcie hotelarskim posiadającym zaszeregowanie, przedsiębiorca jest zobowiązany wystąpić do marszałka województwa o potwierdzenie lub zmianę dotychczasowego zaszeregowania. Zaszeregowania do poszczególnych rodzajów (z wyłączeniem pól biwakowych) i kategorii dokonuje marszałek województwa właściwy dla miejsca położenia obiektu na wniosek przedsiębiorcy. Przedsiębiorca uzyskuje prawo świadczenia usług hotelarskich

45 z zastosowaniem prawnie chronionej nazwy rodzajowej z dniem wydania decyzji o zaszeregowaniu obiektu do określonego rodzaju i nadaniu mu odpowiedniej kategorii. Zapamiętaj: Zgłoszenie obiektu do ewidencji usług hotelarskich dla rolnika prowadzącego gospodarstwo agroturystyczne, nie zmienia ubocznego charakteru działalności zarobkowej i nie powoduje związanych z tym skutków podatkowych lub ubezpieczeniowych. Inne obiekty, w których są świadczone usługi hotelarskie oraz pola biwakowe podlegają wpisowi do ewidencji również przed rozpoczęciem świadczenia usług we właściwym ze względu na miejsce położenia obiektu urzędzie gminy. Istotnym jest, iż wobec istniejących regulacji nie dozwolone jest stosowanie nazw obiektów bez uzyskania odpowiedniej decyzji. Świadczenie usług hotelarskich z zastosowaniem zastrzeżonych nazw rodzajowych bez prawa do tych nazw podlega sankcjom art pkt 2) i 2a) Kodeksu wykroczeń, z którego wynika, że ten, kto: świadcząc usługi hotelarskie używa nazw rodzajowych lub określenia kategorii obiektów hotelarskich bez decyzji lub niezgodnie z decyzją, świadcząc usługi hotelarskie, używa oznaczeń, które mogą wprowadzić klientów w błąd co do rodzaju lub kategorii obiektu hotelarskiego, wbrew obowiązkowi świadczy usługi hotelarskie w obiekcie niezgłoszonym do ewidencji, świadczy usługi hotelarskie wbrew decyzji nakazującej wstrzymanie ich świadczenia podlega karze ograniczenia wolności albo grzywny. Świadczenie przez rolników usług hotelarskich polegające na wynajmowaniu przez nich pokojów w innych obiektach, czy też udostępnianie miejsca na ustawianie namiotów w prowadzonych przez nich gospodarstwach rolnych może mieć zgodnie z przepisami miejsce pod warunkiem, iż wynajmowane obiekty spełniają minimalne wymagania określone Rozporządzeniem Ministra Gospodarki z 13 czerwca 2001 r. w sprawie obiektów hotelarskich i innych obiektów, w których świadczone są usługi hotelarskie.

46 Ćwiczenia aktywizujące: 1. Proszę podać rodzaje istniejących w Polsce obiektów hotelarskich. 2. Grupa winna odszukać i wypełnić wniosek o wpis do ewidencji usług hotelarskich. Prawo podatkowe W Polsce obowiązek uiszczania podatków uregulowany został m.in. w następujących ustawach: Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 1991 r. nr 8 poz.350), Ustawa z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (Dz. U. z 1998 r. nr 144 poz. 930), Ustawa z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz. U. z 1991 r. nr 9 poz. 31), Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2004 r. nr 54, poz. 535) Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 1997 r. nr 137, poz. 926). Prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się nieodzownie z obowiązkiem podatkowym uregulowanym w odpowiednich przepisach. Ponieważ agroturystyka to coraz popularniejszy sposób spędzania wakacji, dla osób zamieszkałych na terenach wiejskich pojawia się szansa na rozwinięcie dochodowego biznesu. Tym bardziej, że po spełnieniu niewygórowanych warunków można uzyskać zwolnienie z obowiązku płacenia podatków.

47 Wybrane regulacje prawne dotyczące działalności w zakresie turystyki wiejskiej i agroturystyki Prowadzenie działalności agroturystycznej nakłada na świadczącego tego typu usługi rolnika konieczność zawierania różnego rodzaju umów, zarówno z klientem indywidualnym, jak i biurem podróży, czy pośrednikiem sprzedającym ofertę agroturystyczną. Zasady zawierania umów zostały uregulowane przede wszystkim w Ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93). Generalną zasadą zawierania umów jest swoboda ich treści. W obrocie gospodarczym co do zasady umowy winny sporządzane być w formie pisemnej, a to ze względów dowodowych, które istotne są w przypadku pojawienia się jakichkolwiek sporów w tym zakresie pomiędzy stronami umowy. Mniej rygorystycznie można potraktować umowy z klientem indywidualnym, w szczególności, jeśli kontakt z klientem nie jest pierwszym kontaktem, a dotychczasowa współpraca przebiegała bez zastrzeżeń. Tym samym umowy zawierane z klientami indywidualnymi będą mniej sformalizowane i kłopotliwe. W dzisiejszych czasach chęć dotarcia do szerokiego grona odbiorców wymagać będzie jednakże współpracy z biurami turystycznymi. Umowa z klientem indywidualnym Zawieranie umowy z klientem indywidualnym obliguje prowadzącego działalność agroturystyczną do umieszczenia w niej pewnych stałych elementów, a mianowicie: 1. informacji o charakterze wynajmowanego pokoju ( położenie pokoju i jego wielkość, istotne informacje dotyczące standardu, chyba, że obiekt posiada kategoryzację do której można odesłać klienta, 2. zakresu korzystania z innych pomieszczeń i terenu znajdującego się w gospodarstwie zalecane jest wskazanie gościom pomieszczeń do ich indywidualnego korzystania, jak i tych wspólnych z innymi gośćmi, czy też gospodarzem, 3. informacji dotyczącej ceny i sposobu płatności najczęściej stosowanym sposobem jest pobieranie należności za pobyt z góry. Odrębnie winno uregulować się

48 kwestię zawierania umów z wyprzedzeniem, osobiście lub korespondencyjnie. W takich przypadkach zawarcie umowy winno powiązać się z zapłatą zadatku. Należy rozróżnić ze względu na charakter prawny pojęcie: zadatek czyli kwota wpłacana jako zabezpieczenie wykonania umowy; w przypadku odstąpienia od wykonania umowy bez zachowania terminu wypowiedzenia zadatek przepada na rzecz kwaterodawcy; zaliczka jest to kwota wpłacana na poczet przyszłych kosztów pobytu; w przypadku nie dojścia do wykonania umowy, wpłacający może domagać się rozliczenia zaliczki przez świadczącego usługi agroturystyczne. W umowie winna się również znaleźć informacja dotycząca formy płatności: gotówka, karta kredytowa, przelew bankowy, 1. czas trwania pobytu gości winien być określony w szczególności w zakresie trwania doby i zasad przedłużania pobytu; precyzyjne określenie godzin trwania tzw. doby hotelowej uchroni kwatero dawce przed ewentualnymi sporami dotyczącymi godziny opuszczenia pokoju i udostępnienia kolejnym gościom; 2. dokonanie i odwołanie rezerwacji w tym zakresie umowa winna w sposób szczegółowy określać moment przyjęcia rezerwacji, np. uzależniając jej przyjęcie od wpłaty odpowiedniej kwoty; akceptacja przez klienta tego warunku jest równoznaczna z zawarciem umowy. Takie uregulowanie uchroni rolnika przed blokowaniem kwater przez niezdecydowanych klientów, 3. kaucje to element, który od niedawna pojawił się w umowach, ale wydaje się koniecznym zabezpieczeniem ewentualnych roszczeń gospodarza wynikających ze zniszczenia kwatery przez klientów; informacja o pobraniu ewentualnej kaucji winna pojawić się w chwili zawierania umowy. Istotnym jest, aby kaucja została zwrócona w chwili opuszczenia pomieszczenia, jeśli nie pojawiły się żadne uszkodzenia mienia gospodarza, 1. odpowiedzialność świadczącego usługi za rzeczy osobiste gości i depozyty w przypadku gospodarstw agroturystycznych, kwaterodawca ponosi odpowiedzialność tylko wówczas, gdy szkoda w mieniu gościa powstała z jego winy; za utracone rzeczy gospodarz ponosi winę jedynie wówczas, jeżeli zapewnił gościa, iż może bezpiecznie te rzeczy pozostawiać; odpowiedzialność przedsiębiorców prowadzących hotel regulują osobne przepisy; 2. regulamin pobytu winien stanowić integralną część umowy z klientem indywidualnym i powinien zawierać podstawowe zasady pozwalające na korzystanie z kwatery i przebywanie w gospodarstwie agroturystycznym. Umowa z agentem Umowa agencyjna charakteryzuje się odmiennymi uregulowaniami niż ta zawierana z klientem indywidualnym. Przede wszystkim wskazać należy, iż w przypadku zawarcia umowy z agentem (biurem podróży), rolnik prowadzący działalność agroturystyczną upoważnia go do zawierania w jego imieniu umów z klientami, a także do działań w jego imieniu, które zmierzać powinny do zawarcia tychże umów z klientem. Podstawowe warunki umowy ustala gospodarz, a agent nie może ich zmieniać. Odpowiedzialność przed klientem ponosi jednakże gospodarz, co powoduje, iż nie ma większych problemów ze znalezieniem chętnych do zawarcia umowy agencyjnej. Chcąc dotrzeć do szerszego grona odbiorców warto rozważyć taki kanał dystrybucji oferty agroturystycznej. Umowa z organizatorem turystyki

49 W przypadku umowy z organizatorem turystyki regulacje wyglądają nieco odmiennie. Przede wszystkim w przypadku takiej umowy organizator turystyki sam we własnym imieniu nabywa od usługodawcy (rolnika) usługi i odsprzedaje je klientom, zwykle łącząc je z innymi usługami, np. przejazdem, ubezpieczeniem, imprezami fakultatywnymi. Istotnym jest, aby przed nawiązaniem współpracy z biurem podróży sprawdzić jego wiarygodność. Ćwiczenia aktywizujące: 1. Która z umów powyżej wymienionych zdaniem uczestników jest najbardziej korzystna z punktu widzenia rolnika prowadzącego działalność agroturystyczną? W tym miejscu winny pojawić się rozważania dotyczące odpowiedzialności świadczącego usługi, zagrożenia pojawiające się w przypadku kolejnych umów i korzyści dla prowadzącego działalność agroturystyczną. 2. Grupa wspólnie ustala i trener zapisuje na flipcharcie niezbędne elementy umowy z klientem indywidualnym. Następnie trener dzieli uczestników na podzespoły i każdy z podzespołów opracowuje poszczególny element umowy, wskazując na istotne informacje, które winny się pojawić w poszczególnych punktach umowy. Następnie przedstawiciel każdego podzespołu prezentuje opracowane zadanie celem jest powtórzenie informacji dotyczących elementów umowy. Ubezpieczenia w turystyce Organizowanie imprez turystycznych pozostaje w ścisłym związku z działalnością ubezpieczeniową. Wyjazd turystyczny, najlepiej nawet zorganizowany, stwarza dla jego uczestników wiele sytuacji potencjalnie niebezpiecznych, grożących uszczerbkiem na życiu, zdrowiu lub mieniu. Obowiązkowa ochrona ubezpieczeniowa biura podróży Zgodnie z ustawą o usługach turystycznych z 1997 r., biuro podróży zobowiązane jest do posiadania jednego z następujących zabezpieczeń: polisy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej na rzecz klientów (określona jest kwota odpowiedzialności przypadająca na jednego uczestnika), gwarancji ubezpieczeniowej (biuro turystyczne płaci ubezpieczycielowi ustaloną składkę ubezpieczeniową, a w przypadku problemów ubezpieczyciel bierze je na siebie), gwarancji bankowej (biuro turystyczne wpłaca pieniądze bankowi, ustalana jest kwota gwarancji, która jest wypłacana niezależnie od ilości uczestników). Zabezpieczenie to gwarantuje uczestnikom imprezy wypłatę odszkodowania, gdy biuro podróży nie wywiąże się względem nich z zawartej umowy. Obejmuje to przede wszystkim odwołanie wyjazdu, niezagwarantowanie turystom powrotu do kraju z wyjazdu zagranicznego lub inne szkody wyrządzone klientom wskutek nie wywiązania się z zawartych umów. Odszkodowanie wypłacane jest w granicach sumy gwarancyjnej. W granicach sumy gwarancyjnej towarzystwo ubezpieczeniowe odpowiada także m.in. za koszty: powołania rzeczoznawców, postępowania karnego przeciwko organizatorowi turystki,

50 poniesione w celu zmniejszenia rozmiaru szkody. Wysokość kwot gwarancji bankowej oraz ubezpieczenia regulują odpowiednie rozporządzenia: Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 24 grudnia 2003 r. w sprawie ubezpieczenia na rzecz klientów w związku z działalnością prowadzoną przez organizatorów turystyki i pośredników turystycznych, Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 24 listopada 2003 r. w sprawie w sprawie minimalnej wysokości sumy gwarancji bankowej i ubezpieczeniowej wymaganej w związku z działalnością prowadzoną przez organizatorów turystyki i pośredników turystycznych. Obowiązkowe ubezpieczenie uczestników wyjazdu Organizator turystyki posiada obowiązek zapewnienia uczestnikom wyjazdu zagranicznego ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW) i kosztów leczenia (KL). Obowiązek ten nakłada ustawa o usługach turystycznych w 1997 roku. Najczęściej ubezpieczenie jest wliczone w cenę wyjazdu lub stanowi obowiązkową dopłatę. Kwestią problemową jest postępowanie, gdy uczestnik deklaruje posiadanie własnej polisy i nie chce wykupić od biura kolejnej. Należy jednak pamiętać, że ustawa nakłada obowiązek ubezpieczenia na biuro podróży, więc to ono poniesie konsekwencje w przypadku, gdy np. polisa turysty okaże się nieważna. Dodatkowo biuro może oferować ubezpieczenie bagażu, ubezpieczenie obejmujące uprawianie sportów ekstremalnych czy udział w ekspedycjach. Jest to jednak opcja dodatkowa biuro turystyczne nie ma takiego obowiązku. Ubezpieczenia grupowe Biura podróży korzystają najczęściej z pakietów grupowych ubezpieczenia. Polega to na objęciu takim samym ubezpieczeniem (jednakowy zakres i suma) wszystkich osób wymienionych w imiennym wykazie, będącym załącznikiem do dokumentu ubezpieczenia. W zależności od towarzystwa ubezpieczeniowego, określona jest minimalna ilość osób, które mogą uzyskać pakiet grupowy. Najczęściej jest to 10 lub 20 osób. Korzyścią z ubezpieczenia grupowego jest uzyskanie znacznej zniżki. Suma ubezpieczenia jest to górna granica odpowiedzialności ubezpieczyciela i odnosi się to jednego zdarzenia. Ważne jest realistyczne wybranie sumy ubezpieczenia, aby w razie wypadku kwota wystarczyła na pokrycie np. kosztów pobytu w szpitalu. Ogólne warunki ubezpieczenia Ważne jest, aby zapoznać się z ogólnymi warunkami ubezpieczenia. Jest to spis okoliczności, które objęte są ochroną ubezpieczeniową, a także sytuacje wyłączone spod tej odpowiedzialności. Może się zdarzyć, że lista wyłączeń jest kilkukrotnie dłuższa, niż lista ryzyk objętych ubezpieczeniem. Wprawdzie w zależności od ubezpieczyciela mogą istnieć pewne różnice, zazwyczaj jednak towarzystwa nie odpowiadają za skutki zdarzeń powstałych m.in. w wyniku: usiłowania lub popełnienia przez ubezpieczonego samobójstwa lub przestępstwa, umyślnego działania lub rażącego niedbalstwa,

51 spożycia alkoholu, zażycia narkotyków lub innych środków odurzających, prowadzenia przez ubezpieczonego środków transportu bez wymaganych uprawnień, udziału w rozruchach lub bójce. Ubezpieczenie kosztów leczenia (KL) Są to niezbędne z medycznego punktu widzenia i udokumentowane koszty, powstałe w związku z nagłym zachorowaniem lub wypadkiem, podczas przebywania za granicami kraju. Wskazane jest, aby żądać i zbierać oryginały wszystkich rachunków za leczenie i transport za granicą. Możliwe jest także, że część kosztów ubezpieczony będzie musiał ponieść sam (wkład własny), a część ubezpieczyciel odda mu po powrocie do kraju (franczyza ubezpieczeniowa). Tego także warto się dowiedzieć przed wyjazdem, żeby uniknąć niemiłych niespodzianek. Ubezpieczenie następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW) Nieszczęśliwym wypadkiem nazywa się nagłe, nieprzewidziane zdarzenie, w wyniku którego ubezpieczony niezależnie od własnej woli doznał uszczerbku na ciele lub zdrowiu, a nawet zmarł. Określony procent sumy ubezpieczenia zostanie wypłacony, jeżeli zostanie stwierdzony związek przyczynowy między wypadkiem, a trwałym uszczerbkiem na zdrowiu lub śmiercią, a wskazany przez ubezpieczyciela lekarz dokona oceny stopnia trwałego uszczerbku na zdrowiu. Ważna jest także ochrona assistance, która łączy się z ubezpieczeniem NNW. Najczęściej obejmuje ona: całodobowy kontakt telefoniczny z Centrum Alarmowym, gdzie można porozumieć się w języku polskim, przejęcie przez towarzystwo ubezpieczeniowe obowiązku pokrycia kosztów leczenia i załatwienia wszelkich formalności z tym związanych, zapewnienie kontaktu (pośrednictwa) między ubezpieczonym a jego bliskimi w kraju. Ubezpieczenie kosztów odwołania lub przerwania udziału w wyjeździe To dobrowolne ubezpieczenie może turysta wykupić razem z wycieczką. Przedmiotem odpowiedzialności towarzystwa ubezpieczeniowego są koszty poniesione w związku z planowanym lub przerwanym wyjazdem. Przyczyny odwołania uczestnictwa lub wcześniejszego powrotu do domu muszą być niezależne od ubezpieczonego. Zalicza się do nich: śmierć bliskiej osoby, zachorowanie bliskiej osoby, wymagające obecności ubezpieczonego, nieszczęśliwy wypadek śmierć lub zachorowanie ubezpieczonego, szkodę na mieniu ubezpieczonego np. włamanie do domu wymagającą podjęcia czynności prawnych lub administracyjnych, zdarzenia losowe (powódź, pożar itp.), uniemożliwiające ubezpieczonemu wyjazd. Dobrowolne ubezpieczenie obsługi turystycznej od odpowiedzialności cywilnej (OC dobrowolne ryzyka zawodu). Wykupienie ubezpieczenia OC ryzyka zawodu zalecane jest: pilotom wycieczek,

52 przewodnikom górskim i turystycznym, ratownikom, wychowawcom kolonijnym. Odpowiedzialność cywilna to odpowiedzialność majątkowa polegająca na obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej swoim działaniem lub zaniechaniem. Może wynikać z czynu niedozwolonego (delikt) lub wiązać się z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania (kontrakt). Przykładem jest wychowawca kolonijny, którego rodzice niepełnoletniej uczestniczki kolonii mogą pozwać do sądu za to, że ich córka podczas wyjazdu zaszła w ciążę. Instruktor może zostać przez sąd zobowiązany do płacenia alimentów. Oczywiście ubezpieczonego obowiązują akty staranności, określone w Ogólnych Warunkach Ubezpieczenia. Są to czynności, które musi on wykonywać, aby nie doszło do zdarzenia albo już po zdarzeniu, np. udzielenie pomocy, wezwanie policji i lekarza. Ubezpieczenie bagażu Możliwe jest dodatkowe wykupienie ubezpieczenia bagażu podróżnego, czyli rzeczy przewożonych zazwyczaj przez turystów. Towarzystwa ubezpieczeniowe zazwyczaj jako bagaż rozumieją rzeczy osobiste, ubrania, książki, drobne prezenty. Bagaż ten jest objęty ochroną ubezpieczeniową pod warunkiem, że jest: pod bezpośrednią opieką właściciela, powierzony zawodowemu przewoźnikowi na podstawie odpowiedniego dokumentu (np. kwit bagażowy), oddany do przechowalni bagażu za pokwitowaniem, zostawiony w zamkniętym na zamek pomieszczeniu (w hotelu, na dworcu, w terminalu lotniczym, promowym), zostawiony w zamkniętym na zamek bagażniku, zostawiony w zamkniętym na zamek pomieszczeniu w miejscu zakwaterowania, a właściciel budynku przechowuje klucz na czas wyjścia turysty. Ubezpieczenia w agroturystyce Rolnicy podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, którego składka odprowadzana jest do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Wśród obowiązków związanych z działalnością rolniczą istnieje obowiązek ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego oraz obowiązek ubezpieczenia budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych. Ponadto, aby ograniczyć odpowiedzialność cywilną właścicieli gospodarstw agroturystycznych wobec gości, zaleca się dobrowolne ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej, rozszerzające ochronę gwarantowaną przez obowiązkowe ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej rolników. Rolnik zgodnie z ustawą o działalności ubezpieczeniowej jest zobligowany do zawarcia trzech umów ubezpieczenia: ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa, ubezpieczenie budynków w gospodarstwie rolnym.

53 W przypadku zaniechania obowiązkowego ubezpieczenia prowadzący gospodarstwo może narazić się na sankcje finansowe związane z tym niedopełnieniem obowiązku. Przepisy budowlane i wymagania przeciwpożarowe wiejskiej bazy noclegowej Przepisy prawa budowlanego i wymagania przeciwpożarowe w stosunku do wiejskiej bazy noclegowej uregulowane zostały w następujących aktach prawnych: Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U nr 89 poz.414), Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. z 1991 r. nr 81 poz. 351), Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2001 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. z 2002 r. nr 75, poz. 690), Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 czerwca 2003 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków i innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U nr 121, poz.1138). Obiekty, w których świadczone są usługi hotelarskie, w tym również agroturystyczne, powinny spełniać wymagania wynikające z powyższych przepisów, niezależnie od statusu przedsiębiorcy. Spełnienie tych warunków weryfikowane jest podczas procedury kategoryzacji obiektów hotelarskich. W odniesieniu natomiast do kwater agroturystycznych zgodność z obowiązującymi przepisami prawa sprawdzana może być w wyniku kontroli dokonywanej przez wójta, wojewodę, a także przez organy nadzoru budowlanego wymienione w ustawie. Podczas takiej kontroli właściwy organ może zażądać przedstawienia odpowiednich dokumentów potwierdzających legalność obiektu. Podstawowe wymogi dla każdego obiektu budowlanego to: decyzja pozwalająca na budowę lub użytkowanie obiektu, w przypadku zmiany przeznaczenia użytkowania obiektu np. z gospodarskiego na mieszkalny czy usługowy decyzja o zmianie sposobu użytkowania, w budynkach starszych, w przypadku niezachowania się decyzji o warunkach technicznych, dopuszczalne jest zastąpienie tych decyzji opinią o bezpieczeństwie użytkowania budynku sporządzoną przez rzeczoznawcę budowlanego, właściciel/zarządca zobowiązany jest do prowadzenia dla każdego budynku książki obiektu budowlanego, w której prowadzone są zapisy dotyczące badań i kontroli stanu technicznego, remontów i przebudowy w okresie użytkowania obiektów. Wymagania przeciwpożarowe wiejskiej bazy noclegowej Wszystkie obiekty mieszkalne i usługowe, w tym pola biwakowe i tereny rekreacyjne powinny być projektowane, użytkowane i utrzymywane w sposób zabezpieczający przed powstawaniem pożaru. Wymagania przeciwpożarowe zróżnicowane są w zależności od ilości przebywających tam osób, przebywania w nich ludzi o ograniczonej zdolności poruszania się, przeznaczenia obiektu (np. hotel, sanatorium, lokal usługowo-handlowy itp.).

54 Każdorazowo spełnienie wymagań przeciwpożarowych w poszczególnych obiektach określa wydaniem odpowiedniego dokumentu powiatowy komendant Straży Pożarnej. Wymagania sanitarne w turystyce wiejskiej Wymagania sanitarne zostały określone w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 19 sierpnia 2004 r. w sprawie obiektów hotelarskich i innych obiektów, w których są świadczone usługi hotelarskie (Dz. U. z 2004 r. Nr 188 poz. 1945). Obecnie obowiązujące przepisy nie wymagają szczególnych badań lekarskich od osób wynajmujących pomieszczenia noclegowe dla gości. Natomiast w kontakcie z żywnością wymaga się badań wykluczających zakażenie chorobami zakaźnymi oraz stanów chorobowych uniemożliwiających wykonywanie czynności z zakresu produkcji i obrotu żywnością. UWAGA! Od osób mających bezpośrednią styczność z żywnością wymagana jest również książeczka zdrowia dokumentująca przeprowadzenie wymaganych badań, ważna na terenie całego kraju. Przepisy sanitarne regulujące proces przygotowania i wydawania posiłków określają następujące akty prawne: Ustawa z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia (Dz. U. z 2001 r., Nr 63 poz. 634 z późniejszymi zmianami), Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o chorobach zakaźnych i zakażeniach (Dz. U. z 2001 r., Nr 126 poz. 1384), Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 marca 2003 r. w sprawie rodzajów badań lekarskich i laboratoryjnych, którym podlegają osoby wykonujące pracę, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia na inne osoby lub kształcące się do wykonywania tych prac (Dz. U. z 2003 r., Nr 61 poz. 551), Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 4 kwietnia 2003 r. w sprawie wykazu prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia na inne osoby (Dz. U. z 2003 r., Nr 67 poz. 633), Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 kwietnia 2004 r. w sprawie wymagań higieniczno sanitarnych w zakładach produkujących lub wprowadzających do obrotu środki spożywcze (Dz. U. z 2004 r., Nr 104 poz. 1096). W zakresie warunków sanitarnych żywności od dnia wejścia Polski do Unii Europejskiej obowiązuje nas Rozporządzenie EC nr 852/2004 w sprawie higieny środków spożywczych z dnia 29 kwietnia 2004 roku. Przepisy te nie zawierają wprost uregulowań dla żywienia gości w ramach agroturystyki. Nie maja one zastosowania jedynie we własnym gospodarstwie domowym do środków spożywczych służących do zaspokajania potrzeb tego gospodarstwa domowego. Przyjmowanie i żywienie gości w gospodarstwie agroturystycznym wykracza poza zaspokajanie potrzeb gospodarstwa domowego. Zatem od dnia 1 maja 2004 roku gospodarstwa agroturystyczne traktowane są jako zakłady żywienia zbiorowego (Art. 3 ust. 1 pkt 10 i 11 Ustawy o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia Dz. U. z 2001 r., Nr. 63 poz. 634 z późn. zm.). Istotnym jest, iż w myśl ustawy, zakład żywienia zbiorowego to miejsce prowadzenia działalności w zakresie zorganizowanego żywienia konsumentów. Obejmuje więc również

55 obiekty turystyki wiejskiej i agroturystyki, które świadczą usługi żywienia niezależnie od skali prowadzonej działalności. Ważne!!! Właściciel tych obiektów ponosi pełną odpowiedzialność za wszelkie szkody i uszczerbki na zdrowiu konsumenta. Podstawowe znaczeniu przy żywieniu ma realizacja zasad: GHP Dobrej Praktyki Higienicznej, GMP Dobrej Praktyki Produkcyjnej, HACCP Analiza Zagrożeń i Krytyczne Punkty Kontroli. Czym jest HACCP? To metoda zapewnienia bezpieczeństwa żywności, która opiera się na zapobieganiu zagrożenia. Polega na zidentyfikowaniu miejsc, w których mogą się pojawić zagrożenia i odpowiednim wówczas reagowaniu. Jest bowiem oczywistym, że łatwiej i taniej jest zapobiegać, niż usuwać skutki zagrożenia. Zapamiętaj: Każdy obiekt turystyki wiejskiej świadczący usługi żywieniowe może kształtować system w sposób indywidualny, właściwy dla rodzaju i skali prowadzonej działalności, przy uwzględnieniu zasad zapewniających bezpieczeństwo żywności [Glapiak 2013]. Ćwiczenie aktywizujące: 1. Poproś grupę o wymienienie przepisów regulujących wymogi budowlane, przeciw pożarowe i sanitarne. Grupa wspólnie powtarza zakres tych przepisów.

56 Ochrona klienta w umowach zawieranych w agroturystyce Ochrona klienta w przypadku zawierania umów w turystyce została uregulowana w rozdziale 3 Ustawy o usługach turystycznych. Przywołane przepisy wskazują, iż: w zakresie nieuregulowanym ustawą do umów z klientami zawieranych przez organizatorów turystyki i pośredników turystycznych stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego oraz inne przepisy dotyczące ochrony konsumenta, organizator turystyki odpowiada za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy o świadczenie usług turystycznych, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest spowodowane wyłącznie: 1) działaniem lub zaniechaniem klienta; 2) działaniem lub zaniechaniem osób trzecich, nieuczestniczących w wykonywaniu usług przewidzianych w umowie, jeżeli tych działań lub zaniechań nie można było przewidzieć ani uniknąć, albo 3) siłą wyższą. Istotnym jest, iż wyłączenie odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy, w przypadkach wymienionych powyżej, nie zwalnia organizatora turystyki od obowiązku udzielenia w czasie trwania imprezy turystycznej pomocy poszkodowanemu klientowi. Zgodnie z regulacją zawartą w powyższej ustawie, odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną klientowi wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania umowy o świadczenie usług turystycznych może być ograniczona tylko wówczas, gdy określa to umowa międzynarodowa, której stroną jest Rzeczpospolita Polska.

57 M1.J3. FORMY ORGANIZACYJNO-PRAWNE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ Treść kształcenia Formy organizacyjno-prawne działalności gospodarczej, ich wady i zalety Wybór formy prawnej planowanej działalności w zakresie agroturystyki i/lub turystyki wiejskiej Analiza lokalnego rynku pracy Środki dydaktyczne Podręczniki, publikacje i prezentacje multimedialne dotyczące form organizacyjnoprawnych działalności gospodarczej, czasopisma branżowe, tablica interaktywna. Kształcenie powinno odbywać się w pracowni wyposażonej w odpowiednie środki dydaktyczne oraz komputery z dostępem do Internetu. Ramowy program szkolenia Temat zajęć Formy organizacyjno-prawne działalności gospodarczej, ich wady i zalety Wybór formy prawnej planowanej działalności w zakresie agroturystyki i/lub turystyki wiejskiej Analiza lokalnego rynku pracy Zastosowana metoda Wykład, dyskusja, ćwiczenie Wykład, dyskusja Dyskusja, ćwiczenie Materiały dydaktyczne Prezentacje multimedialne, akty prawne Prezentacje multimedialne, akty prawne Prezentacje multimedialne, dane statystyczne, akty prawne Czas realizacji zagadnienia 2,5 godz. 2,5 godz. 3 godz.

58 Formy organizacyjno-prawne działalności gospodarczej ich wady i zalety Działalność gospodarcza może być prowadzona w różnych formach prawnoorganizacyjnych. Wybór formy jest podyktowany przede wszystkim zakresem oraz sposobem prowadzenia działalności gospodarczej. Warto w tym miejscu przypomnieć, iż rozpoczynając działalność gospodarcza można dokonać wyboru spośród następujących jej form: indywidualną działalność gospodarczą, spółdzielnie, spółki, a wśród nich: - spółki osobowe (cywilna, jawna, partnerska, komandytowa, komandytowo- - akcyjna), - spółki kapitałowe (spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna), przedsiębiorstwa państwowe, fundacja, stowarzyszenie. Wpływ na wybór formy prowadzonej działalności mają koszty związane z jej rozpoczęciem i prowadzeniem, a także ochrona kapitału podmiotu, który działalność zakłada (a nade wszystko zakres odpowiedzialności majątkiem osobistym czy tez majątkiem spółki), metoda księgowości podmiotu. Te elementy zdają się determinować wybór formy działalności, którą zamierza prowadzić w przyszłości świadczący usługi agroturystyczne. Na tym etapie warto przeanalizować zalety i wady poszczególnych form działalności gospodarczej, co pozwoli podjąć rozpoczynającemu działalność odpowiednią decyzję w zakresie wyboru formy tejże działalności. Tab. 3. Cechy charakterystyczne poszczególnych form działalności gospodarczej Forma Koszty rozpoczęcia Osobowość Odpowiedzialność Kapitał działalności i prowadzenia prawna indywidualna stosunkowo niskie osobista własny brak działalność gospodarcza spółka cywilna niskie osobista własny brak spółka jawna niskie osobista własny brak spółka partnerska niskie osobista własny brak spółka komandytowa niskie do wysokości sum komandytowych spółka komandytowo- -akcyjna niskie do wysokości sum komandytowych własny własny brak brak

59 spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółka akcyjna fundacja stowarzyszenie Źródło: opracowanie własne wysokie związane z rejestracją i prowadzeniem pełnej rachunkowości wysokie związane z rejestracją i prowadzeniem pełnej rachunkowości wysokie związane z rejestracją i prowadzeniem pełnej rachunkowości wysokie związane z rejestracją i prowadzeniem pełnej rachunkowości majątkiem osoby prawnej majątkiem osoby prawnej majątkiem osoby prawnej majątkiem osoby prawnej kapitał zakładowykapitał osoby prawnej kapitał zakładowykapitał osoby prawnej kapitał zakładowykapitał osoby prawnej kapitał zakładowykapitał osoby prawnej Ćwiczenie aktywizujące: 1. Celem aktywizacji uczestników szkolenia trener wspólnie z grupą uzupełnia poszczególne elementy tabeli opisującej poszczególne formy działalności gospodarczej na flipcharcie lub na przygotowanej wcześniej tabeli w formie układanki (rozsypanka składająca się z poszczególnych segmentów tabeli).

60 Wybór formy prawnej planowanej działalności w zakresie agroturystyki i/lub turystyki wiejskiej Bardzo istotną decyzją dla rozpoczynającego działalność gospodarczą jest wybór odpowiedniej formy prawnej planowanej działalności. Z porównania zalet i wad poszczególnych form działalności gospodarczej wynika, że najkorzystniejsza formą organizacyjną dla prowadzenia działalności agroturystycznej jest indywidualna działalność gospodarcza prowadzona przez świadczącego usługi agroturystyczne. Zaletami tej formy organizacyjnej są: - łatwość założenia, ewentualnej likwidacji, - niższe koszty założenia i prowadzenia działalności od strony administracyjnej niż w przypadku spółek, - cały zysk trafia do kieszeni przedsiębiorcy, - samodzielność w podejmowaniu decyzji, - proste zasady księgowości. Wadami tej formy organizacyjnej są: - brak osobowości prawnej, - odpowiedzialność majątkowa za zobowiązania, np. w przypadku zobowiązań podatkowych, - ograniczenia na pewnym etapie w rozwoju firmy, - ciężar prowadzenia działalności w całości spoczywa na barkach prowadzącego działalność. Podejmując decyzję o rozpoczęciu działalności gospodarczej polegającej na prowadzeniu gospodarstwa agroturystycznego należy rozważyć wszelkie aspekty związane z zaletami i wadami poszczególnych rozwiązań. Zapewne dla osób po raz pierwszy podejmujących działalność gospodarczą indywidualna forma jej prowadzenia wydaje się najbardziej korzystną. Ćwiczenie aktywizujące: Trener wspólnie z grupą uzupełnia poszczególne elementy tabeli opisującej poszczególne formy działalności gospodarczej na flipcharcie lub w przygotowanej wcześniej tabeli. Forma działalności indywidualna działalność gospodarcza spółka cywilna spółka jawna spółka partnerska spółka komandytowa spółka komandytowoakcyjna spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółka akcyjna fundacja stowarzyszenie Koszty rozpoczęcia i prowadzenia Odpowiedzialność Kapitał Osobowość prawna

61 Analiza lokalnego rynku pracy W ostatnich latach agroturystyka stała się jedną z bardziej popularnych form korzystania z wypoczynku, dającą możliwość odpoczynku w zgodzie z naturą, w kontakcie z przyrodą. Rozwój gospodarstw agroturystycznych jest naturalną konsekwencją wzrostu zainteresowania tą dziedziną turystyki. Z dnia na dzień ta forma pozarolniczej działalności gospodarczej zmienia swoje oblicze, dostosowując się do coraz bardziej wymagającego odbiorcy turysty. Nie ulega wątpliwości, iż sukces rozwoju takiej działalności tkwi nie tylko w atrakcyjności konkretnego gospodarstwa zagrody, ale też w szeregu uwarunkowań zewnętrznych, które podnoszą walory danego obiektu. Zatem warto zwrócić uwagę przygotowując ofertę dla gości na realia społeczno-ekonomiczne wsi, jej walory i zasoby naturalne. Jednym z istotnych elementów mogących stanowić czynnik sprzyjający rozwojowi gospodarstw agroturystycznych jest lokalny rynek pracy. Co to jest lokalny rynek pracy? Rynek pracy jest to całokształt zagadnień związanych z kształtowaniem podaży i popytu pracy. Inaczej rzecz ujmując, to pewien mechanizm dopasowań podaży i popytu na pracę. Dopasowania te wyrażają warunki na jakich dokonuje się transakcja między osobami oferującymi pracę (pracobiorcami), za określoną płacę a jej nabywcami (pracodawcami). Analiza rynku pracy gromadzenie i analiza informacji na temat modelu i kondycji zarówno uczestników, jak i procesów zachodzących na rynku pracy. Najbardziej istotną cechą procesu analizy rynku pracy jest badanie jego właściwości z naciskiem na rozkład na części składowe. Podejmując działalność w zakresie usług agroturystycznych nie sposób pominąć rozważania dotyczące wspomnianych powyżej uwarunkowań społeczno-ekonomicznych, które mogą mieć wpływ na rozwój tej dziedziny turystyki. Bez wątpienia czynnikiem, który należy poddać ocenie jest sytuacja na rynku pracy w okolicy, która jest obiektem zainteresowania chcącego podjąć działalność we wskazanym zakresie. Aby dokonać analizy lokalnego rynku pracy warto sięgnąć po informacje, które pozwolą na ocenę sytuacji w tym zakresie. 1. GUS Gdzie szukać informacji o lokalnym rynku pracy? Jednym z głównych źródeł informacji o sytuacji na rynku pracy są dane gromadzone przez statystykę publiczną, które są dostępne na stronach GUS W zasobach GUS znajduje się również Bank Danych Lokalnych (http://www.stat.gov.pl/bdr/bdrap.strona.indeks), największa w Polsce baza informacji o sytuacji społeczno-gospodarczej, demograficznej, społecznej oraz stanie środowiska, opisującym województwa, powiaty oraz gminy jako podmioty systemu organizacji społecznej i administracyjnej państwa, a także regiony i podregiony stanowiące elementy nomenklatury jednostek terytorialnych do celów statystycznych.

62 2. Publiczne służby zatrudnienia Źródłem kolejnym są dane gromadzone przez publiczne służby zatrudnienia. Obejmują one dane o osobach zarejestrowanych w urzędach pracy jako bezrobotne, zgodnie z definicją zawartą w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. Nr 99, poz. 1001, z późn. zm.). Dane te dostępne są zarówno na stronach GUS, jak i na portalu należącym do Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, z tym, że najwięcej danych znaleźć można na portalu publicznych służb zatrudnienia:www.psz.praca.gov.pl. 3. Starostwa powiatowe, urzędy gminy, centrum pomocy rodzinie Dla identyfikacji liczebności, struktury i potrzeb specyficznych dla grupy długotrwale bezrobotnych w tym zagrożonych wykluczeniem lub wykluczonych z powodu długookresowego bezrobocia, wskazane jest wykorzystanie zasobów informacyjnych Miejskich i Gminnych Centrów Pomocy Rodzinie (CPR). Niestety rzadko prowadzą one swoje strony internetowe, a informacje o samych CPR znaleźć można na stronach odpowiedniego starostwa powiatowego lub urzędu gminy. Gdzie jeszcze szukać informacji? w dokumentach o charakterze programowym, takich jak strategie rozwoju, czy plany działań na rzecz zatrudnienia, zamieszczane na stronach urzędów, w Gminnych Centrach Informacji (GCI), w Katalogach Firm Lokalnych (często pojawiające się na stronach samorządowych), na stronach internetowych innych podmiotów, zajmujących się usługami rynku pracy, w tym organizacji pozarządowych, w instytucjach badawczych, jak np.: Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową (IBnGR) Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych (CASE) Czemu służyć ma analiza lokalnego rynku pracy? Informacje dotyczące lokalnego rynku pracy pozwolą na ocenę sytuacji, jaka na rynku panuje, a także na przygotowanie pożądanych w danym miejscu programów aktywizujących rynek pracy. Ponad wszelką wątpliwość rynek pracy na terenach, które mają potencjał sprzyjający rozwojowi usług agroturystycznych charakteryzuje się wysoką stopą bezrobocia, brakiem możliwości pracy zarobkowej, brakiem konkurencyjnych gospodarstw, słabą infrastrukturą, a przede wszystkim wysoką biernością mieszkańców. W takich warunkach rozwój działalności agroturystycznej ponad wszelką wątpliwość stanowi szansę na poprawę jakości życia rolników. Agroturystyka stwarza szanse na: polepszenie struktur demograficznych wsi, zmianę mentalności i postaw społeczeństwa wsi, aktywizację społeczności wsi i zapobieganie jej wyludnianiu, zmniejszenie bezrobocia, wyrównanie w zróżnicowaniu poziomu życia społeczeństwa wsi, stabilizację gospodarczą.

63 Ćwiczenie aktywizujące: 1. Trener wspólnie z grupą wypracuje na flipcharcie szanse dla lokalnego rynku pracy stwarzane dzięki rozwojowi działalności agroturystycznej.

64 M1.J4. MARKETING W TURYSTYCE Treść kształcenia Badania marketingowe Analiza SWOT Rynek usług turystycznych Segmentacja rynku Wybór rynku docelowego Marketing mix w turystyce Strategie marketingowe w turystyce Nowoczesne technologie informacji, komunikacji i dystrybucji w turystyce Marketing internetowy usług turystycznych Środki dydaktyczne Podręczniki, przepisy prawa dotyczące marketingu w turystyce, czasopisma branżowe, publikacje i prezentacje multimedialne dotyczące marketingu, przykładowe plany marketingowe, tablica interaktywna. Materiały reklamowe. Foldery, przewodniki i mapy turystyczne. Kształcenie powinno odbywać się w pracowni wyposażonej w odpowiednie środki dydaktyczne oraz komputery z dostępem do Internetu. Ramowy program szkolenia Temat zajęć Badania marketingowe Analiza SWOT Rynek usług turystycznych Segmentacja rynku Wybór rynku docelowego Marketing mix w turystyce Strategie marketingowe w turystyce Nowoczesne technologie informacji, komunikacji i dystrybucji w turystyce Marketing internetowy usług turystycznych Zastosowana metoda Wykład, ćwiczenia Wykład, ćwiczenia Wykład, ćwiczenia Wykład, ćwiczenia Wykład, ćwiczenia Wykład, ćwiczenia Wykład, ćwiczenia Wykład, ćwiczenia Materiały dydaktyczne Prezentacja multimedialna Prezentacja multimedialna, czasopisma branżowe Prezentacja multimedialna, czasopisma branżowe Prezentacja multimedialna, czasopisma branżowe Prezentacja multimedialna, czasopisma branżowe Prezentacja multimedialna, czasopisma branżowe Prezentacja multimedialna, czasopisma branżowe Prezentacja multimedialna, czasopisma branżowe Czas realizacji zagadnienia 1 godz. 1 godz. 0,5 godz. 0,5 godz. 1 godz. 1 godz. 1 godz. 2 godz.

65 Badania marketingowe Celem niniejszego rozdziału jest próba wykorzystania zarówno informacji dostępnych w Internecie, jak i raportów z przeprowadzonych badań oraz zastosowanie najpopularniejszego z narzędzi marketingowych analizy SWOT do określenia potencjału tego przedsięwzięcia oraz zwrócenia uwagi, jakie szanse i zagrożenia napływają z całego otoczenia gospodarstwa. Chodzi o te uwarunkowania zewnętrzne, które w dużym stopniu decydują o wizerunku konkretnego przedsięwzięcia na rynku. Nie ulega wątpliwości, że uruchamianie agroturystyki tkwi nie tylko w przygotowaniu gospodarstwa do przyjmowania gości, ale w całym otoczeniu zewnętrznym, determinowanym przez realia społecznoekonomiczne wsi, jej walory i zasoby naturalne oraz niezbędny system usług uzupełniających. W odniesieniu do powyższych rozważań warto też nadmienić, iż budowa produktu agroturystycznego powinna odbywać się w oparciu o posiadane umiejętności, kwalifikacje oraz predyspozycje osobowościowe właścicieli. Splot wszystkich najważniejszych uwarunkowań pozwoli dopiero wyróżnić ofertę na rynku [Jolanta Cichowska 2011]. W literaturze specjalistycznej można znaleźć wiele opisów tego pojęcia. Philip Kotler podaje następującą definicję: Badania marketingowe to systematyczne projektowanie, zbieranie, analizowanie i prezentowanie danych i wyników badań związanych istotnie ze specyficzną sytuacją marketingową przedsiębiorstwa [Kotler 1994]. Badania marketingowe są także określane jako: dostarczanie informacji w celu wsparcia kierownictwa przedsiębiorstw w podejmowaniu trafnych decyzji [Thull, Hawkins 1990]. Celem badań marketingowych jest minimalizacja ryzyka podejmowanych decyzji. Badania marketingowe nie eliminują całkowicie ryzyka, ale właściwe wykorzystanie wyników badań przyczynia się do tego, iż decyzje nie są podejmowane tylko w oparciu o intuicję, która może być zawodna. Źródłem bardzo cennych informacji, a także przedstawieniem faktycznej sytuacji są aktualne (do roku wstecz) raporty z przeprowadzanych badań przez uczelnie, ośrodki badawcze, Instytuty, Izby Turystyczne itp. Badania są dostępne w Internecie na stronach tych instytucji i mogą dotyczyć różnych aspektów, natomiast z punktu widzenia przedsiębiorcy najbardziej cenne są te przeprowadzone na reprezentatywnej (od 500 do 1000 osób) grupie jego potencjalnych klientów, czyli w przypadku gospodarstwa agroturystycznego wśród aktywnych turystów korzystających z turystyki wiejskiej. Jednocześnie warto nadmienić, iż warto jest stosować w każdym aspekcie biznesu podejście z punktu widzenia klienta, czyli rozpatrywać cechy naszego produktu/usługi, jako konkretną korzyść, jaką z tego będzie miał klient. Klient również tworzy w swojej głowie hierarchie potrzeb, które chce zaspokojówć i według nich wyznacza standardy usługi agroturystycznej, którą chce nabyć. Można ogólnie podzielić je na: podstawowe usługi (określane w literaturze jako produkt rzeczywisty) oferowane przez gospodarstwo agroturystyczne, jak np. standardy pokojów, posiłki oraz usługi różnicujące ofertę (określane w literaturze jako produkt poszerzony), czyli dodatkowe świadczenia, które mogą stać się naszą przewagą konkurencyjną. Przykładem interesujących badań przydatnych do określenia czy warto w dany czynnik (słabą, mocną stronę naszego przedsięwzięcia) inwestować, bo rokuje zwrot i jest istotny dla naszych potencjalnych klientów są dwa raporty, które poniżej zostały przedstawione.

66 Według badań Czerwińskiej-Jaśkiewicz (2012), przeprowadzonych na grupie 729 osób, turyści cenią sobie najbardziej: łazienki w każdym pokoju oraz możliwość wykupienia posiłków na miejscu (tabela 3).

67 Tab. 4. Oczekiwania wobec agroturystycznego produktu rzeczywistego Elementy podstawowej oferty ważne przy wyborze gospodarstwa agroturystycznego produkt rzeczywisty Liczba wskazań respondentów Udział (%) N=729 Łazienki w pokoju ,5 Możliwość wykupienia posiłków ,8 Aneks kuchenny z wyposażeniem ,0 Inne ,6 Oddzielna kuchnia ,5 Łazienki na piętrze ,0 Możliwość skorzystania z pralki/lodówki/ żelazka ,8 Gorące napoje przez całą dobę 41 5,6 Źródło: Czerwińska-Jaśkiewicz M., Wymagania turystów wobec produktu agroturystycznego. Studium empiryczne, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego (701), Szczecin Produkt poszerzony można podzielić na cztery grupy [Czerwińska-Jaśkiewicz 2012]: elementy infrastruktury, sprzęt sportowy, organizacja wypoczynku, możliwość nauki. Wśród elementów infrastruktury turyści najczęściej wskazywali na parking samochodowy lub garaż dla gości. Inne często wymieniane elementy to: miejsce zabaw dla dzieci, ogród/sad i grill/miejsce na ognisko. Pozostałe elementy infrastruktury (sala telewizyjna, salon z kominkiem, możliwość rozbicia namiotów, dostęp do Internetu(!), basen, świetlica, możliwość postawienia przeczep kempingowych, siłownia i sauna były wskazywane przez zdecydowanie mniej niż 5% badanych. W zakresie sprzętu sportowego turyści wskazywali najczęściej możliwość wypożyczenia rowerów oraz sprzętu sportowego i kajaków. Wędki, łodzie, żaglówki i sanie były znacznie rzadziej wybierane przez respondentów. W zakresie organizacji wypoczynku turyści oczekiwali wycieczek rowerowych, zbieractwa, łowienia ryb, pływania (rzadziej spływów kajakowych). Pozostałe elementy (tenis ziemny, jazda powozem, gimnastyka i kuligi) były wskazywane zdecydowanie rzadziej. Badania wykazały, że elementy składające się na możliwość nauki nie są często wskazywane jako element produktu poszerzonego. Jazda konna, robienie przetworów, przygotowanie potraw regionalnych i pieczenie chleba było wskazywane przez nieco więcej niż 5% respondentów, podczas gdy oczekiwania wobec garncarstwa, stolarstwa, żeglarstwa, malarstwa i wyplatania koszy wskazało mniej niż 1% ankietowanych. Tab. 5. Oczekiwania wobec agroturystycznego produktu poszerzonego Wyszczególnienie Liczba wskazań Udział (%) N=729 Elementy infrastruktury Parking samochodowy ,3 Miejsce zabawa dla dzieci ,6 Ogród/sad ,2 Grill ogrodowy/miejsce na ognisko ,7 Pokój dzienny sala telewizyjna 31 4,3 Salon z kominkiem 25 3,4 Możliwość rozbicia namiotów 24 3,3 Dostęp do telefonu stacjonarnego 23 3,2 Dostęp do Internetu 16 2,2 Pokój gier bilard, ping-pong, rzutki 12 1,6

68 Basen kąpielowy 9 1,2 Świetlica 8 1,1 Możliwość postawienia przyczepy kampingowej 8 1,1 Siłownia 2 0,3 Sauna 1 0,1 Zapewnienie sprzętu sportowego Rowery ,2 Przyrządy sportowe ( rakietki, ping-pong) ,5 Kajaki ,7 Wędki 78 10,7 Łodzie 52 7,1 Żaglówki 18 2,5 Sanie 11 1,5 Organizowanie wypoczynku Wycieczki rowerowe lub piesze ,8 Zbieranie ziół, grzybów, owoców leśnych ,9 Łowienie ryb ,2 Pływanie ,8 Spływy kajakowe 68 9,3 Tenis stołowy lub ziemny 38 5,2 Jazda powozem/wierzchem 36 4,9 Przejażdżki bryczką 27 3,7 Gimnastyka zorganizowana 13 1,8 Przejażdżki saniami/kuligi 11 1,5 Wczasy dietetyczne 7 1,0 Możliwości nauki Jazda konna 68 9,3 Robienie przetworów 51 7,0 Przygotowanie potraw regionalnych 49 6,7 Pieczenie chleba/wypiek ciast/własna produkcja serów 39 5,3 Rękodzielnictwo 7 1,0 Garncarstwo 6 0,8 Hodowla pszczół 6 0,8 Stolarstwo 2 0,3 Żeglarstwo 2 0,3 Malarstwo 1 0,1 Wyplatanie koszy 1 0,1 Źródło: Czerwińska-Jaśkiewicz M., Wymagania turystów wobec produktu agroturystycznego. Studium empiryczne, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego (701), Szczecin Potrzeby agroturystów są bardzo zróżnicowane i niewielka część elementów produktu poszerzonego wskazywana była przez większość badanych. Nie oznacza to jednak, że należy rezygnować z dostarczania usług niszowych, ponieważ ich oferowanie pozwala na uzyskanie przewagi konkurencyjnej, zwłaszcza w odniesieniu do rynków niszowych [Czerwińska- Jaśkiewicz 2012]. Badania marketingowe ćwiczenia z wykorzystaniem Internetu Każdy z nas na co dzień wykorzystuje Internet do różnych celów, jednym z najpopularniejszych narzędzi w Polsce jest wyszukiwarka GOOGLE. Istotą mechanizmu wyszukującego jest weryfikacja wpisanego przez UŻYTKOWNIKA (naszego potencjalnego

69 klienta) sformułowania SŁOWA KLUCZOWEGO, we wszystkich dostępnych na świecie materiałach on-line. Dlatego na stałe do słownika weszły powiedzenia: Jeśli nie ma Cię w Internecie to nie ma Cię wcale czy wygoogluj to czyli sprawdź/ wyszukaj. Jak zatem w prosty sposób i jednocześnie darmowy sposób skorzystać z dobrodziejstw jakie daje nam wyszukiwarka Google do zweryfikowania potencjału naszego biznesu czyli jak zmierzyć popyt na nasze usługi. Podstawowym elementem będzie tu SŁOWO KLUCZOWE (z ang. keywords), które użytkownik wpisuje w Google. Prezentowane podejście wymaga myślenia w taki sposób, jak potencjalny klient, który wyszukuje wymarzone miejsce na urlop gospodarstwo agroturystyczne. Zastanówmy się jakie słowa kluczowe taki użytkownik wpisze do Google: agroturystyka, wypoczynek na wsi, wakacje na wsi itp. Teraz w zależności, jak doprecyzowane ma wyobrażenie na temat gdzie, jak i z kim będzie wypoczywać, tak szczegółowe słowa i frazy będzie wykorzystywał do wyszukiwarki np.: agroturystyka mazury, agroturystyka z dziećmi, agroturystyka tanio, agroturystyka hipoterapia, im dłuższe słowa kluczowe, tym bardziej precyzyjne wyniki wyszukiwań, a z drugiej strony mniejsza liczba użytkowników które to słowo wpiszą. Słowa kluczowe składające się z więcej niż dwóch wyrazów określane są mianem long tail (z ang. długiego ogona), a ostatnie trendy pokazują że potencjalni nabywcy coraz chętniej wpisują dłuższe frazy i warto jest je uwzględniać w strategii komunikacji w Internecie (co będzie przedmiotem kolejnych rozdziałów). Zanim przejdziemy do darmowego narzędzia Google AdWords Keywords Tool warto spojrzeć na swój agroturystyczny biznes przez pryzmat słów kluczowych i stworzyć listę np. 20 słów, które określimy sobie jako najbardziej kluczowe dla naszego przedsięwzięcia mogą to być czynniki określone jako istotne w Analizie SWOT. Przykładowo, jeśli posiadamy w naszym agroturystycznym przedsięwzięciu zwierzęta, to naszym słowem kluczowym może być agroturystyka zwierzęta, a zawężając geograficznie agroturystyka zwierzęta mazury - sprawdźmy jak wyglądają wyniki wyszukiwań dla tych słów.

70 Wyniki wyszukiwani w Google dla słowa kluczowego agroturystyka zwierzęta : Źródło: Google.com. Na co należy zwrócić uwagę? ile jest wyników jasno szary napis nad reklamą Około wyników jest to liczba znalezionych miejsc w których użyto ww. słowa jednocześnie daje informację, jak bardzo konkurencyjne jest to obszar (np. dla drugiego słowa kluczowego ta liczba wynosi , czyli jest blisko 10-krotnie mniej konkurencji niż dla słowa pierwszego). odróżnić płatne formy-reklamy czyli wszystkie na różowym tle (góra, dół strony) oraz na prawym marginesie bez tła, od bezpłatnych form obecnych w wynikach wyszukiwań pozostałe, sprawdzić dokąd prowadzą linki (tytuły) na pierwszej stronie wyszukiwań to jest Twoja konkurencja lub serwisy do których powinieneś zapisać stronę internetową Twojego gospodarstwa agroturystycznego. Wyniki wyszukiwani w Google dla słowa kluczowego agroturystyka zwierzęta mazury :

71 Źródło: Google.com Gdy już zweryfikowaliśmy wyniki wyszukiwań w Google, następnym krokiem będzie stworzenie listy najważniejszych słów kluczowych np. 20, którą w skrócie nazwać będziemy TOP20KW. Narzędzie dzięki któremu, możemy zweryfikować popularność TOP20KW, a dokładnie zweryfikować ile średnio miesięcznie takich zapytań zostało wpisanych w Google jest Narzędzie Słów Kluczowych Google AdWords dostępne pod adresem: https://adwords.google.pl/o/targeting/explorer_c= & u= &idearequesttyp e=keyword_ideas. Pamiętaj, aby wyniki były jak najbardziej precyzyjne, zaznaczamy po lewej Typ dopasowania, opcję Ścisłe. Studium przypadku Agroturystyka-Mazury-Konie PATATAJ : Ośrodek agroturystyczny na Mazurach Patataj którego mocną stroną są atrakcje dla dzieci, a w szczególności zwierzęta. Spośród wszystkich zwierząt w zagrodzie, najlepiej reprezentowanymi są konie, zarówno pod względem liczebności jak atrakcji, które można zaproponować począwszy od ujeżdżania i jazdy na lonży, poprzez zajęcia relaksacyjne/hipoterapię dla małych dzieci, po przejażdżki bryczką po okolicznych terenach. Aby zmierzyć popularność poszczególnych słów kluczowych, oszacować popyt na usługi dla wyżej wymienionego przypadku, a także zweryfikować, jak działalność wygląda na tle konkurencji, skorzystamy z Narzędzi Google. Opracowana lista TOP20KW poniżej: agroturystyka, agroturystyka zwierzęta, agroturystyka zwierzęta mazury, agroturystyka konie, konie agroturystyka, agroturystyka mazury konie, agroturystyka konie mazury, agroturystyka dzieci, turystyka wiejska, wypoczynek na wsi, wakacje na koniu, pobyt na gospodarstwie, obozy konne dla dzieci, jazda konna mazury, nauka jazdy konnej Warszawa, półkolonie konne mazury, półkolonie konne, kolonie konne mazury, kolonie konne, hipoterapie

72 Pamiętaj że, jeśli słowo kluczowe składa się z kilku wyrazów to zmiana kolejność np. konie mazury lub mazury konie jest przez roboty Google odczytywana jako nowe słowo kluczowe. Poniżej wynik wyszukiwań w Google dla jednego ze słów kluczowych agroturystyka mazury konie i bardzo dobra 3. pozycja dla jednocześnie zdefiniować można najbliższą konkurencję w tym obszarze tj. Rancho Zielony Koń oraz Stary Folwark. Warto w tym miejscu obejrzeć strony konkurencji, sprawdzić jakie elementy są ich mocną stroną, zweryfikować możliwość zastosowania dobrych praktyk we własnym biznesie. Wyniki wyszukiwań w Google dla słowa kluczowego agroturystyka mazury konie : Źródło: Google.com

73 Kolejny etap badań rynku to analiza potencjału dla poszczególnych słów kluczowych za pomocą Google Adwords Keywords Tool. Poniżej rysunek obrazuje wyniki dla TOP20KW.

74 Wyniki popularności dla wybranych TOP20KW: Źródło: Google.com WNIOSKI Najczęściej wyszukiwanym KW jest agroturystyka średnio wyszukiwań miesięcznie, jednocześnie dla agroturystyka zwierzęta 58 vs agroturystyka konie 260 wskazuje, że lepszym hasłem będzie doprecyzowanie konie, niż zwierzęta. W takiej sytuacji na pewno warto pozycjonować się (uwzględniać w swoich działaniach reklamowych w Internecie) na słowo agroturystyka, ponieważ ma bardzo duży potencjał i może generować konkretne zyski, jeśli skierowana zostanie odpowiednia reklama dla tzw. niezdecydowanych klientów, którzy to ogólne hasło wpisują. Jednak bardzo pracochłonnym będzie osiągnięcie dobrych pozycji w wynikach wyszukiwań np. na pierwszej stronie, proces będzie długotrwały, ale wart inwestycji. Szybciej osiągnie się widoczne efekty pozycjonując się na bardziej doprecyzowane frazy jak np. agroturystyka konie. Ćwiczenie aktywizacyjne: 1. Podziel uczestników na zespoły (4-5 osobowe). Każdy zespół posiada komputer z dostępem do Internetu. To samo zadanie dla wszystkich. Wygrywa zespół, który wybierze taki zestaw TOP20KW, który będzie miał sumarycznie największą liczbę wyszukiwań (średniomiesięczną). Wytyczne do ćwiczenia dla zespołu: 1) opracuj własną listę TOP20KW dla 2) zweryfikuj popularność poszczególnych słów kluczowych za pomocą Google Adwords, 3) w kilku słowach daj podsumowanie czy pierwotnie wybrana lista daje duży potencjał ( jaki liczebnie) i czy należałoby ją zmodyfikować i w jakim kierunku.

75 Analiza SWOT Przed rozpoczęciem działalności agroturystycznej potencjalny przedsiębiorca powinien dokładnie ocenić własne zasoby oraz potencjalne szanse i zagrożenia. Można to zrobić przy wykorzystaniu tradycyjnej analizy SWOT (nazwa pochodzi od pierwszych liter z czynników w j. angielskim i są to: mocne strony (S), słabe strony (W), szanse (O) i zagrożenia (T)). Efektem analizy jest lista precyzyjnych czynników charakteryzujących zarówno wnętrze, jak i otoczenie firmy oraz określająca to, co sprzyjające oraz przeszkadzające w naszym biznesie. W tabelach 5 i 6 przedstawiono zestawienie przykładowych MOCNYCH I SŁABYCH STRON gospodarstwa agroturystycznego oraz SZANS I ZAGROŻEŃ pojawiających się w otoczeniu zewnętrznym i mających wpływ na działalność tego gospodarstwa. Wybrane czynniki mogą być użyte do przeprowadzenia analizy SWOT dla konkretnego przypadku, celem dokonania wszechstronnej oceny określającej kondycję bieżącą i potencjał rozwojowy danego gospodarstwa agroturystycznego. Należy jednak brać pod uwagę te czynniki, które faktycznie występują dla danego przypadku i mogą mieć istotny wpływ na powodzenie naszego biznesu w tym przypadku stosujemy zasadę mniej a lepiej. Tab. 6. Mocne i słabe strony gospodarstwa agroturystycznego UWARUNKOWANIA WEWNĘTRZNE Mocne strony Słabe strony przewaga gospodarstw rolniczych, korzystny, średnioobszarowy areał gruntów, uczestniczenie w życiu rodziny wiejskiej, wolne niewykorzystane zasoby, dobry stan techniczny budynków, występowanie tradycyjnych domów wiejskich, korzystna struktura wiekowa gospodarzy, wysoki poziom wykształcenia kwaterodawców, umiejętność posługiwania się językiem obcym, merytoryczne przygotowanie do podjęcia agroturystyki, kreatywność i pomysłowość gospodarzy, przewaga ofert całorocznych, korzystne warunki pobytu, dobre zagospodarowanie terenów wokół posesji, dobre wyposażenie w sprzęt rekreacyjny, indywidualne organizowanie wypoczynku gościom, szeroki wachlarz atrakcji i możliwości czynnego wypoczynku, dobre warunki dla turystyki pieszej i rowerowej, atrakcje wliczone w usługę komplementarną, oferowanie codziennych posług, korzystna oferta żywieniowa, możliwość zakupu produktów z gospodarstwa, stosunkowo niska cena za pobyt, rekompensata niedostatków oferty wysokim poziomem kompetencji samych właścicieli, zdobywanie nowych umiejętności, możliwość rozwijania zainteresowań i hobby, ciągłe rozszerzanie zakresu oferowanych usług. - obniżenie walorów przyrodniczych, - zaprzestanie działalności rolniczej, - jednostronność upraw, - brak rolnictwa ekologicznego, - niewielki procent sadów, - współczesna architektura budynków, - brak akceptacji usługi ze strony członków rodziny, - obciążenie kobiet spowodowane obsługą gości, - zmniejszenie czasu na produkcję rolną, - wspólny węzeł sanitarno-higieniczny dla gości, - niezadawalający standard pokojów gościnnych, - zbyt wąski zakres oferowanych pakietów, - ścisłe uzależnienie od jednego produktu, - nieprzystosowanie usługi do przyjmowania gości niepełnosprawnych, - brak wyeksponowania oferty elementami kulturowymi, - niewykorzystanie drobnego przemysłu pamiątkarskiego i rzemieślniczego, - nieoznakowanie elementów i miejsc niebezpiecznych, - ograniczony dostęp do Internetu, - brak środków finansowych na dalsze wzbogacanie usług, - niska zdolność kredytowa jednostek, - brak kwalifikacji i doświadczenia, - nieufność do organizowania wspólnych celów, - niskie dochody z produkcji rolniczej, - brak liderów pobudzających inicjatywy przedsiębiorcze.

76 Źródło: J. Cichowska, Analizy i oceny SWOT przeprowadzone dla wybranych gospodarstw agroturystycznych województwa kujawsko-pomorskiego, Infrastruktura i ekologia terenów wiejskich Nr 1/2011, Polska Akademia Nauk, Oddział w Krakowie, s Tab. 7. Szanse i zagrożenia pojawiające się w otoczeniu zewnętrznym gospodarstwa agroturystycznego Szanse polepszenie struktur demograficznych na wsi, zmiana mentalności i postaw społeczeństwa wiejskiego, aktywizacja społeczności wsi i zahamowanie procesu jej wyludniania, przeciwdziałanie i nadzór nad niekorzystnymi rozwiązaniami architektonicznymi, zapotrzebowanie na usługi dodatkowe, kooperacja podmiotów agroturystycznych, podnoszenie jakości poprzez wprowadzenie obowiązkowego systemu kategoryzacji obiektów, przygotowanie wyspecjalizowanych kadr na potrzeby agroturystyki, prowadzenie systematycznych badań przez ośrodki naukowe w celu lepszego rozpoznania agroturystyki na rynku krajowym, dalsze zwolnienia podatkowe z tytułu wyżywienia gości i opłat za noclegi, rozbudowa infrastruktury wiejskiej, zapotrzebowanie na usługi publiczne, umiarkowana rywalizacja w tym sektorze, rozbudowanie systemu promocji, potanienie kredytów, wykorzystanie funduszy unijnych, zmniejszenie bezrobocia, wyrównanie zróżnicowań w poziomie życia, zwiększenie inwestycji w ochronę środowiska stabilizacja gospodarcza kraju. UWARUNKOWANIA ZEWNĘTRZNE Zagrożenia - zakłócenia w funkcjonowaniu walorów przyrodniczych, - przekroczenie chłonności turystycznej obszaru, - emigracja ludności wiejskiej, - nadmierna ingerencja w krajobrazie zabudowy niewykazującej cech regionalnych, - niewystarczający system promocji produktu i jego dystrybucji, - nieumiejętne rozpoznanie rynku tych usług, - brak skoordynowanych działań instytucji i władz samorządowych, - niesprawny system komunikacji pomiędzy gospodarstwami a instytucjami je wspomagającymi, - niechętne nastawienie społeczności lokalnych na zmiany, - zakłócenia w zachowaniu tożsamości kulturowej, - wzrost cen gruntów, nieruchomości oraz żywności i usług, - rosnąca konkurencja krajowa, - brak opłacalności produkcji rolniczej, - wysokie oprocentowanie kredytów, - niedorozwój infrastruktury, - wzrost kosztów utrzymania z uwagi na sytuację ekonomiczną kraju, - wzrost stopy inflacji, - wzrost cen paliw i energii, - zwiększone wymagania klientów, - wzrost rygorów ochrony środowiska. Źródło: J. Cichowska, Analizy i oceny SWOT przeprowadzone dla wybranych gospodarstw agroturystycznych województwa kujawsko-pomorskiego, Infrastruktura i ekologia terenów wiejskich Nr 1/2011, Polska Akademia Nauk, Oddział w Krakowie, s Ćwiczenie aktywizujące 1. Wykonaj analizę SWOT krok po kroku. Do tego celu wykorzystaj narzędzie dostępne w Internecie:

77 KROK 1 Przygotowujemy listę czynników uporządkowanych w cztery grupy tzn. siły (S), słabości (W), szanse (O) i zagrożenia (T), przydatna może być ściąga (tabela 1a,b), jeśli mamy problemy z określeniem, jak nazywać poszczególne elementy. Warto również pamiętać, że sama lista czynników także powinna być poddana uprzedniej weryfikacji pod kątem precyzyjności zapisów oraz istotności ich znaczenia, zakładając, że analizie poddane są jedynie czynniki istotne. Proponowane jest przyjęcie maksymalnie do 6 czynników z danego obszaru.

78 KROK 2 Konieczne jest określenie wzajemnej siły oddziaływania czynników, ich wpływu i zależności. W związku z tym należy przyjąć, że relacja każdej pary analizowanych czynników będzie oceniana według konkretnej skali.: 0 brak wpływu, zależności, 1 niewielki wpływ, zależność, 2 duży wpływ, zależność, 3 bardzo duży (kluczowy) wpływ, zależność. Poniżej prezentowana jest tabela z wpisanymi ocenami według podanej powyżej skali. Dokonywana ocena powinna odnosić się do wszystkich relacji pomiędzy czynnikami tzn. np. określono że relacja S1 uczestniczenie w życiu rodziny wiejskiej do O1 wykorzystanie funduszy unijnych ma ocenę 1 niewielki wpływ, zależności.

79 Dodatkowo po wypełnieniu wszystkich pól relacji zalecane jest zsumowanie wartości dla poszczególnych kolumn i wierszy oznaczonych symbolem Σ. Gdyby okazało się, co nie jest wykluczone, że po zsumowaniu jakiś czynnik uzyskałby we wszystkich relacjach wartość zero, to należy się zastanowić, czy jest on faktycznie taki ważny, skoro na nic nie wpływa. Być może konieczne byłoby wtedy jego przeformułowanie, doprecyzowanie, a nawet usunięcie z tabeli. Z drugiej strony, czynniki z największą ilością punktów od razu wskazują na to, które z nich mają charakter kluczowy i jaka jest ich waga. Ponadto sumy dla poszczególnych czynników pozwalają także na określenie sumy wartości dla każdej z czterech ćwiartek analizy, co z kolei daje podstawę do wskazania ogólnego charakteru strategii np. agresywnej, konkurencyjnej, defensywnej (to będzie opisanej szerzej w kolejnych rozdziałach). KROK3 Kolejnym krokiem powinno być wyodrębnienie z powyższej, wypełnionej tabeli wszystkich relacji pomiędzy czynnikami, które zostały ocenione, jako bardzo istotne, kluczowe i uzyskały rangę 3. W przypadku, gdy takich ocen jest bardzo mało lub nie ma ich wcale możliwe jest uwzględnienie także relacji z rangą 2. Tylko one przejdą do dalszej analizy i posłużą do opracowania kierunków działań i projektów strategicznych. Jeśli zatem dokonany zostanie wybór kluczowych relacji to dla każdej z nich należałoby odpowiedzieć na proste, a jednocześnie trudne pytania:

80 jakie działania pozwolą uaktywnić posiadane siły? jakie działania pozwolą zniwelować posiadane słabości? jakie działania przyczynią się do wykorzystania szans pojawiających się w otoczeniu? jakie działania pozwolą przezwyciężyć zagrożenia zidentyfikowane w otoczeniu? jak za pomocą zidentyfikowanych sił wykorzystać rozpoznane szanse? jak za pomocą zidentyfikowanych sił zniwelować rozpoznane zagrożenia? jak wyeliminować negatywny wpływ słabości na możliwość wykorzystania szans? jak ograniczyć zjawisko potęgowania zagrożeń przez słabości? Aby dobrze wyjaśnić tą różnicę posłużymy się przykładem. Zakładamy, że silna relacja dotyczy czynników S4&O1 gdzie siłą S4 jest dobre zagospodarowanie terenów wokół posesji, a szansą O1 jest wykorzystanie funduszy unijnych na cele modernizacyjne na terenach wiejskich. Możliwym do wykreowania kierunkiem działania jest np. podniesienie na poziom doskonałe, a nie tylko dobre, zagospodarowanie terenu, tak by stało się ono wyróżnikiem naszego gospodarstwa. W ramach tego kierunku można przygotować kilka propozycji przedsięwzięć np.: organizacja przetargu na firmę ogrodniczą, która zaprojektuje teren wokół posesji zgodnie z obowiązującymi trendami i oczekiwaniami potencjalnych klientów, przeprowadzenie procesu rekrutacji osoby posiadającej znajomość projektowania ogrodu i obszarów zielonych wokół posesji, której określimy, jaki jest kierunek nowej architektury zielonej. W przypadku realizacji każdego z tych projektów po ich zakończeniu z powodzeniem firma będzie posiadała doskonale zagospodarowane tereny wokół posesji. Wybór, który z projektów jest lepszy, który realizować, jako pierwszy, zależy od wielu kryteriów np. dostępnego budżetu, presji czasu na osiągnięcie rezultatu, preferencji właściciela/zarządu itp. KROK4

81 Uporządkowaniem tego podejścia, po zapoznaniu się z przykładem, jest poniższa tabela, jako możliwie najbardziej przejrzysty sposób prezentacji wniosków z analiz strategicznych. Ma ona oczywiście charakter przykładowy, gdyż z jednej strony zawiera w sobie sugestie co i gdzie powinno być w niej wpisane, a z drugiej strony ilość silnych relacji a w konsekwencji kierunków działania i liczby projektów jest także przykładowa. Zaleca się jednak kreowanie możliwie dużej ilości kierunków działania dla każdej z relacji oraz przynajmniej kilku pomysłów na projekty. Wyjaśnienia wymaga jeszcze znaczenie prawej kolumny oznaczonej jako ranga. W kontekście ograniczoności zasobów, należy określić, które z listy zaproponowanych projektów należałoby wykonać w pierwszej kolejności, a które w następnej. Dla każdego z przedsięwzięć konieczne jest przypisanie rangi (priorytetu) poprzez wpisanie w prawej kolumnie cyfry 1 dla projektu przewidzianego do wykonania jako pierwszy, 2 jako drugi itd. Należy także pamiętać, że nie oznacza to że projekt drugi musi się rozpocząć po zakończeniu projektu pierwszego. W praktyce wiele projektów realizowanych jest równocześnie na różnych poziomach zaawansowania. W tym kontekście kluczową kwestią jest także ustalenie kryteriów, według których nadana zostanie ranga dla projektów. Alternatywnym rozwiązaniem dla określenia kolejności realizacji projektów jest nadanie rangi związanej z proponowaną wagą projektu i chronologią realizacji według następujących oznaczeń:

82 A wstępna faza wdrażania, natychmiastowe podjęcie działania i możliwie szybkie wdrożenie; działanie warunkujące uruchomienie innych działań, B podjęcie działania w drugiej fazie, w krótkim horyzoncie, C działania możliwe do podjęcia w horyzoncie dłuższym, D działania, które powinny być realizowane permanentnie, cyklicznie itp., E działania fakultatywne, które mogą zostać podjęte wraz z pojawieniem się rezerw ludzkich, finansowych, organizacyjnych. Wypełniając rzetelnie treścią całość powyższej tabeli i stosując jedną z propozycji rangowania otrzymujemy gotową do wdrożenia strategię plan działania w firmie. Choć konieczne jest jeszcze rozwinięcie kilku wątków wdrożeniowych, w tym w szczególności tych odnoszących się do zarządzania projektami i pojedynczym projektem, co nastąpi niebawem, można pokusić się o wskazanie zapowiadanych konkretów. Odpowiedzi na pytania co, jak, kiedy i dlaczego powinienem robić, aby możliwie sprawnie osiągnąć zamierzone cele biznesowe są następujące: co i jak powinienem robić realizować projekty w ramach kierunków działań wynikających z kluczowych relacji strategicznych, kiedy powinienem robić zgodnie z kolejnością wynikającą z określonych rangami projektów, wyznaczonych wg własnych kryteriów, dlaczego powinienem robić ponieważ ma to solidne podstawy metodologiczne i wynika to z rzetelnej diagnozy i analiz strategicznych, dając szansę na trwały rozwój firmy. Oczywiście ktoś może zauważyć, że przecież można to wszystko wymyślić bez szczegółowej analizy i niejednokrotnie w rzeczywistości biznesowej pewne działania obmyślone z większą dozą intuicji niż fachowych analiz także odnoszą pożądany skutek biznesowy. Pytanie tylko jak długo w decyzjach biznesowych dotyczących rozwoju firmy można się opierać jedynie na szczęściu, intuicji i rosnącemu co dnia doświadczeniu. Ponadto jeśli mamy dostępne on-line narzędzia, które automatycznie formatują nam wpisane dane to dlaczego z nich nie skorzystać choćby celem poparcia naszej intuicji fachowym narzędziem marketingowym takim jak analiza SWOT. Powyższe informacje to tylko wycinek możliwości Internetu i jego narzędzi, jednocześnie należy mieć na uwadze, że wszelkie informacje zdobywane za pośrednictwem Internetu nie należy brać bezwzględnie, ponieważ wiele różnych czynników mogło mieć wpływ na takie, a nie inne zachowania użytkowników. Jednak jeśli nawet założymy błąd rzędu 50% (b. wysoki) to dane pozyskane zarówno z Internetu, jak i innych źródeł zewnętrznych, takich jak raporty z badań warto selektywnie uwzględniać w procesie planowania swojego biznesu. Natomiast w zależności od tego na ile rzetelnie opracowaliśmy analizę SWOT, tak dobry będzie plan marketingowy i wytyczne co do strategii naszego przedsięwzięcia.

83 Rynek usług turystycznych w turystyce wiejskiej Rynek turystyczny to ogół stosunków wymiennych między osobami a instytucjami sprzedającymi towary i usługi turystyczne przedstawiającymi podaż turystyczną a osobami i instytucjami nabywającymi towary i usługi zaspakajające potrzeby turystyczne reprezentującymi popyt turystyczny [Naumowicz 2006]. Rynek usług turystycznych, czyli popyt i podaż na usługi turystyczne, są determinowane przez dwie główne grupy graczy czyli: dostawców (hotele, pensjonaty, ośrodki agroturystyczne itp.) oraz odbiorców (turyści). Uczestnikiem rynku są również instytucje rynkowe czyli firmy, organizacje i instytucje działające pomiędzy dostawcą usług turystycznych a klientem (np. stowarzyszenia agroturystyczne, tour operatorzy). Jeśli prowadzimy działalność turystyczną, wówczas inni dostawcy są naszą dalszą lub bliższą konkurencją. Konkurencja na rynku turystycznym może być rozpatrywana w trzech aspektach: rynku turystyki zagranicznej (w zakresie konkurencji między krajami np. Polska Słowacja), rynku turystyki krajowej: między regionami turystycznymi, np. Pojezierzem Łęczyńsko-Włodawskim a Mazurami, konkurencji międzylokalnej (w ramach regionu np. miedzy Okuninką a Krasnobrodem), konkurencji w ramach konkretnego miejsca (konkurencja między przedsiębiorstwami w zakresie świadczenia usług w danym miejscu turystycznym). Oddziaływanie pojedynczego przedsiębiorstwa na trzy pierwsze rynki może odbywać się w zasadzie w sposób pośredni. Głownie poprzez tworzenie współpracy lub uczestnictwo w strukturach i organizacjach turystycznych, których zadaniem byłoby, lub jest, kształtowanie marketingu regionalnego, lokalnego czy branżowego [Krzewiński 2013]. Analiza konkurentów jest ważnym elementem badań marketingowych, ponieważ umożliwia identyfikację ich słabości i przewag w zakresie działalności marketingowej. Warto znać odpowiedź na pytanie Kim są moi konkurenci? W tym celu możemy wykorzystać nowoczesne narzędzie takie jak Internet, aby zweryfikować m.in.: jakie firmy wyświetlają się w wynikach wyszukiwań Google na zadane frazy kluczowe, na które również my się pozycjonujemy, jak wygląda strona internetowa, jakie posiada funkcjonalności możliwość dokonywania rezerwacji, zaproszenie do newslettera, jak wygląda promocja na stronie konkurencji, a także newsletter (można zapisać się do newslettera konkurencji z prywatnej skrzynki ), cennik, oferty specjalne, czy konkurencja promuje się w instytucjach takich jak: serwisy turystyczne, czy posiada certyfikaty jakości bądź inne elementy wpływające na rekomendowanie danej usługi. Inne sposoby, jak własna obserwacja, odwiedzenie danych miejsc, jeśli jesteśmy w pobliżu, czy wykonanie telefonu celem dokonania wstępnej rezerwacji są doskonałym sposobem, aby poznać swoich konkurentów.

84 Konkurentami firmy mogą być również sami klienci. Przykładem niech będzie grupa klientów, która w kwaterze agroturystycznej nie korzysta z wyżywienia, lecz posiłki przygotowuje we własnym zakresie. Oczywiście istnieją kwatery, które oferują wyłącznie noclegi np. w mieszkaniach wakacyjnych. Dla małego gospodarstwa rolnego prowadzącego działalność agroturystyczną, które uzyskuje dochód ze sprzedaży posiłków z produktów z gospodarstwa ten segment klientów jest mało atrakcyjny. Źródło: Rynek turystyki wiejskiej w Polsce diagnoza Poniższa mapa Polski doskonale obrazuje niewykorzystany jeszcze potencjał poszczególnych województw w zakresie agroturystyki i turystyki wiejskiej. Rys. 1. Podział regionalny Polski w zakresie potencjału i oferty turystyki wiejskiej Legenda Grupa 1 województwa wybitnie predestynowa-ne do rozwoju turystyki wiejskiej Grupa 2 województwa o bardzo dużym, nie Źródło: BIP Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ekspertyza w zakresie potencjału produktów turystyki wiejskiej w Polsce i ich konkurencyjności na regionalnym, krajowym i zagranicznym rynku usług turystycznych, dostęp: 11 grudnia 2012 r. Badanie przeprowadzone wśród 16 wojewódzkich ośrodków doradztwa rolniczego, zidentyfikowało główne obszary problemowe turystyki wiejskiej zobrazowane na rys Promocja i marketing mało działań regionalnych promujących turystykę wiejską, niski stopień zastosowania nowoczesnych technologii w promocji, wysokie koszty działań promocyjnych, brak wyraźnego wizerunku polskiej wsi, niski stopień współpracy z punktami informacji turystycznej.

85 Wparcie instytucjonalne trudności z pozyskiwaniem dofinansowania brak wkładu własnego, trudności z pozyskiwaniem dofinansowania przeszkody biurokratyczne, mała liczba instytucji doradczych, małe wsparcie ze strony lokalnych grup działania, niski stopień wdrażania lokalnych strategii rozwoju, koncentracja inwestycji na infrastrukturze społecznej i technicznej, indywidualna sprzedaż brak kontaktów z touroperatorami. Produkt turystyczny mała liczba wspólnych przedsięwzięć tworzących ofertę integrującą kilka atrakcji, koncentracja działań na rozwoju innych form turystyki, niska konkurencyjność cenowa produktów, niska konkurencyjność jakościowa, mało ciekawe produkty przewaga zwykłej agroturystyki (noclegi na wsi), mało zróżnicowana oferta gastronomiczna. Rys. 2. Zidentyfikowane najważniejsze problemy na rynku turystyki wiejskiej 1 = problem nie istnieje 5 = problem jest bardzo poważny Źródło: Ekspertyza w zakresie potencjału produktów turystyki wiejskiej w Polsce i ich konkurencyjności na regionalnym, krajowym i zagranicznym rynku usług turystycznych, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Warszawa Rekomendacje i wytyczne dotyczące poprawy na rynku turystyki wiejskiej obszarów problematycznych w zakresie m.in. promocji i marketingu to: tworzenie wysokiej jakości, intuicyjnych stron internetowych, projekty zakładające wykorzystywanie nowych technologii w turystyce wiejskiej, organizowanie eventów promocyjnych, wdrażanie rozwiązań konsolidacyjnych (np. wprowadzenie karty turysty), wsparcie uczestnictwa w targach i wydarzeniach branżowych. Inne rekomendacje wsparcie wdrażania systemów jakości (kategoryzacji, rekomendacji),

86 promowanie współpracy pomiędzy oferentami produktów turystyki wiejskiej a administratorami portali rezerwacyjnych oraz punktami informacji turystycznej, wspieranie projektów dotyczących prowadzenia badań rynku, zarówno w kontekście analizy lokalnego potencjału, jak i badań marketingowych pozwalających na podejmowanie właściwych kroków w zakresie tworzenia produktów i ich promocji, wspieranie projektów z zakresu badań jakościowych, preferencje dla podmiotów aktywnie angażujących się w życie społeczności lokalnych (weryfikacja przez pryzmat przynależności do organizacji, sieci, etc.). Turystyka wiejska powinna stanowić jeden z kluczowych kierunków rozwoju turystyki w Polsce. Podstawową przewagą konkurencyjną terenów wiejskich w stosunku do terenów zurbanizowanych jest harmonijne łączenie natury i kultury, ich wzajemne przenikanie się, które tworzy niezwykłą mieszankę atrakcji i produktów. Polska wieś stanowi jeden z ostatnich w Europie przykładów zachowania tradycyjnego, kultywowanego od pokoleń krajobrazu kulturowego, w który wkomponowane są elementy cennego, niejednokrotnie wręcz dziewiczego środowiska przyrodniczego.

87 Ćwiczenia aktywizujące: 1. Na podstawie własnej firmy wykonaj próbę identyfikacji swoich konkurentów odpowiadając na dwa kluczowe pytania: - Kim są moi konkurenci? - Co robi konkurencja i jakie są jej zamiary na przyszłość? 2. Określ co może być na rynku turystyki wiejskiej w Twoim regionie: - przewagą konkurencyjną - obszarem wymagającym wsparcia i rozwoju.

88 Segmentacja rynku Dotarcie do jak największej liczby konsumentów jest warunkiem powodzenia biznesu agroturystycznego. Przyciągnąć nabywców można oferując im produkt agroturystyczny dostosowany do ich potrzeb. Ponieważ turysta XXI wieku jest świadomy swojego wyboru, dobrze przygotowany i wymagający, tworząc ofertę agroturystyczną należy uwzględnić motywacje towarzyszące potencjalnym nabywcom. Dostosowanie oferty do potrzeb takiego turysty, wymusza na kwaterodawcach konieczność skierowania oferty do określonego segmentu nabywców, czyli tzw. grupy celowej. Podstawą koncepcji segmentacji rynku jest założenie, iż nie wszyscy konsumenci są jednakowi. Rynek składa się z nabywców, których można podzielić na grupy o zbliżonych cechach, potrzebach, motywacji, stylach życia, sposobach postępowania na rynku. Ponieważ dotarcie do wszystkich klientów nie jest możliwe, ważna jest koncentracja na wybranych segmentach rynku (grupach docelowych). Segmentacja to wyodrębnienie względnie jednorodnych grup konsumentów według różnych kryteriów [Kurtyka 2001]. W ramach poszczególnych segmentów znajdują się klienci, którzy ze względu na podobieństwo cech ujawniają podobny popyt, a zatem mają podobne wymagania odnośnie do bazy noclegowej, zarówno co do jej rodzaju, jak i jakości, a także charakteru usług. Do podstawowych kryteriów segmentacji rynku prowadzącej do ustalenia docelowej grupy nabywców należą czynniki: społeczno-ekonomiczne, demograficzne oraz psychograficzne. Wybór grup docelowych i ukierunkowanie działalności pozwala dostosować posiadane zasoby do potrzeb konkretnych segmentów nabywców, co zapewnia obustronną satysfakcję. Uzyskanie informacji o wybranej grupie turystów, ich potrzebach i wymaganiach pozwala stworzyć odpowiedni produkt, ustalić jego cenę oraz pozyskać nabywców za pomocą odpowiedniego systemu promocji [Kutkowska 2003]. Wskazówka dla trenera: Jeśli wśród uczestników nadal będą pojawiać się wątpliwości i pytania po co ta segmentacja, wówczas warto skorzystać z metafory dla lepszego zobrazowania tematu. Metafora na ryby Wędkarz wybierając się na ryby dokładnie wie na co idzie. Na przykład aby złowić szczupaka, przede wszystkim szykuje odpowiedni sprzęt począwszy od wędki, przynęty a skończywszy na żyłce. Wytrawny wędkarz wie jakie zakątki, o jakich porach lubi szczupak. Dzięki tym elementom wędkarz zwiększa swoje szanse na złowienie zaplanowanej ryby. Jeśli wędka będzie za słaba, wówczas z ryby nici a wędka na śmietnik, podwójna strata. Podobnie jest z segmentacją rynku, jeśli chcemy precyzyjnie i skutecznie łowić klientów wówczas warto wiedzieć na kogo i jakimi środkami. Grupa celowa, z punktu widzenia agroturystyki, to grupa gości o podobnych cechach osobowych, motywach urlopowych i sposobach spędzania wolnego czasu. Aby wykorzystać w praktyce tą koncepcję, grupy docelowe muszą być możliwe do zidentyfikowania oraz wystarczająco liczebne by być źródłem dochodów. Musi również istnieć praktyczna możliwość dotarcia do nich [Kutkowska 2005].

89 Przygotowując ofertę turystyczną zawsze należy mieć na względzie potrzeby i oczekiwania grup celowych czyli gości o podobnych cechach osobowych, motywacjach urlopowych oraz sposobach spędzania wolnego czasu [Kruczek i in. 2002]. Kryteria podziału turystów na grupy celowe mieszczą się w dwóch kategoriach: - socjologiczne: zawód, dochody, wiek, stan rodzinny, poziom wykształcenia, itp., - psychologiczne: zainteresowania, hobby, sposób spędzania urlopu, motywacje. Najważniejsze grupy celowe w agroturystyce to [www.wbn.agroturystyka.pl]: Dorośli z niemowlętami i małymi dziećmi Wymagania: łóżeczko, chodzik, krzesełko-stolik, wanienka, podgrzewacz, plac zabaw, pralka, suszarka, kącik zabaw w mieszkaniu, opieka. Rodziny z dziećmi: stanowią najważniejszą i największą grupę turystów spędzających urlop na wsi. Dla tej kategorii gości duże znaczenie ma stworzenie atmosfery przyjaznej dzieciom. Wymagania: duża i bezpieczna przestrzeń do zabawy w budynku i na zewnątrz, pokój do zabaw z zestawem zabawek, obecność zwierząt w obejściu i bezpieczny z nimi kontakt, rozbudowany plac zabaw, różne urządzenia do zabawy, kontakt z innymi dziećmi, rowery dziecięce, hulajnogi, samochodziki, itp., imprezy dla dzieci (piknik, gry i zabawy, rajd rowerowy), możliwość kąpieli dla dzieci, posiłki przystosowane dla dzieci, oddzielne sypialne dla rodziców i dzieci, opieka nad dziećmi. Osoby starsze Wymagania: pokoje z łazienką i wygodnym dostępem pod prysznic, zaciszny dom i ogród, wygodne schody, wygodne łóżka, fotele, krzesła, gotowość gospodarzy do słuchania, wysokie wymagania kulinarne, np. posiłki dietetyczne. Niepełnosprawni Wymagania: szerokie drzwi, przejścia, bramy, aleje, podjazdy, dźwig osobowy, odpowiednie wyposażenie łazienki (uchwyty, specjalny prysznic), likwidacja ostrych krawędzi i kantów, wolny dostęp do okien z obniżonymi parapetami, meble odpowiedniej wysokości,

90 pomoc medyczna w niedalekiej odległości, kuchnia udostępniona niepełnosprawnym lub ich opiekunom, podłogi, powierzchnie dojazdowe i posadzki antypoślizgowe. Ekolodzy Wymagania: numer certyfikatu gospodarstwa ekologicznego umieszczony w widocznym miejscu, informacja o specyfice gospodarstwa, segregacja śmieci w gospodarstwie, stosowanie środków do biodegradacji nieczystości w szambach i odstojnikach, rozwiązana gospodarka ściekami płynnymi i odpadami stałymi, przyzagrodowa oczyszczalnia ścieków, informacja o badaniu wody, kompostownik, ogrzewanie ekologiczne, większość posiłków wykonana na bazie własnych produktów, sprzedaż bezpośrednia produktów ekologicznych. Wędkarze Wymagania: informacja o terenach wędkarskich, wypożyczalnia podstawowego sprzętu wędkarskiego, elementy wystroju nawiązujące do wędkarstwa, wyodrębnione miejsce do sprawiania ryb, dostępna kuchnia lub aneks kuchenny do przygotowania potraw z ryb, wędzarnia, pomieszczenie do przechowywania sprzętu i odzieży, serwowanie regionalnych potraw z ryb, dostosowanie pory posiłków do życzeń wędkujących, możliwość zakupu na miejscu lub wskazanie miejsc zakupu zezwoleń. Myśliwi Wymagania: informacja o lokalizacji koła łowieckiego i o występującej zwierzynie łownej, wydzielone miejsce na zabezpieczenie broni, osobne pomieszczenie na odzież myśliwską, elementy wystroju związane z myślistwem, serwowanie dań z dziczyzny, dostosowanie godzin posiłków do życzeń myśliwych, przygotowanie pakietów żywnościowych na polowania. Uprawiający jazdę konną Wymagania: osoba z uprawnieniami instruktorskimi w gospodarstwie, nauka jazdy dla dorosłych i dzieci, organizowanie rajdów, obozów jeździeckich, wczasów w siodle, ujeżdżalnia, parkur, hipodrom, elementy wystroju nawiązujące do jeździectwa, możliwość wypożyczenia stroju do jazdy konnej, udział uczestników w pielęgnacji koni, hipoterapia (specjalne uprawnienia), odrębne ubezpieczenia gości, siodlarnia. Turnusy dla samotnych

91 Wymagania: spotkania z psychologiem, imprezy integracyjne (wieczorki zapoznawcze, ogniska), teren do integracyjnych gier sportowych, zorganizowanie dnia dla ciebie możliwości zaprezentowania się każdego z uczestników turnusu, wspólne wycieczki, pokoje głównie jednoosobowe, miejsce spotkań integracyjnych (barek, kawiarnia, pokój wypoczynkowy). Zwolennicy medycyny naturalnej Wymagania: określenie minimalnego czasu pobytu, przygotowanie diet zależnych od rodzaju dolegliwości, program ćwiczeń ruchowych, program edukacyjny w oparciu o uznane autorytety, możliwość zakupu paramedyków ziołowych, materiały informacyjne na temat medycyny naturalnej. Rzeczywisty obraz statystycznej kwatery agroturystycznej można przedstawić wykorzystując segmentację wśród gospodarstw należących do KWBN. Wynik analizy 810 kwater agroturystycznych, które podały się Kategoryzacji Wiejskiej Bazy Noclegowej (badanie przeprowadzono w 2009 r.): Tab. 8. Gospodarstwa specjalizujące się w przyjmowaniu poszczególnych segmentów gości Region Specjalizacja pobyt rodzinny osoby starsze dla wędkarzy dla myśliwych gospodarstwa ekologiczne dla osób niepełnosprawanych jazda konna Medycyna naturalna SUMA dolnośląskie kujawsko-pomorskie lubelskie lubuskie łódzkie małopolskie mazowieckie opolskie podkarpackie podlaskie pomorskie śląskie świętokrzyskie warmińsko-mazurskie wielkopolskie zachodniopomorskie Razem

92 Źródło: Segmentacja to nic innego jak poznanie i opisanie cech naszych wszystkich potencjalnych klientów oraz wyodrębnienie tych najważniejszych segmentów rynkowych, do których chcemy dotrzeć za pomocą promocji. Specjalista do spraw marketingu nie tworzy lecz, dzięki wnikliwym badaniom i obserwacji, wyodrębnia segmenty, oraz decyduje który z nich wybrać [Ph. Kotler]. Ćwiczenie aktywizujące: 1. Wymień propozycje innych grup docelowych dla gospodarstwa agroturystycznego oraz ich wymagania. Możliwe odpowiedzi inne propozycje grup celowych: - osoby puszyste, - miłośnicy przyrody, - uprawiający turystykę kajakową, - uczestników plenerów artystycznych: malarskich, rzeźbiarskich. Wybór rynku docelowego Gdy scharakteryzowaliśmy już wszystkich potencjalnych klientów i podzieliliśmy ich na grupy/segmenty, zastanówmy się, na których z tych grup nam najbardziej zależy, do których najbardziej opłaca się dotrzeć. Nie jesteśmy w stanie dotrzeć do wszystkich grup. Zrozumieliśmy przecież, że mają one różne upodobania, czyli zwrócą uwagę na odmienne reklamy i przyciągnie ich inna oferta. Oceniając różne segmenty rynkowe, przedsiębiorca najpierw powinien rozważyć dwa czynniki: - ogólną atrakcyjność segmentu, - cele oraz zasoby firmy. Czy potencjalny segment ma odpowiednie cechy decydujące o jego atrakcyjności jak: odpowiedni rozmiar, tempo wzrostu, zyskowność, ekonomia skali i niski stopień ryzyka? Czy ma sens inwestowanie w ten segment biorąc pod uwagę cele firmy, jej możliwości i zasoby? Niektóre atrakcyjne segmenty mogą nie pasować do długoterminowych celów firmy albo firmie może brakować jakiś umiejętności żeby zapewnić odpowiednią jakość [Kotler, 2005]. Od czego zacząć wybór rynku docelowego. Jak w prosty sposób właściciel gospodarstwa agroturystycznego może ocenić potencjał danego segmentu i swoje zasoby? Na tym etapie warto wykorzystać wiedzę przekazaną we wcześniejszej części podręcznika dotyczącą analizy SWOT i badania popularności słów kluczowych z wykorzystaniem narzędzia Google Keyword Tools, a także informacje jakie wymagania mają poszczególne grupy klientów. Jeśli w wyniku analizy Mocnych i Słabych stron, okazało się że kierunkiem rozwoju dla naszego biznesu, który ma szanse powodzenia jest np. rozwój zewnętrznej infrastruktury, doposażenie obiektu w rekreacyjno-sportowe atrakcje. Dodatkowo mocną stroną gospodarstwa jest duża i bezpieczna przestrzeń w budynku i na

93 zewnątrz oraz posiadanie zagrody ze zwierzętami (kury, krowy) to są to elementy oczekiwane przez grupę konsumentów rodziny z dziećmi. Warto sprawdzić czy w naszym regionie są inne ośrodki oferujące rodzinom z dziećmi atrakcyjne warunki noclegowe i rekreacyjne czyli analizujemy konkurencję. Za pomocą narzędzia Google badamy popularność słów kluczowych, które najlepiej opisują agroturystyką z punktu widzenia wymagań grupy docelowej. Weryfikujemy potencjał danego segmentu. Studium przypadku: Segment Niszowy Agroturystyka w gospodarstwach pasiecznych w praktyce Załóżmy, że pewne gospodarstwo pasieczne postanowiło poszerzyć swoją działalność o usługi agroturystyczne i zapraszać na pobyt gości. Będą pierwszym gospodarstwem agroturystycznym w regionie, które pozwala uczestniczyć w pełnym procesie powstawania produktów pszczelarskich takich, jak miód czy mleczko pszczele. Właściciele intuicyjnie wybrali ten element jako ich mocną stronę, bez szczegółowej analizy. Postanowili, że pszczoły i wyroby pszczelarskie będą charakterystycznym, wyróżniającym elementem spośród bogatej oferty agroturystyki. Określili, że skoncentrują się na jednym segmencie fani i odbiorcy produktów pszczelarskich głównie obecni odbiorcy indywidualni dotychczasowej oferty pasieki. Tak wąsko zdefiniowana grupa klientów, którzy szukają ściśle określonych korzyści określana jest mianem niszy rynkowej. Nisza musi być jednak na tyle pojemna i chłonna, aby firma była w stanie obsłużyć ją z zyskiem. I tu właśnie pojawił się problem, okazało się bowiem, że nowym pomysłem skorzystania z agroturystyki dotychczasowi klienci pasieki nie są w ogóle zainteresowani. Co więcej po weryfikacji potencjał tego segmentu poprzez szacunki dotyczące popularności fraz typu: agroturystyka pszczoły, wakacje na pasiece, wakacje z pszczołami itp. okazały się bardzo mierne. To znaczy że ten typ usługi w ramach turystyki wiejskiej nie jest w ogóle wyszukiwany przez turystów. Czy to oznacza, że pomysł gospodarstwa pasiecznego z poszerzeniem działalności był nietrafiony? Nie koniecznie. W takim przypadku należałoby zweryfikować inne segmenty z większym potencjałem, dla których produkty pszczelarskie będą ważną wartością dodaną, jednak nie głównym motywem przyjazdu. Przykłady nowych segmentów: Grupa docelowa: Zwolennicy medycyny naturalnej, Osoby puszyste, przykładowy produkt: wczasy odchudzające z odnową biologiczną, apiterapia, zajęcia rekreacyjno odchudzające w terenie i w sali prowadzone przez instruktorów, w programie odnowy biologicznej stosuje się produkty pszczele miody i inne produkty pszczele, po konsultacji z lekarzem apiterapeutą. Grupa docelowa: Ekolodzy, produkt: turnusy ekologiczne dla dzieci i młodzieży szkolnej, zielone szkoły (turnusy 7 dniowe), organizowane jest zwiedzanie pasieki, skansenu pszczelarskiego, można oglądać urządzenia pszelarskie, produkty pszczele, planowane spotkanie z pszczelarzem.

94 Doskonałym przykładem dobrze określonej grupy docelowej zarówno pod względem potencjału jak i własnych możliwości pasiecznej agroturystyki jest Agroturystyczne Gospodarstwo Pszczelarskie Wędrowna Barć w Krzemienicy grupa docelowa: seniorzy, produkt: cichy i spokojny wypoczynek na łonie natury (w stylowym gospodarstwie z 1848 r., w zachowanej, odrestaurowanej zabudowie szachulcowej). Gospodarstwo położone w Krzemienicy, pięknej pomorskiej wsi, odleglej 15 km od Słupska, na terenie którego znajduje się typowa zagroda chłopska z I połowy XIX wieku, zbudowana w systemie szachulcowym. Gospodarstwo rozpoczęło swoje istnienie w 1848r. W programie: pogadanka o pszczołach, informacje o produktach pszczelich pozyskiwanych w pasiece i ich walorach zdrowotnych, rozmowa o konieczności ochrony środowiska naturalnego (zdrowotność pszczół, nieskażone produkty pszczele), pokaz i demonstracja sprzętu i innych ciekawostek pszczelarskich, obserwacja rodzin pszczelich w pasiece i w ulach obserwacyjnych, omówienie z pokazem na zdjęciach postaci osobniczych pszczół, degustacja miodu i pyłku kwiatowego. W gospodarstwie można nabyć miód prosto z pasieki o gwarantowanej, wysokiej jakości, propolis, świece z wosku pszczelego. Miód jest rozlewany do słoików bezpośrednio po miodobraniu, bez jego podgrzewania, co gwarantuje zachowanie aktywności biologicznej i leczniczej miodu Gospodarstwo agroturystyczne Wędrowna Barć w VIII edycji konkursu dla Liderów Promocji Słupskiej Gospodarki, w 2006 r. zostało nagrodzone statuetką Srebrnego Niedźwiedzia 2005 w kategorii gospodarstw agroturystycznych oraz otrzymało nagrodę Radia Koszalin za prekursorską działalność w dziedzinie agroturystyki edukacyjnej na terenie powiatu słupskiego oraz wysoką jakość produktów i usług turystycznych. Firmowy wyrób gospodarstwa, nalewka Onisiówka, została wybrana przez kapitułę konkursu Słupskim Produktem Roku Nalewka ta jest pierwszą na Pomorzu tradycyjną nalewką wpisaną w 2006 r. przez MRiRW na Listę Produktów Tradycyjnych [Dubiel, Kurek i in. 2008]. Gdy chcemy kogoś do czegoś przekonać, musimy znać tę osobę, wiedzieć jakie są jej potrzeby, czego ona oczekuje i jej to dostarczyć. Naszą osobą w tym przypadku jest cała grupa, zwana też grupą docelową lub nawet parę tych grup. Grupy docelowe wydzielamy w procesie segmentacji. Gdy mamy już grupy docelowe musimy odpowiednio wypozycjonować nasz produkt/usługę. Czyli krok po kroku, jeszcze raz. Aby przyciągnąć klientów na jakich najbardziej nam zależy: 1) rozpoznajemy i charakteryzujemy różne grupy nabywców pod względem ich potrzeb i preferencji (segmentacja rynku), 2) wybieramy segmenty rynku, na które chcemy wejść (wybór grup docelowych), 3) ustalamy dla każdego z tych segmentów kluczową, odrębną korzyść (jedną lub więcej), zawartą w ofercie rynkowej firmy, oraz informujemy go (segment) o tym (pozycjonowanie gospodarstwa agroturystycznego). Ta uniwersalna teoria marketingu opisuje nam w gruncie rzeczy bardzo proste działania. Zrozumienie ich sensu i celu pomoże nam szybko dotrzeć do naszych klientów. Gdy wiemy do kogo udawać się z reklamą naszego biznesu i znamy cechy naszych odbiorców, zyskujemy, bo przyciągamy coraz więcej nowych klientów i zatrzymujemy stałych. Ćwiczenie aktywizujące:

95 1. Poproś uczestników, aby dobrali się w pary i wskazali, który z segmentów może być grupą docelową dla ich pomysłu na gospodarstwo agroturystyczne i dlaczego. Uczestnicy powinni skorzystać z Internetu i narzędzia Google Kaeyword Tools celem weryfikacji potencjału danego segmentu. Ćwiczenie należy wykonać w zespołach dwuosobowych. Marketing MIX w turystyce Wiedza jedynie na temat wymagań grupy docelowej i żądań ludzi jest niewystarczająca. Istnieje wiele czynników mających wpływ na decyzje klientów odnośnie do nabywanych produktów, szczególnie w sytuacji funkcjonowania wielu dostawców usług agroturystycznych na rynku. Badania i analiza działania oraz zamiarów konkurentów powinna odbywać się w obszarach marketingu mix. W klasycznym wydaniu marketing mix = 4P i są to: Produkt (product), Dystrybucja (place), Cena (price),

96 Promocja (promotion). Koncepcja 4P polega na stworzeniu produktu spełniającego oczekiwania nabywców, w odpowiedniej cenie, przy zastosowaniu kanałów dystrybucji i form promocji. Ewolucja teorii marketingu mix odwrócenie formuły 4P Teoria 4P przeszła rewolucję na 4C. Nowa formuła marketingu mix powstała ponad 20 lat temu, w myśl zasady: o ile 4P jest nastawione na przedsiębiorstwo i jego interes, o tyle 4C jest skoncentrowane na kliencie Twórca idei 4C Robert Lauterborn stwierdził, że w marketingu o wiele istotniejsze są zapatrywania klienta. Zaproponował więc następujące elementy [Lauterborn 1990]: wartości dla klienta (customer value) są to wszelkie korzyści, które wynikną dla klienta z tytułu nabycia usługi (w 4p odpowiednikiem jest produkt), koszt (cost) odpowiednik ceny w 4p, jest to po prostu koszt poniesiony przez klienta, wygoda (convenience) dostępność produktu na rynku, bezproblemowa możliwość jego nabycia (odpowiednikiem w poprzednim modelu była dystrybucja), komunikacja z rynkiem (communication). Formuła 4C wymienia te same elementy co 4P, jednakże są one przedstawione z perspektywy klienta i skupiają się na jego potrzebach. Rys. 3. Formuła 4P i 4C Źródło: Lauterborn R., New Marketing Litany: 4P's Passe, C-Words Take Over, Advertising Age, W klasycznej koncepcji 4P marketingu mix nie występuje personel, jako piąty element mieszanki (koncepcja 5P). Jednak w marketingu usług agroturystycznych warto jest uwzględnić czynnik ludzki, który obejmuje role personelu firmy w kształtowaniu działań marketingowych [Oleksiuk 2007]. Zachęcam do podejścia, które w rzeczywisty sposób określi czynniki mające wpływ na nabywanie towarów na rynku turystyki wiejskiej. Nawiązując do formuły 5P i stosując podejście od strony klienta możemy określić Marketing Mix dla gospodarstwa agroturystycznego, są to: produkt (lub usługa), cena, miejsce,

97 Produkt promocja, personel. Ludzie nie kupują produktów, kupują oczekiwania i korzyści. To korzyści są produktem. [Levitt, 2004] Gospodarstwo agroturystyczne powinno zadać sobie pytanie, czy produkt turystyczny dokładnie odpowiada wymaganiom/potrzebom potencjalnych odbiorców?. Z punktu widzenia potencjalnego klienta produkt turystyczny to zestaw składników zarówno materialnych, jak i niematerialnych, umożliwiający wypoczynek za określoną cenę [Karczmarek, Stasiak, Włodarczyk 2005]. Istnieją trzy poziomy produktu turystycznego: produkt podstawowy (rdzeń produktu), wynika z korzyści postrzeganych i wynoszonych przez klienta i ma charakter niematerialny. Składają się na niego przeżycia, zabawa, przygoda, odpoczynek, doświadczenie, wiedza, zdrowie, regeneracja sił, poznawanie nowych miejsc i ludzi itp., produkt rzeczywisty to konkretne usługi o odpowiedniej jakości, które klient otrzyma za swoje pieniądze: noclegi, wyżywienie, transport, wycieczki, urządzenia do rekreacji, warunki bezpieczeństwa, produkt wzbogacony to dodatkowe korzyści, które wywołają wyższy stopień zadowolenia klienta: np. różnego rodzaju bonusy, jak bezpłatny transport lub ubezpieczenie, czy też pożegnalny upominek np. bochenek chleba domowego wypieku, upusty, rabaty cenowe, rezerwacja internetowa, warunki zapłaty. Aby dokonać identyfikacji składników produktu turystycznego należy dokonać analizy zasobów środowiska naturalnego, dostępności komunikacyjnej oraz potencjału turystycznego danego obszaru [Majewski, Lane 2003]. Analiza ta obejmuje następujące elementy: walory i atrakcje przyrodnicze znajdujące się np. w parkach narodowych, krajobrazowych czy obszarach chronionego krajobrazu, walory i atrakcje dziedzictwa kulturowego, infrastrukturę ogólną a szczególnie związaną z ochroną środowiska, infrastrukturę turystyczną: szlaki turystyczne, ścieżki rowerowe, przystanie kajakowe, parkingi, wypożyczalnie sprzętu sportowego, bazę noclegową: rodzaje, lokalizacja, standard, wyżywienie i rozrywkę, informację turystyczną, transport i telekomunikację, imprezy turystyczne i kulturalne, inne usługi bytowe. Tereny wiejskie to bogactwo i różnorodność krajobrazów, zapachów i smaków, mnogość kultur, historii, zwyczajów, a także bogata oferta zielonych przestrzeni, miejscowości oraz zabytków. Należy uwypuklić i pokazać odmienność poszczególnych obszarów i regionów uwzględniając: zielone przestrzenie, ochronę zachowanego krajobrazu, uwypuklenie dziedzictwa kulturowego w tym również architektonicznego, promowanie produktów lokalnych i regionalnych, pokazanie oryginalności warsztatów i wyrobów rzemieślniczych,

98 zachowanie tradycji kulturowych. Tylko bogate i różnorodne oferty pobytowe (pakiety usług turystycznych) wychodzące poza stereotypową koncepcję agroturystyki spełnią oczekiwania klientów. Gwarantują one bowiem prawdziwe emocje, doznania i przeżycia. Siłą napędzającą wielkość ruchu turystycznego są atrakcje przyrodnicze oraz te wytworzone przez człowieka. To one wpływają na decyzje klientów o wyborze miejsca na wypoczynek. Tylko te produkty turystyczne, które posiadają wyraźną tożsamość i wykreowany wizerunek mają szansę na sukces rynkowy i zaistnienie w świadomości klientów jako produkty markowe. W konsekwencji turyści nie kupują produktów, lecz marki, czyli swoje wyobrażenie o produktach. Rozwijanie produktów markowych na podstawie najważniejszych naszych walorów przyczynia się do poprawy wizerunku, a tym samym konkurencyjności oferty agroturystycznej. Produkty markowe to innymi słowy produkty najlepsze: Cena o odpowiednim standardzie i jakości, dostosowane do oczekiwań konsumentów czyli dobrze sprzedawalne na rynku, o wyraźnym wizerunku, unikalnej tożsamości, konkurencyjne. Wszystkie podmioty gospodarcze i osoby prowadzące własne przedsięwzięcia ustalają ceny na swoje produkty i usługi w oparciu o: kalkulacje kosztów, ceny stosowane przez konkurencję, popyt na dane produkty/usługi na rynku, segmentu rynku jaki chcemy obsługiwać. W zależności od ponoszonych przez nasz kosztów nasza działalność może przynosić stratę lub zysk. Żeby wiedzieć jakie uzyskujemy wyniki finansowe powinniśmy umieć kalkulować nasze przychody i koszty. Tab 9. Przykładowy arkusz do kalkulacji przychodów i kosztów Wyszczególnienie m-c 1 m-c 2 Razem w sezonie Przychody (razem) Przychody ze sprzedaży kwater (np. liczba gości x cena x długość pobytu) Koszty (razem) przyporządkowane wynajmowanym kwaterom 1. Koszty Amortyzacja Zużycie energii (gaz, światło) Środki czystości Usługi obce (telefon, transport, wywóz śmieci itp. remonty) Działalność promocyjna Inne Np. ubezpieczenia... Dochód (przychody koszty)

99 Źródło Po oszacowaniu kosztów możemy kalkulować cenę w oparciu o liczbę miejsc noclegowych oraz uwzględniając procent sezonowego obłożenia. Przykład ustalania ceny dla gospodarstwa turystycznego (metoda koszt plus zysk) Kalkulacja kosztów całkowitych Koszty materiałów sumujemy koszty wszystkich materiałów i surowców, jakie były lub będą przeznaczone do obsługi i pobytu gości (w przypadku produktów rolnych np. w oparciu o cenę sprzedaży, jaka występuje na te produktu na rynku skupu surowców), Koszty pracy własnej ustalamy czas pracy w ciągu sezonu, gdy obsługujemy gości koszty pośrednie i bezpośrednie: (56 dni w sezonie x 12 godzin dziennie x 2 osoby) = godziny osobogodziny. Czas pracy poświęcony utrzymaniu kwatery poza sezonem (44 dni x 8 godzin x 1 osoba) = 352godzin. Przyjmujemy, że koszt naszej pracy wynosi 8 zł/godzinę, co daje zł W przypadku np. pensjonatu, będzie to koszt utrzymania obsługi. Przyjmujemy, że koszty materiałów i surowców wynoszą zł. Wydatki w ciągu roku przypisane do działalności agroturystycznej zł. Łączne koszty całkowite wynoszą zł. Dalsze założenia: Liczba pokojów 5, Liczba noclegów z wyżywieniem sprzedanych w np r. : (15 miejsc x 56 dni) = 840, Koszt jednostkowy (nocleg z wyżywieniem): zł/840 gości w sezonie = 70 zł, Cena jednostkowa: koszt jednostkowy (70 zł) + narzut (15%) = 80 zł, cena wynosi: 80 zł. Źródło: Cena stanowi najczęściej wykorzystywane przez producentów produktów/usług narzędzie walki konkurencyjnej. Zapamiętaj: To co dla nas jako przedsiębiorcy jest CENĄ, dla naszego potencjalnego klienta jest KOSZTEM.

100 Dla biznesu jest istotne, jeśli jego właściciele wiedzą jaką kwotę ich potencjalni klienci mogą przeznaczyć na ich produkty. Odkrywanie tego, czego potrzebują klienci i jakie środki są w stanie przeznaczyć na potrzebne im towary jest skutecznym sposobem na znalezienia zbytu na produkty Twojej firmy. Dystrybucja Jest to miejsce, gdzie klient może dokonać zakupu produktu/usługi. Kanały dystrybucyjne w przypadku gospodarstw agroturystycznych polegają z reguły na bezpośrednim kontakcie wytwórcy usług z konsumentem, w postaci folderu reklamowego, strony internetowej, reklamy przydrożnej, rekomendacji innych klientów itp. Coraz większą rolę w dystrybucji informacji o ofertach pełni Internet portale społecznościowe, fora internetowe, portale branżowe dla tworzących oferty wypoczynkowe oraz dla klientów, np.: W zależności od tego, jak wygodnie jest klientowi nabyć usługę/produkt, może realizować to w kilku najpopularniejszych formach: przez telefon, osobiście, pocztą elektroniczną , przez stronę internetową system rezerwacji sprzedaży online. Warto skorzystać z internetowego systemu rezerwacji jest to ogólnopolski internetowy system promocji, rezerwacji i sprzedaży kwater agroturystycznych. Do bazy internetowej wprowadzane są gospodarstwa agroturystyczne funkcjonujące w Polsce. Warunkiem uczestnictwa w systemie jest chęć uczestnictwa kwaterodawcy w nim i opłata roczna w wysokości kilkudziesięciu złotych. System powstał pod patronatem Polskiej Federacji Turystyki Wiejskiej i dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Gospodarki, a wdrażany dzięki wsparciu Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Kanały dystrybucyjne możemy podzielić ze względu na formę pośrednią lub bezpośrednią prowadzonej dystrybucji: bezpośrednio przez gospodarstwo agroturystyczne, pośrednio przez: stowarzyszenie, w którym zrzeszony jest kwaterodawca i które prowadzi system rezerwacji dla swoich gospodarstw, biuro turystyczne, z którym kwaterodawca podpisał umowę, serwisy turystyczne w Internecie (tzw. pasaże handlowe), programy afiliacyjne partnerzy którzy umieszczając na swoich stronach internetowych oferty gospodarstwa dokonują sprzedaży miejsc noclegowych, w zamian za co otrzymują prowizję od transakcji. Promocja Elementem wieńczącym wysiłki w działalności rynkowej (w zakresie oddziaływania na klienta) jest działalność promocyjna. Gdy ustalone zostanie, jakie produkty/usługi będziemy sprzedawać, za jaką cenę i poprzez jakie kanały dystrybucji (indywidualnie czy poprzez pośrednika), będziemy sprzedawać swoją ofertę, powinniśmy zadać sobie pytanie: co chcę zaprezentować swoim klientom? W jaki sposób to zrobię? Najpierw trzeba ustalić cele promocji. O czym chcemy powiedzieć klientom:

101 poinformować ludzi o istnieniu naszego gospodarstwa agroturystycznego, zainteresować walorami i atrakcjami okolicy czy regionu, zapoznać ludzi z naszą nową ofertą produktowo-cenową, zwiększyć sprzedaż, uzyskać lepszą konkurencyjność, zbudować markę, wpłynąć na lojalność naszych klientów, budować wizerunek. Jak formułować przekazy promocyjne? Przekaz promocyjny powinien: 1. ZWRÓCIĆ UWAGĘ KLIENTÓW należy wykorzystać skojarzenia przyciągające uwagę klientów (z segmentów rynku), do których reklama jest skierowana. 2. PODTRZYMAĆ ZAINTERESOWANIE KLIENTÓW, PODKREŚLAJĄC KORZYŚCI PŁYNĄCE Z OFERTY. 3. WYWOŁAĆ PRAGNIENIA I SKOJARZENIA rozwijać korzyści z którymi mógłby utożsamiać się klient. 4. WYKAZAĆ ZALETY niekoniecznie tylko niska cena, dobrym pomysłem będzie pokazanie np. lepszej obsługi, wysokiej jakości, które będą elementem lepiej oddziaływującym na klienta. 5. UŁATWIĆ ZAKUP wskazanie informacji gdzie i jak można dokonać zakupu. 6. DAĆ SYGNAŁ DO AKCJI zastosować formułę szybkiego skorzystania z oferty np. Okazja!!!, Nie trać czasu ). Jakie narzędzia promocji warto wykorzystać? nazwa firmy, logo, papeteria, wizytówki, szyldy, katalogi, ulotki i foldery, widokówki, plakaty, internetowy system promocji, zachęty i rabaty, konkursy, nagrody, wspólne promocje, prezentacje, imprezy, wystawy, targi, reklamy np. w prasie. Zapamiętaj: Jedna forma promocji nie wystarczy. Wykorzystywanie różnych narzędzi i różnych kanałów przepływu informacji zwiększa szansę na to, że klient dostrzeże naszą ofertę wśród konkurencji.

102 Często indywidualnie kwaterodawcy nie są w stanie prowadzić skutecznej działalności promocyjnej. Głównie ze względu na ograniczone środki finansowe oraz specjalistyczne kwalifikacje. Aby przyciągnąć jak największą liczbę klientów nie wystarczy już promocja tylko własnego gospodarstwa. W celu przygotowania i zorganizowania dobrej promocji potrzebne są badania klientów, konkurencji, czy dystrybucja materiałów promocyjnych, konieczna jest koncentracja środków finansowych i działań organizacyjnych. Możliwe jest to do osiągnięcia dzięki współpracy między kwaterodawcami, ich organizacjami, samorządami i innymi instytucjami. Działania promocyjne i sprzedażowe są dosyć kosztowne istnieje, więc konieczność poszukiwania tanich i efektywnych form docierania do klienta z ofertą turystyki wiejskiej. Taką możliwość stwarzają aktualnie nowoczesne środki medialne, które w sposób niemal rewolucyjny zdobywają rynek konsumenta w wielu branżach. Formą o szerokim zasięgu, stwarzającą ogromne możliwości w docieraniu i komunikacją z klientem, a zarazem tanią jest INTERNET. Szczegółowo formy promocji w Internecie omówione zostaną w części Marketing internetowy usług turystycznych. Personel, czyli jakość obsługi klienta W wielu przypadkach firmy tracą klientów z powodu okazywanej im obojętności lub z powodu niezadowalającego poziomu obsługi. W celu utrzymania lojalności klienta nie wystarczy już tylko oferowanie wysokiego standardu noclegu czy wyżywienia. Jeśli klient nie będzie czuł się właściwej atmosfery i profesjonalnej obsługi, więcej możemy go nie zobaczyć. Jakość obsługi jest to świadczenie usług z kulturą we właściwym tempie (bez opóźnień) wraz z akceptacja klienta, tak by czuł się mile widzianym gościem. Jakość obsługi często jest postrzegana jako produkt oferowany przez branżę turystyczną. Co trzeba umieć i wiedzieć obsługując klienta? uprzejmie witać turystę zaraz po wejściu do naszego obiektu i zaopiekować się nim i jego rodziną, w każdej chwili kontaktu z klientem stosować uśmiech, należy dbać o ubiór i prezencję, utrzymywać porządek w obiekcie, w spokoju rozwiązywać wszystkie problemy turysty, utrzymywać właściwe stosunki interpersonalne z pracownikami czy domownikami, zachowywać się spokojnie i przyjaźnie. Ważnymi elementami w komunikacji z klientem jest również: umiejętność słuchania turysty, umiejętność nawiązywania rozmowy, znajomość miejscowych walorów i atrakcji turystycznych, infrastruktury turystycznej produktów turystycznych lub związanych z turystyką. Usługodawca powinien znać m.in.: ciekawe miejsca swojej okolicy czy regionu, interesujące fakty i wydarzenia o terenie: z zakresu historii, legend czy kultury, kalendarz imprez lokalnych,

103 infrastrukturę turystyczną: np. szlaki, wypożyczalnie, parkingi ale również sklepy, restauracje, punkty usługowe, dyskoteki itp. Usługodawcy powinni umieć przewidywać, rozpoznawać i wychodzić naprzeciw indywidualnym potrzebom konkretnym grup klientów. Szkolenie personelu Każda osoba, która będzie miała kontakt z obsługą klienta powinna zostać wcześniej przeszkolona. Poza tym, zasady i normy obsługi klienta powinny być określone w formie pisemnej po wcześniejszym wypracowaniu i ustaleniu tego z pracownikami czy domownikami (np. gospodarstwa agroturystycznego). W tym celu należy opracować: listę kontrolną składającą się z elementów i ich kolejności w procedurze postępowania osób obsługujących klientów lub kartę obsługi klienta, w której będą sprecyzowane zasady postępowania po to, by osoba obsługująca kontrolowała swoje postępowanie.

104 Przykład karty obsługi klienta: Karta obsługi klienta Witaj gościa mówiąc dzień dobry" (jeśli jesteś zajęta/ty powiedz: zaraz do Pana/Pani podejdę. Podejmij rozmowę, by klient czuł się zauważony. Dokładnie słuchaj pytań, które klient zadaje by dokładnie zrozumieć czego potrzebuje. Dbaj by wyszedł zadowolony źródło: Ćwiczenia aktywizujące: Podziel grupę na 3 zespoły, każdy zespół otrzymuje jedno zadanie do realizacji. Wyniki pracy całego zespołu przedstawia wybrany reprezentant korzystając z flipcharta. Zadania: 1. Opracuj cenę 1-dniowego pobytu w Twoim gospodarstwie agroturystycznym, wykorzystaj metodę koszt plus zysk. Następnie zweryfikuj, czy jest to atrakcyjna na rynku oferta. Wykorzystaj Internet. 2. Opracuj kartę obsługi klienta, która będzie charakterystyczna dla Twojego gospodarstwa. 3. Opracuj hasło i trzy korzyści dla klienta, które będą motywem przewodnim dla materiałów promujących Twoje usługi i produkty. Przedstaw pomysł na wykorzystanie na różnych materiałach promocyjnych jak np. ulotka, wizytówka, reklama w prasie.

105 Strategie marketingowe w turystyce Strategia marketingowa jest to proces, który koncentruje ograniczone zasoby firmy na szansach, jakie stwarza rynek, których realizacja ma na celu zwiększenie sprzedaży, a w konsekwencji stworzenie trwałej przewagi konkurencyjnej. Wygrywa tylko ten, kto ma jasno określony cel i nieodparte pragnienie, aby go osiągnąć" [Napoleon Hill]. Decyzje strategiczne to planowanie na więcej niż 3-5 lat. W odróżnieniu od działań taktycznych, które swoim zakresem obejmują okres ok miesięcy. Strategia to odpowiedź na kluczowe pytania: gdzie jesteśmy teraz, gdzie chcemy być za pięć lub więcej lat, jak mamy do tego dojść? Najbardziej charakterystyczne na rynku turystycznym są dwie strategie marketingowe: strategie cenowe, strategie konkurencji. Strategia cenowa Podstawowym celem strategii cenowej jest osiągnięcie zysku (główny cel działalności firmy). Każda firma musi posiadać środki na opłacenie różnych kosztów oraz gromadzenie funduszy na przyszłe inwestycje. Dwie najbardziej charakterystyczne strategie cenowe: Cenę powyżej ceny konkurentów stosujemy gdy: RYNEK NIE JEST WRAŻLIWY NA ZMIANY CEN gdy dla obsługiwanego przez nas segmentu rynku nie mają znaczenia np. niewielkie ruchy cen szczególnie, gdy idą w parze z wzrastającym poziomem świadczonych przez nas usług, RYNEK MA TENDENCJĘ ROZWOJU gdy wzrasta popyt na usługi w branży, PRODUKT MA USTALONĄ DOBRĄ POZYCJĘ NA RYNKU, DOBRA REPUTACJA, STATUS, JAKOŚĆ I INNE ELEMENTY POWIĘKSZAJĄ WARTOŚĆ PRODUKTU, PRODUKTY STANOWIĄ JEDYNIE MAŁY PROCENT CAŁKOWITYCH ZAKUPÓW KLIENTÓW. Cenę poniżej ceny konkurentów ustalamy gdy: RYNEK JEST WRAŻLIWY NA CENĘ gdy pierwszym pytaniem jaki zadają klienci jest: ile to kosztuje?, WCHODZIMY NA NOWY RYNEK np. geograficzny lub chcemy obsługiwać nowy segment rynku i stosujemy cenę promocyjną w wyznaczonym czasie i okresie, PRZEDSIĘWZIĘCIE JEST NA TYLE MAŁE, ŻE KONKURENCI NIE ROZPOCZNĄ WOJNY CENOWEJ, ISTNIEJE SZANSA NA OBNIŻENIE KOSZTÓW gdy zysk pozostaje na tym samym poziomie przy obniżeniu określonej grupy kosztów).

106 Strategia konkurencji Strategia konkurencji jest kombinacją celów, do których firma zmierza i środków, za pomocą których chce do nich dojść. Dwa podstawowe czynniki wymagające uwzględnienia podczas formułowania ogólnej strategii konkurencji: środowisko wewnętrzne firmy silne i słabe strony przedsiębiorstwa, środowisko zewnętrzne firmy szanse i zagrożenia środowiskowe. Trzy skuteczne strategie konkurencji: 1) Strategia przodującej pozycji pod względem kosztów niski koszt wytwarzania w porównaniu z konkurentami. 2) Strategia zróżnicowania polega na zróżnicowaniu wyrobu lub usługi, stworzeniu czegoś co jest uznane za unikalne. Dzięki tym działaniom powstają możliwości wzrostu sprzedaży przy równoczesnym uzyskaniu dodatkowej premii za niepowtarzalność produktu. 3) Strategia koncentracji polega na skupieniu wysiłków na wybranym segmencie rynku, na wybranym produkcie w celu uzyskania przewagi konkurencyjnej. W tym miejscu warto wspomnieć o BENCHMARKINGU, który może być pomocny dla firm nowo wchodzących na rynek, które nie mają mocnego wsparcia w postaci zasobów finansowych czy kreatywnych oraz know-how (umiejętności/znajomości) rynku. Benchmarking technika analizy strategicznej, której celem jest twórcze naśladowanie najlepszych praktyk innych firm, korzystanie z ich doświadczeń. Wynikiem benchmarkingu jest twórcze odkrywania jak i dlaczego niektóre firmy funkcjonują sprawniej niż my. Ćwiczenie aktywizujące: 1. Wymień najlepszy ośrodek agroturystyczny w Twoim regionie. Scharakteryzuj, jaką strategię cenową przyjął. Odpowiedz czy widoczne są elementy w ich strategii, które możesz w zaadaptować do swojego biznesu.

107 Nowoczesne technologie informacji, komunikacji i dystrybucji w turystyce Co to jest nowoczesna technologia? Pojęcie to jest bardzo szerokie, obejmuje zakres wszystkich technologii umożliwiających manipulowanie i przesyłanie informacji. W jego zakres wchodzą wszystkie: media komunikacyjne: (Internet, sieci bezprzewodowe, sieci bluetooth, telefonia stacjonarna, komórkowa, satelitarna, technologie komunikacji dźwięku i obrazu, radio, telewizje, itp.), media umożliwiające zapis informacji (pamięci przenośne, dyski twarde, dyski CD/DVD, taśmy, itp.), sprzęty umożliwiające przetwarzanie informacji (komputery osobiste, serwery, klastry, sieci komputerowe, itp.), aplikacje informatycznych oraz złożone systemy IT, umożliwiające realizację przetwarzania i przesyłania danych na wyższym poziomie abstrakcji niż poziom sprzętowy. Główne trendy rozwoju nowoczesnych technologii wiążą się z następującymi obszarami: dostęp do informacji, społeczność, personalizacja. Nowe technologie informacyjne i komunikacyjne stają się coraz bardziej powszechne we współczesnym świecie. Trudno ich uniknąć, tak w pracy zawodowej, jak i poza nią. Nowoczesne technologie wokół nas Google Maps, Gmail, Nasza Klasa, Facebook. Laptop, tablet, Smartfon Bez nich ciężko wyobrazić sobie dzisiejszy świat. Jeszcze nie tak dawno do przenoszenia danych w wersji elektronicznej służyła dyskietka, później płyta CD, pendrive, USB obecnie natomiast popularną technologią udostępniania i przenoszenia danych (zdjęć, dokumentów, filmów itp.) stały się tzw. CHMURY z ang. Cloud, które umożliwiają wykorzystanie najbardziej aktualnych udogodnień w przechowywaniu i transferze danych. Chmura pozwala na przechowywanie zdjęć, muzyki, dokumentów, a także na używanie dowolnego oprogramowania, które nie jest fizycznie zainstalowane na

108 naszym komputerze. Za pomocą połączenia internetowego dostajemy dostęp do usług i przestrzeni dyskowej, świadczonych przez zaawansowane centra danych, z dowolnego miejsca na świecie. Wszystko to umożliwia swobodne korzystanie z możliwości, które daje nam sieć. Warto skorzystać Dropbox bezpłatna, polskojęzyczna przestrzeń w chmurze W przypadku potrzeby przesłania dużego pliku, np. filmu lub zdjęcia w dobrej rozdzielczości, które nie przejdą przez skrzynkę (zazwyczaj blokady przepływu danych ustawione są na granicę 10 MB), skorzystać można właśnie w omawianej wirtualnej przestrzeni w chmurze. Jedną z nich jest usługa Dropbox. Dropbox udostępnia przestrzeń dyskową na serwerach firmy. Wgrywanie danych na dysk jest możliwe dzięki specjalnemu oprogramowaniu, natomiast do przeglądania i ściągania tych danych wystarczy dostęp do Internetu. W wersji darmowej dostępne są nawet 2 GB miejsca na serwerach, które za dodatkową opłatą można swobodnie powiększać. Korzystanie z usługi wymaga rejestracji na https://www.dropbox.com/. Rewolucja mobilna w nowoczesnych technologiach Wszelkie przenośne urządzenia typu telefon komórkowy (smartfon/iphone) czy tablet (ipad) zyskują na popularności. Dziś w naszych komórkach dostępne są: nawigacje: wszelkiego typu mapy, przewodniki, trasy narciarskie, aplikacje, które umożliwiają m.in.: - płacenie komórką w sklepie i za pomocą przelewu elektronicznego, - wykorzystywanie kodów QR, - korzystanie z gier i atrakcyjnych aplikacji. GPS. Wykorzystanie specyfiki Polski na jednego mieszkańca przypada 1,2 telefonu komórkowego, a tylko niewiele ponad połowa mieszkańców naszego kraju posiada komputer z łączem internetowym,

109 ponad 50% polskich konsumentów potwierdza, że telefon komórkowy jest istotnym elementem życia społecznego, a prawie 4 miliony Polaków przyznają, że w wielu sytuacjach skutecznie zastępuje komputer, 15% internautów to internauci mobilni [Niedziałek 2011]. Warto przy okazji projektowania procesu komunikacji dla swojej firmy uwzględnić nowoczesne technologie mobilne. Zarówno pod kątem serwisu WWW naszego gospodarstwa agroturystyczne, jak i kampanii promocyjnych na telefon np. kampanie SMS. Internet jako najbardziej reprezentatywny element nowoczesnych technologii Zanim przejedziemy do części opisowej warto przedstawić wyniki badań dotyczące wykorzystania nowoczesnych technologii do wyszukiwania informacji o wycieczkach przez polskiego turystę. Rys 4. Źródła informacji o wycieczkach Źródło: Molski C., Nowoczesne technologie informacji w turystyce, prezentacja, Jak wynika z powyższego wykresu: z Internetu korzysta 63% potencjalnych klientów celem wyszukania informacji o wycieczkach. Jest to najsilniejszy kanał informacyjny. Coraz częściej w procesie wymiany oraz budowania podstawowym narzędziem komunikacji staje się właśnie Internet. Jest on jednocześnie jednym z głównych i właściwie najbogatszych źródeł informacji. Gazety, dostępne do tej pory tylko w formie papierowej, telewizyjne programy informacyjne, filmy, muzyka, wszystko to znajduje się już w globalnej sieci, do której dotrzeć można za pomocą komputera i modemu. Internet zrewolucjonizował nawet tak klasyczne, zdawało by się, formy komunikacji jak pisanie listów i rozmowa telefoniczna. Obecnie poczta elektroniczna dociera na drugi koniec świata zaledwie w kilka chwil, podobnie głos i obraz. Prawdą jest, że w Internecie znaleźć można niemal wszystko. Niestety, poszukiwanie informacji w tym medium często jest trudne i czasochłonne, a to dlatego, że pajęcza sieć

110 łącząca kontynenty zawiera w sobie mnóstwo śmieci": informacji niewiarygodnych, witryn porzuconych, od lat nieaktualnych. Dlatego tym bardziej cenna może się okazać wiedza, w jaki sposób szukać w Internecie informacji i to informacji wiarygodnych, a także jak takie informacje tworzyć, by były jasne, przejrzyste, rzetelne i przydatne innym. A narzędziem pomocnym w komunikowaniu siebie światu, w którym przyjdzie nam się znaleźć jest umiejętność stworzenia swojej strony www. Strona www jako przykład nowoczesnych technologii informacji, komunikacji i dystrybucji w turystyce Strona internetowa, a w zasadzie serwis internetowy, może realizować jednocześnie 3 funkcje: informacyjną (jednostronny komunikat do odbiorcy) przykładem może być prosta strona www gdzie zamieszczone są różne informacje o firmie/o nas. Ten typ stron jest nazywany wizytówką, ponieważ jego głównym zadaniem jest stworzyć odpowiedni wizerunek firmy i przekazać informacje które mogą interesować potencjalnego klienta, Przykład: prosta, czytelna strona, zawiera statyczne treści i zdjęcia, poprawna z punktu widzenia przekazywania informacji. Źródło: komunikacyjną (dialog z odbiorcą) strona www, która poza statycznymi elementami posiada również elementy interaktywne oraz możliwości przekazania przez odbiorców swoich informacji jak np.: opinie/recenzje o obiekcie. Na takiej stronie możliwe są również do odnalezienia aplikacje typu komunikator Skype czy Gadu-Gadu, a często też linki do blogów,

111 Przykład: Bardziej rozbudowana strona, posiada formularz do tworzenia opinii przez klientów, zakładkę aktualności oraz geolokalizator Google Maps. Źródło: dystrybucyjną (możliwość dokonywania rezerwacji a nawet zakupu online) jest to rozbudowana platforma internetowa, której główne cechy to automatyzacja poszczególnych elementów takich jak np.: opinie, ankiety, rezerwacje itp., Przykład: strona systemu rezerwacji hotelu Aquarius w Kołobrzegu: Źródło:

112 Przykład: Serwis internetowy z dodatkowymi funkcjonalnościami (rezerwacja online, wtyczka społecznościowa facebook): Źródło: System rezerwacji firmy hotelit.pl Właściwy system rezerwacji może służyć jako gotowe narzędzie sprzedażowe pozwalające na rezerwacje online i zarządzanie nimi w każdym miejscu i o każdej porze. Wybór takiego rozwiązania podyktowany jest zachowaniami konsumentów, którzy coraz częściej decydują się na rezerwacje przez Internet: Jak to działa? Główną zasadą działania systemu rezerwacji jest jego prostota, tak dla Hotelu przy jego obsłudze, jak i Klienta podczas rezerwacji. Na stronie Hotelu pojawia się nowy przycisk Rezerwacja Online, która otwiera dopięty do strony nowy moduł rezerwacyjny, widoczny dla Klienta. Działanie systemu rezerwacji można opisać w krótkich 3 krokach:

113 W systemie rezerwacji Online Gość wybiera pokój i opcje dodatkowe, a system sprawdza dostępność, wylicza automatycznie cenę pobytu, odejmuje ewentualne rabaty, ustala wysokość zaliczki i umożliwia natychmiastowe potwierdzenie rezerwacji. Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie Strona internetowa w branży turystycznej Marketing internetowy gospodarstwa agroturystycznego to m.in. wizytówka obiektu w sieci wyrażona jakością stron WWW. Jednym z elementów sukcesu w marketingu online jest zaskoczenie oraz innowacyjność. Rzadko zdarza się tak, by użytkownik Internetu poszukujący usług w sieci, podejmował decyzję na podstawie odwiedzin danej strony WWW. Regułą jest to, że przed ostateczną decyzją odwiedza kilka, kilkanaście serwisów WWW. Stąd właściciele stron WWW prześcigają się w tym, aby to właśnie jego strona została

114 zapamiętana i aby to właśnie do niego powrócił potencjalny klient. Wyróżnić się spośród innych, podobnych przygotować coś, co jest efektowne i unikalne zaskoczyć zrobić dobre wrażenie wciągnąć użytkownika i zamienić go w potencjalnego klienta, to tylko wybrane cechy jakie może posiadać stronach internetowa w branży turystycznej. Jak stworzyć dobrą stronę gospodarstwa agroturystycznego w kilku krokach? KROK 1 ADRES WWW Adres strony jest istotny pod względem kilku kluczowych elementów dla naszego biznesu: budowania świadomości marki czyli rozpoznawalności naszej firmy/nazwy naszego gospodarstwa agroturystycznego. Warto, aby nazwa strony była spójna z faktyczną nazwą np. dla gospodarstwa pod nazwą zielony koń najlepszym adresem będzie budowania naturalnego pozycjonowania strony jeśli adres zawiera słowa kluczowe, na które się pozycjonujemy np. walki z konkurencją być charakterystyczny w branży i łatwy do zapamiętania najlepiej stosować polskie domeny z końcem.pl oraz jedno dwu wyrazowe nazwy. Zbyt długi adres strony powoduje trudność w zapamiętaniu oraz możliwość popełnienia literówki. Zapamiętaj: Sprawdź jak brzmi adres bez polskich znaków adres nie może ich zawierać. Sprawdzić czy (domena) adres www jest wolny można np. pod adresem: Adres zostaje na lata, warto zastanowić się nad jego odpowiednim brzmieniem, wygląd strony można zmieniać i modyfikować. Z nazwy swojej strony internetowej stwórz swój biznesowy adres mailowy np. KROK 2 FUNKCJONALNOŚCI STRONY WWW Należy sobie odpowiedzieć na pytanie, jakie funkcje ma spełniać strona: czy wyłącznie informacyjną, czy również dystrybucyjną. Warto wziąć pod uwagę zarówno aspekt czasowy, kosztowy, jak i jakościowy. Można też zacząć od strony informacyjnej, jednak przewidzieć dodatkowe funkcjonalności, które będą z biegiem czasu dodawane na stronie. Zapamiętaj:

115 Internet i nowoczesne technologie zmieniają się z dnia na dzień. To co dziś jest nowe, za 2-3 lata będzie przeżytkiem. Warto zatem wybierać przyszłościowe rozwiązania dla swojej strony internetowej. Warto skorzystać! Istnieją gotowe pakiety agroturystyczne, przygotowane w formie określonego zestawu elementów. Jeśli chcesz docelowo prowadzić sprzedaż przez Internet swoich usług, to doskonałym początkiem będzie przygotowanie gotowych pakietów wypoczynkowych. Przykładowy pakiet: WEEKEND W SIODLE Pakiet obejmuje: * 2 noclegi w XIX-wiecznym Folwarku, * 2 śniadania, * 2 obiadokolacje w Gospodzie Galiny, * karnet na 4 lekcje jazdy konnej w Stadninie Koni Galiny lub przejażdżka bryczką szlakiem Doliny Trzech Stawów / przejazd saniami, * ABC Konia (uczestniczenie przy konnym obrządku). Koszt pakietu dla osoby dorosłej: 500 PLN brutto, Dzieci do 3 lat BEZPŁATNIE, Dzieci powyżej 3 roku życia do 12 lat 50% ceny: 250 PLN brutto (cena obejmuje 2 lekcje jazdy konnej), Termin: Pakiet obowiązuje przez cały rok, W cenie pobytu: sanki, łyżwy, narty biegowe i przygotowane do nich trasy, wędki i stawy pełne ryb, stół do tenisa stołowego, nordic walking, gry planszowe i terenowe, plac zabaw dla dzieci, pokój zabaw dla dzieci, X-box, parking strzeżony, dostęp do Internetu. Źródło: Przykład promowania pakietów na stronie www: Źródło:

116 Sklep internetowy, czyli strona z funkcją sprzedaży usług agroturystycznych Sklep internetowy daje dużo większe możliwości i jest przyszłościową formą prowadzenia swojego biznesu. Podobnie jak strona internetowa możemy wyróżnić proste i bardziej rozbudowane mechanizmy, natomiast na potrzeby małego i średniego gospodarstwa agroturystycznego całkowicie wystarczający będzie zastosowanie rozwiązań podstawowych lub standardowych. Poniżej przydatny link do firmy IAI-shop, lidera na rynku w tworzeniu oprogramowania dla sklepów internetowych: Funkcjonalny sklep internetowy o unikalnej grafice Stworzenie dobrego sklepu internetowego nie wymaga dużych nakładów czasu i pieniędzy. Możliwe jest skorzystanie z pakietu BASIC, który umożliwia stworzenie oryginalnego sklepu internetowego, bez konieczności szczegółowego projektowania układu jego elementów. Sklepy BASIC są zbliżone pod względem układu do wersji STANDARD, natomiast w przeciwieństwie do niej, mają indywidualną szatę graficzną. Wariant BASIC umożliwia zarówno poniesienie niskiego kosztu, jak i uzyskanie unikatowego wyglądu sklepu. KROK 3 MASKA/ MAKIETA STRONY WWW szkic strony głównej i najważniejszych podstron Strona Główna to najważniejsza część witryny. Ją jako pierwszą widzą najczęściej klienci. Na stronie głównej powinny się znaleźć: 1. nazwa/logo agroturystyki, 2. widoczne dane kontaktowe, 3. pasek menu (tzw. nawigacja główna), na którym umieszczone są najważniejsze elementy, których szukać będzie potencjalny klient, gdy kliknie na zakładkę: - nas tekst pisany w pierwszej osobie od właścicieli, zdjęć, powitania, - pokojów/ kwater informacji o ilości, standardzie, wyposażeniu i zdjęć, - cennika wszelkich kosztów związanych z pobytem: za pokój, wyżywienie, klimatyczne, parking itp., - atrakcji regionu, naszej agroturystyki linków do ciekawych miejsc w okolicy, - nowości co nowego pojawiło się w naszej ofercie, naszej okolicy, - pakietów ofert kilkudniowych w formie: nocleg + wyżywienie + atrakcje, zawierające wszystkie składniki wypoczynku, - galerii warto zadbać o dobrą jakość zdjęć, - opinii/księgi gości wirtualnych wpisów, dzięki formularzowi, który stanowi ważny element wspierający proces podejmowania decyzji zakupowej - kontaktu adresu, telefonu, współrzędnych GPS, danych konta, mapki, benefity naszej działalności w formie haseł, w czym jest dobra i dlaczego właśnie z jej usług lub produktów powinien klient skorzystać, przewagi konkurencyjne napisane w krótki i zwięzły sposób (zbyt dużo treści na stronie utrudnia jej czytanie). Na wszystkich podstronach widoczny pozostaje górny element strony głównej, tzw. Top Strony pasek z logo i grafiką oraz pasek menu, a także dół strony tzw. stopka z linkami do poszczególnych zakładek z menu oraz np. danymi adresowymi. Zmienia się natomiast

117 środkowa część strony (tzw. Body) i wypełniona jest treściami zgodnymi z tym co mówi nagłówek. Warto skorzystać Poniżej opracowana maska strony głównej dla gospodarstwa agroturystycznego z uwzględnieniem specyficznych elementów poszukiwanych przez potencjalnego turysty, jak i zasad dobrego projektowania strony pod kątem użyteczności strony internetowej tzw. web usability. Źródło: opracowanie własne. KROK 4 MATERIAŁ GRAFICZNY I TEKSTOWY tzw. wkład do strony Krótka lista najważniejszych elementów, czynności do opracowania na potrzeby stworzenia własnej strony www z unikalnym wyglądem (tzw. layoutem): zaprojektowanie logo, przygotowanie banerów, przygotowanie grafiki tła i nagłówka strony, opracowanie tekstów o nas, opisy i zdjęcia usług, przygotowanie pakietów, zaprojektowanie szablonów aukcji, zainstalowanie dodatkowych wersji językowych, opracowanie szaty graficznej dla i i newslettera, które będą wysyłane ze strony,

118 graficzne opracowanie tekstów zamieszczanych w sklepie (aktualności, regulamin itp.), wszelkie inne prace związane z wyglądem i działaniem sklepu. Tekst na Stronie Głównej Ponieważ agroturystyka to specyficzna forma turystyki, której główną cechą jest m.in. kameralność i osobowość, dlatego teksty będące na stronie gospodarstwa agroturystycznego powinny także mieć formę osobistej wypowiedzi właścicieli. Warto pisać teksty od siebie, własnym stylem i z nawiązaniem do graficznych elementów, zdjęć. Nie zapominajmy o ważnym aspekcie pozycjonowania, który realizuje tekst na SG! Należy używać w nim często słów kluczowych, ale w taki sposób, żeby nie wystraszyć odwiedzających. Najważniejsze słowa kluczowe powinny być u samej góry tekstu, ponieważ wyszukiwarki uznają, że im coś jest wyżej na stronie, tym jest to ważniejsze. Przykład Strony Głównej z tekstem powitalnym:

119 Przykład podstrony Rezerwacje z formularzem rezerwacyjnym: Elementy, na które warto zwrócić uwagę budując własną stronę: zdjęcia: doskonała jakość, niecodzienna perspektywa, intensywne kolory w efekcie przyciągają oko, brak rozbudowanych opisów, haseł reklamowych, proste menu serwisu zawsze pod ręką, nawigacja: menu na podstronach, intuicyjne, w postaci ikon, przez co nie zaburzają odbioru treści, prosty w obsłudze system rezerwacyjny i sposób prezentacji cen, przyjemny podkład muzyczny. ZRÓB TO SAM Prosta strona informacyjna WWW Osoby, które nie posiadają jeszcze strony internetowej, a chciałyby zaistnieć ze swoją działalnością w Internecie, mogą za darmo ściągnąć gotowe szablony stron internetowych dostępne pod adresem:

120 Darmowe szablony WWW nie wymagają obsługi PHP, wystarczy ściągnąć gotową instrukcję obsługi i postępować zgodnie z nią. Darmowe szablony: zawierają podstrony: Strona Główna, O firmie, Nasze usługi, Dojazd do firmy, Kontakt, wymagają zaledwie 15 minut pracy w celu przystosowania jej do swoich potrzeb, posiadają formularz kontaktowy, który nie jest zrobiony w języku PHP, więc strona będzie działać na każdym koncie hostingowym aby wysłać maila potencjalny klient będzie musiał mieć na swoim komputerze poprawnie skonfigurowanego Outlooka lub inny program pocztowy.

121 Przykład gotowego szablonu: Źródło: Nowe technologie są obecnie motorem wzrostu całej gospodarki, ponieważ tworzą wartość i miejsca pracy, stymulują inwestycje oraz zwiększają wydajność i zyski. Także i w turystyce radykalnie zmieniają relacje z klientami i metody zarządzania, ponieważ informatyka i telekomunikacja stają się niezbędne w każdej działalności [Nawrocka, Oparka 2007]. Internet w działalności rynkowej kwaterodawców ma kluczowe znaczenie. Zastosowanie Internetu można odnaleźć w wielu jej aspektach tj.: BADANIU RYNKU wyszukiwanie informacji o działaniach konkurencji nowych produktach, cenach jakie stosuje konkurencja na usługi, sposobów reklamy w celu analizy swoich słabych i mocnych stron oraz podejmowania decyzji marketingowych, PROWADZENIU DZIAŁALNOŚCI PROMOCYJNEJ, w tym szybki przepływ informacji między kwaterodawcą a klientem w zakresie prezentacji czy aktualizacji oferty usługowej i cenowej, informacji o walorach i atrakcjach turystycznych w okolicy czy regionie, PROWADZENIU REZERWACJI KWATER ORAZ DOKONYWANIU SPRZEDAŻY OFERTY KWATERODAWCÓW szybki dostęp do oferty przez klientów bez wychodzenia z domu czy biura, oszczędność czasu i pieniędzy klienta w zakresie poszukiwania korzystnej przez niego oferty i możliwość szybkiego sfinalizowania decyzji o zakupie właśnie naszej usługi. Ćwiczenie aktywizujące:

122 1. Uczestnicy proponują pakiety promocyjne, jakie można zaoferować agroturystom w kwaterach, których segmenty docelowe to: rodziny z małymi dziećmi, seniorzy, amatorzy wędkarstwa.

123 Marketing internetowy usług turystycznych. Czyli jak promować strony turystyczne w Internecie? E-marketing, znany także pod nazwą Marketing internetowy, to używanie Internetu w celach reklamowych prowadzących do sprzedaży dóbr lub usług. Na marketing internetowy składa się wiele różnych form reklamowych, m.in.: pay per click najpopularniejsze to linki sponsorowane w Google, ale również wszelkie inne formy reklamy, gdzie reklamodawca płaci za kliknięcie w reklamę np. porównywarki cenowe ceneo.pl czy nokaut.pl, reklama banerowa, marketing najpopularniejsze narzędzie to newsletter, affiliate marketing prowizja za sprzedaż usług i towarów przez serwisy partnerskie, reklama interaktywna, optymalizacja stron (SEO), Link building wizytówki, katalogi w serwisach branżowych lub pasażach handlowych, blog marketing, buzz marketing, product marketing. Płatne formy promocji w Internecie reklama Reklama zakres pojęcia: proces komunikowania marketingowego, wszelka płatna, bezosobowa forma prezentowania i popierania dóbr, usług, osób lub idei przez konkretnego sponsora, płatny przekaz mający na celu informowanie i/lub wpłyniecie na jednostkę lub grupę ludzi, reklama jest źródłem i/lub przekazem informacji o produkcie i ma za zadanie skłonić konsumenta do zakupu, reklama jest konwersacja z konsumentem, która przyciąga uwagę, dostarcza informacje, stawia tezę i zachęca do zakupu, spróbowania czy innej aktywności [Kozłowska, 2006]. Cele reklamy: wpływ na sprzedaż produktów (reklama sprzedażowa), wpływ na wizerunek produktu/firmy (reklama wizerunkowa). Aby możliwe było prowadzenie działań reklamowych w Internecie niezbędna jest tzw. landing page, czyli strona docelowa, na którą kieruje dana reklama po kliknięciu w nią. Może to być strona internetowa naszej firmy lub jeszcze lepiej konkretna podstrona tego serwisu związana z treścią reklamy, bądź stworzona specjalnie pod daną akcję promocyjną mini strona. O roli i znaczeniu stron www mówione było w poprzednim podrozdziale. W tym miejscu podkreślić należy ten aspekt strony www związany ze spójnością z reklamą. Jedną z głównych cech dobrego landing page jest zachowanie kontekstu pomiędzy reklamą kierującą do strony a samą stroną docelową. Najczęściej popełnianym błędem wśród

124 firm turystycznych promujących swoje usługi w sieci, to przekierowanie zainteresowanego na stronę główną serwisu, podczas gdy reklama promowała wybraną ofertę. W tym przypadku, potencjalny klient zamiast uzyskać szczegółowe informacje o ofercie na stronie docelowej, musi odszukać ją w serwisie internetowym reklamodawcy. Innymi słowy, strona docelowa zamiast ułatwiać, w tych przypadkach wręcz utrudnia odszukanie informacji. Reklama banerowa W Internecie banner to graficzna forma przekazania treści informacyjnych bądź reklamowych, często będąca odnośnikiem do strony promowanego produktu. Cechy charakteryzujące skuteczny banner to: przyciągający oko, oryginalny wygląd, wyróżniający się z całej strony, na której jest umieszczony, treść zwięzła, zmuszająca oglądającego do interakcji zawierająca pytania i celne, ale krótkie stwierdzenia, nakazujące Internaucie natychmiastowe podjęcie określonych działań; brak zbędnych informacji, widoczny przycisk call-to-action nawołujący do kliknięcia w reklamę np. zobacz teraz, skorzystaj, rezerwuj itp. Poniżej można znaleźć dobry przykład reklamy banerowej, gdzie widoczne są powiązania treści reklamowych ze stroną docelową. W każdym przypadku użytkownik ma poczucie, że strona landing page jest integralnym elementem kampanii reklamowej. reklama banerowa landing page strona docelowa na którą trafia użytkownik po kliknięciu w reklamę spójny komunikat i grafika z banerem Źródło: Reklama tekstowa typu pay-per-click

125 Jest to standardowy typ reklamy AdWords. Reklama tekstowa zawiera zazwyczaj link do witryny i opis lub promocję produktu lub usługi. reklama tekstowa zawiera tytuł będący linkiem, który po kliknięciu prowadzi do strony internetowej, jeden lub dwa wiersze tekstu oraz adres witryny wyświetlany na zielono, te reklamy mogą być wyświetlane na stronach wyników wyszukiwania google lub w sieci google; reklamy tekstowe mogą wyglądać nieco inaczej w sieci reklamowej, reklamy tekstowe czasem nazywa się linkami sponsorowanymi, ponieważ ich tytuły są linkami do reklamowanych witryn, reklamy tekstowe mogą między innymi: podkreślać niepowtarzalne zalety firmy lub produktu; informować o cenach, promocjach lub ofertach specjalnych; zawierać wezwanie do działania; wykorzystywać co najmniej jedno z słów kluczowych w tekście. Przykład reklamy tekstowej AdWords : Agroturystyka Kozia Baba w wynikach Google: Przykład reklamy tekstowej na stronie:

126 Co zrobić, by reklamy były skuteczne? Poniżej trzy pytania, które warto sobie zadawać przed tworzeniem nowych reklam: Studium przypadku Na przykładzie wypożyczalni kajaków na Mazurach znaleźć można wiele wskazówek i podpowiedzi. Pytanie 1. Co mam do zaoferowania? Zrób listę produktów i usług, które chcesz promować. O co zapytać Możliwe odpowiedzi Czym zajmuje się moja firma? spływy kajakowe. Jakie są główne atuty moich usług? rabaty na koniec sezonu, zniżki dla grup, przystępne ceny, oferty last minute. Co odróżnia mnie od innych firm? malownicza lokalizacja, mikroklimat, świetna obsługa klienta. Wskazówka Trzymaj się prostych rozwiązań. Możesz tworzyć tyle reklam, ile chcesz, ale postaraj się zawrzeć w danej reklamie tylko jedną ofertę. Pytanie 2. Co chcę osiągnąć?

127 Określ swoje główne cele reklamowe co chcesz osiągnąć teraz i w dalszej perspektywie. O co zapytać Możliwe odpowiedzi Jakich działań oczekuję od klientów? odwiedziny w witrynie, dokonanie rezerwacji online. W jakim czasie chcę przyciągnąć klientów? koniec lata, moim celem są ludzie, którzy chcą spędzić czas w ostatnich tygodniach lata. Co chcę, żeby moi klienci sądzili o mojej Niedroga, ofercie? dla całej rodziny. Wskazówka: zadbaj o konkrety. Im precyzyjniej określasz swoje cele, tym łatwiej odpowiesz sobie, czy reklamy pomogły w ich osiągnięciu. Pytanie 3. Kim są moi klienci? Opisz swoich klientów. Jeśli są zróżnicowaną grupą, podziel ich na kategorie według ich celów i potrzeb. O co zapytać Możliwe odpowiedzi Do jakiej grupy demograficznej należą? miejscowi, rodziny, duże grupy. Jakie są ich potrzeby i oczekiwania? dobra zabawa, oferta na miarę swojej ceny, niezapomniane przeżycia. W jakich okolicznościach szukają oferty? brak doświadczenia w tej dziedzinie, w potrzebie szybkiej rezerwacji. Wskazówka: pomyśl o określonej grupie odbiorców. Jest wielu klientów na rynku, ale nie wszyscy będą zainteresowani Twoją ofertą. Ogranicz się do konkretnych rodzajów osób, które potrzebują tego, co Ty oferujesz. Jeśli chcesz wyświetlać reklamy użytkownikom bez względu na to, gdzie się znajdują czy w pracy przed komputerem, czy w drodze ze smartfonem w ręku ulepszone kampanie pozwolą Ci utworzyć reklamy dostosowane zarówno do urządzeń mobilnych, jak i stacjonarnych. Jak to wszystko połączyć? Poniżej kilka przykładów reklam naszej fikcyjnej wypożyczalni kajaków. Jak widać, różne reklamy zostały utworzone dla różnych rodzajów klientów: Dla szukających niskich cen Dla dużych grup Dla miejscowych Wypożyczalnia kajaków Tylko w lipcu 20% taniej. Łatwa rezerwacja internetowa. Tańsze kajaki dla grup 20% taniej już przy 3 osobach. Zarezerwuj online teraz! Kajaki Mazury Wypożyczalnia dla miejscowych. Rezerwuj online już dziś! Pytanie na koniec: Skąd wiesz, czy reklama przyciąga klientów? Poświęć trochę czasu na ocenę, czy reklama okazała się skuteczna. O co zapytać Które dane są dla mnie istotne? Możliwe odpowiedzi Liczba odwiedzin w witrynie Liczba rezerwacji online

128 Co mogę zrobić, żeby poprawić te dane? Sezonowa promocja Zwiększenie CTR Wskazówka Grunt to obiektywizm. Tworzenie dobrych reklam wymaga nauki. Nawet jeśli nasze reklamy bardzo nam się podobają, sprawdzamy, czy są skuteczne, i nie wahajmy się ich zmieniać. To nasz klucz do sukcesu. Wydatki na marketing internetowy: ROI to z ang. Return on Investment czyli po prostu zwrot z inwestycji. W kontekście kupowania reklamy używa się także pojęcia ROAS Return on Ad Spend czyli zwrot z wydatków na reklamę. Jest to metryka, która może pomóc w określeniu opłacalności danego kanału reklamy. Obliczanie ROI: Metoda 1 Aby uzyskać najprostszy zwrot z inwestycji, w naszym przypadku w reklamę, należy podzielić przychód/wydatki. W najprostszym ujęciu jest to suma przychodów uzyskanych np. ze źródła kampanii PPC przez wszystkie wydatki poniesione z tytułu tej reklamy. Dokładana formuła poniżej. ROI = przychody koszty Przykład: Wydaliśmy na reklamę 250 zł. W rezultacie uzyskaliśmy przychód rzędu 500 zł. 500 zł 250 zł = 2 zł Oznacza to, że na każdą konwersję (np. złożenie zamówienia) z kampanii zarobiliśmy 2 zł. Taki sposób liczenia oznacza także, że jeżeli wynik wyjdzie nam poniżej 1 zł, kampania będzie stratna. Metoda 2 Nieco innym sposobem liczenia jest odjęcie kosztu od przychodu i podzielenie przez tenże koszt i przedstawienie go jako wartości procentowej. W tym wypadku formuła wygląda następująco: ROI% = (przychód koszt) koszt 100 Przykład: Wydaliśmy na reklamę 400 zł. W rezultacie uzyskaliśmy przychód rzędu 600 zł. (600 zł 400 zł) 400 zł 100 = 50% 100% oznacza, że nasza inwestycja zwróciła się 2-krotnie, 0% oznacza, że nasze koszty reklamy zwróciły się i wychodzimy na 0, 50% oznacza, że nasz zwrot z inwestycji wynosi 1,5 czyli inwestycja z reklamy się zwróciła i ponadto zarobiliśmy jeszcze połowę naszych wydatków na reklamę, 100% oznacza, że nie zarobiliśmy nic i wtopiliśmy cały budżet reklamowy bez uzyskania żadnych przychodów. Bezpłatne formy promocji w Internecie Pozycjonowanie i SEO, czyli jak zaistnieć w wynikach wyszukiwania wyszukiwarek. Pozycjonowanie stron to działanie, mające na celu wypromowanie danej strony internetowej pod zdefiniowane wcześniej słowa kluczowe, na jak najwyższe miejsce w wynikach wyszukiwania wyszukiwarek internetowych.

129 Dlaczego pozycjonowanie jest tak ważne? Ponieważ, jak wynika z badań, tam szukają nas najczęściej (75%) potencjalni klienci. Poniżej szczegółowy podział na metody poszukiwań biur turystycznych. Rys 5. Metody poszukiwań biur turystycznych Źródło: Molski, Nowoczesne technologie informacji w turystyce, prezentacja Wiele elementów ma wpływ na to, jaką pozycję osiągniemy z naszą stroną w wynikach wyszukiwań Google. Kolejną ważną sprawą jest na ile to, co użytkownik zobaczy będzie na tyle dla niego atrakcyjne, aby kliknąć w dany link. Ważne, aby te dwie sprawy były spójne. Przykład: Elementy składowe treści widzianych w wynikach to: Tytuł strony, czyli znacznik <title></title> (niezwykle istotny dla pozycjonowania). Należy zadbać o to, aby tytuły każdej podstrony witryny były unikalne i różne od siebie. Tytuł podstrony powinien odzwierciedlać treść tej podstrony. Nie może przekraczać 65 znaków. Jeżeli będzie większa, to wyświetlany na stronach tytuł zostanie obcięty. Tytuł dla Strony Głównej koziababa.pl: Agroturystyka Kozia Baba agroturystyka wielkopolska dla dzieci Opis strony Tag Description Rzeczy, o których warto wiedzieć: warto, aby zawierał on ważne dla nas słowa kluczowe; nie może być jednak zlepkiem słów kluczowych,

130 znacznik jest dość ważny, ponieważ często pojawia się on jako opis strony w wynikach wyszukiwania, w znaczniku tym, podobnie jak w tytule, warto umieścić najważniejsze słowa kluczowe na początku tekstu, nie można powtarzać tych samych słów kluczowych w tekście description zbyt często, a także tego samego słowa więcej niż 2-3 razy. Opis Strony Głównej koziababa.pl: Agroturystyka Kozia Baba Spokój, Cisza, Lasy, Grzyby, Rzeki Jeziora, Konie, Kajaki, Swojskie Jedzenie Tego Ci trzeba? Gospodarstwo Agroturystyczne Kozia Poniżej wyniki organiczne w wyszukiwarce Google na KW agroturystyka dzieci wielkopolska Link building czyli zdobywanie linków, jako element pozycjonowania strony i pozyskiwania klientów na usługi turystyczne. Co to jest link? Link internetowy to odnośnik do strony wyrażony jej adresem np.: lub tytułem linku, czyli tzw anchorem. Tekst w tytułach linków jest jednym z najważniejszych czynników zwiększania szans naszej strony na pojawienie się wynikach wyszukiwania na określone słowa kluczowe. Tekst zawarty w linku powinien zawierać słowa kluczowe. Tyczy się to zarówno linków do strony umieszczanych w katalogach i innych serwisach, jak również w obrębie linków naszego własnego serwisu. Na stronie powinno się stosować tytuł linków typu: Pod tym adresem pokazany dojazd do firmy Salon Fryzjerski Joanna Jars.

131 Metoda pozyskiwania bezpłatnych linków do naszej strony to zapisywanie się do tzw. katalogów. Serwisów powiązanych tematycznie z nasza działalnością. Przykładem takiego bezpłatnego serwisu jest m.in.: Dlaczego linki są ważne? Wyszukiwarki traktują linki do strony jako głosy: im więcej jest linków, które prowadzi z innych serwisów, tym według wyszukiwarek serwis jest ważniejszy i bardziej wartościowy. Przydatne strony serwisów, do których można dodać bezpłatny wpis podstawowy swojego gospodarstwa agroturystycznego i link do strony głównej: i wszystkie te serwisy, które wyświetlają się na pierwszych pozycjach wyników wyszukiwań Google na nasze Słowa Kluczowe. Co to są social media? Kolejny przykład niepłatnych form promocji w Internecie. Social Media czy inaczej marketing społecznościowy to wszelkie formy aktywności marketingowej, która angażuje inne osoby przykładem mogą być serwisy społecznościowe, jak np. nasza-klasa.pl czy facebook.pl, ale także udzielanie się na forach internetowych, tworząc tematy bądź biorąc udział w dyskusjach. Social marketing można wykorzystywać do promocji swojego biznesu. Jednym ze sposobów jest prowadzenie bloga, w którym opisuje się szeroko tematykę związaną z elementami biznesu, przy okazji podając przykłady z własnego ogródka i dodając linki do swojej strony www. Blog to rodzaj strony internetowej zawierającej odrębne, uporządkowane chronologicznie wpisy. Blogi umożliwiają zazwyczaj archiwizację oraz kategoryzację i tagowanie wpisów, a także komentowanie notatek przez czytelników danego dziennika sieciowego. Ogół blogów traktowany jako medium komunikacyjne nosi nazwę blogosfery. Przykładem bloga turystycznego nagrodzonego w rankingu blogów 2010 r. jest klapkikubota.wordpress.com. Poczucie humoru, błyskotliwość, spora dawka ironii, połączone z odpowiednią dozą skromności. Źródło:

132 marketing wykorzystaj bazę swoich klientów do bezpłatnych działań promocyjnych Jeśli zachęcisz swoich klientów do pozostawiania adresu oraz umieścisz na stronie miejsce, gdzie można się zapisać do newslettera, wówczas możesz rozpocząć proces stałej komunikacji z bardzo wysoką skutecznością i zerowym kosztem (poza nakładem czasowym), czyli marketing. Kilka zasad tworzenia komunikacji newsletterowej: 1. Przede wszystkim zainwestuj w oprogramowanie. Wysyłanie kampanii mailingowych ze zwykłego programu pocztowego obarczone jest sporym ryzykiem. Warto wykorzystać jeden z dostępnych na rynku programów, który rozwiąże problem związany z przychodzącymi zwrotami, a także zautomatyzuje proces budowy bazy adresowej i zapewni profesjonalne raporty z wysyłek. 2. Oferuj ciekawe informacje. Zawsze zadaj sobie pytanie Co ciekawego dla klienta jest w moim newsletterze? i na tej podstawie buduj wiadomość. W przypadku mailingu reklamowego zawsze zastosuj bodziec, który zachęci odbiorcę do kupna lub wykonania pożądanej przez nas akcji. Pomyśl o tym, kim są Twoi klienci i jakich informacji od Ciebie oczekują. Najważniejszy jest tytuł to on zachęca do otworzenia newslettera. Wykorzystaj ludzką ciekawość do tworzenia tytułów, które zaintrygują, zaciekawią, rozbawią. Np.: Wiemy jak przeżyć wakacje z dziećmi ciekawie, wesoło i niedrogo. W treści newslettera daj odpowiedź i nawiąż do tytułu. 3. Wysyłaj minimum raz w miesiącu. Codzienne wysyłanie informacji do klienta może go zniechęcić. Pisz, gdy istnieje taka potrzeba. Publikuj jednak newsletter minimum raz w miesiącu, aby utrzymać kontakt i pokazać, że w firmie dzieje się coś ciekawego. Systematyczność pozwoli Ci na budowanie lojalności klientów. 4. Uważaj na wysyłanie dużych plików. to nie strona www. Dlatego unikaj wysyłania dużych plików graficznych, bannerów flashowych czy billboardów. Pamiętaj, że część programów do obioru poczty blokuje kreacje graficzne. Upewnij się zatem, czy Twoi odbiorcy będą mogli je zobaczyć. A może warto umieścić je na stronie internetowej, a w mailingu tylko linki. 5. Pamiętaj o artykule 10. Ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną. Zakazane jest przesyłanie niezamówionej informacji handlowej skierowanej do oznaczonego odbiorcy za pomocą środków komunikacji elektronicznej, w szczególności poczty elektronicznej. 6. Upewnij się, czy użytkownik może łatwo wypisać się z subskrypcji. Jedno lub dwa kliknięcia tyle maksymalnie powinna zająć użytkownikowi rezygnacja z subskrypcji. Dyrektywa UE nr 2002/58 z dnia 12 czerwca 2002 roku, która obowiązuje także w Polsce, nakłada na wysyłającego obowiązek umożliwienia każdemu odbiorcy wypisania się z listy mailingowej. Dlatego należy pamiętać o umieszczeniu w newsletterze stopki do wypisu. Przykład dobrego szablonu Newslettera GRUPER

133 Dobrze zaplanowane działania marketingowe są narzędziem zarówno pozyskiwania nowych klientów nowi użytkownicy zapisani do newlsettera przez stronę www, jak i narzędziem utrzymania dobrych relacji z dotychczasowymi klientami. Warto do naszych stałych klientów wysyłać informacje związane z ofertami rabatowymi lub zniżkami na kolejny pobyt tak by czuli się wyróżnieni. Esencją dobrego marketingu internetowego jest spójność komunikatów reklamowych z docelowa stroną, na którą kierowany jest użytkownik. Drugorzędnym jest forma komunikacji: czy będzie to bezpłatny link umieszczony w katalogu serwisowym, czy newlsetter z kuponem rabatowym, czy też płatna reklama na Adwords ważne, aby ułatwić użytkownikowi odnalezienie informacji, której szuka. Istotne, aby dywersyfikować formy marketingowej komunikacji i rozpocząć samodzielnie od tych, które kosztują najmniej. Ważne jest również dotarcie do Klientów tam, gdzie pojawia się potrzeba i wtedy gdy się pojawia zatem obserwujmy konkurencję oraz wykorzystujmy okazje takie jak: Dzień Dziecka, Dzień Matki, Walentynki do tego, by komunikować się z Klientem i zaoferować mu coś specjalnego. Ćwiczenie aktywizujące: 1. Podziel grupę na 4 zespoły. Każdy zespół ma za zadanie opracować poniższe materiały dla Gospodarstwa Agroturystycznego w Wielkopolsce, specjalizującego się w wypoczynku dla rodzin z dziećmi: 1) Zaproponować adres www strony, który jest wolny. 2) Stworzyć makietę strony internetowej. 3) Przygotować reklamę tekstową do strony głównej. 4) Opracować tekst powitalny. Każdy zespół prezentuje swoją koncepcję na forum, pozostali uczestnicy przyznają punkty w skali od 0-3, gdzie 0 słaby pomysł, a 3 bardzo dobry. Zespół który uzyska największą liczbę punktów wygrywa.

134 Uwagi dla trenera: Marketing w agroturystyce jest obszarem relatywnie ciekawym i umożliwiającym efektywny przekaz nawet dla osób nie mających wcześniejszych doświadczeń w zakresie nauki tej materii. W przypadku gospodarstw agroturystycznych elastyczność oraz zdolność przystosowania się do wymagań turystów stanowią, podobnie jak w przypadku większości mikroprzedsiębiorstw, kluczowy element sukcesu przedsięwzięcia. Dobór poszczególnych instrumentów marketingu powinien być każdorazowo konfrontowany ze specyfiką producenta, konkurencji oraz segmentu nabywców. Metody dydaktyczne: W procesie dydaktycznym należy w miarę możliwości unikać jednoznacznego wartościowania sugerowanych rozwiązań, wskazując jednak zalety i wady w kontekście produktu, klienta i konkurencji. Podstawową metodą podającą jest wykład informacyjny. W procesie przygotowania wykładu należy uwzględnić przede wszystkim cel nadrzędny, którym jest zapoznanie słuchaczy z informacją. Prowadzący powinien uwzględnić możliwości percepcyjne słuchaczy, dostosować objętość materiału do czasu wykładu, wyodrębnić zasadnicze fakty i podkreślić te mające ciężar gatunkowy, dbać o wyrazistość języka oraz dobór tonacji i słownictwa. Metody podające mogą być przeplatane metodami problemowymi (np. studia przypadków, dyskusja, praca w zespołach itp.). W przypadku marketingu w agroturystyce, poza standardowymi studiami przypadków, można sięgnąć do wyników badań naukowych, które również pozwalają na zobrazowanie specyfiki marketingu w agroturystyce. Ponadto w kształceniu marketingu w agroturystyce można zastosować wykorzystanie narzędzi online metodą ćwiczeń, której głównym zadaniem jest wykorzystanie zdobytej wiedzy teoretycznej w praktyce. Najczęściej zadawane pytania, które mogą się pojawić podczas szkoleń (FAQ) 1. Czy zatrudniać specjalistę ds. marketingu do koordynowania prac marketingowych? ODP>: Nawet w niewielkim biznesie warto pomyśleć o zatrudnieniu na stałe osoby, która będzie odpowiadać za marketing w firmie. Nawet jeśli właściciele są kreatywni i mają pomysł na swój agrobiznes, mogą wytyczać kierunek, ważne jednak, aby ktoś na bieżąco realizował promocje, dbał o aktualizacje na stronie www, informował klientów o specjalnych ofertach itp. Można też zaangażować młodych członków rodziny do takich działań promocyjnych jak np.: prowadzenie bloga lub konta na facebooku, wrzucanie filmików na YouTube. 2. Czy przy rozpoczęciu działań marketingowych potrzebna jest agencja reklamowa? ODP>: TAK, Agencja reklamowa jest przydatna do stworzenia podstawowych materiałów graficznych takich jak np. logo, ulotka, grafiki na stronę www, te materiały, które będą wielokrotnie wykorzystywane. Warto też przy okazji specjalnych projektów mieć zaprzyjaźnioną agencję/grafika, którzy w szybkim czasie mogą opracować niezbędny materiał promocyjny. 3. Ile kosztuje dobre zarządzanie kampanią AdWords? ODP>: Warto znaleźć taką agencję, która będzie koordynować działania AdWords w ramach prowizyjnego wynagrodzenia za osiągnięte efekty. Wówczas wielkość kosztu agencji jest proporcjonalna do osiągniętej sprzedaży. Agencja rozlicza się z klientem w modelu PPS (pay per sale klient płaci agencji prowizję od sprzedanego produktu lub usługi). 4. Lepiej skorzystać z gotowych szablonów stron WWW czy stworzyć coś własnego? ODP>: Gotowy szablon jest dobry na start, jako prowizoryczna strona www, która jest w budowie. Aby realizować cel marketingowy pozyskiwać nowych klientów, strona powinna być unikalna pod kątem grafiki gotowe szablony nie dają takich możliwości. 5. Ile należy wydawać na reklamę w Internecie?

135 ODP>: Reklama w Internecie jest najbardziej mierzalnym z narzędzi marketingowych. Warto wydawać tyle, by nam się to opłacało. Czyli koszt reklamy nie może przewyższyć marży, którą mamy ze sprzedaży reklamowanych usług/towarów. Patrz wskaźnik ROI. Przydatne adresy stron www: Informacje o branży: Agencje reklamowe: Agencje interaktywne tworzenie stron www, reklama w Internecie: Tworzenie sklepów internetowych: https://wellcommerce.pl/

136 M1.J5. ZARZĄDZANIE W TURYSTYCE Treść kształcenia Funkcje i zasady zarządzania Style zarządzania Kompetencje współczesnego menedżera Zarządzanie przedsiębiorstwem turystycznym (biurem podróży) Zarządzanie personelem Zarządzanie wiedzą i informacją Zarządzanie jakością Zarządzanie ryzykiem Internet jako współczesne narzędzie zarządzania, komunikowania się i informacji Środki dydaktyczne Podręczniki, przepisy prawa dotyczące zarządzania w turystyce, czasopisma branżowe, publikacje i prezentacje multimedialne dotyczące zarządzania, przykładowe strategie działania i struktury organizacyjne przedsiębiorstwa, tablica interaktywna. Kształcenie powinno odbywać się w pracowni wyposażonej w odpowiednie środki dydaktyczne oraz komputery z dostępem do Internetu Ramowy program szkolenia Temat zajęć Funkcje i zasady zarządzania Style zarządzania Kompetencje współczesnego menedżera Zarządzanie przedsiębiorstwem turystycznym (biurem podróży) Zarządzanie personelem Zarządzanie wiedzą i informacją Zarządzanie jakością Zarządzanie ryzykiem Internet jako współczesne narzędzie zarządzania, komunikowania się i informacji Zastosowana metoda Wykład, praca własna Wykład, praca własna Wykład, praca własna Wykład, praca własna Wykład, praca własna Wykład, praca własna Wykład, praca własna Wykład, praca własna Wykład, praca własna Materiały dydaktyczne Prezentacje multimedialne, materiały ćwiczeniowe Prezentacje multimedialne, materiały ćwiczeniowe Prezentacje multimedialne, materiały ćwiczeniowe Prezentacje multimedialne, materiały ćwiczeniowe Prezentacje multimedialne, materiały ćwiczeniowe Prezentacje multimedialne, materiały ćwiczeniowe Prezentacje multimedialne, materiały ćwiczeniowe Prezentacje multimedialne, materiały ćwiczeniowe Prezentacje multimedialne, materiały ćwiczeniowe Czas realizacji zagadnienia 0,5 godz. 1 godz. 1 godz. 1 godz. 1 godz. 1 godz. 0,5 godz. 1 godz. 1 godz.

137 Funkcje i zasady zarządzania Zarządzanie to nauka i sztuka sprawnego i skutecznego wykorzystywania przez organizacje 1 dostępnych zasobów do osiągania swoich celów. Organizacje nastawione są na maksymalizację zysku lub na osiąganie celów społecznych (np. gminy, fundacje, stowarzyszenia) i wykorzystują w swojej działalności kombinację zasobów ludzkich, finansowych, rzeczowych do osiągania swoich celów. Zasoby te pozyskiwane są najczęściej z otoczenia. Każda organizacja wykorzystuje cztery rodzaje zasobów: 1) ludzkie (obejmują kadrę kierowniczą oraz siłę roboczą), 2) rzeczowe (obejmują surowce, pomieszczenia biurowe i produkcyjne oraz sprzęt, maszyny, urządzenia, instalacje, środki transportu), 3) finansowe (obejmują kapitał finansowy wykorzystywany przez organizację do finansowania zarówno bieżącego, jak i długofalowego funkcjonowania), 4) informacyjne (obejmują dane niezbędne do skutecznego podejmowania decyzji). Menedżerowie łączą i koordynują te wszystkie zasoby dla celów organizacji. Rys 6. Istota zarządzania Zarządzanie Zestaw działań skierowanych na zasoby organizacji i wykonywanych z zamiarem osiągnięcia celów organizacji w sposób sprawny i skuteczny Sprawny wykorzystywanie zasobów w sposób mądry, bez marnotrawstwa Skuteczny uzyskiwanie powodzenia w działaniach Menedżer Osoba, która planuje, organizuje, motywuje i kontroluje zasoby ludzkie, finansowe, rzeczowe i informacyjne. Odpowiada za proces zarządzania Źródło: Griffin R.W., Podstawy zarządzania organizacjami, Wyd. PWN, Warszawa 1998 i nast., s. 38. Zarządzanie można również określić jako zestaw działań kierowniczych, obejmujących planowanie i podejmowanie decyzji, organizowanie, przewodzenie (tj. kierowanie ludźmi) i kontrolowanie, które są ukierunkowane na zasoby organizacji i wykonywane z zamiarem osiągnięcia celów tej organizacji. Są to cztery funkcje zarządzania: I. Planowanie to wyznaczanie bliższych i dalszych celów, do których zmierza organizacja. Istota planowania to opracowanie koncepcji funkcjonowania i rozwoju, na które składają się: wybór kierunków działalności, określenie celów, wyznaczenie sposobów osiągania celów. II. Organizowanie podział pracy, uprawnień i odpowiedzialności, które będą pomagały w realizacji przyjętych celów i ustaleń strategicznych. To proces, poprzez który praca w danej 1 Organizacja grupa ludzi, którzy współpracują ze sobą w sposób uporządkowany i skoordynowany, aby osiągnąć pewien zestaw celów.

138 III. organizacji dzielona jest na poszczególne zadania i grupy zadań powiązanych ze sobą. To decydowanie o tym, w jaki sposób możliwie najlepiej pogrupować działania i zasoby organizacji. Motywowanie (kierowanie ludźmi, przewodzenie) zapewnienie współdziałania ludzi ze sobą i mobilizowanie ich energii i inteligencji do przemyślanego wypełnienia postawionych przed nimi zadań oraz wyboru środków do ich osiągnięcia. IV. Kontrolowanie obserwowanie postępów organizacji w realizowaniu jej celów. Obejmuje trzy podstawowe czynności: określenie mierników efektywności (ilościowo określamy, co chcemy osiągnąć), pomiar bieżącej efektywności, porównanie efektywności z wyznaczonymi miernikami. W ramach każdej z wymienionych funkcji właściciele lub menedżerowie rozwiązują problemy i podejmują decyzje, czyli dokonują wyboru celów i środków do ich realizacji spośród większej lub mniejszej liczby alternatywnych rozwiązań. Zasady zarządzania, które powinny być przestrzegane przez menedżerów (tzw. 14 zasad dobrego zarządzania H. Fayola) to [Stoner, Wankel 2001]: Podział pracy im bardziej ludzie specjalizują się, tym sprawniej mogą wykonywać swoją pracę, Autorytet menedżerowie muszą wydawać takie polecenia, by zadanie było wykonane; autorytet formalny daje prawo do wydawania poleceń (rozkazywania), ale nie zawsze wymusza posłuszeństwo jeśli menedżerowie nie mają autorytetu osobistego wynikającego z wiedzy i doświadczenia, Dyscyplina członkowie organizacji powinni przestrzegać reguł (przepisów i uzgodnień) rządzących organizacją. Dyscyplina wynika z dobrego przewodzenia według sprawiedliwych zasad nagradzania i kary, Jedność rozkazodawstwa każdy pracownik powinien otrzymywać polecenia tylko od jednego przełożonego, w przeciwnym razie następuje sprzeczność poleceń i zakłócenie autorytetu, Jedność kierownictwa podobne czynności powinny być zgrupowane i podległe jednemu kierownikowi, Podporządkowanie interesu osobistego interesowi organizacji w żadnym przedsięwzięciu interesy pracowników nie powinny przeważać nad interesami całości, Wynagrodzenie powinno być sprawiedliwe zarówno dla pracownika i organizacji, Centralizacja ograniczenie roli podwładnych w podejmowaniu decyzji oznacza centralizację, zwiększenie zaś ich roli decentralizację, Hierarchia linia władzy powinna przebiegać z góry w dół organizacji i należy jej zawsze przestrzegać, Ład każda rzecz i każdy człowiek powinien być na właściwym miejscu i we właściwym czasie, Sprawiedliwość menedżerowie powinni odnosić się do podwładnych w sposób uprzejmy i sprawiedliwy, Stabilizacja personelu duża fluktuacja pracowników wpływa niekorzystnie na sprawność funkcjonowania organizacji, Inicjatywa menedżerowie powinni stwarzać takie warunki, aby podwładni mieli swobodę w tworzeniu i realizacji swoich planów, Harmonia menedżerowie powinni tworzyć atmosferę, w której przynależność do zespołu zapewni organizacji ducha jedności.

139 Ćwiczenia aktywizujące: 1. Uwzględniając 4 podstawowe funkcje zarządzania, wypisz najważniejsze zadania dla każdej funkcji w gospodarstwie agroturystycznym. Funkcja Zadania Planowanie Organizowanie Motywowanie Kontrolowanie

140

141 2. Jakimi musisz dysponować zasobami, podejmując decyzję o działalności agroturystycznej? Zasoby Opis Zasoby ludzkie Zasoby rzeczowe Zasoby finansowe Zasoby informacyjne Literatura dodatkowa: 1. Czaińska K., Odkryć zarządzanie, Wyd. PWN, Warszawa Czerska M. (red.), Zarządzanie organizacjami, Wyd. TNOIK, Toruń Kisielnicki J., Zarządzanie organizacją, Wyd. WSHiP, Warszawa Knecht Z., Zarządzanie przedsiębiorcze, Wyd. Edukacja, Warszawa Koźmiński A., Piotrowski W., Zarządzanie teoria i praktyka. Wyd.5., Wyd. PWN, Warszawa 2010.

142 6. Skawińska E., Zarządzanie przedsiębiorstwem, Wyd. Politechniki Poznańskiej, Poznań 2007.

143 Style zarządzania Najważniejszym obszarem aktywności zawodowej menedżerów jest nie tylko skłanianie pracowników przedsiębiorstwa do realizacji obowiązków, lecz także odpowiednie ukierunkowanie ich wysiłku na rzecz realizacji celów organizacji. W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabiera sposób, w jaki tego dokonują. W teorii zarządzania sposób ten określa się stylem kierowania (zarządzania). W praktycznym działaniu menedżerów przejawia się to w sposobie wydawania i egzekwowania poleceń, stosowania sankcji, tworzenia sytuacji zachęty do działania i kontrolowania działań podwładnych. Wybór stylu kierowania zależy przede wszystkim od zarządzającego i pracowników oraz czynników sytuacyjnych. Wyznacznikami stylu zarządzania są: kwalifikacje i charakter podwładnych, specyfika pracy (charakter realizowanych zadań), umiejętności i osobowość kierownika, kultura organizacyjna przedsiębiorstwa, sytuacja przedsiębiorstwa, wymogi otoczenia. Wyodrębnia się trzy style zarządzania [Kożuch, Cywoniuk 2000]: 1. Styl autorytarny: kierownik sam ustala cele i metody działania, sam dokonuje podziału pracy, wpływa na zachowania podwładnych przez polecenia i kary, kierownik utrzymuje dystans wobec pracownika, nie uczestniczy w pracach, zespoły pracownicze kierowane w sposób autokratyczny cechuje większa wydajność pracy i szybsze wykonywanie zadań, w dłuższej perspektywie maleje zaufanie między pracownikami, w zespołach kierowanych w sposób autokratyczny występuje mniejsza zdolność do pracy zespołowej, obniża się pozytywna motywacja i zachodzi niebezpieczeństwo wewnętrznych konfliktów, styl autokratyczny sprawdza się, gdy niezbędne jest pełne posłuszeństwo przy wykonywaniu zadań, decyzje podejmowane są w warunkach presji czasowej lub gdy członkowie grupy nie mają dostatecznych kwalifikacji i obawiają się ponoszenia odpowiedzialności. 2. Styl demokratyczny 3. Styl liberalny kierownik w swoim działaniu stara się stworzyć atmosferę wzajemnego zaufania, zachęca pracowników do dyskusji i współdecydowania o celach, przedmiocie, jak i zakresie własnej aktywności, przed podjęciem decyzji kierownik stara się wykorzystać propozycje, uwagi i rady pracowników, styl jest użyteczny w przypadku zarządzania kompetentnym, wykwalifikowanym i doświadczonym zespołem pracowników, rezultaty wykonanej pracy są wyższej jakości i bardziej oryginalne.

144 w swoim działaniu jest pasywny, unika wszelkich interwencji, stara się dawać pracownikom pełną swobodę, nie kontroluje grupy i nie uczestniczy w pracach grupy, na pytania pracowników odpowiada zawsze zgodnie z ich oczekiwaniami i nie przedstawia na ogół własnych koncepcji, w dużej mierze wykazuje brak zainteresowania sprawowaną przez siebie funkcją kierowniczą, interesuje go tylko zrealizowanie zadań, unika ocen pracowników i nie motywuje ich do działania, wśród pracowników często panuje niezadowolenie, z powodu braku przywództwa, co sprzyja powstawaniu struktur nieformalnych, rezultatem stosowania stylu jest niewielka ilość i niska jakość wykonywanej pracy. Inne klasyfikacje stylów zarządzania [Wyrzykowska, Karbowiak 2008]: styl dyrektywny, życzliwy, konsultacyjny, partycypialny (R. Likert), styl separujący się, poświęcający się, towarzyski, zintegrowany (J.W. Reddin), styl zorientowany na ludzi i styl zorientowany na zadania (Blake, Mauton). 1. Do budowania silnego zespołu wskazany jest styl demokratyczny. 2. Napięte terminy czasowe powodują, że lepsze rezultaty dać powinien styl autokratyczny. 3. Gdy podwładni pracują w komórkach organizacyjnych, ściśle od siebie uzależnionych to zalecany jest styl zorientowany na ludzi. 4. Gdy podwładni pracują na własny rachunek styl powinien być dyrektywny. 5. Jeśli zadania wykonywane przez podwładnych są nierutynowe, lepiej stosować styl dyrektywny. 6. Jeśli zadania wykonywane przez podwładnych są silnie zrutynizowane, lepiej stosować styl niedyrektywny. 7. Jeśli podwładni są niedostatecznie wykwalifikowani, dobrze przewodzić im będzie autokrata. 8. Jeśli wśród pracowników dominuje silna potrzeba niezależności, odpowiedni będzie styl partycypacyjny demokratyczny. Dla zarządzającego zespołem najważniejsze powinno być uświadomienie sobie, jaki jest jego styl oraz jakie inne style mogą w zarządzanym przez niego zespole sprawdzać się lepiej. Ćwiczenia aktywizujące: 1. Jak postrzegasz swój styl kierowania? Odpowiedz na poniższe pytania: TAK; NIE, NIE WIEM, zgodnie z tym, co myślisz na temat różnych stylów zarządzania. Moim zdaniem w zarządzaniu najważniejsze są procedury; Aby dobrze zarządzać, wystarczy jedynie dysponować odpowiednimi funduszami, które są najlepszym motywatorem dla ludzi; Ludzie potrzebują autorytetu i silnej ręki w osobie szefa; W dzisiejszych czasach osoba skutecznie zarządzająca w większym stopniu organizuje ludzi wokół problemów i zadań, niż wydaje polecenia i nakazy; Uważam, iż potencjał grupy współpracujących ze sobą ludzi przewyższa sumę potencjałów i

145 możliwości pracowników działających pojedynczo; Ponieważ ludzie są różni, sztuką jest nie tylko rozpoznać te specyficzne cechy, ale przede wszystkim wykorzystać dla dobra firmy i samych pracowników; Rok 2013 nie różni się znacząco od czasów sprzed 10 lat, jeśli chodzi o zarządzanie ludźmi i ich zaangażowanie w pracę; Dobre sformułowanie celów, wizji przyszłości przedsiębiorstwa stanowią obok koncentracji na ludziach, podstawę dobrego zarządzania przedsiębiorstwem, niezależnie od jego wielkości; Ludzie są tylko ludźmi i dlatego trzeba przede wszystkim ich kontrolować, wyciągać konsekwencje oraz karać tych, którzy nie wywiązują się ze swoich zadań; Elastyczność w zarządzaniu polega na umiejętności budowania chwilowych strategii i doraźnych celów, gdy coś lub ktoś zawiedzie albo zmieni się to, co wcześniej ustalono w planach długoterminowych. Klucz: TAK pytanie 4,5,6,8,10 10 pkt. NIE pytanie 1,2,3,7,9 10 pkt. NIE WIEM 5 pkt. Interpretacja wyników: pkt. Twoje podejście do zarządzania polega na inwestowaniu w ludzi, ich potencjał i współprace. Demokratyczny styl zarządzania jest dla Ciebie drogą do większego angażowania personelu w prace i sprawy firmy a z drugiej strony stanowi źródło Twoich sukcesów zarówno doraźnych, jak i obliczonych na dłuższą metę. Potrafisz być elastyczny jesteś obdarzony dużą wyobraźnią i wrażliwością, nie tylko na ludzkie sprawy, ale również w stosunku do procesów i zdarzeń, które wymagają zarówno siły, jak i inteligencji. W sytuacjach kryzysowych cechuje Cię otwartość na pomoc i inicjatywę współpracowników. Potrafisz być krytyczny wobec własnych decyzji. W kręgach młodych pracowników uchodzisz za najlepszego debeściaka pkt. Twój styl zarządzania ma cechy mieszane. Potrafisz być demokratycznym szefem, ale jesteś również wyposażony w narzędzia twarde tj. karanie i wywieranie presji. Chętnie wdrażasz procedury i pragniesz realizować wcześniej ustalone plany, ale brakuje Ci więcej czasu, bądź konsekwencji w ich skutecznym wykorzystaniu. Można sadzić, że sytuacje ludzkie w Twoich relacjach z pracownikami potrafią dominować i być podstawą wielu decyzji, które świadczą o Twojej elastyczności. Czasami Twoja nadwrażliwość nie tylko na sprawy ludzi, ale także wobec niepewności jutra lub nagłych niespodziewanych wydarzeń może być przyczyną zamartwiania się i bezsennych nocy. W kręgach młodych pracowników uchodzisz prawdopodobnie za trochę nerwowego swojaka. -25 pkt. prezentujesz styl kierowania oparty na regułach, zasadach i procedurach, ściśle opisujących sposób postępowania Twoich pracowników. Jeśli tych dyrektyw nie opracowałeś, to z dużym prawdopodobieństwem można założyć, ze właśnie ta droga jest Twoim sposobem na zwiększenie skuteczności własnego zarządzania. Na wydarzenia niespodziewane, nagłe lub wymykające się wcześniej sporządzonym planom reagujesz raczej usztywnieniem własnego stanowiska, niż poszukiwaniem alternatywy. W takich sytuacjach masz skłonności do zachowań nakazoworozdzielczych wobec innych ludzi. W kryzysie szukasz raczej oparcia we własnej osobie, niż liczysz na cudzą pomoc. Jesteś bardziej człowiekiem czynu niż refleksji. Bardziej będą Cię interesować fakty i konkretne rezultaty niż możliwości i mgliste, choć obiecujące perspektywy. W kręgach młodych uchodzisz za inteligentnego twardziela. 2. Poproś uczestników, aby odpowiedzieli na postawione poniżej pytania i porównali wyniki z partnerem: a) Jak opisałbyś swój styl interpersonalny? Czy jesteś cichy, asertywny czy dominujący?

146 b) Czy jesteś raczej introwertykiem czy ekstrawertykiem? Czy wolisz spędzać czas w samotności czy raczej w towarzystwie innych ludzi? c) Czy jesteś nieśmiały, zachowujesz rezerwę, czy raczej odważny w nowych sytuacjach towarzyskich? d) Czy jesteś empatyczny i okazujesz chęć zrozumienia innych? e) Jaki jest Twój styl zarządzania? Czy Twój styl jest autorytarny, czy bardziej demokratyczny, a może liberalny? Literatura dodatkowa: 1. Kubik K., Menedżer w procesie zarządzania zasobami ludzkimi, Wyd. PTM, Warszawa Mroziewski M., Style kierowania i zarządzania. Wybrane koncepcje, Wyd. Difin, Warszawa Penc J., Menedżerowie i organizacje jutra praktyka kierowania w społeczeństwie wiedzy, Wyd. WSP w Szczytnie, Szczytno Wyrzykowska B., Karbowiak K., Kierowanie zasobami ludzkimi w organizacji, Wyd. SGGW, Warszawa Wyszkowska Z., Jakubczak A., Style kierowania w wielkoobszarowych przedsiębiorstwach rolniczych, Roczniki Nauk Rolniczych, Seria G., T. 95., z. 1., 2008.

147 Kompetencje współczesnego menedżera Menedżerem jest osoba spełniająca funkcje kierownicze, posiadająca odpowiednie kwalifikacje, wyspecjalizowana w zarządzaniu przedsiębiorstwem, instytucją lub zespołem ludzi. Sprawność menedżera ma w procesie zarządzania przedsiębiorstwem podstawowe znaczenie. Współczesny menedżer wykonuje szereg specyficznych czynności: planuje pracę zespołu, określa zadania dla całego zespołu i poszczególnych pracowników; planuje długoterminowo oraz dokładnie, organizuje działalność zespołu pracowników, dobiera ludzi o odpowiednich kwalifikacjach, odpowiedniej wiedzy i osobowości i potencjalnych zdolnościach do wykonywania takiej pracy, szkoli i trenuje ludzi do danej pracy, osiągania określonych celów i rozwijania umiejętności, instruuje i nadzoruje pracowników, wykonuje czynności administracyjne, dba o warunki pracy, zapewnia właściwe wynagrodzenie, zróżnicowane zgodnie z wniesionym wkładem pracy, wysiłku i osiąganymi rezultatami, motywuje pracowników, rozwiązuje problemy, ustala standardy jakości, ocenia efekty pracy. Praca wykonywana przez menedżerów (praca kierownicza) różni się zatem istotnie od pracy pozostałych zatrudnionych w organizacji osób, ponieważ: jest pracą umysłową, najważniejszymi działaniami kierowniczymi są procesy decyzyjne o celach, zadaniach oraz siłach i środkach jednostki organizacyjnej, bezpośrednim przedmiotem działań kierowniczych są inni ludzie, a nie materialne przedmioty pracy; każdy kierownik realizuje cele swej jednostki organizacyjnej za pośrednictwem podległych mu pracowników, zakres i ranga ich odpowiedzialności są znacznie większe niż pracowników niekierowniczych, cechuje ją duża zmienność zadań i warunków ich realizacji, dlatego wymaga ona odwagi, wytrwałości, roztropności oraz odporności na napięcia nerwowe. Pełnienie funkcji kierowniczej w przedsiębiorstwie wymaga posiadania odpowiednich kompetencji. Na kompetencje menedżerskie składają się 3 komponenty [Kossowska, Sołtysińska 2002]:

148 posiadanie wiedzy z danego zakresu (wiem co, np. wiedza z zakresu rachunkowości, prawa pracy), posiadanie umiejętności (wiem jak i potrafię zastosowanie wiedzy w praktyce), odpowiednia postawa (chcę i jestem gotów wykorzystywać wiedzę, osobowość). Kompetentny menedżer to osoba, która na podstawie doświadczenia, wiedzy i wykształcenia wie, jak zarządzać, potrafi to robić, a także wykazuje odpowiednią postawę i motywację by zarządzać sprawnie [Whiddett, Hollyforde 2003]. Praca menedżera jest pełna niepewności, zmian i natychmiastowego podejmowania decyzji. Z tego też powodu menedżer powinien posiadać takie cechy jak: wiedza i doświadczenie, dostrzeganie pojawiających się możliwości i trendów rynkowych, umiejętność dostosowywania się do zmian, radzenie sobie z trudnościami, przeszkodami, umiejętność podejmowania trudnych decyzji, posiadanie autorytetu wśród swoich podwładnych, ciągła gotowość do podnoszenia kwalifikacji, kultura osobista, inicjowanie zmian, umiejętności przekonywania, prowadzenia dyskusji, przemawiania i prowadzenia negocjacji, umiejętność przyznawania się do popełnionych błędów, umiejętność organizacji pracy własnej i podwładnych, umiejętność współpracy i budowy zespołów, umiejętność rozwiązywania konfliktów, umiejętność motywacji pracowników, sprawiedliwa ocenia podwładnych, odpowiedzialność za swoich podwładnych, empatia i życzliwość w stosunku do współpracowników. Dobry menedżer powinien być ekonomistą, marketingowcem, psychologiem, a także finansistą. Jako ekonomista musi mieć świadomość misji organizacji oraz posiadać wiedzę o prawach i prawidłowościach gospodarki rynkowej. Menedżer jako marketingowiec, powinien posiadać wiedzę o koncepcji, zasadach oraz instrumentach marketingu. Natomiast menedżer finansista ustala politykę finansową organizacji, która da możliwie najlepsze rezultaty i przyniesie jak największe zyski. Powinien on także być dobrym psychologiem, znać ludzką psychikę, motywy działania i sposoby motywowania podległych mu pracowników do większej samodzielności i wydajności. Cechy efektywnego menedżera: 1. Koncentracja na działaniach i osiąganych rezultatach, duża wyobraźnia: wyznacza jasny kierunek, wyznacza jasną strategię i zadania prowadzące do jej realizacji, powoduje, że zespół stale skoncentrowany jest na postawionych przed nim zadaniach. 2. Charyzma: inspiruje i motywuje, jest entuzjastyczny i pozytywny.

149 3. Solidność, uczciwość, odwaga i energia, w tym gotowość do ryzyka: jest kompetentny i skuteczny, kieruje się zasadami etyki, przede wszystkim uczciwością, okazuje wewnętrzną integralność, jest ponad uczuciami osobistymi i polityką, podejmuje ryzyko, jest innowacyjny. 4. Zdolność podejmowania szybkich decyzji i działań: jest zrównoważony, trzeźwo ocenia sytuację, korzysta z dostępnych informacji i rad. 5. Odpowiedzialność: postępuje tak, jak zobowiązał się postępować, dotrzymuje słowa. 6. Jest liderem: opiekuje się, pomaga ludziom osiągać ich cele, dzieli się władzą, jest dobrym słuchaczem, wspiera, obdarza zaufaniem, jest przystępny i dostępny, ilekroć inni go potrzebują, wydobywa z ludzi to, co w nich najlepsze, pomaga znajdować skuteczne rozwiązania. 7. Spaja zespół: kreuje dobrą atmosferę w zespole, dba o utożsamienie się wszystkich pracowników z celami przedsiębiorstwa, promuje zespół i jego wkład w przedsiębiorstwo, zapewnia dobre środowisko pracy. 8. Dba o komunikację: słucha, dba, by ludzie byli dobrze poinformowani, wnosi własny wkład, jest otwarty na nowe cele. 9. Docenia osiągnięcia: zauważa dokonania swoich ludzi, odpowiednio nagradza wkład pracy. 10. Skutecznie kieruje zmianami: czyni z nich fakt pozytywny i ekscytujący, jest elastyczny i łatwo przystosowuje się.

150 Ćwiczenia aktywizujące: 1. Zakwalifikuj wymienione czynności menedżera do jednej z czterech funkcji zarządzania: planowania, organizowania, motywowania lub kontrolowania. Czas: 15 minut. Lp. Czynności menedżera Funkcje zarządzania 1 Projektowanie pracy 2 Ustalanie celów firmy oraz celów pracowników (z ich udziałem) 3 Udzielanie instruktażu, szkolenie pracowników 4 Prowadzenie negocjacji z bankami w sprawie kredytów dla firmy 5 Koordynowanie prac nad planem marketingowym 6 Analizowanie wyników badań rynku 7 Zapoznawanie się ze wskaźnikami i sprawozdaniami przygotowanymi przez dział finansowy 8 Sprawdzanie stanu środków pieniężnych na rachunkach bankowych 9 Przyznawanie nagród i premii pracownikom 10 Udzielanie pracownikom pochwał i upomnień 11 Zatwierdzanie planu urlopów 12 Zatwierdzanie budżetu na reklamę 13 Opracowywanie lub zatwierdzanie zakresów czynności pracowników 14 Przeglądanie korespondencji i kierowanie jej do załatwienia przez odpowiednich pracowników 15 Podpisywanie pism przygotowanych przez pracowników 16 Rozwiązywanie konfliktów między pracownikami 17 Sprawdzanie listy obecności 18 Prowadzenie negocjacji z kontrahentami 19 Ocenianie pracy podległych pracowników 20 Opracowywanie harmonogramów przeglądów i konserwacji maszyn 21 Rozpatrywanie skarg i wniosków pracowników 22 Planowanie własnej pracy 23 Sprawdzenie poziomu zapasów w magazynie 24 Zamawianie materiałów potrzebnych do produkcji 25 Koordynowanie prac wykonywanych na różnych stanowiskach 26 Analizowanie kosztów 2. Poproś uczestników, aby w zespołach 2-osobowych dokonali podziału umiejętności menedżerskich na cztery grupy (umiejętności techniczne, personalne, interpersonalne, koncepcyjne). Poproś każdą grupę o przedstawienie wyników pracy i wzięcie udziału w dyskusji na temat roli poszczególnych grup umiejętności menedżerskich w pełnieniu funkcji kierownika.

151 Wskazówka: Do wykonania ćwiczenia możesz wykorzystać wzór schematu na rysunku. Uczestnicy wpisują poszczególne umiejętności z przedstawionego poniżej alfabetycznego wykazu umiejętności kierowniczych do właściwych rubryk. Podział umiejętności menedżerskich: TECHNICZNE PERSONALNE INTERPERSONALNE KONCEPCYJNE

152 Wykaz umiejętności menedżerskich: podejmowanie decyzji, formułowanie swoich celów i priorytetów, premiowanie, diagnozowanie swoich słabych i silnych stron, radzenie sobie ze stresem, doradzanie, planowanie rozwoju, prowadzenie rozmów, motywowanie pracowników, wywieranie wpływu, myślenie długofalowe, o przyszłości negocjowanie, wypisywanie faktur, obsługiwanie komputera, obsługiwanie urządzeń biurowych, opracowywanie wyników badań, planowanie własnego rozwoju, posługiwanie się efektywnymi technikami uczenia się, zarządzanie własnym czasem, posługiwanie się językiem obcym, prowadzenie badań rynku, posługiwanie się technikami kreatywnego myślenia, przemawianie, projektowanie stanowisk pracy, projektowanie struktury organizacyjnej, prowadzenie działań promocyjnych, rozwiązywanie konfliktów, sporządzanie bilansu, szkolenie, zawieranie umów ubezpieczeniowych. Informacje pomocnicze: UMIEJĘTNOŚCI KONCEPCYJNE to zdolność do myślenia abstrakcyjnego, pozwalająca menedżerowi spojrzeć na organizacje jako całość, uchwycić sposób, w jaki poszczególne części łączą się w jeden element. Jest to umiejętność analizowania, interpretowania oraz rozwiązywania problemów. Umiejętności koncepcyjne stają się tym ważniejsze, im wyższą pozycję menedżer zajmuje w hierarchii stanowisk kierowniczych. UMIEJĘTNOŚCI INTERPERSONALNE (SPOŁECZNE) zdolność rozumienia potrzeb i motywacji pracowników, nawiązywania kontaktów oraz współpracy. Menedżer musi umieć pracować z podwładnymi, klientami, dostawcami, inwestorami, partnerami zewnętrznymi, menedżerami wyższych lub niższych szczebli. Umiejętności te ważne na każdym szczeblu zarządzania. UMIEJĘTNOŚCI TECHNICZNE niezbędne do wykonywania konkretnej pracy lub zrozumienia sposobu, w jaki wykonywana jest praca, umiejętność posługiwania się narzędziami, technologiami, które są podstawą funkcjonowania organizacji lub zespołu. Umiejętności te są niezbędne, by kierownicy mogli nadzorować, szkolić, wyjaśniać czy udzielać wskazówek. 3. Poproś grupę o wskazanie, jakie umiejętności kierownicze powinna posiadać osoba zarządzająca gospodarstwem agroturystycznym.

153 Literatura dodatkowa: 1. Kostera M., Zarządzanie personelem, PWE, Warszawa Kożusznik B., Zachowania człowieka w organizacji, PWE, Warszawa Ornatowicz U., Menedżer XX wieku. Definicja-identyfikacjaedukacja, Wyd. SGH, Warszawa Milian L., Praca, osobowość, kierowanie, Wyd. Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa Tyrała P., Kierowanie, organizowanie, zarządzanie, Wyd. Adam Marszałek, Toruń Witkowski S. A., Listwan T. (red.), Menedżer w gospodarce opartej na wiedzy, Wyd. UE we Wrocławiu, Wrocław Zarządzanie przedsiębiorstwem turystycznym Przedsiębiorstwo turystyczne to podmiot gospodarczy, który prowadzi działalność służącą zaspakajaniu potrzeb społecznych, natomiast jego celem jest osiągnięcie zysków poprzez produkcję dóbr służących turystom oraz świadczenie usług turystycznych. Jest jednostką samodzielną i samofinansującą, posiadającą osobowość prawną [Rapacz 2007]. Z punktu widzenia prawa przedsiębiorstwo turystyczne jest jednostką gospodarczą prowadzącą działalność turystyczną, kierującą się przy tym dążeniem do osiągnięcia korzyści materialnych, działającą na własny rachunek i ponoszącą ryzyko i odpowiedzialność za podejmowane samodzielnie decyzje. Celem przedsiębiorstwa turystycznego jest: zaspokojenie potrzeb społecznych poprzez sprzedaż oferowanych dóbr i usług, osiąganie zysku, czyli efektywnych ekonomicznie wyników przez produkcję dóbr i świadczenie usług. Warunki funkcjonowania przedsiębiorstwa turystycznego określa jego otoczenie 2. Spośród różnych wymiarów otoczenia należy wziąć pod uwagę przede wszystkim: 1) Otoczenie bliższe (mikrootoczenie), które tworzą konkretne organizacje lub grupy, które mogą wpływać na przedsiębiorstwo i są to: klienci (turyści) przedsiębiorstwa, jego dostawcy (np. rolnicy), regulatorzy (UOKiK, PIT, NIK), konkurenci, związki zawodowe oraz sojusznicy strategiczni. 2) Otoczenie dalsze (makrootoczenie), które tworzy warunki działania i funkcjonowania przedsiębiorstwa i jest wspólne dla wszystkich przedsiębiorstw w danym kraju. Jest to otoczenie kulturowe, otoczenie techniczne, technologiczne, otoczenie edukacyjne, otoczenie polityczne, otoczenie prawne, otoczenie ekonomiczne, otoczenie socjologiczne, otoczenie demograficzne, otoczenie naturalne. Działające na rynku przedsiębiorstwa turystyczne tworzą bardzo zróżnicowaną zbiorowość jednostek. Stosując określone kryteria, można dokonać typologii przedsiębiorstw turystycznych, a więc podzielić ogół tych przedsiębiorstw na pewne, w miarę jednorodne grupy. Wśród podstawowych kryteriów podziału i klasyfikacji przedsiębiorstw turystycznych można wyróżnić [Panasiuk 2006]: 2 Otoczeniem nazywamy wszystko co jest poza organizacją i może na nią oddziaływać.

154 przedmiot działalności, rodzaj odbiorców oferty i miejsce w procesie jej dystrybucji, obszar działania, formę własności, formę organizacyjno-prawną, wielkość przedsiębiorstwa. Kryteria klasyfikacji przedsiębiorstw turystycznych: A. Przedmiot działalności przedsiębiorstwa świadczące usługi hotelarskie i gastronomiczne, przedsiębiorstwa transportu turystycznego, biura podróży, które mogą występować w roli organizatora imprez turystycznych, pośrednika turystycznego i agenta, przedsiębiorstwa usług sportowo-rekreacyjnych, przedsiębiorstwa sanatoryjne, podmioty zajmujące się informacją i promocją turystyczną. B. Rodzaj odbiorców oferty i miejsce w procesie jej dystrybucji podmioty występujące w roli wytwórców usług turystycznych, które mogą być przez nich sprzedawane bezpośrednio turystom lub oferowane do sprzedaży pośrednikom, np. obiekty noclegowe, transportowe, przewodnickie, usługi sportowe i rekreacyjne, podmioty zajmujące się pośredniczeniem przy sprzedaży usług turystycznych lub organizowaniem imprez, np. organizatorzy i pośrednicy turystyczni, agencje turystyczne. C. Obszar działania przedsiębiorstwa działające na rynku lokalnym, regionalnym, krajowym i międzynarodowym. D. Forma własności przedsiębiorstwa sektora publicznego oraz przedsiębiorstwa sektora prywatnego. E. Forma organizacyjno-prawna przedsiębiorstwo o własności indywidualnej, spółki, spółdzielnie. F. Wielkość przedsiębiorstwa podmioty małe, średnie i duże. Zatem działalnością turystyczną zajmują się przedsiębiorstwa o zróżnicowanych formach własności, organizacyjno-prawnych, strukturze organizacyjnej i rodzaju zatrudnienia. Działalnością podstawową przedsiębiorstw turystycznych jest świadczenie usług turystycznych, w zależności od kategorii przedsiębiorstwa. Dla przedsiębiorstwa hotelowego podstawową formą działalności będzie świadczenie usług hotelarskich, a dla biura podróży organizacja imprez turystycznych. Dla podmiotów agroturystycznych podstawową formą działalności jest świadczenie usług turystycznych w czynnym gospodarstwie rolnym. Podstawą funkcjonowania przedsiębiorstwa i osiągania jego celów są zasoby (czynniki wytwórcze), które w procesie produkcyjnym są przetwarzane na konkretne towary bądź usługi. W przedsiębiorstwie turystycznym, kluczowe znaczenie mają:

155 zasoby ludzkie członkowie przedsiębiorstwa wraz z ich kwalifikacjami, hierarchią wartości oraz motywacjami do działania, środki materialne (rzeczowe) i finansowe (wyposażenie, gotówka, surowce do produkcji, środki transportu itp.), zasoby ziemi grunty, walory lokalizacji. Zarządzanie przedsiębiorstwem turystycznym jest twórczym procesem formułowania i osiągania jego celów poprzez umiejętne wykorzystanie wszystkich zasobów będących w jego dyspozycji lub pozyskiwanych z otoczenia [Sarnowski, Kirejczyk 2007]. Ze względu na stopień konkretyzacji decyzji i działań można mówić o zarządzaniu strategicznym oraz operacyjnym. Zarządzanie strategiczne w przedsiębiorstwie turystycznym to kompleksowy proces postrzegania i wykorzystywania szans przez przedsiębiorstwo w długim okresie, poprzez formułowanie i realizację strategii działania, służących realizacji celów. Strategia przedsiębiorstwa to przyjęta przez kierownictwo spójna koncepcja działania, której wdrożenie ma zapewnić osiągnięcie długookresowych celów w ramach danej domeny działania (np. usługi transportowe). Strategia określa kierunek rozwoju, tempo, sposób rozwoju przedsiębiorstwa i determinuje pozostałe strategie, które dotyczą różnych sfer funkcjonowania przedsiębiorstwa [Sarnowski, Kirejczyk 2007]. Zarządzanie operacyjne koncentruje się na podejmowaniu decyzji wykonawczych. Charakteryzuje się większą szczegółowością. W procesie zarządzania przedsiębiorstwem turystycznym można wyróżnić wiele podstawowych obszarów, które mają charakter uniwersalny. Takimi powszechnie występującymi obszarami zarządzania są: wybór strategii zarządzania, zasoby ludzkie i polityka personalna, działania marketingowe, zarządzanie finansami przedsiębiorstwa, przepływ informacji i powiązanie z tym zarządzanie wiedzą. Tab. 10. Wytyczne skutecznego funkcjonowania przedsiębiorstwa turystycznego Element systemu zarządzania Strategia Struktura organizacyjna Polityka personalna Kultura organizacyjna Promocja Kluczowe procesy Otoczenie fizyczne Wytyczne skutecznego działania Podstawowe wartości, wizja, misja, szanse, kompetencje, produkt, współpraca z otoczeniem. Tworzenie zespołów projektowych, zmienne role pracowników, procesy i procedury tworzące wartość dodaną. Pozyskiwanie talentów i profesjonalistów, rekrutacja potencjał ekstrawersji, motywowanie kontaktów z klientem, szkolenia zawodowe i ogólne: komunikatywność, zespołowość, twórcze podejście do problemów. Otwarta komunikacja, kontakty nieformalne, akceptacja zmian, brak dystansu, poczucie odpowiedzialności, wielokulturowość, tolerancja wobec odmienności, życzliwość. Umiejętność skutecznego systemu komunikacji z pracownikami otoczeniem (PR, sponsoring, marketing bezpośredni, reklama). Pozyskiwanie i przekazywanie informacji, tworzenie produktu turystycznego, dystrybucja usług turystycznych: rezerwacje, sprzedaż, codzienna obsługa klienta, pomoc i interwencja. Lokalizacja w harmonii z otoczeniem przyrodniczym i społecznym, wysoki

156 standard wyposażenia i urządzeń, topografia pomieszczeń, mobilny sprzęt. Źródło: Morawski M. (red.), Zarządzanie wiedzą w turystyce a efektywność gospodarki turystycznej, Wyd. AFW, Wrocław s Ćwiczenia aktywizujące: 1. Czym różni się przedsiębiorstwo turystyczne od innych przedsiębiorstw funkcjonujących na rynku? 2. Opisz otoczenie gospodarstwa agroturystycznego (bliższe i dalsze). Literatura dodatkowa: 1. Bednarska M., i in., Przedsiębiorstwo turystyczne. Ujęcie statyczne i dynamiczne, Wyd. PWN, Warszawa Godziszewski B. i in., Przedsiębiorstwo. Teoria i praktyka zarządzania, Wyd. PWE, Warszawa Kołodziej M., Uwarunkowania zarządzania przedsiębiorstwem turystycznym, Wyższa Szkoła Turystyki I Hotelarstwa w Łodzi, Turystyka i Hotelarstwo 12 (2007). 4. Rapacz A., Przedsiębiorstwo turystyczne, Wyd. Diffin, Warszawa Kowalczyk J., Zarządzanie organizacją turystyczną, Wyd. CEDEWU, Warszawa Kirejczyk E., Sarnowski J., Zarządzanie przedsiębiorstwem turystycznym, Wyd. DRUKTUR, Warszawa Zarządzanie personelem Personel to zbiorowość pracowników danej organizacji (przedsiębiorstwa). Nowoczesne podejście do zarządzania zakłada, że ludzie stanowią najbardziej wartościowy kapitał każdej organizacji. Zarządzanie personelem (zasobami ludzkimi, kadrami) to strategiczne i spójne podejście do zarządzania ludźmi. Pojęcie to oznacza zbiór działań (decyzji) związanych z ludźmi, ukierunkowanych na osiąganie celów organizacji i zaspokajanie potrzeb (rozwój) pracowników. Głównym celem zarządzania zasobami ludzkimi jest zapewnienie przedsiębiorstwu przewagi konkurencyjnej, dzięki wykorzystaniu potencjału drzemiącego w każdym pracowniku. Można to osiągnąć jedynie poprzez indywidualne podejście do każdego z zatrudnionych, jego potrzeb i możliwości. Zarządzanie zasobami ludzkimi realizowane jest na podstawie 2 modeli: 1) Model sita opiera się na założeniu, iż podstawą kształtowania zasobów ludzkich organizacji jest selekcja. Wynika to z przekonania, że człowiek jest jaki jest i nie można go zmienić. W związku z tym organizacja stara się pozyskać z rynku pracy najlepszych kandydatów, których kwalifikacje i kompetencje poddawane są wnikliwej analizie opartej na wyrafinowanych metodach. 2) Model kapitału ludzkiego zakłada, że człowiek uczy się i zmienia całe życie, przywiązuje się do swojego miejsca pracy i jest lojalny. Głównym instrumentem zarządzania zasobami

157 ludzkimi jest rozwój pracowników. Model zapewnia dobrą atmosferę pracy, stawia na długookresowe zatrudnienie, co powoduje, że uzyskiwane przez firmę wyniki są na wysokim, stabilnym poziomie. Zarówno model sita jak i model kapitału ludzkiego są przypadkami skrajnymi. W większości przedsiębiorstw w praktyce funkcjonuje model mieszany. Proces zarządzania zasobami ludzkimi można przedstawić jako zestaw wzajemnie zależnych od siebie czynności, tj. [Wyrzykowska, Karbowiak 2008]: Analiza zasobów ludzkich dostarcza informacji na temat zasobów ludzkich i określa ich tendencje rozwojowe; jest to postępowanie badawcze poruszające się w obszarach potencjału pracy zatrudnionych osób i kandydatów do pracy, zachowań pracowników w organizacji, efektów i kosztów pracy, rynku pracy. Planowanie zasobów ludzkich formułuje potrzeby personalne organizacji w wymiarze ilościowym i jakościowym, z uwzględnieniem czynnika czasu i miejsca tego zapotrzebowania. Rekrutacja i selekcja pracowników obejmuje działania podejmowane w fazie wchodzenia ludzi do organizacji: rekrutacja (wyszukiwanie kandydatów do pracy), selekcja (wybór najlepszych spośród potencjalnych kandydatów). Wprowadzenie do pracy ma na celu szybkie i bezkonfliktowe dostosowanie się nowo przyjętych pracowników do organizacji. Ocenianie pracowników polega na dokonywaniu oceny wyników pracy ludzi w porównaniu z celami ustalonymi dla danego stanowiska. Wynagradzanie pracowników ma na celu zapewnienie pracownikom godziwego dochodu za wykonywaną pracę, przy jednoczesnym zachowaniu konkurencyjności organizacji od strony kosztów pracy. Rozwój pracowników obejmuje podnoszenie kwalifikacji i kompetencji zatrudnionych osób za pomocą szkoleń oraz programów doskonalących, a także zarządzanie karierami pracowniczymi. Przemieszczenia pracowników wynikają z przydatności danego pracownika organizacji i obejmują: awanse, przeniesienia, degradowanie i zwolnienia z pracy. Nowoczesne zarządzanie zasobami ludzkimi (HRM Human Resources Management) stanowi dziś integralną część polityki kierowania przedsiębiorstwem. Na zintegrowany system zarządzania zasobami ludzkimi składają się następujące elementy [Listwan 2010]: 1. Polityka personalna i kadrowa dotycząca zasad, reguł, metod i narzędzi ZZL (np. selekcji rekrutacji, doskonalenia, oceny kadr). 2. Strategia zatrudnienia dotycząca kształtowania kapitału ludzkiego. 3. Organizacja spraw personalnych i kadrowych. 4. Narzędzia zarządzania zasobami ludzkimi: analiza pracy, wartościowanie pracy, badanie zespołów pracy, planowanie zasobów pracy, rotacja, wynagradzanie, kształtowanie techniczno-organizacyjnych warunków pracy, kształtowanie społecznych warunków pracy,

158 rozwój, w tym: doskonalenie, kształcenie, awansowanie, tworzenie ścieżek kariery itp., ocenianie, system informacji personalnej. Polityka kadrowa (personalna) zestaw procedur i zwyczajów dotyczących postępowania z pracownikiem. Powinna ona zapewniać zaspokojenie potrzeb, ambicji i aspiracji zawodowych pracowników, jednocześnie realizując cele i zadania przedsiębiorstwa. Strategia zatrudnienia dokument opracowany przez naczelne kierownictwo, określający kierownictwa oraz aspiracje właścicieli, rady nadzorczej, czy zarządu w sferze zasobów ludzkich. Organizacja spraw personalnych i kadrowych oznacza umieszczenie funkcji personalnej w strukturze organizacyjnej przedsiębiorstwa. Funkcja personalna może być scentralizowana (większość uprawnień na szczeblu zarządu) lub zdecentralizowana (większość uprawnień w gestii samodzielnych jednostek, np. szefów personalnych zakładów). Rozwiązanie przyjęte przez przedsiębiorstwo powinno maksymalnie odpowiadać warunkom, w jakich działa. Narzędzia zarządzania zasobami ludzkimi sposoby rozwiązywania kwestii i problemów personalnych w przedsiębiorstwie. Personel jest najważniejszym zasobem przedsiębiorstwa turystycznego. Dzieje się tak dlatego, że klienci budują opinię o przedsiębiorstwie na podstawie kontaktów z pracownikami, a zwłaszcza z osobami mającymi bezpośredni kontakt z klientami. Stąd tak ważna jest wiedza pracowników, jak zachowywać się w stosunku do klienta i znajomość jego potrzeb. W przedsiębiorstwach turystycznych, niezależnie od wielkości, musi istnieć określony schemat organizacyjny, który określi zakres zadań i odpowiedzialności poszczególnych osób. Zarządzanie personelem w przedsiębiorstwie turystycznym (biurze podróży, hotelu) polega przede wszystkim na zaplanowaniu niezbędnej liczby pracowników, ich rekrutacji, podziale obowiązków, kontrolowaniu efektów pracy oraz motywowaniu poprzez system bodźców ekonomicznych (wynagrodzenia) i pozaekonomicznych (pochwały, uznanie), a także tworzeniu warunków do rozwoju, podnoszenia kwalifikacji poprzez udział w szkoleniach i kursach. Kierujący przedsiębiorstwem turystycznym określają najpierw stan ilościowy zatrudnienia, a później jego strukturę. Liczba pracowników oraz struktura zatrudnienia i podział pracy oraz odpowiedzialności w przedsiębiorstwie jest warunkowana głównie: rodzajem prowadzonej działalności, wielkością przedsiębiorstwa, rodzajem świadczonych usług, możliwościami finansowymi właściciela, sytuacją na lokalnym rynku pracy. W celu sprawnego funkcjonowania przedsiębiorstw turystycznych tworzy się struktury [Panasiuk 2006, Matczewski 2003]: smukłe występuje relatywnie wiele szczebli, a komórki organizacyjne mają niewielkie rozmiary, płaskie jest niewiele szczebli zarządzania i duża jest rozpiętość kierowania na poszczególnych poziomach,

159 proste (liniowe) centralizacja i wykorzystanie bezpośredniego nadzoru kierowniczego w małych komórkach organizacyjnych, złożone występowanie licznych komórek i jednostek organizacyjnych, realizujących różnorodne zadania, mające odmienne cele i funkcjonujących w rożnych horyzontach czasowych, liniowe pracownicy są podporządkowani jednemu kierownikowi od którego otrzymują polecenia (małe firmy), sztabowo-liniowe występowanie przy stanowiskach kierowniczych wszystkich szczebli sztabów doradczych, funkcjonalne każdy pracownik podlega kilku kierownikom funkcjonalnym (specjalistom z różnych dziedzin). Nie ma uniwersalnej struktury organizacyjnej, każde przedsiębiorstwo turystyczne musi indywidualnie podejść do tych zagadnień, zwłaszcza jeśli jest to przedsiębiorstwo usługowe, a główną wygraną jest lojalny klient, dlatego też warto przed wdrożeniem konkretnego schematu dokładnie go przeanalizować pod kątem organizacji pracy obiektu i potrzeb gości. Literatura dodatkowa: 1. Listwan T., Zarządzanie kadrami, Wyd. C.H. Beck, Warszawa McClain G., Romaine D., Zarządzanie ludźmi, Wyd. SEPTEM, Warszawa Kożusznik B., Adamiec M., Zarządzanie zasobami ludzkimi, Wyd. AKADE, Kraków Zarządzanie wiedzą i informacją Wiedza to ogół wiadomości, zdobytych dzięki uczeniu się i doświadczeniu. Źródłem wiedzy są dane, informacje, doświadczenia, zdarzenia, przeżycia, uczenie się.

160 Wiedza jest szczególnym rodzajem zasobów przedsiębiorstwa, a ludzie są głównym jego nośnikiem. Stanowi ona podstawę przy podejmowaniu bieżących decyzji i określaniu strategicznych elementów systemu zarządzania przedsiębiorstwem, takich jak: misja, wizja, cele, plany i strategie przedsiębiorstwa. Wiedza ta może występować jako: wiedza katalogowa wiedzieć co (know-what), wiedza procesowa wiedzieć dlaczego (know-why), wiedza cicha wiedzieć jak (know-how), wiedza instrumentalna wiedzieć kto (know-who). Podstawą wiedzy przedsiębiorstwa są dane, czyli surowe fakty, dane liczbowe, zdarzenia, które nie zostały jeszcze poddane analizie oraz informacje, czyli wstępnie uporządkowane dane, przetworzone i zinterpretowane tak, by były przydatne dla pracownika lub menedżera [Kłak 2010]. Dane i informacje są zbierane przez systemy informatyczne i gromadzone w bazach danych. Wiedza w przedsiębiorstwie to natomiast zasób wiarogodnych i użytecznych informacji o rzeczywistości, wraz z umiejętnością ich wykorzystania w praktyce [Wiatrak 2005]. Rys. 7. Wiedza w przedsiębiorstwie Źródło: Kłak M., Zarządzanie wiedzą we współczesnym przedsiębiorstwie, WSEiP, Kielce 2010, s. 15. W przedsiębiorstwie występują dwa typy wiedzy [Piotrowska 2012]: wiedza jawna, zwana również formalną, obiektywną lub uzewnętrznioną, to rodzaj wiedzy usystematyzowanej i wyraźnie sprecyzowanej. Obejmuje dokumenty, bazy danych i informacje mające na celu usprawnienie zarządzania w przedsiębiorstwie. Często jest źródłem wielu pomysłów i innowacji w przedsiębiorstwie. Jest łatwa w przekazie przy pomocy ogólnie dostępnych i powszechnych form przekazu oraz ułatwia wypełnianie wielu funkcji przedsiębiorstwa, wiedza ukryta, zwana cichą, której nie potrafimy w jasny sposób sprecyzować. Przekazywana jest głównie werbalnie i gromadzi się wraz ze wzrostem doświadczenia i intuicji. Ocenia się, iż około 80% wiedzy zgromadzonej w przedsiębiorstwie wiąże się z wiedzą ukrytą. Jej indywidualny charakter wymusza dzielenie się nią na drodze osobistych kontaktów, bądź pracy w małych grupach roboczych. Najefektywniejszy sposób jej przekazu odbywa się na zasadzie uczeń-mistrz.

161 Wszystkie rodzaje wiedzy (jawna i ukryta) są niezbędne do analizowania warunków funkcjonowania przedsiębiorstwa oraz tworzenia strategii działania w otoczeniu. Często jednak kadra zarządzająca nie dostrzega potrzeby szczególnego zainteresowania wiedzą w organizacji. Zarządzanie wiedzą możemy zdefiniować jako zespół sformalizowanych sposobów gromadzenia i wykorzystywania wiedzy jawnej oraz wiedzy cichej uczestników organizacji (np. pracowników firmy, menedżerów). Zarządzanie wiedzą, to próba jak najlepszego wykorzystania wiedzy, która jest dostępna w organizacji, tworzenie nowej wiedzy oraz zwiększanie jej zrozumienia. W wymiarze strategicznym, zarządzanie wiedzą to budowanie organizacji opartej na wiedzy, zorientowanej na tworzenie nowych wartości, integrującej ludzi, kulturę organizacyjną, technologię i procedury [Wiatrak 2006]. Identyfikacja kluczowych procesów zarządzania wiedzą i występujących między nimi związków pozwala przedsiębiorstwu na systematyczne przekształcanie informacji, wiedzy, doświadczenia, umiejętności i kompetencji w kapitał intelektualny. Najprostsza koncepcja zarządzania wiedzą w przedsiębiorstwie obejmuje [Kłak 2010]: I. Pozyskiwanie wiedzy część pochodzi ze źródeł wewnętrznych, znaczna część ze źródeł zewnętrznych (otoczenia) poprzez: kontakty z klientami, dostawcami, firmami partnerskimi, przejmowanie przedsiębiorstw o dużym potencjale innowacyjnym, zatrudnianie ekspertów zewnętrznych, itp. II. Rozpowszechnianie wiedzy (dzielenie się) pozwala to odpowiedzieć na pytania: a) kto powinien wiedzieć? b) jak dużo? c) na jaki temat? d) w jaki sposób usprawnić proces rozpowszechniania wiedzy? III. Użytkowanie wiedzy (wykorzystanie) pracownicy skupiają się na optymalnym wykorzystaniu dostępnych zasobów wiedzy przedsiębiorstwa, i pokonaniu takich barier jak: rutyna, obawa o pozycję, przecenianie własnej wartości, źle zorientowane przywództwo. Najbardziej rozbudowane koncepcje opisujące procesy zarządzania wiedzą obejmują dodatkowo m.in. takie procesy, jak [Kłak 2010]: I. Lokalizowanie wiedzy poprzez opracowanie struktur prezentacji istniejących zasobów intelektualnych przedsiębiorstwa oraz opracowanie metod odkrywania wiedzy organizacyjnej. II. Archiwizowanie (zachowanie) wiedzy ma to na celu zapobieżenie utracie cennych zasobów wiedzy, poprzez selekcję, przechowywanie i aktualizowanie danych. III. Ochrona wiedzy jawnej chronionej i utajnionej, a także ich kompilację. IV. Sprzedaż wiedzy w formie patentów, nowych produktów, usług, technologii itp. Wybór dominującego podejścia do organizacji procesu zarządzania wiedzą w przedsiębiorstwie jest uzależniony od kilku czynników, a mianowicie: przyjętej misji i strategii przedsiębiorstwa, rodzaju prowadzonej działalności, dotychczasowych doświadczeń i zdobytych umiejętności w realizacji zarządzania wiedzą, posiadanych umiejętności wykorzystania nowoczesnych technologii informatycznych i informacyjnych, możliwości finansowych przedsiębiorstwa (pokrycie kosztów zastosowanych systemów informatycznych i informacyjnych), poziomu kompetencji pracowników

162 Ćwiczenia aktywizujące: 1. Przekaż uczestnikom informację, że prowadzenie gospodarstwa agroturystycznego wymaga dysponowania wiedzą w 3 podstawowych obszarach: wiedza o oczekiwaniach nabywców, wiedza o ofercie (czym dysponujemy), fachowa wiedza związana z wykonywaną pracą (jak to zrobić). 2. Poproś uczestników o wskazanie źródeł wiedzy niezbędnej do ciągłego doskonalenia prowadzonej działalności agroturystycznej. Literatura dodatkowa: 1. Czekaj J., Podstawy zarządzania informacją, Wyd. UE w Krakowie, Kraków Gierszewska G., Zarządzanie wiedzą, Wyd. Politechniki Warszawskiej, Warszawa Jemelniak D., Koźmiński A., Zarządzanie wiedzą, Wyd. WAIP, Warszawa Kłak M., Zarządzanie wiedzą we współczesnym przedsiębiorstwie, Wyd. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ekonomii i Prawa im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach, Kielce czerwiec Świgoń M., Zarządzanie wiedzą i informacją, Wyd. UWM, Olsztyn Morawski M. (red.), Zarządzanie wiedzą w turystyce a efektywność gospodarki turystycznej, Wyd. AFW, Wrocław 2012.

163 Zarządzanie jakością Istotnym elementem funkcjonowania i rozwoju przedsiębiorstwa jest jakość oferowanych usług lub produktu. W języku potocznym stwierdzenie jakość jest używane do wyrażenia doskonałości produktu lub usługi oraz stopnia jego dostosowania do wymagań rynku (określonych grup odbiorców). Zarządzanie jakością to działania o charakterze kierowniczym, umożliwiające wytworzenie wysokiej jakości produktu lub dostarczenie usługi wysokiej jakości. W praktyce zarządzanie jakością obejmuje wszystkie czynności kierownicze, które ustalają politykę jakości w przedsiębiorstwie, cele i odpowiedzialność, jak również środki realizacji tej polityki (np. planowanie jakości, kierowanie jakością, podnoszenie jakości itp.). Filozofia zarządzania jakością na pierwszym miejscu stawia Klienta, a następnie podporządkowuje spełnieniu jego oczekiwań wszystkie obszary funkcjonowania przedsiębiorstwa. Zarządzanie jakością mobilizuje całą organizację, każdy wydział, komórkę i każdego pracownika. Istotą tego podejścia jest odejście od dotychczasowego pojmowania jakości jako kontroli wyrobu. Za jakość odpowiada nie komórka ds. jakości, ale istniejący system zarządzania. W przedsiębiorstwie turystycznym zarządzanie jakością jest filozofią działania całej organizacji i oznacza sposób zarządzania, który pomaga systematycznie osiągać bardzo dobre wyniki działania, poprzez usprawnianie każdego obszaru funkcjonowania przedsiębiorstwa i oferowanie produktu wysokiej jakości, który zaspokaja potrzeby klientów. Wiąże się z koniecznością zdobywania certyfikatu oraz spełnienia określonych standardów jakości. W procesie zarządzania jakością menedżerowie powinni: stale myśleć o jakości, satysfakcjonować konsumenta, a nie producenta, umacniać więź z klientem, użytkować informacje statystyczne dla zagwarantowania jakości, szanować i rozwijać filozofię jakości, starać się działać w sposób elastyczny. Kluczowe obszary zarządzania jakością: 1. Obsługa interesantów: obsługa klienta zewnętrznego, obsługa klienta wewnętrznego. 2. Kwalifikacje i kompetencje pracowników: stałe kształtowanie umiejętności, postaw i elastyczności, kształtowanie nowego wzorca urzędnika poprzez organizację uczącą się. 3. System informacyjny (zarządzanie informacją): tworzenie optymalnego systemu przepływu informacji i podziału pracy, praca zespołowa i dzielenie się wiedzą. 4. System organizacyjny (struktura): outsourcing, benchmarking (wewnętrzny, zewnętrzny), filozofia Kazein (ulepszanie i zmiany na lepsze).

164 System zarządzania jakością to narzędzie umożliwiające każdemu przedsiębiorstwu podnoszenie poziomu jakości wytwarzanych wyrobów bądź świadczonych usług, poprzez ciągłe doskonalenie metod i sposobów działania. Podstawowym celem wdrożenia systemu zarządzania jakością jest poprawa jakości oferowanych produktów bądź usług, dzięki większej sprawności organizacyjnej. Każda organizacja ma własny, wypracowany z latami, lepszy lub gorszy system zarządzania. Kadra zarządzająca przedsiębiorstwa ma do wyboru poprawianie, rozwój, czyli doskonalenie tego systemu swoimi sposobami lub też skorzystanie z gotowych wzorców i modeli systemu zarządzania zweryfikowanych w praktyce przez tysiące organizacji na całym świecie. Do wykorzystywanych w praktyce systemów zarządzania jakością należy: System zarządzania jakością wg ISO 9001:2000, TQM kompleksowe zarządzanie jakością, System kompleksowego zarządzania jakością wg Modelu EFQM. Zintegrowany System Zarządzania Jakością (SZJ) obejmuje: I. ISO 9001: Systemy Zarządzania Jakością (organizacja ukierunkowana na klienta) zbiór wymagań do zastosowania w różnych organizacjach dla zapewnienia odpowiedniego poziomu jakości produkowanych przez nie wyrobów lub świadczonych usług. II. ISO 14001: Zarządzanie Środowiskiem (organizacja uwzględniająca aspekty środowiskowe) firma posiadająca certyfikat ISO uznawana jest za bezpieczną ekologicznie. III. PN-N 18001: Zarządzanie Bezpieczeństwem i Higieną Pracy (organizacja zapewniająca przestrzeganie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy) pozwala usprawnić wewnętrzną organizację firmy w zakresie BHP. IV. Kompleksowe zarządzanie jakością (TQM): filozofia kierowania organizacją, oparta na ciągłym ulepszaniu procesów w celu uzyskania satysfakcji klienta oraz podniesieniu wydajności procesów i efektywności organizacji. Kluczowe elementy filozofii TQM: permanentne dążenie do doskonałości, adaptacja najefektywniejszych rozwiązań, dążenie do stałego zadowolenia klienta, stałe pamiętnie o ludzkiej godności, zadowoleniu z pracy oraz wzajemnej lojalności miedzy instytucją a pracownikami. W przedsiębiorstwach turystycznych, które w większości mają charakter usługowy, a produktem nie jest wyrób przemysłowy, lecz usługa (transport, wyżywienie, noclegi, zwiedzanie, program towarzyszący itp.), stosowanie systemów zarządzania jakością wywodzących się z przedsiębiorstw usługowych często zawodzi. W momencie zakupu klient niewiele wie o usłudze turystycznej (np. kupowanej wycieczce), stąd uwzględnia on w swoich decyzjach i ocenie jakości usługi [Kowalczyk 2004]: 1) Jakość oczekiwaną powstaje w umyśle potencjalnego nabywcy pod wpływem wielu czynników (potrzeby osobiste, dotychczasowe doświadczenia, kompetencje, wyobrażenie o dostawcy usługi).

165 2) Jakość doświadczoną po zakupie usługi, podświadomie porównywaną z jakością oczekiwaną, dając w rezultacie jakość uświadomioną. Na etapie projektowania usługi należy z kolei uwzględnić [Kowalczyk 2004]: 1) Jakość techniczną zależy ona od kwalifikacji i umiejętności personelu usługowego (wykształcenie, umiejętności praktyczne, znajomość języków obcych), choć także od środków materialnych wykorzystywanych procesie usługowym (jakość autokarów, sprzętu komputerowego, wyposażenie obiektu hotelarskiego itp.). 2) Jakość funkcjonalną wynika ona z samego procesu świadczenia usługi i nie może ograniczać się do uśmiechu. Wartość oferowanych usług w oczach klienta (nocleg, wycieczka, usługi żywieniowe), podnosi ciągłe doskonalenie 4 wymiarów jakości. Turysta w ocenie jakości produktu turystycznego bierze pod uwagę: dostępność informacji: w tym komunikatywność personelu czas przeznaczony na poszukiwanie usługi i trudności komunikacyjne z personelem zdecydowanie obniżają jakość usług, zdolność produktu do zaspokojenia potrzeb turysty, dostępność czasowa i przestrzenna produktu, zapewnienie bezpieczeństwa: w czasie korzystania ze środków komunikacji, zwiedzania obiektów lub zajęć rekreacyjnych, zapewnienie opieki medycznej w razie wypadku lub choroby, niezawodność usługi (powtarzalność jakości), uczciwość: rzetelne oferowanie usług, załatwianie reklamacji, szybkość realizacji usługi, estetyka i ergonomiczna aranżacja otoczenia, kultura obsługi, odpowiednia cena usługi, trwałość efektów dotycząca usług materialnych, np. naprawy sprzętu turystycznego. Ćwiczenie aktywizujące: 1. Poproś uczestników o przygotowanie ankiety badającej opinię gości na temat usług agroturystycznych. Uczestnicy mogą pracować w grupach. Każda grupa przygotowuje 10 pytań otwartych i zamkniętych.

166 Literatura dodatkowa: 1. Hamrol A., Mantura W., Zarządzanie jakością. Teoria i praktyka, PWN, Warszawa 2005.

167 Zarządzanie ryzykiem Przedsiębiorstwo jest narażone stale na różne niebezpieczeństwa, których pojawienie się niesie za sobą negatywne skutki zarówno dla samego przedsiębiorstwa, jak i dla jego otoczenia [Jędrzejczyk 2000]. Pod pojęciem niebezpieczeństwa bądź ryzyka, należy rozumieć możliwość występowania zdarzeń które przyczynia się do szkód: gospodarczych, społecznych, środowiskowych. Zdarzenia, które przynoszą szkody przedsiębiorstwu mogą być powodowane przez: czynniki zewnętrzne, na które przedsiębiorca nie ma wpływu, np. powódź, susza, rabunek, kradzież, stopy procentowe, kursy walutowe, czynniki wewnętrzne, na które przedsiębiorca ma wpływ, np. złe zarządzanie przedsiębiorstwem, zwalnianie utalentowanych ludzi, zaprzestanie rozwoju produktu, zmienianie ocen pracownika. Wystąpienie zdarzeń, przynoszących szkody, może prowadzić do: utraty majątku, obniżenia wartości majątku, ponoszenia dodatkowych nakładów finansowych, utratę przychodów, zmniejszenie planowanych przychodów. Szkody te mogą mieć charakter materialny (są mierzalne w pieniądzu), niematerialny (są niemierzalne, np. ból po utracie członka rodziny). Dla przedsiębiorstwa ryzyko to podstawowy element otoczenia, w którym działa i generalnie nie da się go wykluczyć. Jednak ze względu na możliwość wystąpienia nieprzewidzianych zdarzeń i związanych z nimi finansowych strat, firma stara się podjąć środki zaradcze, uruchamia działania zabezpieczające. Proces planowania, realizacji i kontroli przedsięwzięć zabezpieczających przed ryzykiem określa się mianem zarządzania ryzykiem [Jędrzejczyk 2000]. W sterowaniu ryzykiem wyróżnić można dwa zasadnicze podejścia: aktywne polegające na oddziaływaniu na przyczyny ryzyka, pasywne, koncentrujące się na zabezpieczaniu przed ewentualnymi stratami. W ramach podejścia aktywnego inwestor może podejmować następujące działania [Wróblewski 2011]: unikanie ryzyka, co oznacza zaniechanie inwestycji, gdy jest ona obarczona zbyt dużym ryzykiem, działania prewencyjne mają na celu zapobieganie zdarzeniom losowym, przenoszenie ryzyka na inne podmioty wiąże się z transferem odpowiedzialności za pokrycie ewentualnych strat są to ubezpieczenia, gwarancje, poręczenia, transakcje terminowe, dywersyfikacja ma na celu zmniejszenie poziomu ryzyka przez inwestowanie w różne działalności, których stopy zwrotu są mniej niż absolutnie dodatnio skorelowane. Podstawowa strategia zmniejszania (redukcji) ryzyka bazuje na znajomości przyczyn ryzyka oraz podejmowaniu działań polegających m.in. na instalowaniu systemów alarmowych, monitoringowych, zabezpieczeń przeciwpożarowych,

168 Ćwiczenia aktywizujące: Poinformuj uczestników, że właściciele gospodarstw agroturystycznych są odpowiedzialni za bezpieczeństwo turystów wypoczywających w gospodarstwie oraz swoich pracowników. Powiedz, że bezpieczeństwo i konieczność minimalizacji ryzyka stają się ważnymi elementami planowania biznesowego. Aby chronić biznes agroturystyczny warto mieć plan zarządzania ryzykiem. 1. Poproś uczestników, aby w zespołach 3-4 osobowych wskazali źródła możliwego ryzyka w prowadzeniu działalności agroturystycznej, z którymi się zetknęli, uwzględniając następujące obszary: A. Bezpieczeństwo w gospodarstwie turystycznym: Zastanów się nad fizycznymi zagrożeniami w gospodarstwie, np. może to być np. zainteresowanie dzieci maszynami rolniczymi, choroby odzwierzęce, kontakt z wodą, lasem. B. Produkt agroturystyczny: Zastanów się, co będziesz produkować i sprzedawać i jakie z tym wiąże się ryzyko (np. ryzyko pogodowe, walutowe, cenowe, typ produktu). C. Zatrudnienie personelu: Zastanów się na co narażeni są pracownicy zatrudnieni w gospodarstwie agroturystycznym? Co będzie wymagane w celu ochrony ich zdrowia i bezpieczeństwa? D. Aspekty finansowe: Zastanów się nad źródłami finansowania, formami płatności i jakie z tym wiąże się ryzyko. 2. Następnie poproś o przygotowanie rozwiązań, które można wdrożyć w gospodarstwie agroturystycznym, które będą służyć wyeliminowaniu bądź zmniejszeniu ryzyka. Literatura dodatkowa: 1. Biczysko W., Zarządzanie finansami w przedsiębiorstwie turystycznym, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Biczysko W., Ryzyko finansowe jako determinanta popytu na usługi biur podróży w: Popyt Turystyczny. Konsumpcja Segmentacja Rynki, Zeszyty Naukowe nr 699, Ekonomiczne Problemy Usług nr 84, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin Biczysko W., Ryzyko finansowe polskich biur podróży w: Teoria i praktyka usług turystycznych, rekreacyjnych i hotelarsko żywieniowych w świetle badań, Seria: Monografie nr 9, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań Borkowski P. Ryzyko w działalności przedsiębiorstw, WUG, Gdańsk Hanisz R. N. (red.), Zarządzanie ryzykiem w przedsiębiorstwie, Wyższa Szkoła Biznesu w Dąbrowie Górniczej, Dąbrowa Górnicza Jędrzejczyk I., Nowoczesny biznes turystyczne, Wyd. PWN, Warszawa 2000.

169

170 Internet jako współczesne narzędzie zarządzania, komunikowania się i informacji Czym jest Internet? Jest to sieć sieci, łącząca ze sobą miliony komputerów na całym świecie, umożliwiająca korzystanie ze zgromadzonych zasobów informacji, komunikowanie się pomiędzy podłączonymi użytkownikami, korzystanie ze zgromadzonej w tej sieci wiedzy, ściąganie plików, dokonywanie zakupów, głosowanie na listy przebojów itp. W chwili obecnej Internet obejmuje kilkadziesiąt usług [Sobkowicz 2013]. Parafrazując znane z marketingu mix 4P (product, place, price, promotion), funkcje biznesowe Internetu można zdefiniować jako 3C (communication, commerce, community). 1) Komunikacja czyli dostęp i przekazywanie informacji, jest podstawową funkcją Internetu w zarządzaniu firmą. Komunikację można realizować za pomocą różnych narzędzi i usług internetowych, takich jak strony WWW, , fora i grupy dyskusyjne, komunikatory tekstowe i głosowe. Wszystkie te narzędzia mogą być wykorzystywane jako główne kanały komunikacji lub jako kanały wspomagające zarządzanie firmą. 2) Handel (i przy okazji usługi) to dynamicznie rozwijające się obszary biznesu intensywnie wykorzystujące Internet jako platformę organizacji i realizacji procesów biznesowych. Za pośrednictwem Internetu można prowadzić działalność gospodarczą o charakterze handlowym (sprzedaż bezpośrednia lub aukcyjna), jak również oferować różnego rodzaju usługi, od produktów finansowych i ubezpieczeniowych poprzez oferty turystyczne, aż po dostęp do aplikacji, treści i zasobów mających charakter multimedialny i zdygitalizowany. Istotnym atutem handlu internetowego są mniejsze koszty operacyjne i koszty marketingu w porównaniu z tradycyjną działalnością oraz dostęp do większej grupy klientów i partnerów biznesowych. Jednak najważniejszą cechą Internetu z zarządzaniu jest jego globalny charakter i międzynarodowy zasięg. 3) Wspólnota to coraz bardziej doceniana biznesowa funkcja Internetu. Pozwala integrować grupę osób o podobnych zainteresowaniach i poglądach lub chcących poznać zainteresowania innych ludzi. Spotkania odbywają się w wirtualnym świecie, np. serwisie społecznościowym i polegają na wymianie poglądów, informacji czy odczuć za pomocą chatów, komunikatorów, list dyskusyjnych, blogów, for dyskusyjnych itp. Wspólnota może wspierać serwisy informacyjne własnymi czy unikalnymi wiadomościami i komentarzami. Jednym z takich obszarów społecznościowych jest biznes, łączący ludzi przedsiębiorczych z sektora małych i średnich firm (MSP). Może to być bardzo korzystne dla przedsiębiorców, chcących poszerzyć zakres kontaktów biznesowych, poszukujących klientów czy wykorzystujących serwis na potrzeby kampanii reklamowej. Ponieważ dzisiaj biznes działa w skali globalnej, możliwe jest znalezienie kontaktów na całym świecie. Biznesowe społeczności internetowe funkcjonują jako miejsca spotkania wielu specjalistów z różnych dziedzin. Może to być również model skupiający niszowe społeczności, zrzeszone wokół jakiegoś problemu, tematu czy specjalności. Dobrym polskim przykładem społeczności internetowej skupionej wokół problematyki biznesu są GoldenLine i Profeo.pl. Za sprawą społeczności sieciowej coraz częściej powstają nowe koncepcje i modele biznesowe, stając się elementem strategii biznesowej firmy. Internet jako platforma obiegu dokumentów

171 EDI (Electronic Data Interchange) to skrót określający elektroniczną wymianę danych lub elektroniczną wymianę dokumentów. EDI jest technologią obiegu i wymiany dokumentów w transporcie, edukacji, bankowości, administracji, handlu i usługach bezpośrednio między aplikacjami partnerów biznesowych. Rozwiązanie to eliminuje dokumenty papierowe, zwiększając efektywność wszystkich działań związanych z prowadzeniem biznesu. Jest to prosty sposób realizacji transakcji handlowych z pominięciem etapu tworzenia, kopiowania i przesyłania dokumentów w formie papierowej. Dzięki temu można natychmiast przekazać informacje, tworząc bezpośrednie połączenie systemów informatycznych współpracujących ze sobą firm. Dotychczas systemy informatyczne były związane z poszczególnymi funkcjami biznesowymi, takimi jak finanse, księgowość, logistyka i marketing. EDI tworzy system obsługi dokumentów zintegrowany z innymi aplikacjami biznesowymi. EDI leży u podstaw rynku elektronicznego stanowi podłoże takich strategii, jak stałe uzupełnianie zapasów (Continuous Replenishment) w sektorze detalicznym lub JIT (Just-In- Time) w sektorze produkcyjnym. Pozwala na transfer dokumentów drogą elektroniczną. Obecnie jego użytkownicy dysponują platformą internetową, opcją bardziej efektywną i opłacalną. Zastosowanie EDI oszczędza czas i pieniądze, ponieważ przetwarzanie danych jest zredukowane do minimum, a procesy translacji, konwersji i transferu danych są wykonywane automatycznie. Wymiana dokumentów w porównaniu z metodami klasycznymi jest szybsza i dokładniejsza. Elektroniczny obieg dokumentów eliminuje ręczne wprowadzanie danych. Efekty, które umożliwiają poprawienie dokładności przetwarzania: sprawdzanie i kontrola danych wyprowadzanych do systemu, elektroniczny transfer dokumentów, równoległa praca nad tym samym dokumentem. Korzyści związane ze stosowaniem EDI można odnieść w wielu obszarach zarządzania firmą, w szczególności: logistyka szybsza i terminowa wymiana dokumentów, mniejsze ryzyko błędu, odbiorcy elektroniczna wymiana danych o zasięgu globalnym daje szansę mniejszym kooperantom na wejście do światowego biznesu, procedury biznesowe usprawnienie w kontrolowaniu kosztów oraz zwiększenie wydajności pracy i poprawa poziomu obsługi klientów umożliwiają obniżenie zapasów magazynowych oraz zmniejszenie kosztów administracyjnych. Dokładność przetwarzania dokumentów umożliwia: niezależność od czasu i godzin pracy, redukcję kosztów przesyłania dokumentów, poprawę poziomu obsługi klientów, szybsze uzupełnianie i lepszą kontrolę zapasów magazynowych, powiadamianie o niedoborach i ograniczeniach, prognozowanie potrzeb po stronie dostawcy i klientów, dokładne i automatyczne potwierdzanie otrzymania dokumentów, szybki przepływ informacji. Pierwotnie systemy EDI były stosowane przez firmy, które mogły sobie pozwolić na budowę kanałów komunikacyjnych. Za sprawą Internetu rozwiązanie to stało się podstawowym sposobem prowadzenia komunikacji i transakcji między klientami i

172 firmami, zwłaszcza na globalnym rynku. Elektroniczny obieg dokumentów łączy producentów, handlowców, dystrybutorów, hurtownie, firmy spedycyjne itd. Platforma internetowa jest doskonałym rozwiązaniem pozwalającym obniżyć koszty wdrożenia EDI. Internetowe wersje tej technologii. Elektroniczny obieg danych i dokumentów za pośrednictwem Internetu jest dla mniejszych firm kompromisem pomiędzy relatywnie niskimi kosztami wdrożenia a powszechnością dostępu. Rozwiązanie to pozwala tylko na częściową integrację z wewnętrznym systemem informatycznym. Należy je postrzegać jako nadbudowane nad klasycznym dedykowanym systemem EDI dla organizacji wymagających bezwzględnie pełnej integracji, to znaczy pełnej komunikacji między systemami informatycznymi. Wykorzystanie Internetu pozwala na łatwe, bezpieczne i tanie przesyłanie dokumentów. Internet jako platforma usług finansowych Powszechny dostęp do WWW, coraz nowocześniejsze rozwiązania technologiczne w zakresie bezpieczeństwa i coraz większe wymagania klientów sprawiły, że Internet stał się jednym z podstawowych kanałów dostępu i dystrybucji usług finansowych. Internet okazał się doskonałą platformą świadczenia usług finansowych, których można dokonywać z dowolnego miejsca na świecie, przez całą dobę, przy znacznie tańszej obsłudze transakcji. Internet pełni w usługach finansowych funkcję informacyjną, transakcyjną, płatniczą i monitorującą transakcje. Usługi finansowe w Internecie przyjęły się przede wszystkim w obszarach biznesowych, takich jak: bankowość, ubezpieczenia, giełda i inne działania inwestycyjne, m.in. brokerskie. Internet jest wykorzystywany w usługach finansowych na całym świecie, dzięki czemu możemy na bieżąco monitorować i realizować transakcje na kontach bankowych, inwestować na giełdzie papierów wartościowych, śledzić kursy walut czy operować na innych obszarach finansowych. Praktycznie każdy bank oferuje usługi polegająca na elektronicznym dostępnie do konta osobistego czy firmowego. Obsługa kont za pośrednictwem Internetu bardzo istotnie obniża koszty, zarówno dla klienta, jak o dla oferenta usług finansowych. Z drugiej strony coraz częściej zdarzają się włamania lub okazuje się, że systemy były źle zabezpieczone, co sprawia, że kwestia bezpieczeństwa zasobów finansowych staje się bardzo istotna. Instytucje finansowe muszą szczególnie dbać o to, aby nie zawieść zaufania klientów. Również klienci powinni stosować kilka podstawowych zasad bezpieczeństwa związanych z usługami finansowymi w sieci. Należy pamiętać o kilku podstawowych zasadach: w komputerze zawsze powinien być zainstalowany najnowszy zaktualizowany program antywirusowy lub inne blokady i zapory, warto wybrać bank, który zapewnia realizację transakcji za pomocą hasła jednorazowego, hasła dostępu powinny być trudne do podstawienia, należy unikać skojarzeń (imię, nazwisko, daty itd.); najlepiej, jeśli są to kombinacje przypadkowych znaków, haseł i kodów nie wolno udostępniać nikomu, najlepiej nigdzie ich nie zapisywać, a zwłaszcza na nośniku elektronicznym, w zasadzie bank nie koresponduje z klientem mailowo, zatem lepiej nie odpowiadać na e z banku, bo mogą pochodzić od hakerów, przed zalogowaniem na stronę banku należy się upewnić, czy połączenie jest szyfrowane (adres http jest zamieniany na adres https://, a na dole strony pojawia się kłódeczka ),

173 warto sprawdzić certyfikat, klikając kłódeczkę i sprawdzić aktualność certyfikatu. Internet jako platforma handlowa W najprostszej formie określenie handel elektroniczny odnosi się do dowolnej transakcji zawartej przez Internet. Określenie to jest bardzo pojemne, obejmuje bowiem wszystko, od pojedynczej strony WWW, na której oferowanych jest kilka pozycji, po całe firmy zajmujące się wyłącznie handlem online. Dzięki szybkiemu rozwojowi platformy internetowej, jej prędkości, elastyczności i globalnemu zasięgowi handel elektroniczny stał się bardzo popularnym kanałem współpracy, dystrybucji i sprzedaży produktów i usług. Coraz więcej firm, które zawsze opierały sprzedaż na działaniach bezpośrednich i indywidualnych kanałach dostępu do klientów, uruchamia serwisy internetowe z przeznaczeniem do elektronicznych interakcji z klientem. Warto zauważyć, że do uruchomienia handlu elektronicznego można podejść w kilku etapach tak, aby jak najlepiej dostosować się do stale zmieniających się potrzeb i oczekiwań klientów. Wymaga to opracowania strategii przemyślanej integracji modelu sprzedaży tradycyjnej i modelu online, dostosowanej do oferty produktowo-usługowej firmy. Aby rozpocząć działalność handlową w Internecie, czasami wystarczy tylko umieścić ofertę na stronie internetowej oraz umożliwić klientom składanie zamówień online. To podejście jest uproszczone, ale tak właśnie zaczyna się przygoda w handlem elektronicznym. Innym skrajnym przykładem są tzw. firmy wirtualne, których działalność opiera się wyłącznie na Internecie. Wymagają całego skomplikowanego systemu aplikacyjnosoftware owego pozwalającego na poszukiwanie klientów, zarządzanie relacjami, transakcjami, rozliczeniami itd. Dlatego też z koncepcji handlu elektronicznego można uczynić główny element zmian i budowy przewagi konkurencyjnej firmy lub tylko dodatkowy kanał sprzedaży. Wdrożenie koncepcji handlu elektronicznego daje każdej firmie wiele wymiernych korzyści, takich jak: Dodatkowy kanał sprzedaży a co za tym idzie dodatkowe przychody oraz większy udział w rynku. Przy okazji można oferować innym firmom przestrzeń reklamową w serwisie internetowym. Skutecznie wdrożony system e-commerce pozwala na obniżenie kosztów stałych i kosztów związanych z prostymi, niewymagającymi udziału człowieka czynnościami sprzedażowymi i posprzedażowymi. Przykład: Popularna lokalna restauracja udostępniła klientom możliwość rezerwacji przez Internet stolików oraz uzyskiwania wskazówek dotyczących dojazdu. Kiedy klienci dokonywali rezerwacji, serwis rejestrował datę i godzinę, informacje o klientach oraz ich opinie. Następnie dane te były analizowane pod kątem usprawnienia obsługi klientów i zwiększenia ich lojalności. Redukcja kosztów co znajduje odzwierciedlenie w niższych kosztach ekspansji i rozwoju, w lepszym wykorzystaniu informacji nt. klientów i parterów biznesowych. Sprzyja to badaniu preferencji klientów i określeniu ich spersonalizowanych potrzeb, a nawet udostępnianiu klientom oczekiwanych przez nich produktów w odpowiednim miejscu i czasie. Ma to dalsze konsekwencje w obniżeniu kosztów kampanii reklamowej, kosztów dotarcia do klienta i kosztów realizacji całej transakcji. Internet jako platforma reklamowa Internet daje nowe możliwości w wielu obszarach biznesu, w tym w sposób szczególny w obszarze sprzedaży i marketingu. Jedna z największych zmian dotyczy aspektu

174 reklamowego. Można powiedzieć, że dzięki Internetowi został przełamany monopol na dostęp do informacji i publikowanie przekazu informacyjnego. Informacja może być przekazywana praktycznie przez wszystkich uczestników gry rynkowej, a nie tylko przez dotychczasowych monopolistów, takich jak prasa, radio i telewizja. Platforma internetowa pozwala na dostęp do tańszych form promocji. Ponadto Internet umożliwia połączenie różnych form przekazu treści, czyli tekstu, obrazu, dźwięku i filmu. Dzięki interakcji klient z biernego odbiorcy informacji może stać się partnerem biznesowym, który ma wpływ na formę i treść przekazywanych informacji. Jednak najważniejszym argumentem przemawiającym za skutecznością reklamy internetowej jest fakt, że odbiorca przekazu reklamowego znajduje się na odległość kliknięcia myszką. Oznacza to, że firma bardzo szybko może skontaktować się z klientem, wysłać mu ofertę produktową lub usługową, zawrzeć i rozliczyć transakcję, a w przypadku produktów zdygitalizowanych przesłać je bezpośrednio na dysk odbiorcy. Internet jako obszar do rozwoju wśród polskich gospodarstw agroturystycznych Tab. 11. Liczba kwater z dostępem do Internetu w poszczególnych województwach Lp. Dostęp do internetu Województwo nie tak SUMA 1. dolnośląskie kujawsko-pomorskie lubelskie lubuskie łódzkie małopolskie mazowieckie opolskie podkarpackie podlaskie pomorskie śląskie świętokrzyskie warmińsko-mazurskie wielkopolskie zachodniopomorskie Razem

175 Źródło: Jak wynika z powyższego zestawienia, w blisko połowie gospodarstw agroturystycznych nie ma dostępu do Internetu. Biorąc pod uwagę rolę i wagę Internetu w zarządzaniu, komunikacji i informacji, to jest to priorytet w obszarach do rozwoju w turystyce wiejskiej. Ćwiczenia aktywizujące: 1. Opisz jakie funkcje Internetu w zarządzaniu firmą są Ci znane i na co dzień z nich korzystasz? 2. Czy poczta i program Outlook można uznać za internetowe narzędzie komunikacji? 3. Czy korzystasz z przelewów internetowych? Jakie korzyści i jakie utrudnienia/niebezpieczeństwa się z tym wiążą?

176 M1.J6. URUCHAMIANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ W TURYSTYCE Treść kształcenia Finansowe aspekty przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Wsparcie finansowe dla agroturystyki i turystyki wiejskiej, pozyskiwanie środków Możliwości pozyskiwania środków finansowych krajowych i z Unii Europejskiej Formy opodatkowania działalności w agroturystyce i turystyce wiejskiej Ubezpieczenia społeczne Opracowanie biznesplanu dla działalności w agroturystyce i turystyce wiejskiej Uruchomienie i rejestracja działalności gospodarczej w turystyce Środki dydaktyczne Podręczniki, przepisy prawa dotyczące uruchamiania działalności gospodarczej w turystyce, czasopisma branżowe, publikacje i prezentacje multimedialne dotyczące funkcjonowania branży turystycznej, przykładowe biznesplany, tablica interaktywna. Kształcenie powinno odbywać się w pracowni wyposażonej w odpowiednie środki dydaktyczne oraz komputery z dostępem do Internetu. Zagadnienia wprowadzające Temat zajęć Finansowe aspekty przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Wsparcie finansowe dla agroturystyki i turystyki wiejskiej, pozyskiwanie środków Formy opodatkowania działalności w agroturystyce i turystyce wiejskiej Ubezpieczenia społeczne Opracowanie biznesplanu dla działalności w agroturystyce i turystyce wiejskiej Uruchomienie i rejestracja działalności gospodarczej w turystyce Zastosowana metoda Wykład, ćwiczenia, dyskusja Wykład, ćwiczenia, dyskusja Wykład, ćwiczenia, dyskusja Wykład, ćwiczenia, dyskusja Wykład, ćwiczenia, dyskusja Wykład, ćwiczenia, dyskusja Materiały dydaktyczne Prezentacja multimedialna Prezentacja multimedialna Prezentacja multimedialna Prezentacja multimedialna Prezentacja multimedialna Prezentacja multimedialna Czas realizacji zagadnienia 2 godz. 4 godz. 2 godz. 1 godz. 4 godz. 3 godz.

177 Finansowe aspekty przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Mając na uwadze treści zawarte w niniejszym rozdziale, trener powinien w pierwszej kolejności wykorzystać podające metody nauczania, takie jak wykład informacyjny, w celu zaznajomienia uczestników szkolenia z możliwościami pozyskania zewnętrznych źródeł finansowania. Wykład powinien być wzbogacony o przywołane przykłady inwestycji realizowanych przy wsparciu finansowym pochodzącym z omawianych programów. Druga część szkolenia powinna mieć wymiar praktyczny i polegać na próbie wypełnienia wniosku o zewnętrzne źródła finansowania [MODUŁ III]. Zaleca się, by uczestnicy szkolenia wypełniali ten sam wniosek w grupach 2-4 osobowych dla z góry zadanego przedsięwzięcia np. modernizacji przykładowego gospodarstwa agroturystycznego. Oczywiście rodzaj wypełnianego wniosku, w części drugiej szkolenia, musi być adekwatny do oczekiwań kursantów (WZÓR WNIOSKU W ZAŁĄCZNIKU). Rozwój turystyki, także ten realizowany na obszarach wiejskich, wymaga wspólnych działań, w tym także podejmowanych w celu zdobywania zewnętrznych źródeł finansowania. Sukces jednostki odniesiony w tym aspekcie powinien stać się dzięki poczynionym inwestycjom sukcesem całej społeczności. Nie sposób świadczyć usług turystycznych w oderwaniu od najbliższego otoczenia, a pozyskanie zewnętrznych środków finansowych można potraktować jako narzędzie do konsolidacji mieszkańców wsi wokół wspólnej idei. Oczywiście może to być tworzenie oferty turystycznej lub tworzenie czegokolwiek na rzecz własnych mieszkańców, z czego zechcą skorzystać także turyści. Przecież festyn o zasięgu lokalnym jest wydarzeniem organizowanym zazwyczaj z myślą o miejscowej społeczności, a turystów przy okazji może zaciekawić, a może nawet zachwycić i zachęcić do ponownego odwiedzenia gminy czy wsi. Tak więc najważniejsza zasada zewnętrznych środków finansowych (skądkolwiek by nie pochodziły) brzmi niech pracują na rzecz miejscowej społeczności. Wsparcie finansowe może być rozumiane w sposób bezpośredni kiedy odbiorcą jest osoba, firma, instytucja oraz w sposób pośredni, kiedy następuje dalsza dystrybucja korzyści np. w postaci zorganizowanych kursów, szkoleń itp., ale także w formie rzeczowej np. jako wyposażenie szkolnej pracowni komputerowej. Rys 8. Wsparcie finansowe w ujęciu podmiotowym WSPARCIE FINANSOWE BEZPOŚREDNIE (otrzymuje jednostka REDYSTRYBUCJA GMINA (JST) LOKALNE GRUPY DZIAŁANIA ORGANIZACJE NON-PROFIT PODMIOTY GOSPODARCZE WŁAŚCICIELE GOSPODARSTW POŚREDNIE (beneficjenc Inwestycje gminne (wykonawcy, mieszkańcy, turyści) Inwestycje prywatne Działania podnoszące poziom kapitału

178 Źródło: opracowanie własne Wsparcie finansowe dla działań podejmowanych w sektorze turystyki na obszarach wiejskich może także przybierać postać wsparcia przedmiotowego bezpośredniego i pośredniego. Ze względu na złożoność zjawiska turystyki do jej rozwoju niezbędne są działania podejmowane w różnych sektorach gospodarczych, ale także w różnych aspektach przestrzeni wiejskiej. Bezpośrednie wparcie dla turystyki np. w postaci wybudowania przystani kajakowej, jest zazwyczaj kojarzone przez mieszkańców gminy z pro-turystycznym nastawieniem władz lokalnych do rozwoju turystyki. Jednak także pośrednie wsparcie, choć mniej widowiskowe, jest również niezbędne. Rys. 9 Wsparcie finansowe w ujęciu przedmiotowym WSPARCIE FINANSOWE BEZPOŚREDNIE (projekty stricte turystyczne) związane z zagospodarowaniem turystycznym związane z ochroną walorów związane turystycznych z ochroną dziedzictwa związane z kreowaniem dóbr i związane ze szkoleniem obecnych Źródło: opracowanie własne POŚREDNIE (projekty proturystyczne) związane z dostępnością związane z ochroną środowiska naturalnego związane z ograniczeniem liczby związane ze służbą zdrowia Dodatkowo wsparcie przedmiotowe pośrednie może dotyczyć działań, które w perspektywie krótkoterminowej lub długoterminowej będą wpływały stymulująco na rozwój turystyki w gminie. Jako przykład działań przynoszących efekty w perspektywie długoterminowej posłużyć mogą kursy językowe finansowane w całości z Europejskiego Funduszu Rozwoju Wsi Polskiej skierowane do młodzieży gimnazjalnej w ramach projektu Youngster. Nikogo nie trzeba przekonywać o tym, jak ważna jest w branży turystycznej znajomość języków obcych, jak i o tym, iż efekty tego projektu nie będą natychmiastowe, ale przy innych sprzyjających okolicznościach mogą zadziałać pro-turystycznie. Przykładem działań przynoszących efekty, w krótszej perspektywie czasu może być szkolenie przygotowujące do rozpoczęcia prowadzenia działalności agroturystycznej w czynnym gospodarstwie rolnym.

179 Należy zatem podkreślić, że wsparcie finansowe dla rozwoju turystyki wiejskiej i agroturystyki może nie tylko być skierowane do różnorodnych bezpośrednich i pośrednich odbiorców, ale także wpierać w sposób bezpośredni lub pośredni rozwój turystyki w gminie, w perspektywie krótkoterminowej i/lub długoterminowej. Wsparcie finansowe dla agroturystyki i turystyki wiejskiej, pozyskiwanie środków Działania Unii Europejskiej wspierające rozwój społeczno-gospodarczy państw członkowskich oraz ich regionów są skoncentrowane na trzech priorytetach, tj.: 1) konwergencja ( doganianie przez kraje słabo rozwinięte poziomu gospodarek krajów lepiej rozwiniętych); 2) konkurencyjność i zatrudnienie w regionach; 3) europejska współpraca terytorialna. Realizacja tych celów jest finansowana ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności. Zadaniem Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego jest zwiększenie spójności gospodarczej i społecznej w Unii Europejskiej przez likwidację nierówności pomiędzy regionami. Przed Europejskim Funduszem Społecznym stawia się zadania związane z poprawą miejsc pracy i możliwości zatrudnienia w krajach członkowskich. Fundusz Spójności natomiast ma pomagać państwom UE, których Dochód Narodowy Brutto (DNB) na jednego mieszkańca jest niższy od 90% średniej unijnej, w zmniejszaniu opóźnienia w rozwoju gospodarczym i społecznym oraz w ustabilizowaniu krajowej gospodarki. Główne priorytety i obszary wykorzystania pomocy finansowej na lata określone są w dokumencie Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia, którego sporządzenie jest obligatoryjne dla każdego kraju członkowskiego. W Polsce dokument ten nazywany jest Narodową Strategią Spójności i zawiera m.in. założenia poszczególnych programów operacyjnych, które umożliwiają realizację założonych celów. Do programów tych należą: Program Infrastruktura i Środowisko (EFRR i FS), Program Innowacyjna Gospodarka (EFRR), Program Kapitał Ludzki (EFS), Program Rozwój Polski Wschodniej (EFRR), Program Pomoc Techniczna (EFRR), Programy Europejskiej Współpracy Terytorialnej (EFRR), Program Rozwoju Obszarów Wiejskich (finansowany z Europejskiego Funduszu Rolnego). Każde województwo w Polsce posiada własny program rozwoju, tzw. regionalny program operacyjny (RPO) finansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, który w całości przeznaczony jest dla jednostek danego województwa. Alokacja przeznaczona na Regionalne Programy Operacyjne na lata wykorzystana w ramach 10 głównych obszarów wsparcia wynosi w części dofinansowania UE 17,28 mld Euro, co przy uwzględnieniu kursu Europejskiego Banku Centralnego z 29 listopada 2012 roku daje do dyspozycji 71,0 mld zł [Raport z postępu 2013]. Jak wskazuje rys. 10, szacunkowa alokacja środków na turystykę wynosi w tym okresie finansowania 4,2%.

180 Rys 10. Podział alokacji (środki UE) wg obszarów wsparcia RPO Źródło: Raport z postępu wdrażania Regionalnych Programów Operacyjnych na lata , Departament Programów Regionalnych i Cyfryzacji w Ministerstwie Rozwoju Regionalnego, Warszawa Ministerstwo Rozwoju Regionalnego szacuje, że na wsparcie turystyki w latach polski rząd i samorządy przeznaczą ok. 5 mld zł, przy czym zrealizowanych zostanie niemalże projektów inwestycyjnych. W ramach realizacji RPO w poszczególnych województwach z zakresu turystyki wspierane są działania wspomagające rozwój społeczno-ekonomiczny regionu oraz rewitalizację obszarów zdegradowanych m.in. poprzez: adaptację zabytków techniki i architektury, poprawę bazy noclegowej i gastronomicznej, zgodnie ze standardami europejskimi, tworzenie lub ulepszenie systemów oraz centrów informacji turystycznej (w tym rozwój zasobów cyfrowych, wizualizacja i oznakowanie atrakcji turystycznych), rozwój i modernizację infrastruktury służącej upowszechnianiu aktywnych form turystyki, budowę i modernizację obiektów sportowych oraz rekreacyjnych, rozwój funkcji turystycznych stacji narciarskich i akwenów, budowę, rozbudowę oraz modernizację publicznej infrastruktury turystycznej i rekreacyjnej (w tym uzdrowiskowej, biznesowej oraz związanej z rozwijaniem turystyki na obszarach chronionych) oraz dostosowanie jej do świadczenia usług dla turystów niepełnosprawnych, realizację projektów służących poprawie jakości kształcenia kadr turystycznych, rewaloryzację parków gminnych i podworskich, jako dóbr dziedzictwa kultury. Rozwój turystyki na szczeblu lokalnym może dodatkowo zostać wsparty środkami dostępnymi w ramach programów Innowacyjna Gospodarka oraz Kapitał Ludzki. Program Rozwój Polski Wschodniej, obejmujący 5 województw (lubelskie, podkarpackie, podlaskie, świętokrzyskie, warmińsko-mazurskie) wspiera projekty z zakresu promocji Polski Wschodniej jako destynacji turystycznej. Ćwiczenie aktywizujące: 1. W tym miejscu można wykorzystać burzę mózgów i zaproponować przedstawienie innych pomysłów na wykorzystanie środków. Możliwości pozyskiwania środków finansowych krajowych i z Unii Europejskiej Turystyka wiejska w Programie Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata W latach wsparcie rozwoju obszarów wiejskich było finansowane w ramach Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW). Zgodnie z wymogami wykorzystania środków finansowych dostępnych w tymże funduszu opracowany został Program Rozwoju Obszarów Wiejskich, który wyznacza priorytetowe kierunki rozwoju obszarów wiejskich w Polsce, w kontekście priorytetów wszystkich krajów członkowskich. Łączna kwota środków przeznaczonych na realizację zadań zawartych w PROW wyniosła 17,22 mld euro, z czego jedynie 4 mld euro

181 pochodzą z krajowych środków publicznych. W ramach PROW przyjęto realizację trzech podstawowych celów: poprawę konkurencyjności rolnictwa i leśnictwa poprzez restrukturyzację oraz wspieranie innowacji, poprawę stanu środowiska naturalnego i terenów wiejskich poprzez odpowiednie gospodarowanie gruntami, poprawę jakości życia na obszarach wiejskich, w tym także związaną z różnicowaniem działalności gospodarczej. Osiągnięcie założonych celów było możliwe poprzez realizację zadań ujętych w czterech osiach: 1) poprawa konkurencyjności sektora rolnego i leśnego, 2) poprawa środowiska naturalnego i obszarów wiejskich, 3) jakość życia na obszarach wiejskich i różnicowanie gospodarki wiejskiej, 4) Leader. Realizacja inwestycji o charakterze turystycznym dotyczy działań w ramach osi 3. i 4. PROW. PROW OŚ 3. Jakość życia na obszarach wiejskich i różnicowanie gospodarki wiejskiej Wsparcie finansowe dla rozwoju turystyki wiejskiej i agroturystyki jest dostępne w ramach następujących poddziałań: 1) Różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej (3.1) Cel działania: tworzenie pozarolniczych źródeł dochodu. Zakres działań związanych z turystyką: przetwórstwo produktów rolnych lub jadalnych produktów leśnych, sprzedaż rzemiosła lub rękodzielnictwa, świadczenie usług turystycznych oraz związanych ze sportem, rekreacją i wypoczynkiem. Beneficjenci: osoby fizyczne ubezpieczone na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników, jako rolnik, małżonka lub małżonek rolnika lub domownik. Forma i wysokość pomocy: maksymalna wysokość pomocy udzielonej jednemu beneficjentowi w gospodarstwie rolnym nie może przekroczyć zł, przy czym poziom pomocy finansowej wynosi maksymalnie 50% kosztów kwalifikowanych. 2) Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw (3.2) Cel działania: wzrost konkurencyjności gospodarczej obszarów wiejskich, w tym rozwój przedsiębiorczości i rynku pracy. Zakres działań związanych z turystyką: pomoc udzielana jest z tytułu tworzenia lub rozwijania mikroprzedsiębiorstw działających w zakresie: rzemiosła lub rękodzielnictw, usług turystycznych oraz związanych ze sportem, rekreacją i wypoczynkiem, przetwórstwa produktów rolnych lub jadalnych produktów leśnych. Beneficjenci: osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, które prowadzą (podejmują) działalność jako mikroprzedsiębiorstwo

182 zatrudniające poniżej 10 osób i mające obrót nieprzekraczający równowartości w zł 2 mln euro. Forma i wysokość pomocy: maksymalna wysokość pomocy sięga zł, jeśli biznes plan przewiduje utworzenie 1-2 miejsc pracy (w przeliczeniu na pełne etaty średnioroczne), zł, jeśli biznes plan przewiduje utworzenie powyżej 2 i mniej niż 5 miejsc pracy lub zł w przypadku utworzenia co najmniej 5 miejsc pracy, co uzasadnione jest zakresem rzeczowym inwestycji. Dodatkowo poziom pomocy finansowej wynosi maksymalnie 50% kosztów kwalifikowanych inwestycji. 3) Odnowa i rozwój wsi (3.4) Cel działania: zachowanie dziedzictwa kulturowego i specyfiki obszarów wiejskich oraz podniesienie ich atrakcyjności turystycznej i inwestycyjnej. Zakres działań związanych z turystyką: budowa, przebudowa, remont lub wyposażenie obiektów pełniących funkcje społecznokulturalne, rekreacyjne i sportowe oraz służące propagowaniu dziedzictwa kulturowego, budowa, remont lub przebudowa infrastruktury związanej z rozwojem funkcji turystycznych, sportowych lub społeczno-kulturalnych, zakup obiektów charakterystycznych dla tradycji budownictwa w danym regionie z przeznaczeniem na cele publiczne, odnawianie i eksponowanie pomników historycznych, zabytków lub miejsc pamięci narodowej, kultywowanie tradycji społeczności lokalnej oraz tradycyjnych zawodów. Beneficjent: osoba prawna: gmina, instytucja kultury, dla której organizatorem jest jednostka samorządu terytorialnego, kościół lub inny związek wyznaniowy, organizacja pozarządowa. Forma i wysokość pomocy: wymagany jest wkład środków publicznych, wynoszący co najmniej 25% kosztów kwalifikowanych. Maksymalna wysokość pomocy na realizację projektów w jednej miejscowości wynosi zł, a wielkość pomocy przyznanej na realizację jednego projektu nie może być niższa niż zł. PROW OŚ 4. Leader Celem osi Leader jest przede wszystkim budowanie kapitału społecznego poprzez aktywizację mieszkańców, a także polepszenie zarządzania lokalnymi zasobami dzięki powołaniu lokalnych grup działania. Lokalne Grupy Działania (LGD) w ramach inicjatywy oddolnej mają za zadanie stworzyć i realizować lokalną strategię rozwoju (LSR), która ma być odzwierciedleniem potrzeb zgłaszanych przez przedstawicieli trzech sektorów: publicznego, gospodarczego i społecznego. Lokalna strategia rozwoju może zakładać także wspieranie projektów turystycznych, jeśli priorytety strategii zakładają taki właśnie kierunek rozwoju gminy. 1) Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju (4.1) Cel działania: w ramach realizacji LSR poprawa jakości życia mieszkańców. Zakres działań związanych z turystyką:

183 wsparcie finansowe dla działań mieszczących się w ramach osi 3, wsparcie finansowe dla małych projektów dotyczących np. organizacji szkoleń, promocji i rozwoju lokalnej aktywności, rozwoju agroturystyki i turystyki wiejskiej w tym: utworzenia lub zmodernizowania elektronicznej bazy informacji turystycznej oraz stron www, przygotowania i wydania folderów i innych publikacji informacyjnych oraz oznaczenia obiektów charakterystycznych dla obszaru objętego LSR, organizacji imprez kulturalnych, rekreacyjnych i sportowych, zakup strojów, eksponatów oraz innego wyposażenia dla zespołów artystycznych, zespołów folklorystycznych oraz zespołów kultywujących miejscowe tradycje i zwyczaje, a także budowy lub rozbudowy małej infrastruktury turystycznej. Beneficjenci: w przypadku wsparcia finansowego dla działań mieszczących się w ramach osi 3 tak jak określono dla działań osi 3. W przypadku małych projektów beneficjentami mogą być: osoby fizyczne zameldowane lub posiadające siedzibę (jeśli prowadzą działalność gospodarczą) na obszarze działania LGD, organizacje pozarządowe, osoby prawne i jednostki organizacyjne związków wyznaniowych i kościołów, które także posiadają siedzibę lub działają na obszarze LGD. Forma i wysokość pomocy: poziom dofinansowania dla danego beneficjenta nie może przekroczyć w okresie programowania kwoty zł. Dodatkowo w przypadku małych projektów wysokość pomocy nie może przekroczyć 70% kosztów kwalifikowanych i nie może być większa niż zł. W sposób pośredni możliwe jest także wsparcie rozwoju turystyki na obszarach wiejskich w ramach poddziałań 4.2 Wdrażanie projektów współpracy oraz 4.3 Funkcjonowanie lokalnej grupy działania, nabywania umiejętności i aktywizacja. W przypadku poddziałania 4.2 możliwa jest współpraca międzyregionalna i międzynarodowa, także w zakresie turystyki. Działania zawarte w poddziałaniu 4.3 mają na celu szkolenie lokalnych liderów oraz animowanie społeczności lokalnych, co w sposób pośredni może sprzyjać rozwojowi turystyki i zwiększać efektywność wykorzystania pozyskanych środków finansowych. Turystyka wiejska w Programie Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata Realne możliwości podziału środków unijnych między poszczególne obszary priorytetowe dla poszczególnych obszarów kraju wynikają z realizacji strategii Europa 2020 oraz Krajowego Programu Reform, Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego i Strategii Rozwoju Kraju Dostępna dla Polski kwota 72,9 mld euro ma zostać wykorzystana w głównej mierze na wzmocnienie potencjałów, które w przyszłości zagwarantują długofalowy i zrównoważony rozwój. Wśród takich obszarów działania wymienia się: innowacje, przedsiębiorczość, autostrady i drogi ekspresowe, badania i rozwój, tzw. zieloną energię, transport przyjazny środowisku, społeczeństwo informacyjne, włączenie społeczne, edukacja i rynek pracy. Dodatkowo instrumentem zapewniającym komplementarność działań realizowanych na szczeblu krajowym i regionalnym będzie kontrakt terytorialny. Ma to być narzędzie, które

184 zobowiąże stronę rządową i samorządową do realizacji przedsięwzięć priorytetowych zgodnych z zapisami Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego. Każde z planowanych w kontrakcie terytorialnym przedsięwzięć może angażować do 60% środków rządowych, a pozostałe 40% musi pochodzić ze środków wygospodarowanych w regionie. W ramach kontraktu terytorialnego będą finansowane działania prorozwojowe, działania wyrównawcze poprawiające spójność terytorialną oraz działania mające na celu doprowadzenie do standardów wybranych usług publicznych. Tab. 12. Elementy kluczowe dla wsparcia obszarów wiejskich Nazwa OSI Kryteria (sposób) delimitacji Obszary wiejskie o najniższym poziomie dostępu mieszkańców do dóbr i usług warunkujących możliwości rozwojowe Obszary wiejskie (łącznie z małymi miastami), które cechują się najgorszą w województwie sytuacją społeczno-gospodarczą, w tym zwłaszcza najgorszymi wskaźnikami usług publicznych. Poziom delimitacji powiat (lub gmina), delimitacji dokonuje Zarząd województwa. Z uwzględnieniem wytycznych opracowywanych przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego we współpracy z GUS i resortami. Poziom wdrażania Etap programowania Etap wdrażania Kontrakt terytorialny Regionalny. Specjalne priorytety w Regionalnych Programach Operacyjnych Skoordynowanie na poziomie strategicznym z działaniami z EFRROW i EFMR. Wymóg wykazania, że działanie zapewnienia zmiany strukturalne na najgorszych obszarach wiejskich oraz konieczność wykazania, że działania będą służyć w pierwszym rzędzie zmianom strukturalnym i tworzeniu miejsc pracy, a w dalszym na poprawie jakości życia. Silna koordynacja regionalna-mrr-mrirw. Kluczowa rola samorządów regionalnych w zapewnieniu efektywnego wsparcia najgorszych obszarów ze wsparciem dla całych regionów. Wprowadzenie systemu monitorowania dostępności i jakość usług publicznych (KOT i 16 ROT). Do zawarcia w kontrakcie: wskaźniki/rezultaty do osiągnięcia w ramach działań na rzecz usług publicznych na wybranych obszarach wiejskich Finansowanie EFRR, EFS, EFRROW, EFMR. Wpływ na Region decyduje jaką część środków przeznaczyć na usługi publiczne. algorytmy podziału środków Źródło: Programowanie perspektywy finansowej na lata , Departament Koordynacji Polityki Strukturalnej MRR. Preferencyjne linie kredytowe Kapitał wykorzystywany przy prowadzeniu działalności agroturystycznej może pochodzić z różnych źródeł i w zależności od tego możemy go podzielić na kapitał własny i obcy. Na kapitał własny składają się kapitały powierzone i kapitały samofinansowania. Natomiast do kapitału obcego zalicza się finansowanie za pomocą pożyczek, kredytów i innych zobowiązań. Głównym źródłem finansowania gospodarstw agroturystycznych jest kapitał własny gospodarzy. Występuje on w postaci rzeczowej (budynki, wyposażenie rolnicze i domowe, grunty), a także pieniężnej (gotówka, środki pieniężne na rachunkach bankowych). Specyfika działalności gospodarstw sprawia, że więcej niż 2/3 kapitału całkowitego lokuje się w środkach trwałych i tylko 1/3 w środkach obrotowych [Dębniewska, Tkaczuk 1997].

185 Wśród dostępnych linii kredytowych dedykowanych szczególnie działalności agroturystycznej można wymienić: I. KREDYT udzielany na realizację przedsięwzięć inwestycyjnych na terenach wiejskich w zakresie agroturystyki ze środków Fundacji Europejskiego Funduszu Rozwoju Wsi Polskiej. Przeznaczony jest na realizację przedsięwzięć z zakresu agroturystyki, także w ujęciu szerokim (w odniesieniu do wszelkich pozarolniczych przedsięwzięć także realizowanych poza gospodarstwem rolnym związanych w sposób także pośredni z obsługą turystów), realizowanych terenach wiejskich i w miastach do 20 tys. mieszkańców. Cele podlegające kredytowaniu: zakup, budowa, rozbudowa, modernizacja oraz wyposażenie bazy noclegowej, w tym adaptacja budynków gospodarskich, w odniesieniu do bazy gastronomicznej zakup, budowa, rozbudowa, modernizacja i adaptacja obiektów/punktów przeznaczonych do świadczenia usług (wyżywienie) gastronomicznych dla turystów, w tym założenie/instalacja urządzeń kuchennych, budowa/modernizacja instalacji kanalizacyjnej, wodnej, systemu grzewczego, instalacji gazowej i elektrycznej w pomieszczeniach kuchennych, jadalniach oraz w zapleczu magazynowym artykułów spożywczych, w doniesieniu do bazy rekreacyjno-sportowej i kulturowej zakup, budowa, rozbudowa, modernizacja i adaptacja obiektów związanych z bezpośrednim świadczeniem usług rekreacyjno-sportowych i kulturowych dla turystów, w tym: pola biwakowe i kempingi wraz z ogrodzeniem, oznakowaniem, wytyczeniem stanowisk, instalacją wodno-kanalizacyjną i elektryczną, lokalne obiekty i urządzenia sportowo-rekreacyjne obejmujące wypożyczalnie sprzętu turystycznego, kąpieliska, plaże, przystanie kajakowe i żeglarskie, wyciągi narciarskie, ścieżki rowerowe, ścieżki zdrowia, stałe parki rekreacyjno-rozrywkowe i szlaki turystyczno-krajoznawcze, stajnie i padoki służące usługom jeździeckim, sportowym i leczniczym oraz zakup koni, punkty lokalnej kultury ludowej, obejmujące m.in: warsztaty kowalsko-artystyczne, tkackie, wikliniarskie, garncarskie, galerie i punkty sprzedaży wyrobów lokalnego rękodzieła i rzemiosła artystycznego. Kredytobiorcy: rolnicy i członkowie ich rodzin, inne osoby fizyczne wykonujące działalność gospodarczą, spółki handlowe, inne osoby prawne oraz jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej, ale posiadające zdolność prawną oraz gminy wiejskie i miejsko-wiejskie oraz związki komunalne tych gmin. Wysokość kredytu: w plafonie A do zł, przy czym kredytowaniem może być objęte do 100% wartości kosztorysowej zadania inwestycyjnego brutto oraz w plafonie B do zł, przy czym kredytowane może być nie więcej niż do 80 % wartości kosztorysowej zadania inwestycyjnego brutto. Okres kredytowania i oprocentowanie: Kredyty mogą być udzielane na okres do 5 lat, wliczając w to okres karencji w spłacie kwoty kredytu nie przekraczający 1 roku, liczony od wypłaty pierwszej transzy kredytu. Oprocentowanie kredytów płacone przez kredytobiorcę jest zmienne i wynosi w stosunku rocznym: w plafonie A 1,20 stopy redyskonta weksli NBP, jednak nie mniej niż 4% liczone w stosunku rocznym od kwoty kredytu pozostającej do spłaty, a w plafonie B 1,60 stopy redyskonta weksli NBP, jednak nie może być niższe niż 4% liczone w stosunku rocznym od kwoty kredytu pozostającej do spłaty. II. MIKROKREDYT udzielany na pozarolniczą działalność gospodarczą na terenach wiejskich ze środków Fundacji Europejskiego Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, który: możliwy jest na realizację wszelkich przedsięwzięć gospodarczych w dziedzinie produkcji, handlu lub usług, które są realizowane na wsi i w miastach do 20 tys. mieszkańców, z wyłączeniem produkcji

186 rolnej oraz wszelkiej działalności związanej z produkcją, handlem oraz wyszynkiem napojów alkoholowych. Cele podlegające kredytowaniu: mikrokredyty mogą być udzielane na sfinansowanie wszelkich nakładów związanych z uruchomieniem nowych lub rozwojem istniejących pozarolniczych przedsięwzięć gospodarczych na terenach wiejskich. Kredytobiorcy: rolnicy i członkowie ich rodzin, bezrobotni oraz inne osoby fizyczne rozpoczynające lub wykonujące działalność gospodarczą, spółki osobowe. Okres kredytowania i oprocentowanie: mikrokredyty mogą być udzielane do kwoty zł, na okres do 24 miesięcy, wliczając w to okres karencji w spłacie kredytu wynoszący maksymalnie 3 miesiące. Oprocentowanie jest zmienne i wynosi 1,60 stopy redyskonta weksli NBP, jednak nie może być niższe niż 4% liczone w stosunku rocznym od kwoty kredytu pozostającej do spłaty. Ponadto mikropożyczek na pozarolniczą działalność gospodarczą udzielają także Fundacja Wspomagania Wsi (www.fundacjawspomaganiawsi.pl) oraz Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa (www.fdpa.org.pl).

187 Formy opodatkowania działalności w agroturystyce i turystyce wiejskiej Ustawy podatkowe nie definiują pojęcia agroturystyki. Powszechnie przyjmuje się, że chodzi o małe, rodzinne przedsiębiorstwo, świadczące usługi turystyczne dla niewielkiej liczby turystów, pozwalające wykorzystać posiadane zasoby gospodarstwa i prowadzonej w nim produkcji rolniczej, dzięki czemu rolnik uzyskuje dodatkowe dochody. W efekcie trudno zaklasyfikować agroturystykę jako działalność stricte rolniczą, co powoduje, że dochody z działalności agroturystycznej podlegają regulacjom ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. To z kolei oznacza, że prowadzący działalność agroturystyczną mają szansę uniknąć opodatkowania zarobków z tego tytułu. Szansa taka pojawia się pod warunkiem spełnienia określonych warunków określonych w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych. Otóż art. 21 ust. 1 pkt. 43 powyżej tej ustawy wskazuje jednoznacznie, że wolne od podatku dochodowego są dochody uzyskane z wynajmu pokojów gościnnych osobom przebywającym na wypoczynku, jeśli pokoje te znajdują się w budynkach mieszkalnych położonych na terenach wiejskich w gospodarstwie rolnym. Podatku nie trzeba płacić także od dochodów uzyskanych z tytułu wyżywienia tych osób. Liczba wynajmowanych pokojów nie może być jednak większa niż pięć. Aby skorzystać z preferencji podatkowej, wszystkie warunki muszą być spełnione łącznie. Stanowisko to zostało potwierdzone w wielu interpretacjach podatkowych, m.in. w interpretacji wydanej przez Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 5 marca 2012 r. (sygn. akt IPPB1/ /11-2/KS). Istotnym jednak jest, że zwolnienie obejmuje tylko i wyłącznie przychody uzyskane w związku ze świadczeniem turystom usług noclegowych oraz gastronomicznych. Oznacza to, że przychody uzyskane w związku ze wszystkimi dodatkowymi atrakcjami, które nie zostały wliczone w cenę noclegu jak np. jazda konna czy organizowane zimą kuligi nie podlegają zwolnieniu przewidzianemu dla agroturystyki, w związku z czym wymagają odprowadzenia stosownej kwoty podatku. Przychody z dodatkowych atrakcji mogą być opodatkowane według skali podatkowej, podatkiem liniowym lub ryczałtem. Wybór formy opodatkowania zależy od preferencji podatnika. Dochody objęte przedmiotowym zwolnieniem z podatku dochodowego od osób fizycznych nie muszą być wykazywane w zeznaniu podatkowym. Ponadto wynajmu

188 pokojów, jak również świadczonych usług gastronomicznych, podatnik nie musi nigdzie zgłaszać. A co jeśli nie występują przesłanki do zwolnienia podatkowego? Jeżeli podatnik wynajmuje większą liczbę pokojów, nie oferując przy tym wyżywienia, dochody uzyskane z tego tytułu są traktowane jako najem prywatny, opodatkowany na zasadach ogólnych lub ryczałtem, który należy zgłosić do urzędu skarbowego. Jeśli wynajmowi pokojów towarzyszyć będzie również świadczenie usług gastronomicznych, działalność ta zyskuje status działalności gospodarczej, podlegającej przepisom ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, zgodnie z którą podatnik zobligowany jest do rejestracji działalności [Węcławik 2013]. Warto pamiętać, iż podatnicy zwolnieni z podatku nie mają obowiązku prowadzenia praktycznie żadnej dokumentacji na potrzeby podatku dochodowego. Natomiast zobligowani są do ewidencjonowania uzyskiwanych przychodów (obrotu) na potrzeby VAT (nawet w przypadku zwolnienia z tego podatku). A co jeśli liczba wynajmowanych pokojów przekroczy 5, ale nie jest większa niż 12? Wówczas podatnik może płacić podatki w formie ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych. Warunkiem skorzystania z tej formy opodatkowania jest nieprzekroczenie odpowiednich obrotów w roku poprzedzającym wybór formy opodatkowania oraz złożenie w określonym terminie pisemnego oświadczenia o wyborze takiej formy opodatkowania. Karta podatkowa to forma opodatkowania skierowana jest do podatników świadczących usługi hotelarskie (w tym także rolników prowadzących gospodarstwa rolne), polegające na wynajmie pokojów gościnnych oraz domków turystycznych z możliwością wydawania posiłków, gdy: liczba pokojów, wraz z domkami turystycznymi nie przekracza 12, prowadzący tę działalność nie korzysta z usług osób niezatrudnionych przez siebie oraz usług innych przedsiębiorców i zakładów, prowadzący gospodarstwo nie prowadzi innej działalności pozarolniczej poza wymienionymi w załączniku do ustawy. Taka forma opodatkowania opiera się na comiesięcznej wpłacie stałej kwoty, ustalanej przez urząd skarbowy, odrębnie za każdy rok podatkowy. Podatek dochodowy może być również płacony na zasadach ogólnych, wyliczając go zgodnie ze skalą podatkową wskazaną w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych. Podatek od nieruchomości prowadzenie działalności agroturystycznej w gospodarstwie rolnym to również konieczność uiszczania tego podatku, Dotyczy on posiadaczy gruntów, budynków i lokali. Jego wysokość ustala samorząd gminy (rada gminy) właściwy dla miejsca położenia nieruchomości. Rolnicy prowadzący działalność agroturystyczną, polegającą na wynajmie pokojów, których liczba nie przekracza pięciu, płacą podatek od nieruchomości wg stawki za 1 m 2 powierzchni ustalonej dla budynku przeznaczonego na cele mieszkalne. Działalność agroturystyczna może się wiązać również z kolejnym podatkiem, tzw. opłatą miejscową. Wysokość tego podatku uchwala rada gminy, w gminach, które maja szczególne walory turystyczne lub uzdrowiskowe. Również rada gminy może zobowiązać kwaterodawców do pobierania opłat od gości i odprowadzania jej do urzędu gminy (tzw. opłata klimatyczna).

189 Ćwiczenia aktywizujące: 1. Poproś uczestników, aby wymienili ustawy regulujące obowiązek podatkowy w Polsce. 2. Wspólnie z grupą zdefiniuj wymogi, jakie musi spełnić rolnik świadczący usługi agroturystyczne, który uprawniony będzie do zwolnienia z podatku dochodowego. Ubezpieczenia społeczne Podstawowym obciążeniem finansowe rolników jest obowiązkowe ubezpieczenie społeczne, którego składka odprowadzana jest do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS). Dla właścicieli gospodarstw agroturystycznych istotne jest, iż podjęcie każdej pozarolniczej działalności gospodarczej, zarówno podlegającej zgłoszeniu do ewidencji, jak i ubocznej, powoduje równocześnie powstanie obowiązku ubezpieczenia społecznego w ZUS. Znowelizowana ustawa o ubezpieczaniu społecznym rolników z 2 maja 2004 roku (Dz. U. Nr 91 z 2004 r., poz. 873), znowelizowana ponownie 1 lipca 2005 roku (Dz. U. Nr 150 z 2005 r., poz. 1248), wprowadziła zmiany dotyczące warunków, jakie muszą być spełnione do pozostania w ubezpieczeniu rolniczym przy równoczesnym prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracy przy prowadzeniu tej działalności. Wprowadzone uproszczenie przepisów mówi, iż dla możliwości podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników nie ma znaczenia forma opodatkowania pozarolniczej działalności gospodarczej, prowadzonej równocześnie z działalnością rolniczą. Obecnie, na podstawie postanowień art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, rolnik lub domownik, który rozpoczyna prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej lub rozpoczyna współpracę

190 w prowadzeniu tej działalności, może nadal podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników, jeśli odpowiada następującym warunkom: podlegał temu ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata i nadal prowadzi działalność rolniczą lub stale pracuje w gospodarstwie rolnym, obejmującym obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub w dziale specjalnym, złoży w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczenie o kontynuowaniu tego ubezpieczenia w terminie 14 dni od rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej lub rozpoczęcia współpracy przy prowadzeniu tej działalności. Wszelkie niezbędne formularze dotyczące ubezpieczeń społecznych osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą zainteresowani znajdą na stronie Warto również zapoznać się z drukiem zaświadczenia, które winien wypełnić chcący korzystać z ubezpieczenia społecznego.

191

192 Opracowanie biznesplanu dla działalności w agroturystyce i turystyce wiejskiej Biznesplan to dokument zawierający wytyczne prowadzenia działalności gospodarczej, będący wynikiem szeregu decyzji odnoszących się do wyboru przyszłych celów oraz metod i środków ich realizacji, zgodnie z zasadami racjonalnego gospodarowania. Jako formalny dokument ma szerokie zastosowanie zarówno w przedsiębiorstwie, jak i poza nim. Pełni 2 podstawowe funkcje: umożliwia przygotowanie i przeprowadzenie przedsięwzięcia sprawnie i skutecznie (funkcja wewnętrzna) oraz pozwala na pozyskanie środków finansowych (funkcja zewnętrzna) [Michalak, Kozłowski 2010]. Wśród podstawowych zastosowań biznesplanu wymienia się: uruchamianie działalności gospodarczej, pozyskiwanie kapitału, zarządzanie kapitałem, tworzenie wspólnych przedsięwzięć. Dodatkowo biznesplan pełni też funkcję: planowania pozwala zaplanować stawiane przed firmą cele, kontrolną pozwala na analizę założonych celów i osiągniętych wyników, informacyjną stanowi źródło informacji dla inwestorów, pożyczkodawców, kontrahentów. Zawartość biznesplanu zależy od rodzaju biznesu jaki chcemy rozpocząć i prowadzić oraz od celu, dla którego jest on pisany. Przybierze inną formę, gdy będzie tworzony na własny użytek przedsiębiorcy, a inną, gdy ma być przedstawiony w banku lub potencjalnemu inwestorowi. Istotne znaczenie ma też branża oraz poziom zaawansowania przedsięwzięcia (uruchomienie działalności, unowocześnienie). Można jednakże wyodrębnić podstawowe elementy, które powinien zawierać każdy biznesplan tj.: streszczenie, charakterystyka firmy, oferowane produkty i usługi, charakterystyka rynku i konkurencji, analiza finansowa, plan marketingowy, organizacja przedsięwzięcia (zarządzanie i personel), załączniki. Zamiar rozpoczęcia działalności gospodarczej w turystyce i prowadzenie tej działalności powinien wiązać się z przygotowaniem w formie pisemnej planu tej działalności. Planowanie działalności gospodarczej w turystyce i agroturystyce to umiejętność wskazania celów, jakie chcemy osiągnąć, wskazanie środków ich realizacji. W przypadku turystyki biznesplan jest dokumentem niezbędnym do uzyskania pomocy finansowej ze źródeł krajowych lub zagranicznych. Opisuje on też działalność przedsiębiorstwa w porównaniu z konkurentami oraz ze zmianami zachodzącymi na rynku [Mikuta, Żelazna 2004].

193 Biznesplan przedsięwzięcia turystycznego powinien obejmować następujące kluczowe aspekty: 1) Streszczenie przedsięwzięcia. 2) Opis firmy (status, cele, kadra, zarządzanie). 3) Produkty i usługi (oferowane, nowe produkty, korzyści dla klienta, propozycje sprzedaży). 4) Rynek i konkurencja (charakterystyka rynku, rozmiar, segmenty, konkurencja). 5) Plan marketingowy (strategie marketingu, polityka cenowa, kanały dystrybucji, techniki sprzedaży). 6) Plan finansowy. 7) Organizacja i personel. 8) Załączniki do biznesplanu. Streszczenie jest wprowadzeniem w plan działalności, opisuje krótko projekt działalności, sposób realizacji, oczekiwane rezultaty, potrzeby finansowe. Opis firmy zawiera informacje na temat przedsiębiorstwa, tj. nazwa, znak firmy, forma organizacyjno-prawna, właściciele, misja, wizja, przedmiot działania, lokalizacja, obszar działania. Produkt turystyczny to oferta turystyczna oraz możliwości jej rozwoju obejmuje opis oferowanych usług oraz sposób organizacji świadczenia usług, standard jakości, kategorie obiektu, dostęp do lokalnej infrastruktury turystycznej i komplementarnej, powiązania kooperacyjne, członkostwo w stowarzyszeniach. Analiza rynku obejmuje analizę klientów, znajomość konkurentów i ich działalności, tendencje zmian zachodzące na rynku turystyki, w tym turystyki wiejskiej i agroturystyki. Plan marketingowy zawiera opis oferty turystycznej, polityki cenowej, kanałów dystrybucji, metod sprzedaży, form promocji, kontraktów handlowych. Plan finansowy powinien obejmować: opis posiadanych zasobów, które można wykorzystać w działalności turystycznej (kapitał własny i obcy, środki trwałe), finansową historię firmy, kalkulację finansową (koszty, przychody i zyski, w tym ustalenie ceny za usługi, z uwzględnieniem kredytów i podatków), prognozy kształtowania się przepływów finansowych w poszczególnych miesiącach, charakterystykę potrzeb i warunków finansowych oraz prognozę harmonogramu spłat kredytów. Organizacja i personel (zarządzanie) zawiera podział pracy między pracownikami, charakterystykę osób zatrudnionych, ich doświadczenie i umiejętności w dziedzinie obsługi turystów, planowane podnoszenie kwalifikacji oraz harmonogram działań. Załączniki do biznesplanu w zależności od potrzeb, powinny obejmować m.in. dane o oferowanych usługach, analizę finansów, życiorysy zawodowe właścicieli, analizy rynku. Istnieje wiele schematów przygotowania biznesplanu przedsięwzięcia turystycznego. Poniżej znajduje się wzór biznesplanu, zawierający wskazówki do przygotowania tego dokumentu.

194 Metodologia opracowania biznesplanu [Mikuta, Żelazna 2004]: Strona tytułowa Spis treści Streszczenie Część I. Charakterystyka firmy ta część planu powinna zawierać następujące elementy: nazwa firmy, adres, kod pocztowy, miejscowość, numer telefonu, nazwisko właściciela, forma prawna (osoba fizyczna, spółka, inne), misja przedsiębiorstwa, zakres działalności. Część II. Cel firmy i jej funkcje - w tej części należy zawrzeć szczegółowy, lecz zwięzły opis firmy. Pomocne wskazówki: Jaka będzie podstawowa działalność (zakres działalności opis usług i produktów)? Jak działalność będzie uruchomiona (od podstaw, rozwój istniejącego przedsięwzięcia, data)? Jakie jest miejsce firmy na rynku (zasięg działalności)? Część III. Rynek - ten rozdział ma określić, ilu mamy klientów i ile osób będzie skłonnych kupić produkt. Pomocne są w tym wypadku informacje od pracowników ODR, stowarzyszeń agroturystycznych oraz następujące czynności: określenie rynku, na którym zamierzamy działać, zdefiniowanie potrzeby (potrzeb), jaką nasz produkt będzie zaspokajać, określenie i opisanie podstawowych charakterystyk klienta posiadającego tę potrzebę, określenie liczby takich klientów, określenie perspektyw rozwoju rynku. Wiek Płeć Kim jest twój klient? Liczebność rodziny

195 Roczny dochód rodziny Miejsce zamieszkania wy zaje konsumpcyjne Powody zakupu usług Inne Geograficzny opis działalności Ekonomiczny opis działalności (osoby samotne, rodziny, itp. Jak rozległy jest nasz rynek? Rozmiary rynku określa łączna liczba jednostek produktu, tj. kwater w sąsiedztwie i okolicy, liczba przyjazdów turystów, okres wykorzystania miejsc noclegowych, rodzaje usług towarzyszących). Kim są nasi konkurenci? Ponieważ klient ma możliwości wyboru między różnymi ofertami, niezbędna jest analiza konkurencji i jej działań. Analiza konkurencji powinna sprowadzać się do następujących działań: wymienienie i opisanie bezpośrednich konkurentów, analiza konkurentów pod względem: kim są, co produkują, w jaki sposób konkurują, w czym ich kwatery są podobne lub konkurują z nią, czy jest luka na rynku opisanie, na czym polega przewaga oferty nad konkurencją, określenie cechy konkurentów, siły i słabości (czy ich działalność rozwija się, nie zmienia się, maleje i dlaczego, czego można dowiedzieć się rozmawiając z klientami konkurentów). Część IV. Plan marketingowy - ta część powinna zawierać przedstawienie oferty rynkowej, poprzez analizę 4 elementów składowych: produkt jego specyficzne, charakterystyczne cechy, cena wysoka lub niska w sensie rynkowych oraz strategie cenowe, promocja informacja o firmie i jej produkcie, dystrybucja kto, gdzie, w jakich warunkach sprzedaje produkt. Jaką politykę cenową i jakie warunki sprzedaży planujemy? Przy ustaleniu ceny należy wziąć pod uwagę wartość dla klienta. Jeśli ze wcześniejszej analizy wynika, że produkt jest szczególny, wówczas można zastosować cenę powyżej nominalnej. Jeśli natomiast jest to produkt jak każdy inny, wówczas na początek proponuje się ustalić ceny niższe, a później je podnieść. Jaki jest plan promocji? Każdy rodzaj produktu bądź usługi potrzebuje własnej strategii promocyjnej. Zanim określona zostanie strategia promocyjna, należy odpowiedzieć na następujące pytania:

196 co należy powiedzieć w przekazie promocyjnym o kwaterze i w jakiej formie, z których środków przekazy należy korzystać, ile możesz na to wydać, jak można przeprowadzić program promocyjny, jak można zmierzyć skuteczność działań promocyjnych. Aby zrealizować cele promocji należy wykorzystać jedną z następujących metod: przygotowanie wizytówek, ulotek reklamowych, umieszczanie ogłoszeń na tablicach, w sklepach, w urzędach, wysyłanie ulotek do zakładów pracy, biur turystycznych, zamieszczanie oferty w materiałach informacyjnych gminy, regionu. Część V. Analiza finansowa Ta część zawiera spodziewane finansowe efekty działalności. Analiza finansowa powinna obejmować: prognozy kosztów i prognozy sprzedaży, koszty rozpoczęcia działalności, bilans, rachunek wyników, rachunek przepływów finansowych. Plan finansowy będzie obejmować szczegółowy rachunek kosztów i zysków. Na koszty działalności turystycznej składają się koszty stałe (utrzymanie obiektu, amortyzacja, ubezpieczenia, opłaty za telefon, koszty kredytu) oraz koszty zmienne, występujące w trakcie pobytu gości (wydatki na energię, wodę, ścieki, zakup środków czystości, pranie pościeli, produkty żywnościowe, drobne naprawy, płace personelu). Planowany przychód z działalności turystycznej pomniejszony o łączne koszty (stałe i zmienne) pozwala na określenie zysku netto. Część VI. Personel i zarządzanie - ta część obejmuje: przygotowanie systemu zarządzania, decyzja, co robimy sami, a co zlecamy na zewnątrz, plan zatrudnienia, wynagradzanie. W tej części planu należy umieścić charakterystykę i aktywność osób, które uczestniczą w działalności turystycznej w tym członków rodziny oraz zatrudnionych osób. Należy określić obowiązki tych osób oraz poziom wynagrodzenia osób zatrudnionych z zewnątrz, a także formalny związek z firmą (umowa zlecenie, płatność za godzinę). Warto przygotować miesięczny harmonogram pracy przynajmniej na jeden rok działalności, co ułatwić określenie własnych możliwości kadrowych oraz potrzebę zatrudnienia.

197 Literatura dodatkowa 1. Czechowski L., Przedsiębiorczość w turystyce, Wyd. WSTiH, Warszawa Michalak J., Kozłowski W., Krok po kroku, czyli jak przygotować dobry biznesplan, CIiTT, Wyd. UW-M, Olsztyn Skrzypek J., Filar E., Biznesplan, Wyd. POLTEXT, Warszawa Barrow C., Barrow P., Brown R., Biznesplan w małej firmie, Wyd. ONEPRESS, Warszawa Pasieczny J., Biznesplan. Problemy i metody, Wyd. PWE, Warszawa Pawlak Z., Biznesplan. Zastosowania i przykłady, Wyd. Poltext, Warszawa 2007.

198 Uruchomienie i rejestracja działalności gospodarczej w turystyce Sposób uruchomienia działalności gospodarczej polegającej na świadczeniu usług agroturystycznych w czynnych gospodarstwach rolnych determinuje rodzaj świadczonych usług. Podstawowym kryterium stanowi ilość wynajmowanych pokojów. Jakie obowiązki spoczywają na osobie chcącej rozpocząć działalność agroturystyczną, gdy: ilość wynajmowanych pokojów nie przekracza 5, a usługi świadczone ograniczają się tylko do zapewnienia gościom wyżywienia: - rejestracja polega na zgłoszeniu prowadzonej działalności we właściwym Urzędzie gminy, - prowadzący gospodarstwo winien prowadzić: - książkę meldunkową, - dzienną ewidencję sprzedaży dla potrzeb rozliczenia VAT, ( chyba, że przysługuje prowadzącemu prawo do zwolnienia z opodatkowania na podstawie odpowiednich przepisów), - wnosić opłaty miejscowe, - zawiadomić instytucję ochrony pożarowej i inspektora sanitarnego o podjętej działalności; ilość pokojów przekracza 5, wówczas chcący prowadzić działalność musi dokonać rejestracji działalności gospodarczej. Najbardziej popularną formą działalności jest jednoosobowa działalność gospodarcza. Przed zarejestrowaniem działalności gospodarczej przyszły przedsiębiorca musi podjąć decyzje dotyczące: 1) firmy (nazwy) działalności, 2) przedmiocie prowadzonej działalności (PKD), 3) formie prawnej, w jakiej będzie prowadzona działalność. FIRMA (nazwa) w przypadku przedsiębiorcy jest to jego imię i nazwisko. Oczywiście dopuszczalnym jest dodawanie elementów dodatkowych, fantazyjnych, wskazujących na przedmiot działalności np. Kawiarnia Bajaderka czy wskazujących np. na miejsce prowadzenia działalności. Istotnym jest, iż nazwa przedsiębiorcy musi być unikalna, odróżniać się od innych przedsiębiorców na rynku, na którym zamierza działać prowadzący działalność. Firma również nie może wprowadzać w błąd, co do zakresu prowadzonej działalności. Firmą osoby prawnej jest jej nazwa. W przypadku spółek niezbędne jest umieszczenie w nazwie elementu wskazującego na formę organizacyjno-prawną działalności [Kodeks spółek handlowych 2013]. NIP przedsiębiorca wpisany do ewidencji jest obowiązany umieszczać w oświadczeniach pisemnych, skierowanych w zakresie swojej działalności do oznaczonych osób i organów, numer identyfikacji podatkowej (NIP) oraz posługiwać się tym numerem w obrocie prawnym i gospodarczym. Gdyby natomiast przedsiębiorca zamierzał zająć się wprowadzaniem towaru do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obowiązany będzie do zamieszczenia na towarze, jego opakowaniu, etykiecie, instrukcji lub do dostarczenia w inny, zwyczajowo przyjęty sposób, pisemnych informacji w języku polskim:

199 określających firmę przedsiębiorcy i jego adres, umożliwiających identyfikację towaru. W przypadku sprzedaży bezpośredniej lub sprzedaży na odległość za pośrednictwem środków masowego przekazu, sieci teleinformatycznych lub druków bezadresowych, przedsiębiorca jest obowiązany do podania w ofercie co najmniej następujących danych: firmy przedsiębiorcy, numeru identyfikacji podatkowej (NIP), siedziby i adresu przedsiębiorcy. W zakresie przedmiotu działalności gospodarczej przedsiębiorca powinien informacji szukać w rozporządzeniu w sprawie PKD oraz objaśnieniach w tym zakresie w niej zamieszczonych. Rejestracja W zależności od formy prawnej, w jakiej prowadzona ma być działalność, odmiennie kształtuje się sposób rejestracji działalności. dla osoby fizycznej oraz spółki cywilnej właściwą będzie ewidencja o nazwie CEIDG (Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej) prowadzona przez Ministra Gospodarki, dla spółek osobowych i osób prawnych właściwym będzie KRS (Krajowy Rejestr Sądowy rejestr przedsiębiorców). Rejestrację działalności przez osobę fizyczną lub spółkę cywilną można przeprowadzić w formie on-line, korzystając ze strony internetowej: https://prod.ceidg.gov.pl. Wypełniony wniosek można również złożyć we właściwym urzędzie gminy. Formularz CEIDG-1 wraz z załącznikami jest dostępny pod linkiem: https://prod.ceidg.gov.pl/ceidg.cms.engine/getfile.aspx?attid=2ee7c619-3a02-4e9c-abb4-ba374133ec42 Natomiast instrukcja wypełniania formularza CEIDG-1 jest dostępna pod linkiem: https://prod.ceidg.gov.pl/ceidg.cms.engine/getfile.aspx?attid=7aea77db c89-b80b-b451346f8449 Wniosek CEiDG-1 stanowi równocześnie: wniosek do GUS o numer REGON, wniosek do Urzędu Skarbowego o numer NIP, wniosek w sprawie wyboru formy księgowości (KPiR, pełna księgowość), wniosek w sprawie wyboru formy opodatkowania (zasady ogólne, liniowe, karta podatkowa), wniosek o wybór kwartalnej lub miesięcznej formy rozliczenia podatku dochodowego. Warto pamiętać!!!! 1. Niezależnie od wniosku, przedsiębiorca musi dokonać w ZUS zgłoszenia dla celów ubezpieczeń (złożyć w ZUS deklarację ZUS ZUA lub ZUS ZZA). 2. Łącznie z CEIDG-1 można doręczyć deklarację VAT-R, w której dokonuje się rejestracji dla celów VAT. W tym samym piśmie podatnik, chcąc zarejestrować się jako podatnik VAT-UE lub

200 wybrać inną preferencję w zakresie podatku VAT (kwartalne rozliczenie, mały podatnik, szczególne zasady marży), musi dodatkowo dokonać zgłoszenia wybierając w nim odpowiednie rubryki. VAT-R doręcza się łącznie z CEIDG-1 co oznacza, że nie trzeba dodatkowo wysyłać go do Urzędu Skarbowego. Wniosek CEiDG-1 jest wolny od opłat. Od czynności urzędowej polegającej na potwierdzeniu zarejestrowania podatnika podatku od towarów i usług jako podatnika VAT czynnego lub podatnika VAT zwolnionego pobierana jest opłata skarbowa w wysokości 170 zł. Rejestracji w CEiDG należy dokonać nie później niż w dniu rozpoczęcia działalności gospodarczej. Możliwe jest natomiast złożenie wcześniej wniosku wskazującego na późniejszy termin rozpoczęcia prowadzenia firmy. Przedsiębiorca może podjąć działalność gospodarczą w dniu złożenia wniosku o wpis do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej albo po uzyskaniu wpisu do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym. Rozpoczęcie działalności przed dniem złożenia wniosku powoduje, że przedsiębiorca faktycznie nie dopełnia czynności rejestracyjnych. A co w przypadku obowiązku wpisu działalności do KRS? Pierwszą czynnością w przypadku osoby prawnej lub spółki osobowej podlegającej wpisowi do KRS powinno być zawarcie umowy spółki. Po jej zawarciu możliwe jest nadanie sp. z o.o. oraz s.a. statusu spółki w organizacji. W przypadku wpisu do KRS zgłoszenia dokonać należy w terminie 7 dni od dnia rozpoczęcia działalności podmiotu. Do wniosku o pierwszy wpis do rejestru przedsiębiorców wnioskodawca dołącza w szczególności umowę spółki oraz dokument potwierdzający uprawnienie do korzystania z lokalu lub nieruchomości, w których znajduje się jego siedziba. Do wniosku o wpis podmiotu podlegającego obowiązkowi wpisu do rejestru dołącza się uwierzytelnione notarialnie albo złożone przed sędzią lub upoważnionym pracownikiem sądu wzory podpisów osób upoważnionych do reprezentowania tego podmiotu lub prokurenta. Spółki z o.o. i akcyjne mają możliwość działać jako spółka w organizacji, co oznacza że nie wystąpił jeszcze fakt zarejestrowania podmiotu. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji lub spółka akcyjna w organizacji powstaje z chwilą zawarcia umowy spółki. Podmioty w organizacji mogą we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywane. W spółce jednoosobowej w organizacji, jedyny wspólnik nie ma prawa reprezentowania spółki. Nie dotyczy to zgłoszenia spółki do sądu rejestrowego, w której wspólnik ma prawo reprezentować spółkę. Ćwiczenie aktywizujące: 1. Uczestnicy korzystając z dostępu do Internetu, odnajdują i pobierają wniosek do zarejestrowania działalności CEIDG-1 i drukują go.

201 Wspólnie z trenerem, który wyświetla za pomocą rzutnika wniosek, uczestnicy omawiają poszczególne części wniosku, te które mogą budzić ewentualne wątpliwości. Trener przed szkoleniem studiuje wniosek i przygotowuje się do rozwiązania tych wątpliwości, korzystając z umieszczonych na stronie CEIDG objaśnień do wniosku.

202 Literatura 1. Aleksander N.P., Udane szkolenie. Przewodnik szkoleń i warsztatów. Wyd. Jedność, Kielce Bariery instytucjonalne rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich, Forum Inicjatyw Rozwojowych, Warszawa Birley, S., Westhead, P., A taxonomy of business start-up reasons and their impact on firm growth and size. Journal of Business Venturing, No 9/ Brodzińska K., Instytucjonalne możliwości wsparcia aktywności kobiet wiejskich a praktyka gospodarcza. Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej We Wrocławiu LXXXVII, Wrocław Chudoba T., Marketing w turystyce. CeDeWu, Warszawa Cichowska J. Infrastruktura i ekologia terenów wiejskich, Nr 1/2011, Polska Akademia Nauk Oddział w Krakowie. 7. Cichowska J., Ocena uwarunkowań i problemów rozwoju usług agroturystycznych na obszarach niższych walorach przyrodniczych województwa kujawsko-pomorskiego w: Ekologia i Technika nr 6, Wyd. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, Bydgoszcz Czerwińska-Jaśkiewicz M., Wymagania turystów wobec produktu agroturystycznego. Studium empiryczne. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego (701), Drucker P., Innowacja i przedsiębiorczość. Praktyka i zasady, PWE, Warszawa Drzewiecki M., Agroturystyka współczesna w Polsce, Wyższa Szkoła Turystyki i Hotelarstwa w Gdańsku, Gdańsk Dubiel P, Kurek E, Metzger J., Płoszaj A., Pisarek M., Agroturystyczne gospodarstwa pasieczne, Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów 2008, pobrano ze strony: d= Duda-Siefert M., Współczesne tendencje w turystyce w: Wyrzykowski J., Marak J. (red.), Turystyka w ujęciu dyscyplinarnym, Wyższa Szkoła Handlowa, Wrocław Europa się starzeje działać trzeba już dziś, Komisja Europejska 2012, pobrano ze strony 14. Gaworecki W.W., Turystyka, PWE, Warszawa Glapiak R., Gospodarstwo agroturystyczne jako forma przedsiębiorczości kobiet. Materiały warsztatowe. Wielkopolskie Stowarzyszenie Sołtysów, Poznań Głaz M., Hasiński W., Działalność gospodarcza na obszarach wiejskich jako wyznacznik peryferyjności. Barometr Regionalny nr 3 (25) Gołembski G., Kształtowanie jakości produktu turystycznego regionu z zachowaniem rozwoju zrównoważonego, Instytut Turystyki, Warszawa Gruszecki T., Przedsiębiorca, CEDOR, Warszawa Griffin R.W., Podstawy zarządzania organizacjami, Wyd., PWN, Warszawa Holloway Ch., Marketing w turystyce, PWE, Warszawa Janik W., Przedsiębiorczość i przedsiębiorstwo, WSPiA, Lublin Jędrzejczyk I., Nowoczesny biznes turystyczny, Wyd. PWN, Warszawa Karczmarek J., Stasiak A., Włodarczyk B., Produkt turystyczny, PWE, Warszawa Kłak M., Zarządzanie wiedzą we współczesnym przedsiębiorstwie, Wyd. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ekonomii i Prawa, Kielce Kodeks Cywilny, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa Kodeks spółek handlowych ustawa z dnia 15 września 2000 r. tekst jednolity.

203 27. Kossowska M., Sołtysińska I., Szkolenia pracowników a rozwój organizacji, Oficyna Ekonomiczna, Kraków Kotler Ph., Marketing, analiza, planowanie, wdrażanie i kontrola, Gebethner & spółka, Warszawa Kowalczyk J. (red.), Upowszechnianie wdrażania standardów jakości w turystyce ze szczególnym uwzględnieniem nowoczesnych systemów zarządzania, Sądecka Organizacja Turystyczna, Zakopane 2004, pobrano ze strony 30. Kozłowska A, Reklama. Socjotechnika oddziaływania, SGH, Warszawa Kożuch B, Cywoniuk M., Podstawy zarządzania, Wyd. WSE, Białystok Kruczek-Grochala M., Wojciechowska I., Świtalska M.; Marketing usług agroturystycznych w: Poradnik agrobiznesu, Zespół Szkół Ekonomicznych w Rzeszowie, Rzeszów Krzewiński W., Marketing usług turystycznych, pobrano ze strony: 34. Kutkowska B., Produkt agroturystyczny na Dolnym Śląsku w: Podstawy Rozwoju Agroturystyki ze szczególnym uwzględnieniem agroturystyki na Dolnym Śląsku, Wyd. AR we Wrocławiu, Wrocław Kutkowska B., Grupy docelowe nabywców produktów agroturystycznych na Dolnym Śląsku na przykładzie parku krajobrazowego Dolina Baryczy Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów i Agrobiznesu, Warszawa Kurtyka I., Profil demograficzny nabywców oferty agroturystycznej na Dolnym Śląsku w: Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej we Wrocławiu nr 414, Rolnictwo LXXIX, Wrocław Lauterborn R., New Marketing Litany: 4P's Passe, C-Words Take Over, Advertising Age, Łaguna M., Przekonania na własny temat i aktywność celowa. Badania nad przedsiębiorczością, GWP, Gdańsk Majewski, J., Lane B., Turystyka wiejska i rozwój lokalny, Fundacja Edukacja dla Demokracji, Warszawa Matczewski A. (red.), Praca i zarządzanie w sieciach, Wyd. Śląskie Wydawnictwo Naukowe, Tychy Michalak J., Kozłowski W., Krok po kroku, czyli jak przygotować dobry biznesplan, CIiTT, Wyd. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Olsztyn Middleton V., Marketing w turystyce, Polska Agencja Promocji Turystyki, Warszawa Mikołajewicz A., Uwarunkowania prawno-organizacyjne prowadzenia działalności w turystyce wiejskiej, Polska Federacja Turystyki Wiejskiej, pobrano ze strony 44. Mikuta B. Żelazna K., Organizacja ruchu turystycznego na wsi, Wydawnictwo Format-AB, Warszawa Morawski M. (red.), Zarządzanie wiedzą w turystyce a efektywność gospodarki turystycznej, Wyd. AFW, Wrocław Mruk H., Strategia produktu, PWE, Warszawa Musiałkiewicz J., Marketing, Ekonomika, Warszawa Nawrocka E., Oparka S., Hotel w XXI wieku Zarządzanie w warunkach globalizacji, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Zarządzania, Wrocław Naumowicz K., Wybrane zagadnienia geografii turystycznej Polski, Wyd. PWSZ w Gorzowie Wielkopolskim, Gorzów Wielkopolski Niedziałek K., Nowe technologie w turystyce, Departament Systemów Informacyjnych POT, prezentacja PPT, Kielce 23 maja 2012, pobrano ze strony warsztaty.html?download=98%3axxiv-warsztat_nowe-technologie-w-turystyce. 51. Nowakowska A., Czynniki wpływające na popyt turystyczny w: Gołembski G. (red.), Kompendium wiedzy o turystyce, PWN, Warszawa Oleksiuk A. Marketing usług turystycznych, Difin, Warszawa 2007.

204 53. Panasiuk A. (red.), Marketing usług turystycznych, PWN, Warszawa Panasiuk A.,(red.), Ekonomika turystyki, PWN, Warszawa Piotrowska A., Wiedza jawna i niejawna jako zasób decyzyjny w zarządzaniu personelem w: A. Grzegorczyk (red.), Procesy decyzyjne w warunkach niepewności, Wyższa Szkoła Promocji, Warszawa Prawo handlowe zbiór przepisów, Lex a Wolters Kluwer business, Warszawa Rapacz A., Przedsiębiorstwo turystyczne, Wyd. Diffin, Warszawa Sarnowski J., Kirejczyk, Zarządzanie przedsiębiorstwem turystycznym, ALMAMER, Warszawa Schumpeter J.. Teoria rozwoju gospodarczego, PWN, Warszawa Stoner J., Wankel CH., Kierowanie, PWE, Warszawa Szostak D., Przedsiębiorstwo turystyczne w: Panasiuk A. (red.), Ekonomika turystyki, PWN, Warszawa Tull D.S., Hawkins D.I., Marketing Research. Measurment & Method, Macmillan Publishing Co., New York Ustawa z dnia r. o swobodzie działalności gospodarczej, Dz. U. z 2007 r. nr 155, poz Węcławik E., Od zarobków z agroturystyki nie trzeba płacić podatku, 65. Whiddett S., Hollyforde S., Modele kompetencyjne w zarządzaniu zasobami ludzkimi, Oficyna Ekonomiczna, Kraków Wiatrak A.P., Wiedza i kapitał intelektualny jako źródła nierówności gospodarczych i społecznych w: Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy. Kapitał ludzki i intelektualny, część 2, Zeszyt 7., Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów Wiatrak A.P., Zarządzanie wiedzą nowe wyzwania, XI Warsztaty Ekonomistów Rolnych, Krasnobród Winiarski R., Zdebski J., Psychologia turystyki, Wyd. Akademickie i Profesjonalne, Warszawa Wróblewski R., Zarządzanie ryzykiem w przedsiębiorstwie, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach Nr 90., Siedlce Wyrzykowska B., Karbowiak K., Kierowanie zasobami ludzkimi, Wyd. SGGW, Warszawa Zdebski J., Perspektywy rozwoju psychologii turystyki w: Wyrzykowski J., Marak, J. (red.), Turystyka w ujęciu dyscyplinarnym. Wyższa Szkoła Handlowa, Wrocław Zdebski J., Psychologia rynku turystycznego w: G. Gołembski (red.), Kompendium wiedzy o turystyce, PWN, Warszawa 2002.

205 1. Cele edukacyjne MODUŁ II. TURYSTYKA WIEJSKA Uczestnik kursu w wyniku realizacji modułu powinien umieć: wyjaśnić pojęcia dotyczące: turystyki, turystyki zrównoważonej, turystyki wiejskiej, obszarów wiejskich, produktu turystycznego, dziedzictwa kulturowego, wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich, określić czynniki rozwoju turystyki, turystyki wiejskiej, scharakteryzować ekonomiczne, społeczne i kulturowe znaczenie turystyki, scharakteryzować strukturę organizacyjną turystyki w Polsce, scharakteryzować międzynarodowe organizacje turystyczne, wyjaśniać podstawowe pojęcia z zakresu geografii turystycznej, scharakteryzować walory turystyczne Polski, scharakteryzować regiony turystyczne Polski i wybranych krajów Europy i świata, dokonać analizy atrakcyjności obszarów wiejskich, ocenić walory turystyczne środowiska lokalnego, ocenić możliwości wykorzystania potencjału dziedzictwa kulturowego w rozwoju gospodarstwa, wsi, regionu, zastosować walory dziedzictwa kulturowego w działalności turystycznej, rozróżnić rodzaje bazy hotelowej, scharakteryzować rodzaje wiejskiej bazy noclegowej, scharakteryzować produkty turystyki wiejskiej, określić produkty markowe polskiej turystyki, scharakteryzować etapy tworzenia produktu turystycznego (imprezy turystycznej), opracować programy imprez turystycznych, skalkulować imprezy turystyczne, zastosować elementy marketingu w sprzedaży produktów turystyki wiejskiej dokonać rozliczenia imprezy turystycznej, współpracować z usługodawcami w zakresie organizacji imprez turystycznych, prowadzić korespondencję dotyczącą organizacji imprez turystycznych. określić mocne i słabe strony, szanse i zagrożenia rozwoju turystyki wiejskiej w Polsce. Wykaz jednostek modułowych Lp. Nazwa jednostki modułowej Orientacyjna liczba godzin M2.J1. Wprowadzenie do turystyki M2.J2. Regiony turystyczne Polski, Europy i świata 4 8

206 M2.J3. Wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich, dziedzictw kulturowe 8 M2.J4. Produkt turystyki wi 8 M2.J5. Baza noclegowa w turystyce wiejskiej 8.J6. Organizacja imprez turystycznych 12 RAZEM 8

207 M2.J1. WPROWADZENIE DO TURYSTYKI Treść kształcenia Podstawowe pojęcia związane z turystyką i turystyka wiejską Rodzaje turystyki Specyfika turystyki wiejskiej Czynniki rozwoju turystyki, turystyki wiejskiej Znaczenie turystyki dla rozwoju obszarów wiejskich Organizacja turystyki w Polsce Międzynarodowe organizacje turystyczne Instytucjonalne warunki rozwoju turystyki wiejskiej Mocne i słabe strony turystyki wiejskiej w Polsce, szanse i zagrożenia rozwoju Środki dydaktyczne Podręczniki, czasopisma branżowe, publikacje dotyczące funkcjonowania branży turystycznej, turystyki wiejskiej, materiały źródłowe dotyczące turystyki wiejskiej, zasoby internetowe, tablica interaktywna. Kształcenie powinno odbywać się w pracowni wyposażonej w odpowiednie środki dydaktyczne oraz komputery z dostępem do Internetu. Ramowy program szkolenia Temat zajęć Zastosowana metoda Materiały dydaktyczne Podstawowe pojęcia związane z turystyką i turystyką wiejską Rodzaje turystyki Czynniki rozwoju turystyki, turystyki wiejskiej Znaczenie turystyki dla rozwoju obszarów wiejskich Organizacja turystyki w Polsce Międzynarodowe organizacje turystyczne Instytucjonalne warunki rozwoju turystyki wiejskiej Mocne i słabe strony turystyki wiejskiej w Polsce, szanse i zagrożenia rozwoju Wykład, dyskusja, ćwiczenia aktywizujące Wykład, dyskusja, ćwiczenia aktywizujące Wykład, dyskusja, ćwiczenia aktywizujące Wykład, dyskusja, ćwiczenia aktywizujące Wykład, dyskusja, ćwiczenia aktywizujące Wykład, dyskusja, ćwiczenia aktywizujące Wykład, dyskusja, ćwiczenia aktywizujące Wykład, dyskusja, ćwiczenia aktywizujące Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe, Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe, materiały informacyjne Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe, materiały informacyjne Prezentacje multimedialne, film, czasopisma branżowe, materiały informacyjne Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe, Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe, materiały informacyjne Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe, materiały informacyjne Prezentacje multimedialne, czasopisma branżowe, materiały informacyjne Czas realizacji zagadnienia 25 min. 25 min. 35 min. 1 godz. 35 min. 20 min. 20 min. 20 min.

208 Podstawowe pojęcia związane z turystyką i turystyką wiejską Turystyka, w potocznym rozumieniu, oznacza podróże polegające na zwiedzaniu i wędrówkach, odbywane w czasie wolnym, wyłącznie dla przyjemności. Turystyka jest to zespół zjawisk, które wynikają z podróży i pobytu osób przyjezdnych, jeśli nie występuje w związku z tym osiedlenie i podjęcie pracy zarobkowej [Panasiuk 2006]. Światowa Organizacja Turystyki (UNWTO) definiuje turystykę jako ogół czynności osób, które podróżują i przebywają w celach wypoczynkowych, służbowych lub innych nie dłużej, niż rok bez przerwy poza swoim codziennym otoczeniem, z wyłączeniem wyjazdów, w których głównym celem jest aktywność zarobkowa wynagradzana w odwiedzanej miejscowości. Zgodnie z tą definicją, nie każdą podróż poza codzienne otoczenie możemy nazwać uprawianiem turystyki. Cechy turystyki: okresowy charakter wyjazdów turystycznych (nie dłużej niż 12 miesięcy), niezarobkowy cel podróży, zaspokojenie potrzeb turystycznych (poznawczych, wypoczynkowych, rekreacyjnych, zdrowotnych) w trakcie wyjazdu turystycznego, korzystanie z infrastruktury turystycznej, tj. obiektów i urządzeń, które warunkują realizację celu wyjazdu turystycznego. Uczestnikami wyjazdów turystycznych są podróżni. UNWTO rozróżnia dwie kategorie podróżnych: odwiedzających i innych podróżnych. I. Odwiedzający są to osoby podróżujące do miejscowości znajdującej się poza jej codziennym otoczeniem na czas nie dłuższy niż 12 miesięcy, jeśli podstawowym celem podróży nie jest podjęcie działalności zarobkowej. Wszystkich odwiedzających można podzielić na dwie kategorie: turystów i wycieczkowiczów. 1) Turyści to osoby, które w odwiedzanej miejscowości spędziły przynajmniej jedną noc w obiekcie noclegowym. 2) Wycieczkowicze (tzw. odwiedzający jednodniowi) to odwiedzający, którzy w odwiedzanej miejscowości spędzili mniej niż 24 godziny i nie korzystali z bazy noclegowej. Do wycieczkowiczów zaliczani są również odwiedzający, którzy korzystają z noclegów na statku i w pociągu. Wycieczkowicze nie są objęci statystykami turystycznym (mogą być jednak uwzględniani w statystykach przyjazdów cudzoziemców do danego kraju). II. Inni podróżni to pozostała grupa podróżnych, którzy nie są odwiedzającymi, czyli odbywają podróże między miejscem nauki lub pracy a domem rodzinnym, emigrują w poszukiwaniu pracy, a długość ich pobytu może przekroczyć 12 miesięcy. Różnica pomiędzy turystą i wycieczkowiczem polega na korzystaniu z noclegu w odwiedzanym miejscu (lub kraju). Natomiast wspólną cechą turystów i wycieczkowiczów są motywy podróży (np. wypoczynek, zwiedzanie, podróże służbowe, wizyty u rodziny lub znajomych, udział w imprezach sportowych, kulturalnych, naukowych itp.). Relację pomiędzy poszczególnymi typami uczestników wyjazdów turystycznych prezentuje rysunek 12.

209 Rys. 11. Uczestnicy wyjazdów turystycznych Źródło: opracowanie własne Przemieszczanie się ludności w związku zaspokajaniem wymienionych potrzeb nazywane jest ruchem turystycznym. Gospodarka turystyczna jest definiowana jako turystyka w szerokim znaczeniu. Obejmuje kompleks powiązanych ze sobą działów i gałęzi gospodarki, które bezpośrednio lub pośrednio wiążą się z turystyką. Obejmuje wszystkie rodzaje działalności gospodarczej, które bezpośrednio związane są z zaspokojeniem popytu turystycznego (dobra i usługi turystyczne), ale także inne rodzaje działalności, ściśle lub częściowo związane z obsługą ruchu turystycznego, które nie mogłyby się rozwijać gdyby nie turystyka (np. produkcja żywności, autokarów turystycznych, paliw, mebli kupowanych do obiektów hotelarskich, map i przewodników turystycznych itp.). Przemysł turystyczny jest pojęciem węższym od gospodarki turystycznej (jest jej elementem składowym). Obejmuje tylko produkcję dóbr i usług stricte turystycznych, związanych z: zakwaterowaniem, wyżywieniem, transportem, obsługą ruchu. Od strony podaży obejmuje podmioty obsługi ruchu turystycznego (np. transport, hotelarstwo,

210 gastronomia, organizacja i pośrednictwo turystyczne, pilotaż i przewodnictwo turystyczne). Od strony popytu obejmuje tylko wydatki poniesione przez turystów na dobra i usługi związane bezpośrednio z turystyką (np. wydatki na hotele i restauracje, biura podróży itp.). W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat turystyka stała się najdynamiczniej rozwijającym się działem gospodarki światowej. Związane jest to z poprawą poziomu życia ludności, wzrostem poziomu wykształcenia ludności, zmniejszaniem się kosztów transportu oraz jego dynamicznym rozwojem, zwłaszcza w przypadku transportu lotniczego. Główną cechą współczesnej turystyki jest masowość ruchu turystycznego. Turystyka masowa jest wynikiem konsumpcyjnego stylu życia i podróżowania, który charakteryzuje się zaliczaniem atrakcji, intensywnym eksploatowaniem środowiska przyrodniczego, brakiem kontaktu z miejscową ludnością oraz powierzchownym poznawaniem kultury terenów odwiedzanych [Niezgoda 2008]. Turystyka o charakterze masowym stanowi zagrożenie dla środowiska geograficznego (a zwłaszcza środowiska przyrodniczego), jak również powoduje niekorzystne zmiany społeczno-ekonomiczne i społeczno-kulturowe w miejscach oraz na obszarach odwiedzanych przez turystów [Kowalczyk 2010]. W reakcji na ekspansywny rozwój turystyki masowej pojawiło się wiele alternatywnych form ruchu turystycznego. Najważniejszą z nich jest koncepcja turystyki zrównoważonej, zakładająca, że rozwój turystyki powinien być oparty na kryteriach zrównoważonego rozwoju. Turystyka zrównoważona jest to rodzaj turystyki preferujący ścisły związek turystów z miejscową ludnością oraz wykorzystanie walorów turystycznych w taki sposób, aby w największym stopniu zachować środowisko przyrodnicze i społeczne [Kruczek 2009]. Główną ideą jest to, aby rozwój turystyki na danym terenie odbywał się z korzyścią dla środowiska przyrodniczego, kulturowego, ludności terenów odwiedzanych, organizatorów turystyki, jak i samych turystów. Główne zasady turystyki zrównoważonej [Lamorski 2008]: minimalizacja negatywnego wpływu na środowisko przyrodnicze, społeczne i kulturowe, samodzielna organizacja wyprawy i programowanie celów turystycznych przy niskim udziale niedużych biur podroży, zapewnienie turystom możliwości głębszego poznania społeczności lokalnych (ich kultury, historii, gospodarki i sposobu życia), wypracowanie korzyści ekonomicznych dla społeczności lokalnej oraz poprawa jakości życia, wspieranie ochrony dziedzictwa kulturowego i naturalnego oraz promowanie różnorodności kulturowej i biologicznej, wrażliwość na potrzeby nie tylko turystów, ale także mieszkańców, którzy są gospodarzami miejsc odwiedzanych przez turystów, aktywny udział społeczności lokalnych w wzmacnianiu lokalnego sektora turystycznego, współdecydowanie o sprawach związanych z turystyką, podnoszenie kwalifikacji mieszkańców (dostarczanie informacji, szkolenia). Formami turystyki zrównoważonej, rozwijanymi na obszarach wiejskich, są turystyka wiejska i agroturystyka. Obie formy aktywności turystycznej na obszarach wiejskich z założenia wykluczają masowy ruch turystyczny oraz zakładają przyjazny stosunek do

211 środowiska przyrodniczego i kulturowego wsi. W aspekcie ekonomicznym są one jednocześnie formami przedsiębiorczości na wsi i sposobami efektywnego wykorzystania walorów wsi i rolnictwa w celu osiągania dodatkowych dochodów. Z drugiej strony, pomiędzy turystyką wiejską i agroturystyką występują istotne różnice. Turystyka wiejska jest to turystyka na terenach wiejskich, poza ośrodkami turystyki masowej, wykorzystująca lokalne zasoby, w tym wiejski charakter środowiska, które zdominowane jest przez tradycyjną gospodarkę rolną, lasy oraz obszary przyrodnicze [Turystyka wiejska 2012]. Pojęcie to odnosi się do wielu rodzajów aktywności rekreacyjnych, które wykorzystują różnorodne walory i zasoby środowiska wiejskiego (przyroda, krajobraz, kultura, obyczaje) [Jędrysiak 2010]. Stanowią one główną atrakcję turystyczną. Turystyka wiejska może być rozwijana zarówno we wsiach typowo rolniczych, jak i letniskowych. Oferta turystyki wiejskiej obejmuje przede wszystkim zakwaterowanie w budynkach mieszkalnych, które znajdują się na obszarach wiejskich, wynajmowanie sprzętu turystycznego, prowadzenie pól namiotowych oraz świadczenie innych usług związanych z turystyką, jednak bez możliwości uczestniczenia w życiu gospodarstwa rolnego. Agroturystyka to rodzaj turystyki wiejskiej, charakteryzujący się powiązaniem usług turystycznych z gospodarstwem rolnym, umożliwiających uczestnictwo w życiu gospodarstwa rolnego [Turystyka wiejska]. Jest to forma wypoczynku organizowanego przez rodzinę rolniczą we własnym gospodarstwie rolnym, które stanowi bazę noclegową oraz główną atrakcję dla turystów. Powinna być realizowana w czynnym (aktywnym) gospodarstwie rolnym. Ofertę agroturystyczną stanowi pobyt w gospodarstwie (zakwaterowanie), połączony (zależnie od warunków) z całodziennym wyżywieniem lub możliwością zakupu świeżych produktów z gospodarstwa do samodzielnego przyrządzania posiłków. Ważnym założeniem agroturystyki jest możliwość uczestniczenia w typowych pracach, związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Atrakcją dla gości jest zatem bezpośredni udział w czynnościach związanych z pracami polowymi, żniwami, sianokosami, zbiorem owoców i warzyw, żywieniem zwierząt, pielęgnacją ogrodu, przygotowywaniem potraw itp. Kwaterodawcy osoby lub firmy oferujące krótkotrwały, ogólnie dostępny wynajem domów, mieszkań, pokojów, miejsc noclegowych, a także miejsc na ustawienie namiotów lub przyczep samochodowych oraz świadczenie, w obrębie obiektu, usług z tym związanych. Kwatery prywatne kwatery agroturystyczne lub inne obiekty, w których wynajmowane są pokoje gościnne za opłatą i w których mogą być świadczone inne usługi turystyczne. Kwatery agroturystyczne obiekty mieszkalne i budynki gospodarcze (po adaptacji), będące własnością rolników, które częściowo lub w całości wynajmowane są turystom na noclegi za opłatą w gospodarstwach agroturystycznych. Pokoje gościnne pomieszczenia w mieszkaniach i domach osób fizycznych lub prawnych (z wykluczeniem obiektów zbiorowego zakwaterowania jak hotele, pensjonaty, ośrodki wczasowe i wypoczynkowe, pola biwakowe i inne), wynajmowane na noclegi za opłatą. Turystyka, w tym turystyka wiejska obejmuje szeroki zakres wiedzy, który w opracowaniu został przedstawiony w aspekcie organizacji, ekonomiki, zarządzania i marketingu oraz prawa. Ćwiczenie aktywizujące:

212 1. Wskaż podobieństwa i różnice pomiędzy agroturystyką i turystyką wiejską. Literatura dodatkowa: 1. Boruszczak M., Turystyka zdrowotna i uzdrowiskowa, Wyd. WSTiH w Gdańsku, Gdańsk Gaworecki W., Turystyka. Wyd. PWE, Warszawa Iwan B., Kacprzak M. (red.), Turystyka biznesowa. Determinanty rozwoju, Wyd. WSTiJO, Warszawa Kowalczyk A., Turystyka zrównoważona, Wyd. PWN, Warszawa Kruczek Z. (red.), Turystyka testy i pytania, Wyd. Proksenia, Pawlicz A., E-turystyka, Wyd. PWN, Warszawa Rodzaje turystyki Istnieje wiele podziałów i rodzajów turystyki. Wyróżnia się sześć podstawowych rodzajów turystyki [Kurek 2008]: Turystyka poznawcza: turystyka przyrodnicza ma na celu obserwowanie i poznawanie przyrody: roślin, zwierząt, form geologicznych, obszarów wodnych, birdwatching obserwowanie ptaków w ich naturalnych siedliskach, turystyka polarna podróże na obszary podbiegunowe, rejsy statkami po Morzu Arktycznym i wokół Antarktydy, ekoturystyka alternatywna forma wypoczynku dla masowej turystyki, minimalizowanie negatywnego wpływu turystów na środowisko przyrodnicze, geoturystyka mająca na celu poznawanie form geologicznych, np. jaskini czy wulkanów oraz terenów górniczych,

213 safari podróże, których celem jest obserwowanie oraz fotografowanie dzikich zwierząt, popularna w Afryce, turystyka kulturowa podróże wynikające ze względów kulturowych, artystycznych oraz historycznych, turystyka krajoznawcza wyjazdy, których motywem jest chęć zwiedzenia określonego obiektu, miejscowości, regionu, turystyka filmowa motywowana odwiedzeniem miejsc, gdzie realizowano znane produkcje filmowe, turystyka etniczna wyjazdy mają na celu poznanie grup społecznych odmiennych kulturowo, turystyka sentymentalna podróże do miejsc urodzenia i pochodzenia, czarna turystyka odwiedzanie miejsc związanych ze śmiercią, np. obozów Auschwitz-Birkenau, turystyka kulinarna wyjazdy do miejsc, w których wytwarzane są produkty żywnościowe lub organizowane festiwale kulinarne, turystyka festiwalowa odwiedzanie miejsc, gdzie organizowane są festiwale filmowe, muzyczne, teatralne, wystawy kulturalne, koncerty, turystyka lingwistyczna podróże zagraniczne, motywowane nauką języka obcego, fanoturystyka- wyjazdy związane z chęcią uczestnictwa w wydarzeniach społecznych. Turystyka kwalifikowana: turystyka piesza obejmuje poznawanie środowiska i kultury odwiedzanego obszaru bez wykorzystywania środków transportu, tramping turystyczny uczestnicy sami organizują wyprawę, często z wykorzystaniem lokalnych transportów, bądź jazdy autostopem, turystyka przygodowa podróże podejmowane w celu przeżycia przyrody, backpacking motywowany poznawaniem odmiennych kultur, z wykorzystaniem lokalnych środków transportów oraz noclegami poza obiektami bazy noclegowej, trekking wyprawy na obszary niezamieszkane lub słabo zaludnione, survival celem podróży jest doskonalenie umiejętności pozwalających na przetrwanie w różnych, trudnych warunkach środowiska, turystyka rowerowa turystyka wykorzystująca jako środek transportu rower, turystyka narciarska obejmuje narciarstwo biegowe oraz zjazdowe, turystyka speleologiczna eksploracja jaskiń turystycznych, turystyka jeździecka- rekreacyjna jazda konna, turystyka żeglarska żeglowanie po jeziorach sztucznych oraz naturalnych, turystyka kajakowa wykorzystująca kajak jako środek transportu, turystyka motocyklowa forma wypoczynku łącząca poznawanie nowych miejsc z wykorzystaniem motocyklu jako środka transportu. Turystyka zdrowotna: uzdrowiskowa motywowana chęcią poprawy ogólnego stanu zdrowia oraz leczenia różnego rodzaju schorzeń, medyczna podróże poza granice kraju w celu skorzystania z opieki medycznej, turystyka Spa & Welness wyjazdy do ośrodków Spa, mające na celu poprawę kondycji fizycznej i psychicznej. Turystyka biznesowa:

214 podróże służbowe wyjazdy w celu nawiązania bądź utrzymania kontaktów z partnerami biznesowymi, turystyka targowa wyjazdu na targi, zarówno w kraju jak i za granicą, turystyka motywacyjna wypoczynek organizowany przez firmy dla swoich pracowników, celem zmotywowania pracowników do lepszej pracy na rzecz swojej firmy, turystyka kongresowa uczestnictwo w konferencjach, kongresach, seminariach, sympozjach, itp., turystyka korporacyjna podróże organizowane przez firmę dla określonych osób, którym zapewnia się darmowe uczestnictwo w wypoczynku. Turystyka religijna: pielgrzymka wyjazdy podejmowane z motywów religijnych, podstawowym celem jest modlitwa, turystyka poznawcza (jako forma turystyki religijnej) odwiedzanie miejsc świętych innych religii, celem ich poznania. Turystyka wypoczynkowa: turystyka handlowa głównym celem wyjazdu jest nabywanie produktów i usług w miejscu pobytu, turystyka rozrywkowa wypoczynek w miejscach zapewniających spędzanie wolnego czasu w formie różnego rodzaju zabaw, np. parki rozrywki, clubbing wyjazdy trwające kilka dni, których celem jest uczestnictwo w imprezach odbywających się w klubach, turystyka morska wypoczynek na jachtach, statkach pasażerskich oraz promach morskich, turystyka militarna wypoczynek w miejscach o historii militarnej. Inne kryteria podziału [Kurek 2008]: liczba uczestników (turystyka indywidualna, turystyka zbiorowa), wiek uczestników (turystyka szkolna, studencka, seniorów), środek transportu (turystyka samochodowa, konna, piesza, rowerowa, autokarowa, kolejowa, lotnicza), czas pobytu (turystyka krótkoterminowa, długoterminowa), pora wyjazdu (turystyka zimowa, letnia), sposób organizacji wyjazdu (turystyka zorganizowana, niezorganizowana), używany sprzęt turystyczny (turystyka narciarska, kajakowa, wspinaczkowa). Ćwiczenia aktywizujące: 1. Uważne słuchanie jest ważną umiejętnością z zakresu komunikacji. Aby zaktywizować uczestników poproś o wskazanie, które z wyszczególnionych rodzajów turystyki występują w ich regionie, gminie, miejscowości. 2. Poproś uczestników, aby dobrali się w pary i wskazali, który z rodzajów turystyki jest najbliższy dla turystyki wiejskiej i agroturystyki.

215 Literatura dodatkowa: 1. Butowski L. (red.), Badania naukowe w turystyce stan i perspektywy rozwoju, Wyd. Szkoła Głowna Turystyki i Rekreacji w Warszawie, Warszawa Gaj J., Dzieje turystyki w Polsce, AlmaMer, Warszawa Gaworecki W., Turystyka, Wyd. PWE, Warszawa Konieczna-Domańska A., Gospodarka turystyczna, Wyd. Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa Czynniki rozwoju turystyki i turystyki wiejskiej

216 Na rozwój turystyki wpływa wiele różnorodnych czynników, które można sklasyfikować w następujących grupach [Dziedzic, Skalska 2012, Sikora 1999, Mikuta, Żelazna 2004, Knecht 2009]: 1. Czynniki geograficzne: położenie geograficzne, warunki klimatyczne, stabilność warunków pogodowych, cechy mikroklimatu, walory przyrodnicze: ukształtowanie terenu, wody powierzchniowe, szata roślinna, kompleksy leśne, stan środowiska przyrodniczego, m.in. jakość wody i powietrza, estetyka krajobrazu. 2. Czynniki ekonomiczne: koniunktura w gospodarce narodowej i światowej (trendy rozwojowe, perspektywy wzrostu gospodarczego), poziom dochodów ludności, w tym tzw. funduszu swobodnej decyzji (nadwyżki dochodu), wzrost dochodów oznacza wzrost dostępności ekonomicznej usług turystycznych, poziom cen produktów turystycznych (spadek cen powoduje wzrost popytu i odwrotnie), zmiany cen, relacje cen w stosunku do dochodów, wysokość podatków (np. VAT na usługi turystyczne), jakość produktów turystycznych, kursy wymiany walut, koszty podróży oraz relacja czasu podróży do jej kosztu, dostępność kredytów konsumpcyjnych, dofinansowanie do zakupu usług turystycznych (np. refundacja przez NFZ kosztów leczenia uzdrowiskowego), finansowanie ze środków publicznych rozwoju socjalnych form turystyki (pozwala na włączenie się do ruchu turystycznego osób o niskich dochodach), regulacje w zakresie wymiany walut (ograniczenia dewizowe), opłaty wizowe, konkurencja na rynku turystycznym, zróżnicowanie oferty turystycznej (rozwój nowych, atrakcyjnych ofert), dostępność kredytów inwestycyjnych (dla przedsiębiorstw turystycznych), aktywność polityki turystycznej państwa i samorządów terytorialnych, nakłady na promocję regionów recepcyjnych. 3. Czynniki społeczne: trendy demograficzne, zmiana liczby ludności, stopień koncentracji zaludnienia, poziom urbanizacji, skala i kierunki migracji, długości trwania życia (jej wzrost przyczynia się do dużej aktywności turystycznej osób w wieku poprodukcyjnym, może mieć wpływ np. na wzrost zainteresowania turystyką zdrowotną), ilość czasu wolnego (skracanie czasu pracy i wydłużanie płatnych urlopów wpływa na wybór miejsca podróży lub wypoczynku; wolne weekendy są inspiracją do krótkich wypadów turystycznych), intensywność kontaktów służbowych (ma wpływ na rozwój turystyki biznesowej), poziom wykształcenia, styl życia, wysiłek wkładany w pracę zawodową i jej stresogenność (wpływa na potrzebę regeneracji sił psychicznych i fizycznych),

217 poziom świadomości zdrowotnej społeczeństwa (ma wpływ na podejmowanie decyzji przy wyborze celu podróży oraz postępowanie turysty w czasie podróży), poziom świadomości ekologicznej (wpływ j.w.), status społeczny. 4. Czynniki psychologiczne: osobowość i postawy, motywy podróży turystycznych i kierunki ich zmian, poziom zaspokojenia potrzeb poznawczych, zainteresowanie zwiedzaniem świata, chęć do poznawania nowych miejsc, innych narodów, kultur, religii, przyrody (wzrost tych potrzeb może skutkować wyborem imprez, w których istotną rolę odgrywają sztuka, kultura i historia, tzn. imprez o większych walorach edukacyjnych i związanych z rozwojem duchowym 3 ), chęć dostosowania się do mody, przynależenia do grupy odniesienia, dbałość o własny wizerunek, obawa przed zakażeniem groźnymi chorobami, lęk przed katastrofami środków transportu. 5. Czynniki polityczne: poziom stabilności politycznej kraju, regionu świata, zagrożenie atakami terrorystycznymi, występowanie napięć społecznych, wojen itp. (turyści unikają destynacji postrzeganych jako niebezpieczne), bariery i ograniczenia przy przekraczaniu granic: obowiązek wizowy, uciążliwość odpraw celnych, rodzaje i poziom ułatwień granicznych (ułatwień w podróżowaniu). 6. Czynniki techniczne: poziom rozwoju transportu, w tym autostrad, dróg ekspresowych, szybkich kolei, lotnisk itp.; dostępność, szybkość, komfort przejazdu, bezpieczeństwo podróży (nowoczesny i sprawny transport powoduje wzrost mobilności społeczeństwa, ułatwia i przyspiesza zmianę miejsca pobytu), poziom rozwoju technologii informatycznych (np. możliwość zamawiania biletów on-line, rezerwacja noclegów, płatności bezgotówkowe itp.), dostępność i jakość infrastruktury turystycznej. Rozwój turystyki wiejskiej, w tym agroturystyki, zależy od wielu czynników, które można pogrupować w podstawowe kategorie: walory przyrodniczo-kulturowe, zagospodarowanie turystyczne, warunki ekonomiczno-infrastrukturalne, aktywność podmiotów lokalnych. 3 Dominujący w XX w. główny cel wyjazdów określany skrótem 3xS (sun, sea, sand) obecnie zmienia się w nowy cel, oznaczony skrótem 3xE (entertainment, excitement, education).

218 Rys. 12. Podstawowe kategorie uwarunkowań rozwoju turystyki wiejskiej Źródło: Turystyka wiejska, w tym agroturystyka, jako element zrównoważonego i wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich Raport końcowy, Agrotec Polska Sp. z o.o. oraz Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa 2012, s. 39. Ćwiczenia aktywizujące: 1. Poproś grupę o wskazanie potrzeb i motywów związanych z turystyką. Przed zajęciami można przygotować arkusze papieru typu flipchart z hasłami. Podziel grupę na grupy 4-6 osobowe, powiedz, że mają dziesięć minut na wykonanie zadania. Po zakończeniu poproś jedną osobę z każdej grupy o przedstawienie wypracowanych zagadnień. Podsumuj pracę. 2. Omów wpływ turystyki wiejskiej na aspekty ekonomiczne wsi. Literatura dodatkowa: 1. Dziedzic E., Gospodarcze znaczenie turystyki aspekty teoretyczne w: Butowski L. (red.), Badania naukowe w turystyce stan i perspektywy rozwoju, Wyd. Szkoła Głowna Turystyki i Rekreacji w Warszawie, Warszawa 2013.

219 2. Dziedzic E., Skalska T., Ekonomiczne uwarunkowania rozwoju usług turystycznych w Polsce, Wyd. Stowarzyszenie na Rzecz Badania, Rozwoju i Promocji Turystyki, Warszawa Niezgoda A., Społeczne uwarunkowania rozwoju turystyki zrównoważonej przykład mieszkańców Poznania w: Acta Scientiarum Polonorum, Seria Oeconomia nr 9 (4) 2010, Wyd. SGGW, Warszawa Staszewska J., Klaster perspektywa dla przedsiębiorców na polskim rynku turystycznym, Wyd. Difin, Warszawa Wiatrak A.P., Uwarunkowania i analiza wyboru działalności turystycznej na obszarach wiejskich w: I. Sikorska-Wolak (red.), Turystyka w rozwoju obszarów wiejskich, Wyd. SGGW, Warszawa Wojciechowska J., Agroturystyka Signum polskiej turystyki w: Acta Scientiarum Polonorum, Seria Oeconomia nr 9 (4) 2010, Wyd. SGGW, Warszawa Wojciechowska J., Procesy i uwarunkowania rozwoju agroturystyki w Polsce, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź Znaczenie turystyki dla rozwoju obszarów wiejskich Wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich może być rozpatrywany na dwóch płaszczyznach społeczno-gospodarczej i przestrzennej. Pierwszy aspekt dotyczy racjonalnego wykorzystania czynników wytwórczych, którymi dysponuje wieś, natomiast drugi odnosi się do właściwego rozmieszczenia działalności społeczno-gospodarczej człowieka w przestrzeni ekonomicznej i wynika z procesów planowania i zagospodarowania przestrzennego [Adamowicz, Zwolińska-Ligaj 2009]. Turystyka to jeden z najszybciej rozwijających się sektorów gospodarki światowej. Jej rozwój spowodował znaczące przeobrażenia społeczne i kulturowe, a także stał się czynnikiem generującym zatrudnienie ludności oraz źródłem znaczących dochodów dla wielu krajów, w tym państw należących do Unii Europejskiej. Rozwój turystyki wiejskiej stymuluje wielofunkcyjny rozwój wsi i przyczynia się do jej rewitalizacji. Ma wpływ na sferę gospodarczą, społeczną, kulturową i przyrodniczą wsi. Turystyka daje możliwości dodatkowych dochodów, co powstrzymuje procesy migracyjne ze wsi do miast i pozwala utrzymać stosunkowo niską średnią wieku populacji w porównaniu z wioskami nieturystycznymi. Rozwój turystyki wpływa również na wygląd wsi poprzez powstawanie małych układów urbanistycznych oraz na poprawę warunków bytowych ludności. Z tych powodów turystyka traktowana jest przez Unię Europejską jako doskonałe narzędzie społeczno-ekonomiczne, za pomocą którego można realizować założenia polityki regionalnej na obszarach wiejskich [Marzewski 2012]. Wśród ludności wiejskiej niezbędne jest podejmowanie działań przedsiębiorczych, gdyż wpływa to na polepszenie sytuacji ekonomicznej. Do czynników wewnątrzrodzinnych, które znajdują swoje odzwierciedlenie u podstaw przedsiębiorczości zaliczamy [Mikuta B., Żelazna 2004, Sawicka 2008, Michalska 2012, Długokęcka 2000]: dążenie do poprawy sytuacji ekonomicznej (przeciwdziałanie ubóstwu, bezrobociu, poprawa sytuacji materialnej, rozwój produkcji rolniczej), chęć potwierdzenia swojej użyteczności i zdobycia uznania u społeczności lokalnej, satysfakcja jako motyw wykonywanej pracy, werbalizowana, szczególnie przez kobiety wiejskie, skłonność do poświęceń dla rodziny, pracowitość, wytrwałość, sumienność, szacunek do pracy. Szczególnie młode kobiety

220 postrzegają pracę jako źródło zarobkowania, podczas gdy dla starszych praca stanowi wartość samą w sobie, dążenie do zaspokojenia własnych aspiracji życiowych, zdobywanie kwalifikacji zawodowych jako drogi do rozwoju, stabilizacji, bezpieczeństwa, awansu rodzinnego i pokoleniowego. Wieś jest ważnym miejscem tradycji, ze specyfiką krajobrazu kulturowego, odrębnością języka, ubiorów, obrzędów, kuchni i potraw, lokalnych zasobów historycznych. Dobra te są nieocenionym zasobem i wartości dla rozwoju turystyki, a ich regionalna dywersyfikacja tworzy pozamaterialne wartości ogólnokrajowe [Sawicka 2010]. Ćwiczenia aktywizujące: 1. W jaki sposób turystyka wiejska przyczynia się do rozwoju wsi? 2. Jakie są założenia wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich? 3. Poproś uczestników o narysowanie na kartce papieru drzewa, gdzie korzenie to turystyka, turystyka wiejska, agroturystyka, pień drzewa rozwój wielofunkcyjny, konary oraz gałęzie to turystyka w rozwoju obszarów wiejskich. Pomocne mogą być karty typu flipchart, kolorowe kredki, markery. Następnie poproś wybrane osoby z grupy o zaprezentowanie drzewa. Podsumowując ćwiczenie, inicjuj dyskusję pytaniami: np. czy łatwo było określić istotę wielofunkcyjności? Jak czuły się osoby w trakcie określania celu pracy? Do jakich innych obszarów turystyki można by było zastosować to ćwiczenie? Czas 20 minut. Źródło: Literatura dodatkowa: 1. Drygas M., Zawalińska K. (red.), Uwarunkowania ekonomiczne polityki rozwoju polskiej wsi i rolnictwa, Wyd. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk, Warszawa Kania J. Doradztwo rolnicze wobec wielofunkcyjności rolnictwa i obszarów wiejskich, Zagadnienia Doradztwa Rolniczego nr 2 (64), Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Poznaniu, Poznań 2011.

221 3. Rosner A. (red.), Rozwój wsi i rolnictwa w Polsce, Wyd. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk, Warszawa Organizacja turystyki w Polsce W większości krajów świata państwo, poprzez działania prawno-regulacyjne, planowanie, marketing, promocję, odgrywa istotną rolę w rozwoju turystyki. Nie tylko określa ramy prawne funkcjonowania sektora turystycznego, lecz także w wielu sprawach ingeruje bezpośrednio w funkcjonowanie sektora turystyki. Do podstawowych funkcji państwa, realizowanych przez różne instytucje i na różnych szczeblach należą [Hall 2008]: koordynacja działań podmiotów, instytucji i organizacji zaangażowanych w proces rozwoju turystyki, planowanie rozwoju turystyki, prawodawstwo (prawo miejscowe, regulujące rozwój sektora turystyki), aktywność gospodarcza (inwestycje w sferze infrastruktury publicznej, której właścicielem jest państwo lub samorządy terytorialne), stymulowanie rozwoju gospodarczego (zachęty finansowe, promocja i marketing w odniesieniu do inwestorów), promocja (działania marketingowe i kampanie promocyjne), uspołecznienie turystyki (zwiększanie uczestnictwa w turystyce mniej zamożnych grup społecznych), ochrona interesu publicznego (ochrona interesów społeczności lokalnych, grup etnicznych i mniejszości). Funkcje te przekładają się w zaangażowanie państwa w rozwijanie turystyki, czyli w jego politykę turystyczną. Polityka turystyczna państwa to zestaw strategicznych działań, podejmowanych przez rząd, we współpracy z samorządami regionalnymi i lokalnymi oraz

222 podmiotami mogącymi i chcącymi współdziałać z wymienionymi organami władzy w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego [Alejziak 2005]. Za organizację turystyki w Polsce odpowiedzialne są: organy władzy państwowej (Parlament, Rada Ministrów, Minister Sportu i Turystyki, Polska Organizacja Turystyczna), samorząd terytorialny (regionalny i lokalny), organizacje zrzeszające przedsiębiorców z dziedziny turystyki (samorząd gospodarczy i zawodowy) oraz organizacje społeczne (np. stowarzyszenia działające w dziedzinie turystyki). Parlament (Sejm i Senat) to zasadniczy organ władzy ustawodawczej w państwie. Uchwala odpowiednie akty prawne (np. ustawę o usługach turystycznych). Rada Ministrów (rząd) jest organem władzy wykonawczej. Prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną państwa, zapewnia wykonanie ustaw, wydaje rozporządzenia, koordynuje i kontroluje prace organów administracji rządowej. Działem administracji rządowej turystyka w strukturze Rady Ministrów kieruje minister właściwy do spraw turystyki. Aktualnie funkcję tę pełni Minister Sportu i Turystyki. Do jego zadań należy m.in. opracowywanie rozwiązań systemowych stymulujących rozwój turystyki i wzrost krajowego produktu turystycznego, w tym projektów dokumentów programowych polityki turystycznej (np. strategia rozwoju turystyki), przygotowywanie projektów aktów normatywnych dotyczących turystyki, wdrażanie rządowych programów polityki turystycznej, udział w tworzeniu zapisów służących rozwojowi turystyki w programach operacyjnych współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej, prowadzenie działań związanych z przygotowaniem i doskonaleniem kadr turystycznych. Minister sprawuje również nadzór nad Polską Organizacją Turystyczną (POT), a także prowadzi zadania w zakresie współpracy z zagranicą w sferze turystyki, a także wynikające z członkostwa Polski w Unii Europejskiej i organizacjach międzynarodowych (udział w pracach Światowej Organizacji Turystyki). W celu realizowania swoich zadań, minister właściwy do spraw turystyki współpracuje z innymi organami administracji rządowej, państwowymi jednostkami organizacyjnymi, organami samorządu terytorialnego, a także z organami samorządu gospodarczego oraz innymi organizacjami społecznymi i przedstawicielami środowiska turystycznego. Każdy minister odpowiedzialny za wyodrębniony dział administracji rządowej kieruje ministerstwem, który stanowi aparat pomocniczy w zakresie zadań realizowanych przez ministra. W Polsce minister właściwy do spraw turystyki kieruje Ministerstwem Sportu i Turystyki. W strukturze organizacyjnej Ministerstwa funkcjonuje Departament Turystyki, który odpowiada za programowanie rozwoju i kształtowanie mechanizmów prawno- -ekonomicznych turystyki, wyznacza kierunki i priorytety oraz sprawuje nadzór nad realizacją zadań z zakresu promocji turystyki na rynku krajowym i zagranicznym. Do zakresu działania departamentu należą następujące zadania [Departament Turystyki 2013]: realizacja zadań związanych z kreowaniem rozwoju i promocją turystyki, opracowanie, wdrażanie i monitorowanie programów i decyzji dotyczących gospodarki turystycznej, prowadzenie spraw związanych z zagospodarowaniem turystycznym kraju, programowanie i prowadzenie spraw dotyczących poprawy bezpieczeństwa turystów, prowadzenie spraw związanych z tworzeniem mechanizmów regulacji rynku turystycznego, w szczególności w zakresie rozwoju przedsiębiorczości, podnoszenia jakości oraz ochrony

223 konsumentów usług turystycznych oraz dokonywaniem oceny funkcjonowania gospodarki turystycznej, prowadzenie spraw wynikających z zadań ministra właściwego do spraw turystyki określonych ustawą o usługach turystycznych, prowadzenie spraw wynikających z zadań ministra właściwego do spraw turystyki w zakresie uznawania nabytych w państwach członkowskich Unii Europejskiej kwalifikacji do wykonywania zawodu regulowanego przewodnik turystyczny" oraz do podejmowania lub wykonywania działalności pilot wycieczek", prowadzenie spraw wynikających z nadzoru ministra właściwego do spraw turystyki nad Polską Organizacją Turystyczną, udział w procesie tworzenia prawa wspólnotowego mającego znaczenie dla turystyki oraz prowadzenie spraw wynikających z członkostwa Polski w Unii Europejskiej, prowadzenie spraw związanych z uczestnictwem Polski w międzynarodowych organizacjach turystycznych, w tym w szczególności w Światowej Organizacji Turystyki, Komitecie Turystyki OECD, Bałtyckiej Komisji Turystycznej, grupy do spraw turystyki Inicjatywy Środkowoeuropejskiej, przygotowanie i prowadzenie spraw z zakresu współpracy międzynarodowej w dziedzinie turystyki, prowadzenie spraw dotyczących tworzenia Krajowych Ram Kwalifikacji w obszarze turystyki, inspirowanie i wspieranie procesu kształcenia kadr dla turystyki w systemie edukacji formalnej, realizacja zadań w zakresie szkolenia i doskonalenia kadr zawodowych i społecznych turystyki w dostosowaniu do zmieniającego się turystycznego rynku pracy, programowanie i realizacja zadań związanych z prowadzeniem badań statystycznych statystyki publicznej w zakresie turystyki, programowanie i realizacja zadań w zakresie prac badawczych dotyczących turystyki oraz upowszechnianie ich wyników, współpraca z jednostkami kształcącymi kadry dla turystyki oraz ośrodkami badawczorozwojowymi. Departament Turystyki jest odpowiedzialny również za planowanie i wydatkowanie środków w ramach części budżetu państwa (dział 40) dotyczącej turystyki. Polska Organizacja Turystyczna (POT) jest organizacją (agencją) rządową, utworzoną w 1999 r. w celu promowania Polski jako kraju atrakcyjnego turystycznie. Do zadań Polskiej Organizacji Turystycznej należy m.in.: zapewnianie funkcjonowania i rozwijania polskiego systemu informacji turystycznej w kraju i na świecie, inicjowanie, opiniowanie i wspomaganie planów rozwoju i modernizacji infrastruktury turystycznej, inspirowanie tworzenia regionalnych organizacji turystycznych oraz lokalnych organizacji turystycznych, a także współdziałanie z nimi. POT organizuje stoiska narodowe na największych krajowych i zagranicznych targach turystycznych, na których wystawcami są przedstawiciele branży turystycznej oraz samorządów terytorialnych. Działania na rzecz promocji i rozwoju turystyki prowadzi w kraju oraz zagranicą. POT posiada swoje przedstawicielstwa w 14 krajach świata.

224 Podmioty odpowiedzialne za politykę turystyczną mogą wykorzystywać szereg narzędzi (instrumentów) o charakterze ekonomicznym, prawnym i organizacyjno-administracyjnym. Tab. 13. Instrumenty odpowiedzialne za politykę turystyczną Lp. Grupa instrumentów Poszczególne środki działania 1. Instrumenty wynikające z ogólnej polityki państwa utrzymywanie równowagi rynkowej, aktywizacja regionów mniej rozwiniętych gospodarczo, aktywizacja sektora usługowego, regulacja zobowiązań płatniczych wobec zagranicy, współtworzenie i realizacja polityki zagranicznej, realizacja zadań w dziedzinie polityki kulturowej, ochrony zdrowia, społecznej itp. 2. Ustawodawstwo turystyczne przepisy o miejscowościach turystycznych, przepisy o bazie noclegowej (lokalizacja, kategoryzacja), przepisy o funkcjonowaniu gospodarki turystycznej (organizatorzy podróży, agenci, przewodnicy, piloci itp.), przepisy o dopuszczaniu i poruszaniu się cudzoziemców, przepisy o wyjazdach indywidualnych za granicę, 3. Instrumenty ekonomiczno- -finansowe 4. Instrumenty administracyjno- -organizacyjne ceny, podatki, kredyty, kursy walutowe, ograniczenia dewizowe, ograniczenia eksportowe lub importowe. Instrumenty wynikające z działalności organizacji narodowych (NTO) i narodowych administracji turystycznych (NTA). Źródło: Borzyszkowski J., Organizacja i zarzadzanie turystyka w Polsce, Wyd. CeDeWu, Warszawa 2011, s. 37. Za rozwój turystyki na szczeblu regionalnym (województwa) odpowiedzialny jest samorząd województwa. Jego organami są sejmik województwa oraz zarząd województwa, kierowany przez marszałka. Zadania samorządu województwa w sferze turystyki obejmują: dokonywanie wpisu do rejestru organizatorów turystyki i pośredników turystycznych i ich kontroli, nadawanie uprawnień pilota wycieczek i przewodnika turystycznego, zaszeregowanie obiektów hotelarskich do poszczególnych rodzajów i kategorii i ich kontroli, prowadzenie instytucji kultury fizycznej i wypoczynku mających charakter regionalny, koordynacja działań i finansowe wspieranie jednostek kultury fizycznej, sportu i turystyki o zasięgu wojewódzkim oraz wojewódzkich organizacji sportowych i turystycznych, współdziałanie w zakresie rozwoju turystyki, kreowanie nowych produktów turystycznych i promocja potencjału turystycznego poprzez m.in. udział samorządu województwa w Regionalnej Organizacji Turystycznej, koordynacja i rozwój sieci informacji turystycznej w województwie, współpraca z instytucjami zajmującymi się turystyką na szczeblu krajowym, wojewódzkim, powiatowym i gminnym, organizacja i nadzór wypoczynku dzieci i młodzieży, opiniowanie planów zagospodarowania przestrzennego województwa w zakresie obiektów sportowych, rekreacyjnych i turystycznych. Za rozwój turystyki na szczeblu lokalnym odpowiedzialny jest samorząd powiatowy oraz samorząd gminny. Zadania samorządu powiatowego w sferze turystyki obejmują:

225 wspieranie organizacyjne i finansowe stowarzyszeń i organizacji turystycznych działających na obszarze powiatu, promocja i współdziałanie w zakresie rozwoju turystyki kwalifikowanej i innych form aktywnej turystyki w powiecie, prowadzenie szkół i realizacja zadań z zakresu kultury fizycznej i turystyki w ramach zajęć szkolnych (w tym także zielone szkoły ), prowadzenie szkół ponadgimnazjalnych, w tym szkół realizujących kształcenie w zawodach dla potrzeb branży turystycznej, hotelarskiej i gastronomicznej, współpraca w zakresie promocji rozwoju turystyki w powiecie ze szczególnym uwzględnieniem współpracy z regionalnymi i lokalnymi organizacjami turystycznymi, prowadzenie instytucji kultury fizycznej, turystyki i wypoczynku działających na terenie powiatu, prowadzenie szkolnych schronisk młodzieżowych, ewidencja i nadzór nad działalnością oraz dofinansowanie stowarzyszeń kultury fizycznej, związków sportowych i stowarzyszeń turystycznych, mających siedzibę na terenie powiatu, wspieranie finansowe organizacji imprez sportowych, rekreacyjnych i turystycznych wysokiej rangi na terenie powiatu, współdziałanie w zakresie planowania rozwoju przestrzennego i zagospodarowania terenu w obiekty sportowe, rekreacyjne i turystyczne, koordynacja działań i wspieranie ratownictwa wodnego i górskiego. Samorządy gminne zajmują szczególne miejsce w kształtowaniu funkcji turystycznej. Kompetencje samorządu gminnego w zakresie kształtowania funkcji turystycznej określa ustawa o samorządzie gminnym. Ustawa określa zadania własne samorządu gminnego, które służą zaspokajaniu potrzeb mieszkańców i są realizowane w oparciu o budżet gminny i przy zachowaniu pełnej autonomii oraz zadania zlecone, które mają charakter obowiązkowy i są finansowane z budżetu państwa. Tworzenie optymalnych warunków rozwoju turystyki na szczeblu lokalnym jest zadaniem własnym gminy. Jest ona kreatorem własnej polityki turystycznej i ma prawo decydować o kierunkach rozwoju turystyki na swoim terenie. Zadania samorządu gminnego w sferze turystyki obejmują [Pawlusiński 2005]: programowanie rozwoju turystyki w gminie i kreowanie lokalnego produktu turystycznego, planowanie rozwoju przestrzennego i zagospodarowania terenu m.in. w obiekty sportowe, rekreacyjne i turystyczne, rozbudowa i utrzymanie infrastruktury technicznej (np. transportowej) i społecznej o znaczeniu lokalnym, utrzymanie, modernizacja i rozbudowa obiektów i urządzeń sportowych i turystycznych na terenie gminy, działania na rzecz ochrony środowiska przyrodniczego i dziedzictwa kulturowego. prowadzenie instytucji kultury fizycznej, turystyki i wypoczynku działających na terenie gminy, prowadzenie szkół i realizacja zadań z zakresu kultury fizycznej i turystyki w ramach zajęć szkolnych, wspieranie organizacyjne i finansowe stowarzyszeń i organizacji turystycznych działających na terenie gminy, tworzenie korzystnych warunków podejmowania działalności gospodarczej w sferze turystyki na terenie gminy, promocja turystyczna gminy,

226 prowadzenie ewidencji pól biwakowych i obiektów hotelarskich nie będących hotelami, motelami, pensjonatami, kempingami, schroniskami oraz kontrola przestrzegania wymogów budowlanych, przeciwpożarowych i sanitarnych przewidzianych dla tych obiektów, zapewnienie bezpieczeństwa wszystkim osobom przebywającym na terenie gminy w celach turystycznych, wydawanie pozwoleń (lub zakazów) na organizacje imprez masowych. Władze lokalne, mając na uwadze zrównoważony rozwój gminy oraz poprawę jakości życia mieszkańców, na które istotny wpływ wywiera turystyka, powinny opracować długofalowe cele i propozycje działań w obszarze turystyki, które powinny stanowić fundament lokalnej polityki turystycznej. Regionalne Organizacje Turystyczne (ROT) są organizacjami współpracy samorządu wojewódzkiego i branży turystycznej w zakresie promocji atrakcyjności turystycznej poszczególnych regionów w kraju i zagranicą. Działają we wszystkich 16 województwach w formie stowarzyszeń. Do najważniejszych zadań ROT należą: koordynacja działań promocyjnych w województwie, stworzenie regionalnego systemu informacji turystycznej, promocja walorów turystycznych regionu w kraju i zagranicą, stymulowanie tworzenia i rozwoju produktu turystycznego w regionie (zapewnienie wysokiej jakości produktu turystycznego zdolnego sprostać konkurencji międzynarodowej), inicjowanie, opiniowanie i wspomaganie planów rozwoju i modernizacji infrastruktury turystycznej, inspirowanie i pomoc przy tworzeniu Lokalnych Organizacji Turystycznych w regionie, doskonalenie kadr dla potrzeb turystyki, prowadzenie badań i analiz marketingowych w dziedzinie turystyki. Lokalne Organizacje Turystyczne (LOT) są organizacjami współpracy samorządu lokalnego (szczebla powiatowego lub gminnego) i lokalnej branży turystycznej w zakresie promocji turystycznej obszaru. Prowadzą działania na jeszcze mniejszą skalę niż ROT, zajmując się najczęściej małym obszarem, często nie większym niż teren jednej gminy. Podobnie jak ROT, działają w formie stowarzyszeń. Do najważniejszych zadań LOT należą: kreowanie (tworzenie, rozwój i promocja) lokalnych produktów turystycznych na bazie lokalnych atrakcji turystycznych, gromadzenie i aktualizacja informacji o miejscowych atrakcjach i produktach turystycznych, utrzymanie i prowadzenie lokalnych punktów informacji turystycznej, integracja społeczności lokalnej na rzecz poprawy atrakcyjności turystycznej własnych miejscowości. Samorząd gospodarczy to fakultatywne zrzeszenia przedsiębiorców (izby gospodarcze, izby rzemieślnicze, zrzeszenia przedsiębiorców), które reprezentują środowisko przedsiębiorców. Jest ogniwem łączącym przedsiębiorców i władzę publiczną. Jego rolą jest integracja środowiska przedsiębiorców danej branży i występowanie przed organami administracji w obronie ich interesów. Do jego zadań należy m.in.: organizowanie doskonalenia zawodowego i nadawanie uprawnień zawodowych oraz aktywizowanie przedsiębiorców, w tym z branży turystycznej, do rozwijania asortymentu świadczonych usług, podnoszenia standardów, podnoszenia kwalifikacji, rozszerzania zakresu lub profilu swojej działalności [Kiryło 2009].

227 W Polsce funkcjonuje obecnie kilkadziesiąt organizacji skupiających przedsiębiorców turystycznych. Największą branżową organizacją samorządową w Polsce, skupiającą różne podmioty w sektorze turystyki jest Polska Izba Turystyki (PIT). Rolą PIT jest reprezentowanie interesów zrzeszonych w niej przedsiębiorców turystycznych. Członkami PIT są najważniejsze i największe: biura podróży, agencje turystyczne, towarzystwa ubezpieczeniowe, wyższe szkoły turystyczne, znani przewoźnicy, gestorzy bazy noclegowej, atrakcji turystycznych i kulturalnych, korporacje targowe oraz inni przedstawiciele branży turystycznej. Do zadań PIT należy: reprezentowanie interesów gospodarczych swoich członków, obrona godności, praw i interesów gospodarczych swoich członków, przyczynianie się do rozwoju turystyki, organizowanie działań i współdziałanie w przedsięwzięciach zapewniających materialne warunki rozwoju gospodarki turystycznej oraz jej doskonalenie, podnoszenie poziomu i kultury obsługi turystów, kształtowanie i upowszechnianie zasad etyki w działalności gospodarczej. Istotne znaczenie na poziomie regionu odgrywają również regionalne izby turystyczne. Organizacje te stymulują rozwój działalności gospodarczej w dziedzinie turystyki na szczeblu regionalnym. Ich działanie ogranicza się do obszarów poszczególnych regionów, w granicach których funkcjonują. Izba Gospodarcza Hotelarstwa Polskiego (IGHP) jest organizacją samorządu gospodarczego, zrzeszającą obecnie ponad 120 podmiotów świadczących usługi hotelarskie. IGHP realizuje następujące zadania: reprezentowanie interesów gospodarczych zrzeszonych w niej pomiotów wobec organów państwowych i samorządu terytorialnego, kształtowanie i upowszechnianie zasad etyki w działalności gospodarczej, opiniowanie projektów aktów prawnych odnoszących się do zasad funkcjonowania gospodarki i uczestniczenie w opracowywaniu projektów w tym obszarze, organizowanie pomocy w rozwiązywaniu problemów organizacyjnych, prawnych i ekonomicznych związanych z podejmowaniem i prowadzeniem działalności gospodarczej przez swoich członków, prowadzenie działalności promocyjnej na rzecz swoich członków, wspieranie kształcenia wysoko wykwalifikowanej kadry dla hotelarstwa i gastronomii, przez organizowanie szkoleń i kursów. Polska Izba Hotelarstwa (PIH) jest organizacją zrzeszającą przedsiębiorców świadczących usługi hotelarskie oraz inne pomioty działające na rzecz hotelarstwa. Zadania PIH mają zbliżony charakter do zadań IGHP i są to: podejmowanie działań na rzecz tworzenia warunków rozwoju hotelarstwa, wspieranie inicjatyw gospodarczych w hotelarstwie, popieranie kształcenia zawodowego w zakresie hotelarstwa, organizowanie praktyk szkoleniowych dla uczniów, studentów i pracowników hoteli, doskonalenie wiedzy zawodowej przez organizowanie kursów, dokształcania zawodowego, organizowanie i prowadzenie szkól hotelarskich, wyższych i średnich, organizowanie dyskusji zawodowych w postaci zebrań, seminariów i kongresów, wydawanie opinii i ekspertyz w sprawach związanych z działalnością hotelarską i gastronomiczną,

228 informowanie o funkcjonowaniu hoteli oraz prowadzenie działalności upowszechniającej wiedzę na temat działalności hotelarskiej i gastronomicznej. W Polsce funkcjonuje również wiele specjalistycznych organizacji samorządu gospodarczego, zrzeszających podmioty gospodarcze świadczące określoną grupę usług, np. Uzdrowiska Polskie, w której skupione są sanatoria, uzdrowiska, rozlewnie wód mineralnych. Odrębną grupę stanowią organizacje zawodowe zrzeszające pilotów wycieczek i przewodników turystycznych [Żywicka 2011]. Ćwiczenie aktywizujące: Zadawanie pytań to niezwykle ważna umiejętność. Warto znać różne rodzaje pytań: kto? co? po co? z kim? kiedy? gdzie? za pomocą czego? 1. Poproś uczestników szkolenia o wskazanie instrumentów polityki turystycznej, które są wykorzystywane na szczeblu lokalnym, regionalnym. Literatura dodatkowa: 1. Borzyszkowski J., Dotychczasowy stan funkcjonowania regionalnych organizacji turystycznych w Polsce, Roczniki Naukowe Wyższej Szkoły Turystyki i Rekreacji im. M. Orłowicza w Warszawie, TOM 6, Warszawa Duda-Gromada K., Turystyka w działaniach samorządu terytorialnego (na przykładzie wybranych gmin w Polsce) w: S, Bosiacki (red.), Gospodarka turystyczna w XXI wieku. Problemy i perspektywy rozwoju w skali regionalnej i lokalnej, Wyd. AWF w Poznaniu, Poznań Krzyżanowska K., Wizerunek jednostek samorządu terytorialnego, Wyd. SGGW, Warszawa Majewski J., Lane B., Turystyka wiejska i rozwój lokalny, Wyd. Fundacja Edukacja dla Demokracji, Warszawa Sikora J., Agroturystyka. Przedsiębiorczość na obszarach wiejskich, Wyd. C.H. Beck, Warszawa Kaliszczak L., Przesłanki i przejawy kształtowania klimatu sprzyjającego przedsiębiorczości na poziomie lokalnym w: J. Sokołowski, M. Sosnowski, A. Żabiński, Polityka ekonomiczna, nr 246, Wyd. Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, Wrocław 2012.

229 Międzynarodowe organizacje turystyczne Omawiając te zagadnienie, przedstaw uczestnikom kilka organizacji, które ukierunkowują swoje działania na wspieranie rozwoju turystyki, w tym turystyki wiejskiej. Jest to bardzo ważne, ponieważ wymiana doświadczeń, uczestniczenie w warsztatach, seminariach konferencjach organizowanych przez poszczególne instytucje pozwala wzbogacić naszą wiedzę w tym zakresie. Światowa Organizacja Turystyki (UNWTO) Światowa Organizacja Turystyki jest wyspecjalizowaną organizacją ONZ, z siedzibą w Madrycie, działającą od 1975 r. Zrzesza 154 państwa reprezentowane przez turystyczne organizacje rządowe (NTA). Jest najważniejszą międzynarodową organizacją turystyczną. Zajmuje się problematyką rozwoju turystyki na świecie. Promuje rozwój turystyki odpowiedzialnej, zrównoważonej i dostępnej, poświęcając szczególną uwagę interesom krajów rozwijających się. Prowadzi także działalność badawczą (w tym statystykę ruchu turystycznego, analizy ekonomiczne, badania rynków turystycznych, zagospodarowania turystycznego, ułatwień i formalności granicznych itd.), działalność informacyjno- -publicystyczną i operacyjną (m.in. przygotowywanie międzynarodowych konferencji i seminariów, szkolenie kadr turystycznych). Światowa Rada Podróży i Turystyki (WT&TC) WTTC jest elitarną organizacją, zrzeszającą bardzo wpływowe osobistości z kręgu biznesu turystycznego. Należy do niej ok. 100 prezesów, właścicieli i dyrektorów zarządzających czołowych firm turystycznych. Głównym celem organizacji jest promowanie rozwoju i ekspansji turystyki na całym świecie. Kształtuje ona własną wizję przyszłości sektora turystyki poprzez organizowanie spotkań ekspertów z różnych dziedzin, opracowywanie różnych kierunków rozwoju rynku turystycznego. Ważnym elementem aktywności WT&TC jest działalność badawcza i wydawnicza. Organizacja regularnie publikuje swoje raporty na temat różnych aspektów funkcjonowania rynku turystycznego. Interesujące są prognozy oparte na metodzie szacowania globalnych obrotów przemysłu turystycznego i gospodarki turystycznej (model narodowego rachunku satelitarnego turystyki). Międzynarodowy Związek Turystyki (ITA) ITA jest jedną z najstarszych organizacji turystycznych na świecie. Została założona w 1898 r., a jej siedziba znajduje się w Genewie. Główny celem działalności jest popieranie rozwoju turystyki międzynarodowej, w tym ułatwianie międzynarodowego ruchu turystycznego. Zajmuje się również koordynowaniem współpracy narodowych stowarzyszeń turystycznych (NTO) na forum międzynarodowym. Europejska Komisja Podróży (ETC) Jest to międzynarodowa organizacja typu non-profit, powstała w 1948 r. z siedzibą w Brukseli. Członkami organizacji są narodowe organizacje turystyczne krajów europejskich. Jej celem jest promocję Europy jako celu podróży turystycznych. Główne działania ETC skierowane są na rynki zamorskie: Ameryka Północna USA i Kanada, Ameryka Południowa, Azja Japonia. Jednym z kluczowych projektów promocyjnych realizowanych przez

230 ETC jest portal visiteurope.com, który ma być podstawowym źródłem informacji o Europie i poszczególnych krajach. Światowa Federacja Krajowych Stowarzyszeń Biur Podróży (UFTAA) Organizacja założona w 1966 r., zrzeszająca krajowe stowarzyszenia touroperatorów i agencji podróży. Jest międzynarodowym forum, na którym poruszane są kwestie dotyczące światowej turystyki i podróży, Prowadzi również lobbing przeciwko ustawom szkodliwym dla rozwoju turystyki oraz ograniczającym swobodne przemieszczanie się. Zabiega o zredukowanie przeszkód biurokratycznych stojących na drodze swobodnego podróżowania. Prowadzi także międzynarodowe warsztaty i seminaria poświęcone kluczowym problemom przemysłu turystycznego, organizuje profesjonalne szkolenia dla kadry turystycznej oraz organizuje coroczny kongres dotyczący problemów światowej turystyki. Stowarzyszenie Europejskich Touroperatorów (ETOA) Paneuropejskie stowarzyszenie handlowe europejskich firm turystycznych, które zrzesza ponad 400 członków. ETOA wspiera działania na rynku turystycznym (imprezy, hotele, dostawców usług). Jest gospodarzem wielu ważnych warsztatów, a jako specjaliści służą swoją pomocą w różnych obszarach badawczych. Międzynarodowa Federacja Campingu i Caravaningu (IFCC) Powołana w 1933 roku gromadzi 56 federacji i klubów z 32 państw. Promuje i chroni interesy uczestników ruchu kampingowego i karawaningowego. Broni interesów obozowiczów i caravannersów, uświadamia obozowiczom przestrzeganie aspektów ochrony środowiska w miejscu zakwaterowania, wspiera działania w zakresie dziedzictwa kulturowego. Europejska Federacja Agroturystyki i Turystyki Wiejskiej Utworzona w 1990 w jej skład wchodzi 35 krajowych stowarzyszeń turystyki wiejskiej z 28 państw. Działania są ukierunkowane na wspieranie gospodarstw, wiejskich pensjonatów co świadczy o jakości. Europejska Rada ds. Wsi i Miasteczek (ECOVAST) ECOVAST jest organizacją działającą na rzecz podnoszenia dobrobytu społeczności wiejskich oraz ochrony dziedzictwa obszarów wiejskich w całej Europie. Wspiera rewitalizację społeczności wiejskich. ECOVAST zrzesza ponad 500 członków (osoby fizyczne oraz organizacje rządowe i pozarządowe działające zarówno na szczeblu lokalnym, jak i międzynarodowy). ECOVAST ma status organu doradczego przy Radzie Europy oraz przy Komisji Europejskiej. Podmioty polityki turystycznej w Unii Europejskiej Parlament Europejski Komisja Transportu i Turystyki Parlament Europejski jest organem prawodawczym, który wspólnie z Radą Unii Europejskiej stanowi akty prawne w toku różnych procedur

231 legislacyjnych. W strukturach Parlamentu funkcjonuje Komisja Transportu i Turystyki (TRAN), która zajmuje się sprawami turystyki. Komisja ta przygotowuje między innymi projekty opinii i raportów na temat turystyki, które po zatwierdzeniu przez Parlament są przekazywane Radzie UE i Komisji Europejskiej, jako dokumenty oficjalne Parlamentu. Jednym z przykładów wyrażania takiej opinii jest projekt Rezolucji Parlamentu Europejskiego w sprawie Europy najpopularniejszego kierunku turystycznego na świcie nowych ram politycznych dla europejskiego sektora turystycznego [Departament Turystyki 2011]. Komisja Europejska Dyrekcja Generalna ds. Przedsiębiorstw i Przemysłu Komisja Europejska jest organem wykonawczym UE. Zajmuje się wszystkimi bieżącymi zagadnieniami dotyczącymi funkcjonowania UE, w tym wdrażaniem budżetu UE oraz wszystkimi politykami wspólnotowymi. Urzędnicy Komisji pracują w departamentach zwanych dyrekcjami generalnymi (DG). Za wdrażanie bieżącej polityki Komisji Europejskiej w stosunku do turystyki odpowiedzialna jest DG ds. Przedsiębiorstw i Przemysłu, w strukturze której funkcjonuje Wydział Turystyki. Jego celem jest rozwój europejskiego wymiaru turystyki, a także zapewnienie, aby specyfika turystyki była uwzględniana przy wdrażaniu innych polityk unijnych, m.in. konkurencji, rynku wewnętrznego, zatrudnienia i spraw społecznych, sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa, polityki regionalnej, zdrowia i ochrony konsumentów, edukacji i młodzieży, środowiska, stosunków zewnętrznych. Organem opiniodawczo-doradczym Komisji Europejskiej w sprawach turystyki jest Doradczy Komitet Turystyki (TAC). Do jego zadań należy: ułatwianie wymiany informacji, prowadzenie konsultacji oraz współpraca w dziedzinie turystyki z państwami członkowskimi. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) EKES jest organem doradczym Rady UE, Parlamentu i Komisji Europejskiej. Reprezentuje trzy główne grupy interesu: 1) pracodawców, 2) pracowników, 3) różnorodne grupy interesów (m.in. organizacje pozarządowe, organizacje rolnicze, małe przedsiębiorstwa, rzemiosło, itp.), które razem tworzą zorganizowane społeczeństwo obywatelskie. Opinie wydawane przez EKES są integralną częścią procesów decyzyjnych UE. Komitet wyraża opinie na temat opracowywanych przez Komisję dokumentów dotyczących turystyki, jak również zajmuje stanowiska z własnej inicjatywy (np. na temat turystyki socjalnej). Komitet Regionów Komitet Regionów jest organem doradczym Rady UE, Parlamentu Europejskiego i Komisji Europejskiej, składającym się z przedstawicieli władz regionalnych i lokalnych w krajach członkowskich (stanowi głos samorządów terytorialnych w UE). Jego rolą jest prezentowanie stanowiska władz lokalnych i regionalnych wobec wniosków legislacyjnych Komisji Europejskiej. Konsultacji z Komitetem wymagają wszelkie decyzje UE związane ze sprawami, które bezpośrednio dotyczą władz lokalnych i regionalnych, w tym m.in. z polityką regionalną, transportem, środowiskiem, edukacją, turystyką, kulturą. Wszystkie propozycje legislacyjne mające bezpośrednie lub pośrednie znaczenie dla turystyki podlegają ocenie Komitetu Regionów.

232 Ćwiczenie aktywizujące: 1. Podziel grupę na zespoły 6-7 osobowe (najlepiej z różnych regionów, miejscowości) i poproś o wspólne wypracowanie sieci na poziomie lokalnym. Potrzebne będą: markery, papier typu flipchart, taśma klejąca itp.

233 Instytucjonalne warunki rozwoju turystyki wiejskiej W Polsce istnieją liczne instytucje i organizacje związane ze środowiskiem wiejskim i działające na rzecz rozwoju turystyki wiejskiej. Przynależność do nich daje korzyści w postaci promocji, wymiany doświadczeń, spotkań ekspertów oraz uczestnictwa w szkoleniach czy imprezach studyjnych. Działania na rzecz rozwoju turystyki wiejskiej w ramach administracji rządowej są podejmowane przez różne resorty, w tym zwłaszcza przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Ministerstwo Sportu i Turystyki, a za pośrednio także przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego czy Ministerstwo Gospodarki. Problematyka rozwoju turystyki wiejskiej mieści się przede wszystkim w zakresie polityki rozwoju wsi prowadzonej. Za realizację polityki rządu w dziedzinie rozwoju wsi odpowiada Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Do jego zadań należy m.in. opracowywanie rozwiązań systemowych stymulujących rozwój wsi, w tym projektów dokumentów programowych polityki wiejskiej (np. strategia zrównoważonego rozwoju wsi i rolnictwa), przygotowywanie projektów aktów normatywnych dotyczących rozwoju wsi, wdrażanie rządowych programów polityki wiejskiej, wdrażanie programów operacyjnych współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej (PROW). Obsługę Ministra zapewnia Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. W strukturze organizacyjnej Ministerstwa funkcjonuje Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich, który realizuje zadania Ministra w zakresie rozwoju obszarów wiejskich, w tym turystyki wiejskiej. Warunki sprzyjające rozwojowi turystyki wiejskiej w Polsce tworzą także jednostki doradztwa rolniczego, w tym: Centrum Doradztwa Rolniczego, 16 wojewódzkich ośrodków doradztwa rolniczego. Centrum Doradztwa Rolniczego powstało w 2005 r. w drodze przekształcenia Krajowego Centrum Doradztwa Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich. Jego siedziba mieści się w Brwinowie, zaś oddziały w: Krakowie, Poznaniu i Radomiu.

234 Źródło: Zadania Centrum Doradztwa Rolniczego obejmują przede wszystkim działania na rzecz poprawy poziomu dochodów rolniczych, podnoszenia konkurencyjności rynkowej gospodarstw rolnych, wspierania zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich, a także podnoszenia poziomu kwalifikacji zawodowych rolników i innych mieszkańców obszarów wiejskich. Zadania CDR realizowane są poprzez: przygotowywanie i wprowadzanie jednolitych sposobów działania ośrodków doradztwa rolniczego w zakresie realizowanych przez nie zadań, przygotowywanie i przekazywanie ośrodkom doradztwa materiałów informacyjnych i szkoleniowych, opracowywanie analiz i prognoz w zakresie rozwoju doradztwa rolniczego, prowadzenie szkoleń dla pracowników ośrodków doradztwa, prowadzenie doskonalenia nauczycieli szkół rolniczych w zakresie zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich, tworzenie i prowadzenie centralnego systemu informacji i baz danych na potrzeby doradztwa rolniczego, organizowanie szkoleń, pokazów, seminariów i konferencji oraz innych przedsięwzięć w zakresie rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich oraz rolnictwa ekologicznego, koordynowanie zadań w zakresie rolnictwa ekologicznego wykonywanych przez ośrodki doradztwa, upowszechnianie wyników badań naukowych w praktyce rolniczej. Centrum Doradztwa Rolniczego ściśle współpracuje z instytucjami administracji rządowej i samorządowej, organizacjami rolników, placówkami naukowo-badawczymi, ośrodkami doradztwa rolniczego oraz innymi organizacjami i instytucjami pracującymi na rzecz rozwoju wsi i rolnictwa. Wojewódzkie Ośrodki Doradztwa Rolniczego są jednostkami organizacyjnymi samorządów województw, powołanymi do prowadzenia doradztwa rolniczego na obszarze danego województwa. Działa na podstawie ustawy z 2004 r. o jednostkach doradztwa rolniczego. Podlegają zarządom województw. Do zadań WODR należą:

235 prowadzenie szkoleń dla rolników i innych mieszkańców obszarów wiejskich, m.in. w zakresie: stosowania nowoczesnych metod agrotechnicznych, hodowli, rozwiązywania problemów technologicznych i organizacyjno-ekonomicznych gospodarstw rolnych, rachunkowości w gospodarstwach rolnych, rolnictwa ekologicznego, rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich, unowocześniania wiejskiego gospodarstwa domowego, ubiegania się o przyznanie pomocy finansowanej lub współfinansowanej ze środków pochodzących z funduszy UE, modernizacji gospodarstw rolnych, poprawy jakości artykułów rolno-spożywczych i ich przetwórstwa oraz wzmocnienia pozycji rolników na rynku, zarządzania gospodarstwem rolnym, promocji produktów lokalnych i regionalnych, prowadzenie działalności informacyjnej wspierającej rozwój produkcji rolniczej, prowadzenie działalności w zakresie podnoszenia kwalifikacji zawodowych rolników i innych mieszkańców obszarów wiejskich, prowadzenie analiz rynku artykułów rolno-spożywczych i środków produkcji oraz gromadzenie i upowszechnianie informacji rynkowych, upowszechnianie metod produkcji rolniczej i stylu życia przyjaznych dla środowiska, podejmowanie działań na rzecz zachowania dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego wsi, ekologicznego i funkcjonalnego urządzania gospodarstwa rolnego, upowszechnianie rozwoju agroturystyki i turystyki wiejskiej oraz prowadzenie promocji wsi jako atrakcyjnego miejsca wypoczynku, współdziałanie w realizacji zadań wynikających z programów rolno-środowiskowych oraz programów działań mających na celu ograniczenie odpływu azotu ze źródeł rolniczych, prowadzenie analiz przemian w zakresie poziomu i jakości produkcji rolniczej i funkcjonowania gospodarstw rolnych oraz upowszechnianie wyników tych analiz w pracy doradczej. Polska Federacja Turystyki Wiejskiej Gospodarstwa Gościnne (PFTW GG) jest największą i najważniejsza organizacją podmiotów turystyki wiejskiej. Jest związkiem kilkudziesięciu (ponad 40) lokalnych i regionalnych organizacji zrzeszających obiekty turystyki wiejskiej. Powstała w 1996 r. Jej głównym celem jest prowadzenie wszechstronnych działań na rzecz promocji i rozwoju turystyki wiejskiej w Polsce. Istotnym celem Federacji jest także dbałość o wzrost poziomu usług w zakresie turystyki wiejskiej. W tej dziedzinie Federacja ogrywa szczególną rolę, ponieważ jednym z jej statutowych zadań jest prowadzenie kategoryzacji i nadawanie kategorii obiektom wiejskiej bazy noclegowej. Jest to ocena dobrowolna, przeprowadzana przez licencjonowanych inspektorów. Jej celem jest podnoszenie jakości świadczonych usług przez obiekty turystyki wiejskiej, a także ich rekomendacja i promocja. Oprócz kategoryzacji, Federacja prowadzi wiele innych działań wpływających na sposób świadczenia usług przez jej członków, w tym m.in.: organizowanie szkoleń, wykładów, odczytów, seminariów, wystaw, spotkań dyskusyjnych itp., wymiana i upowszechnianie doświadczeń z zakresu organizacji i rozwoju turystyki wiejskiej, w tym m.in. organizowanie konkursów na najciekawszą ofertę agroturystyczną, tworzenie bazy danych o gospodarstwach agroturystycznych, prowadzenie analizy rynku turystyki wiejskiej, prowadzenie działalności wydawniczej i reklamowej na członków, współpraca ze środkami masowego przekazu.

236 Stowarzyszenia agroturystyczne stają się coraz liczniejszą i silniejszą formą organizacji pozarządowych działających na obszarach wiejskich. Odgrywają istotną rolę w wielofunkcyjnym rozwoju obszarów wiejskich, w tym rozwoju turystyki. Do głównych celów stowarzyszeń agroturystycznych należą: rozwój agroturystyki oraz wspomaganie rolników w tworzeniu i sprzedawaniu dobrego produktu turystycznego. Większość stowarzyszeń ma własne strony internetowe, które są pomocne w koordynowaniu działań na rzecz rozwoju turystyki wiejskiej, w tym agroturystyki oraz reprezentowaniu swoich kwaterodawców.

237 Mocne i słabe strony oraz szanse i zagrożenia rozwoju turystyki wiejskiej w Polsce Oferta turystyki wiejskiej w Polsce stwarza szanse rozwoju, ale także i zagrożenia wynikające ze specyfiki jej działalności. Poniżej, w sposób syntetyczny przedstawiono analizę SWOT turystyki wiejskiej w Polsce [Jedrysiak 2010, Mikuta, Żelazna 2004, Matlegiewicz 2009]. Mocne strony urozmaicony krajobraz i jego różnorodność, zasoby naturalne np. parki narodowe, dogodne dla turystów warunki uprawiania turystyki aktywnej, szczególnie wędrówek górskich, turystyki rowerowej, sportów wodnych, wędkarstwa, obserwowania ptaków i ssaków, poprawiająca się jakość środowiska naturalnego, duże powierzchnie lasów i zbiorników wodnych, zróżnicowanie klimatyczne, co przekłada się na przygotowanie oferty dla turysty, walory kulturowe polskiej wsi: położenie na styku kultur, zabytki sakralne i świeckie, udział w imprezach folklorystycznych, tradycyjne obrzędy, zachowanie tradycyjnych warsztatów pracy i ginących zawodów, nauka rękodzieła, obserwacja i nauka przyrządzania regionalnych potraw, tradycje letniskowe, bliskość głównych rynków Europy Zachodniej, zwłaszcza Niemiec. Słabe strony niski standard lokalnej infrastruktury, niedopracowany produkt turystyki wiejskiej pod względem jakości i pełnego pakietu świadczonych usług, niski standard zagospodarowania terenów zagrodowych pod względem funkcji pełnionych w turystyce (estetycznych i sanitarno-higienicznych, niedostatecznie rozwinięty system promocji i dystrybucji turystyki wiejskiej, nierównomierne rozłożenie turystyki wiejskiej w czasie, jak i w układzie regionalnym, niski standard bazy, przy wysokich cenach, słabo rozwinięta infrastruktura usługowa poza miastami (usługi gastronomiczne, handlowe, bankowe, pocztowe, telekomunikacyjne), trudności w przystosowaniu się do nowych warunków, brak wiary w powodzenie inwestycji, małe wsparcie ze strony władz lokalnych, brak odpowiednich kwalifikacji do prowadzenia usług związanych z turystyka wiejską. Szanse wzrost zainteresowania turystyka wiejska w kraju i za granicą, wolne zasoby siły roboczej na wsi, możliwość realizacji własnych zainteresowań, poprawa sytuacji na lokalnym rynku pracy, wzrost poziomu zamożności społeczeństwa, co pozwala na podróżowanie i wyjazdy poza miejsce zamieszkania, zainteresowanie turystów z zagranicy, głównie Niemców, wakacjami rodzinnymi na polskiej

238 wsi, turystyka sentymentalna, przygotowanie unikatowej oferty produktów terytorialnych w precyzyjnie określonych regionach, wykorzystanie środków z funduszy strukturalnych na rozwój turystyki, w tym turystyki wiejskiej i agroturystyki, wzrost zainteresowania regionalną żywnością, często produkowana w gospodarstwie rolnym, umożliwia zachowanie ciągłości tradycji rodzinnych i pokoleniowych. Zagrożenia starzenie się społeczności wiejskiej, konkurencja coraz bogatszej oferty turystyki krajowej i zagranicznej, trudności w zapewnieniu bezpieczeństwa turystów korzystających z pobytu na wsi, migracje ludności wiejskiej, niechęć rolników do podejmowania ryzyka przy zmianie działalności gospodarczej, brak środków finansowych na rozpoczęcie działalności, mała atrakcyjność obszarów wiejskich dla ludzi młodych. Ćwiczenia aktywizujące: 1. Poproś uczestników o omówienie szans i zagrożeń rozwoju turystyki wiejskiej w Polsce.

239 M2.J2. REGIONY TURYSTYCZNE POLSKI, EUROPY I ŚWIATA Treść kształcenia Podstawowe pojęcia z zakresu geografii turystycznej Elementy kartografii turystycznej Zagospodarowanie turystyczne Walory turystyczne Polski Regiony turystyczne Polski oraz wybranych krajów Europy i świata Walory turystyczne środowiska lokalnego Materiały dydaktyczne Podręczniki, mapy, atlasy, plansze, filmy dydaktyczne, publikacje naukowe, czasopisma branżowe, zasoby internetowe, tablica interaktywna. Kształcenie powinno odbywać się w pracowni wyposażonej w odpowiednie środki dydaktyczne oraz komputery z dostępem do Internetu. Ramowy program szkolenia Temat zajęć Podstawowe pojęcia z zakresu geografii turystycznej Zastosowana metoda wykład, pogadanka, burza mózgów Materiały dydaktyczne podręczniki, mapy, atlasy, publikacje naukowe, czasopisma branżowe, tablica interaktywna. Elementy kartografii turystycznej wykład, dyskusja podręczniki, mapy, atlasy, plansze, filmy dydaktyczne, Zagospodarowanie turystyczne wykład, ćwiczenia podręczniki, mapy, atlasy, plansze, filmy dydaktyczne, Walory turystyczne Polski wykład, film, praca z podręczniki, mapy, atlasy, grupą plansze, filmy dydaktyczne, Regiony turystyczne Polski, wykład, film, praca z podręczniki, mapy, atlasy, Europy i świata grupą plansze, filmy dydaktyczne, Walory turystyczne środowiska wykład, dyskusja, podręczniki, mapy, atlasy, lokalnego praca z grupą plansze, filmy dydaktyczne, Czas realizacji zagadnienia 1 godz. 1 godz. 1 godz. 1 godz. 2 godz. 2 godz.

240 Podstawowe pojęcia z zakresu geografii turystycznej Geografia to nauka badająca procesy występujące w przestrzeni geograficznej. Geografia turystyczna jest dyscypliną szczegółową geografii ekonomicznej i zajmuje się oceną i opisem przydatności środowiska geograficznego (przyrodniczego i kulturowego) na potrzeby turystyki [Kruczek 2008]. Przedmiotem jej zainteresowania jest przestrzenne zróżnicowanie społeczno kulturowych, gospodarczych i przyrodniczych uwarunkowań turystyki i zagospodarowania turystycznego. Bada rozmieszczenie zjawisk turystycznych w przestrzeni i zachodzące między nimi związki przestrzenne. Główne zadania geografii turystycznej to [Tkocz 2008]: badanie środowiska naturalnego pod kątem atrakcyjności i przydatności dla turystyki, wyznaczanie i klasyfikacja regionów, miejscowości, tras i szlaków turystycznych, charakterystyka i klasyfikacja walorów turystycznych i ich rozmieszczenia, badanie wpływu turystyki na gospodarkę i środowisko, badanie ruchu turystycznego w regionach i miejscowościach. Przestrzeń turystyczna stanowi część przestrzeni geograficznej, w której nastąpił rozwój zjawisk turystycznych (występują walory i zagospodarowanie turystyczne oraz ruch turystyczny). Typy przestrzeni turystycznej: przestrzeń eksploracji turystycznej część przestrzeni geograficznej odkrywana dla celów turystycznych; nie posiada trwałych urządzeń zagospodarowania turystycznego, ruch turystyczny ma niewielką skalę i ogranicza się do poszukiwaczy, badaczy, obserwatorów przyrody, turyści-eksplorerzy użytkują przestrzeń w koegzystencji ze środowiskiem, stąd ruch nie jest uciążliwy ekologicznie; przykładem jest odkrywanie dla celów turystycznych Himalajów, Antarktydy, czy też Bagien Biebrzańskich, przestrzeń penetracji turystycznej obejmuje obszary atrakcyjne turystycznie, na których odbywa się wypoczynek lub krajoznawstwo; ruch turystyczny odbywa się na znaczną skalę, a głównym jego motywem są cele poznawcze i krótkotrwały wypoczynek; formą penetracji turystycznej są wycieczki krajoznawcze, wędkarstwo, polowania, jednodniowe wyjazdy wypoczynkowe, grzybobranie itp., przestrzeń ta jest zagospodarowana w niewielkim stopniu, lecz umożliwia turyście krótkotrwały pobyt; przykładem przestrzeni penetracji turystycznej są duże kompleksy leśne (np. Puszcza Kampinoska), doliny rzek, otoczenie jezior itp., przestrzeń asymilacji turystycznej obejmuje obszary, na których aktywność turystyczna przybiera postać kontaktów turysty z ludnością miejscową, pozwalających na poznanie warunków życia, kultury i czasowe upodobnienie się do nich turysty; asymilacja turystyczna dotyczy sfery społecznej i kulturowej i wymaga bliskiego kontaktu turysty z miejscową społecznością; jest związana z dłuższymi pobytami wypoczynkowymi w środowisku odwiedzanym i w niewielkim tylko stopniu pociąga za sobą konieczność dodatkowych inwestycji turystycznych, przestrzeń kolonizacji turystycznej jest to przestrzeń, na której dokonuje się trwałe zajmowanie i zagospodarowanie turystyczne terenów; kolonizacja polega na trwałym zajmowaniu i zagospodarowywaniu przez obiekty turystyczne nowych terenów oraz zmianie

241 sposobu ich użytkowania, głównie poprzez intensywną zabudowę obszarów podmiejskich i miejscowości letniskowych (budowa tzw. drugich domów ), przestrzeń urbanizacji turystycznej powstaje z części przestrzeni kolonizacji turystycznej i jest wynikiem przenoszenia się mieszkańców miast na uprzednio skolonizowane obszary wiejskie; jest najbardziej przekształconą i zagospodarowaną formą przestrzeni turystycznej (przeistacza się z przestrzeni wiejskiej w miejską). Przestrzeń turystyczna posiada hierarchiczną strukturę, w której wyróżnia się mniejsze jednostki różnego rzędu. Region turystyczny stosunkowo duży i jednorodny geograficznie obszar, posiadający wysokie walory turystyczne i odpowiednie zagospodarowanie oraz koncentrujący ruch turystyczny. Regiony turystyczne najczęściej nawiązują do jednostek administracyjnych (województw), regionów (krain) historycznych (np. Mazowsze, Śląsk, Polesie, Warmia) lub krain fizjograficznych (np. Sudety, Karpaty, Pojezierze Pomorskie, Pojezierze Mazurskie). Rejon turystyczny zespół powiązanych ze sobą miejscowości turystycznych posiadających określone walory turystyczne (np. wypoczynkowe, krajobrazowe, lecznicze). Obszar turystyczny jednostka przestrzenna o jednorodnym typie walorów (np. wypoczynkowych lub specjalistycznych), mająca dobre potencjalne warunki rozwoju turystyki; może obejmować obszar jednej, kilku lub kilkunastu gmin. Miejscowość turystyczna jednostka osadnicza, która ze względu walory, zagospodarowanie turystyczne oraz dostępność transportową stanowi punkt docelowy lub etap podróży turystycznej. Można wyróżnić różne typy miejscowości turystycznych, np. wypoczynkowe, kurorty, uzdrowiska, centra aktywnego wypoczynku, centra rozrywki, Szlak turystyczny droga naturalna lub trasa specjalnie wytyczona, zwykle oznakowana, prowadząca przez atrakcyjne obszary, miejscowości i obiekty turystyczne i łącząca je w atrakcyjny ciąg krajoznawczo-turystyczny. Każdy szlak jest przystosowany do potrzeb określonej formy turystyki, np. szlak rowerowy, pieszy, narciarski, kajakowy. Szlak jest też jednym z rodzajów złożonego produktu turystycznego. Obszar recepcji turystycznej oznacza miejsce, do którego kieruje się ruch turystyczny. Miejsce to jest wyposażone we wszystkie urządzenia i usługi niezbędne do zaspokojenia potrzeb turystów. Jego zasięg może dotyczyć różnych poziomów geograficznych: kraju, regionu, miasta, miejscowości, dzielnicy lub nawet pojedyńczego obiektu. Na określenie docelowego miejsca podróży turysty (miejsce odwiedzin) stosuje się także pojęcie destynacji turystycznej. Pojemność turystyczna maksymalna liczba osób mogących równocześnie korzystać z poszczególnych urządzeń bazy turystycznej, która nie powoduje obniżenia jakości usług turystycznych lub dezorganizacji życia społecznego [Steblik-Wlaźlak, Rzepka 2010]. Dotyczy pojemności bazy noclegowej (liczba miejsc noclegowych), gastronomicznej (liczba miejsc konsumpcyjnych, wydawanych posiłków) i towarzyszącej (liczba miejsc lub powierzchnia).

242 Chłonność turystyczna oznacza zdolność środowiska przyrodniczego do przyjęcia takiego obciążenia przez turystów, które zapewni optymalne warunki wypoczynku i nie spowoduje zachwiania równowagi biocenotycznej w środowisku. Chłonność świadczy o możliwości użytkowania turystycznego określonego obszaru. Jest ona uzależniona od odporności poszczególnych ekosystemów na użytkowanie turystyczne, przy czym zależność ta jest wprost proporcjonalna im wyższa odporność, tym wyższa chłonność. Atrakcyjność turystyczna zespół czynników wpływających na rozwój turystyki w każdym obszarze turystycznym, miejscowości czy szlaku. Są to te cechy środowiska geograficznego (przyrodnicze i kulturowe), które mogą stanowić podstawę rozwoju zjawisk turystycznych, a jednocześnie wywoływać zainteresowanie turystów. Atrakcyjność turystyczna jest suma walorów turystycznych, dostępności komunikacyjnej oraz zagospodarowania turystycznego. Walory turystyczne to zespół specyficznych cech i elementów środowiska przyrodniczego i kulturowego (antropogenicznego), które są przedmiotem zainteresowań turystów, a tym samym stanowią podstawę rozwoju zjawisk turystycznych. Walor turystyczny udostępniony i przystosowany w odpowiedni sposób do potrzeb turystów stanowi atrakcję turystyczną. Według kryterium pochodzenia (genezy), walory turystyczne można podzielić na: naturalne są stworze przez przyrodę, obejmują: klimat, ukształtowanie powierzchni, faunę i florę, walory estetyczne i przyrodnicze krajobrazu, antropogeniczne są stworzone przez człowieka, obejmują: wytwory kultury materialnej i dziedzictwo kultury duchowej. Według kryterium funkcjonalnego walory turystyczne dzielą się na: 1) krajoznawcze są to obiekty materialne lub dobra kultury niematerialnej, stanowiące przedmiot zainteresowań poznawczych turystów; wśród tych walorów można wyróżnić: przyrodnicze (obiekty przyrody ożywionej i nieożywionej), antropogeniczne (kulturowe) stworzone przez człowieka obiekty kultury materialnej i niematerialnej, powstałe w procesie historycznego rozwoju, jak i współczesne osiągnięcia społeczeństwa;

243 Źródło: opracowanie własne 2) wypoczynkowe obejmują atrakcje środowiska przyrodniczego i kulturowego wraz z niezbędną infrastrukturą, które umożliwiają odpoczynek i regenerację sił fizycznych i psychicznych turystów; warunki do wypoczynku tworzą takie cechy i elementy środowiska przyrodniczego, jak: czyste powietrze, cisza, występowanie walorów estetycznych krajobrazu, warunki do uprawiania czynnego wypoczynku (np. wędrówek, kolarstwa, sportów wodnych), korzystne warunki bioklimatyczne i balneologiczne, 3) specjalistyczne cechy i elementy środowiska przyrodniczego, które umożliwiają uprawianie różnych rodzajów turystyki kwalifikowanej (specjalistycznej), np.: walory kajakarskie, żeglarskie, wędkarskie, myśliwskie, jeździeckie, taternickie, speleologiczne itp. Infrastruktura turystyczna (zagospodarowanie turystyczne) jest to zespół obiektów i urządzeń, stanowiących wyposażenie określonego obszaru, szlaku lub miejscowości, które umożliwiają zaspokajanie potrzeb ruchu turystycznego. Celem zagospodarowania jest zapewnianie turystom dojazdu do celu podróży oraz niezbędnych warunków w miejscu realizacji podróży, np. swobodne poruszanie się, wyżywienie, noclegi, korzystanie z urządzeń sanitarnych. Dostępność komunikacyjna oznacza możliwość dojazdu środkami komunikacji do celu podjętej podróży, czyli istniejącą sieć połączeń komunikacyjnych między miejscem stałego zamieszkania turysty a celem jego wyjazdu. W ramach dostępności komunikacyjnej ujmuje się również system połączeń komunikacyjnych, szlaków i wyciągów turystycznych, które umożliwiają turyście odbywanie wycieczek w obrębie wybranego regionu turystycznego.

244 Ćwiczenie aktywizujące: 1. Podziel uczestników na 4-5 osobowe zespoły. Następnie rozdaj arkusze papieru i markery z prośbą o wpisanie pośrodku kartki głównych haseł: geografia, turystyka i geografia turystyczna. Następnie poproś, aby każdy zespół wypisał jak najwięcej skojarzeń związanych z tymi hasłami. Na zakończenie uporządkuj skojarzenia, omów i podsumuj pracę grupy. Elementy kartografii turystycznej Kartografia jest nauką o mapach geograficznych, o metodach ich sporządzania i użytkowania [Saliszew 2002]. Jej istotą jest przedstawianie rozmieszczenia przestrzennego zjawisk przyrodniczych i społecznych za pomocą map. Mapa geograficzna jest obrazem przedstawiającym na płaszczyźnie powierzchnię Ziemi lub jej części w określonym zmniejszeniu oraz przy użyciu umownych znaków graficznych. Mapa odtwarza wybrane aspekty rzeczywistości geograficznej w sposób zgeneralizowany tj. w uproszczonej i przystępnej formie, z pominięciem elementów uznanych za mniej ważne. Mapy są powszechnie stosowanym źródłem wiedzy o przestrzeni geograficznej (pełnią funkcję informacyjną i edukacyjną).

245 Elementy składowe mapy tworzą: 1) obraz kartograficzny główna część mapy, która tworzy treść mapy tj. przedstawia informacje o pokazanych na mapie obiektach i zjawiskach ich rozmieszczeniu, właściwościach, powiązaniach, rozwoju przestrzennym; 2) konstrukcja (osnowa) matematyczna określa geometryczne właściwości obrazu kartograficznego; jej elementami są: odwzorowanie kartograficzne, siatka kartograficzna, punkty geodezyjne oraz skala mapy 4 ; 3) elementy pomocnicze, które ułatwiają korzystanie z mapy; są to: legenda (tablica znaków kartograficznych tj. specjalnych symboli graficznych przedstawiających na mapie obiekty, zjawiska i ich cechy), nazewnictwo geograficzne, dane tekstowe i liczbowe, wykresy, diagramy, itp. Klasyfikacja map Podział map dokonywany jest ze względu na ich szczegółowość (skalę), treść (tematykę) i przeznaczenie. Na podstawie skali wyróżniamy mapy [Pasławski 2006]: wielkoskalowe są opracowywane w wielkich skalach, tj. większych niż 1: (np. 1:1 000, 1:10 000, 1:50 000); są to mapy szczegółowe (zawierają szczegółowy obraz terenu); służą do prezentacji niewielkich obszarów (np. mapy rejonów turystycznych, plany miast), średnioskalowe są opracowywane w skalach od 1: do 1: ; pokazują treść mapy w sposób zgeneralizowany (tj. z pominięciem szczegółów); służą do przedstawiania większych terenów (np. całego kraju); są to najczęściej mapy przeglądowe (ogólnogeograficzne) lub samochodowe, małoskalowe są opracowywane w skalach mniejszych od 1: ; mapy w małej skali obejmują kontynenty i duże regiony (części świata). W klasyfikacji map wg treści (tematyki) wyróżniamy mapy: ogólnogeograficzne przedstawiają wszechstronną charakterystykę obszarów (wszystkie elementy środowiska geograficznego), ich treść pokazuje w równych proporcjach zjawiska i obiekty w danym terenie (np. rzeźbę terenu, sieć wodną, sieć osadniczą, sieć komunikacyjną, granice administracyjne), tematyczne (zagadnieniowe) służą do prezentacji wybranego zagadnienia (jeden lub kilka elementów środowiska geograficznego); jest to bardzo szeroka grupa map, do której zaliczają się m.in. mapy klimatyczne, geologiczne, glebowe, demograficzne, gospodarcze, komunikacyjne, turystyczne. Mapa turystyczna to rodzaj mapy tematycznej przeznaczonej do użytkowania przez turystów. Zawiera informacje o miejscach i obiektach, które warto zwiedzić (np. zabytki, osobliwości przyrody), o szlakach turystycznych (pieszych, rowerowych, kajakowych, samochodowych, historycznych, przyrodniczych) oraz ogólnie dostępnych środkach komunikacji (przystankach autobusowych, stacjach kolejowych), obiektach bazy noclegowej (hotelach, schroniskach, kempingach, kwaterach agroturystycznych, itp.). 4 Skala mapy określa stopień zmniejszenia odległości na mapie w stosunku do odległości w terenie. Jest przedstawiana w postaci ułamka, który informuje nas, ile razy wymiary na mapie zostały zmniejszone w stosunku do rzeczywistości. Skala mapy jest tym mniejsza, im większy jest mianownik ułamka (zgodnie z zasadami matematyki wartość ułamka, którego mianownik jest większy, jest mniejsza), np. zapis 1: oznacza, że odległość na mapie zmniejszono razy w porównaniu do odległości rzeczywistych, czyli 1 cm na mapie odpowiada cm w terenie.

246 Podstawowym zadaniem map turystycznych jest umożliwienie dobrej orientacji w terenie w trakcie wycieczek, wędrówek, rajdów rowerowych, spływów kajakowych. Rys. 14. Przykład mapy turystycznej Źródło: Klasyfikacja map turystycznych: szczegółowe mapy turystyczne cechują się największym stopniem dokładności; służą bezpośredniej orientacji w terenie (możliwości określenia miejsca turysty w terenie), zwłaszcza dla turystyki pieszej; oprócz elementów geograficznych zawierają także oznaczenia obiektów i urządzeń turystycznych; są to mapy wielkoskalowe, sporządzane w skalach od 1: do 1: ; obejmują nieduże powierzchniowo obszary o pewnych cechach krajobrazowych (np. park narodowy, masyw górski), przeglądowe mapy turystyczne przedstawiają przestrzeń turystyczną w sposób uogólniony; wykonane są w znacznie mniejszych skalach niż mapy szczegółowe, tj. od 1: do 1: ; mapy te dotyczą większych jednostek przestrzennych (np. regionów), przedstawiają ogólny obraz terenu z podaniem najważniejszych obiektów, umożliwiając tylko ogólną orientację w przestrzeni; nie nadają się do korzystania bezpośrednio w terenie, małoskalowe mapy turystyczne przedstawiają przestrzeń turystyczną w sposób silnie zgeneralizowany; są wykonywane w skalach poniżej 1: ; przedstawiają rozległe obszary: od regionów turystycznych, przez kraje i regiony kontynentalne (np. Skandynawia) po całe kontynenty, specjalistyczne mapy turystyczne są to mapy przeznaczone dla osób uprawiających różne formy turystyki aktywnej (specjalistycznej); zalicza się do nich m.in. mapy dla taterników i grotołazów, narciarzy, turystów pieszych, rowerowych, kajakarzy, żeglarzy, wędkarzy, myśliwych,

247 tematyczne mapy turystyczne przedstawiają wybrany aspekt przestrzeni turystycznej (rozmieszczenie określonego typu obiektów turystycznych, np. zamków, miejsc walk i męczeństwa, rezerwatów przyrody, kempingów); zazwyczaj są opatrzone mniej lub bardziej szczegółowym komentarzem tekstowym, mapy samochodowe są to mapy przeznaczone dla turystów zmotoryzowanych, obejmujące duże terytoria (państwo, grupę państw lub cały kontynent); treść takich map przedstawia przede wszystkim drogi kołowe i miejscowości oraz odległości pomiędzy poszczególnymi punktami; niekiedy ich treść wzbogacona jest o dodatkowe informacje (np. hotele, rezerwaty, obiekty UNESCO); mogą mieć formę map jednoarkuszowych lub atlasów samochodowych, plany miast są to szczegółowe obrazy miast przedstawione w dużej skali; za pomocą znaków umownych i opisów pokazują wszystkie najważniejsze obiekty w mieście; zakres treści planów miast zawiera ogólne informacje o układzie architektonicznym miasta, sieć ulic z nazwami i numeracją, charakterystyczne obiekty, informacje o komunikacji (trasy komunikacji zbiorowej, parkingi, stacje benzynowe), obiekty turystyczne, placówki handlowe, banki, tereny i obiekty sportowo-rekreacyjne; plany miast można podzielić na następujące rodzaje: ogólne plany orientacyjne miasta (dzielnicy, centrum, uproszczone schematy miasta), turystyczne, funkcjonalne, biznesowe, komunikacyjne, specjalne (okazyjne) wydawane dla poszczególnych obiektów lub całego miasta z okazji odbywających imprez krajowych lub międzynarodowych; plany dużych miast można przedstawiać w formie atlasu, Rys 15. Przykład planu miasta Źródło: atlasy turystyczne stanowią oddzielną grupę map turystycznych, ze względu na książkową formę wydania; zalicza się do nich: atlasy miast, atlasy samochodowe, atlasy narciarskie (przedstawiające sezonowy obraz gór i bogate informacje dla narciarzy), rowerowe (składające się z map szlaków rowerowych oraz bogatej, ilustrowanej części

248 informacyjnej), krajoznawcze i turystyczne poszczególnych regionów lub dużych obiektów turystycznych. Dodatkowym rodzajem prezentacji informacji turystycznych są przewodniki turystyczne, które w formie opisowej dokonują uporządkowanego przedstawienia walorów przyrodniczych i antropogenicznych, szczegółowo omawiając poszczególne obiekty turystyczne. Często zawierają także informacje dotyczące zagospodarowania turystycznego obszaru, czyli bazy komunikacyjnej, noclegowej, żywieniowej i towarzyszącej. Ćwiczenie aktywizujące: 1. Poproś uczestników, aby opracowali system znaków (sygnatur) opisujących różne obiekty turystyczne. Następnie poproś, aby nanieśli je na mapę konturową wybranej gminy lub miasta, ilustrując rozmieszczenie różnych rodzajów obiektów występujących w przestrzeni. Sygnatury stosuje się do prezentacji położenia obiektów niemożliwych do przedstawienia w skali mapy albo zajmujących na mapie powierzchnię mniejszą niż znak kartograficzny. Przy pomocy sygnatur możemy pokazać rozmieszczenie obiektów z rozróżnieniem ich rodzaju i wielkości, np. hotele, kwatery agroturystyczne, kąpieliska, muzea itp. Sygnatury mogą mieć różną formę graficzną: geometryczną, obrazkową, literową, liniową. Sygnatury obrazkowe przypominają wyglądem prezentowane obiekty (np. samolot symbolizuje lokalizację lotniska itp.). Sygnatury liniowe stosuje się do przedstawiania zjawisk mających przebieg liniowy, jak rzeki, drogi itp. Różnią się od siebie grubością, kolorem, deseniem itp.

249 Zagospodarowanie turystyczne Zagospodarowanie turystyczne (infrastruktura turystyczna) obejmuje zespół obiektów i urządzeń, stanowiących wyposażenie danego terenu (gminy, szlaku, miejscowości) i umożliwiających zaspokojenie potrzeb ruchu turystycznego poprzez przystosowanie środowiska przyrodniczego i społeczno-gospodarczego do potrzeb turystyki. Stan ilościowy i jakościowy infrastruktury decyduje o możliwościach dotarcia do regionów i miejscowości turystycznych, określa warunki pobytu turystów, możliwości realizacji potrzeb turystycznych i wykorzystania walorów turystycznych, a tym samym określa ich atrakcyjność turystyczną. Infrastrukturę turystyczną tworzą 4 podstawowe elementy: 1) baza noclegowa, 2) baza żywieniowa, 3) baza towarzysząca, 4) baza komunikacyjna.

250 Baza noclegowa obejmuje obiekty i urządzenia umożliwiające turyście nocleg poza jego miejscem stałego zamieszkania. Tworzą ją obiekty turystyczne służące krótkim pobytom, jak np. hotele, motele, zajazdy, domy wycieczkowe, schroniska turystyczne i młodzieżowe, kempingi, pola biwakowe, pokoje gościnne oraz ośrodki wczasowo- -wypoczynkowe, w których spędza się zwykle cały okres urlopu lub turnusu wczasowego. Klasyfikacja obiektów hotelarskich w Polsce: Hotel obiekt dysponujący min. 10 pokojami, w większości 1 i 2-osobowymi, świadczący szeroki zakres usług na rzecz turystów. Ze względu na wyróżnia się hotele miejskie (zlokalizowane w centrum miasta), rezydenckie, położone w miejscu występowania walorów turystycznych, tranzytowe (przy dworcach, szosach, lotniskach) i kongresowe (w aglomeracjach miejskich i mniejszych ośrodkach). Motel obiekt hotelarski trwałego budownictwa, położony przy trasie komunikacji drogowej i przystosowany do recepcji osób podróżujących pojazdami samochodowymi tj. zapewniający parking i usługi samochodowe; posiadający co najmniej 10 pokojów noclegowych. motele dysponują mniejszym personelem, nie posiadają urządzeń typowych dla hoteli tj. baseny, lokale rozrywkowe, restauracje. Pensjonat obiekt hotelarski trwałego budownictwa, w którym udzielane są noclegi łącznie z całodziennym wyżywieniem, dysponujący min. 7 pokojami. Schronisko obiekt hotelarski trwałego budownictwa zlokalizowany poza obszarem zabudowanym, na terenach związanych z turystyką górską, ogolnodostępny oraz mieszczący co najmniej 10 miejsc noclegowych. Schronisko młodzieżowe obiekt przeznaczony trwale lub przystosowany doraźnie do potrzeb noclegowych wędrownej turystyki młodzieży szkolnej i studenckiej. Dom wycieczkowy obiekt hotelarski trwałego budownictwa położony na terenie zabudowanym lub w pobliżu zabudowy, ogólnodostępny, w którym usługi noclegowe są zapewnione w pokojach wieloosobowych, przy czym ogólna liczba miejsc noclegowych wynosi co najmniej 10. Kemping strzeżone obozowisko turystyczne, mające stałą obsługę recepcyjną i zapewniające parkowanie samochodów. Pole biwakowe obozowisko turystyczne najniższej kategorii, niestrzeżone i nieposiadające recepcji. Każdemu obiektowi hotelarskiemu przyznaje się także kategorię, uzależnioną od jego standardu. I tak: dla hoteli, moteli i pensjonatów ustanowiono 5 kategorii oznaczonych gwiazdkami (*, **, ***, ****, *****), dla kempingów ustanowiono 4 kategorie oznaczone gwiazdkami (*, **, ***, ****), dla domów wycieczkowych i schronisk młodzieżowych ustanowiono trzy kategorie oznaczone cyframi rzymskimi (I, II, III). Zaszeregowanie obiektu hotelarskiego do określonego rodzaju i nadanie mu kategorii jest dobrowolne i odbywa się na wniosek zainteresowanego przedsiębiorcy świadczącego usługi hotelarskie. Dokonywane jest ono przez marszałka województwa właściwego ze względu na miejsce położenia obiektu, w formie decyzji administracyjnej, po uprzednim wypełnieniu przez przedsiębiorcę warunków określonych przepisami.

251 Zaszeregowanie obiektu hotelarskiego wiąże się poddaniem go okresowej kontroli właściwego marszałka województwa. Zakres czynności kontrolnych dotyczy przestrzegania wymagań określonych w art. 35 ustawy o usługach turystycznych i w razie ich niedopełnienia następuje zmiana rodzaju lub kategorii obiektu, a nawet wstrzymanie świadczenia usług hotelarskich. Baza żywieniowa służy zaspokojeniu potrzeb żywieniowych turystów oraz ludności zamieszkałej w danej miejscowości, gminie lub regionie. Na bazę żywieniową składają się obiekty gastronomiczne umożliwiające konsumpcję, urządzenia zaopatrujące turystów w artykuły żywnościowe oraz zaplecze produkcyjne, magazynowe i transportowe. Obiekty gastronomiczne obejmują zakłady: gastronomii otwartej (ogólnodostępnej) służącej potrzebom całej ludności, gastronomii zamkniętej, której obiekty występują łącznie ze szkołami, internatami, zakładami pracy, gastronomiczne przy hotelach i innych obiektach noclegowych, które mogą mieć charakter otwarty lub zamknięty. Baza żywieniowa w miejscowościach i na obszarach turystycznych jest lokowana w miejscach o największym natężeniu ruchu turystycznego, a w miastach w dzielnicach centralnych. Baza towarzysząca obejmuje urządzenia oraz instytucje, które umożliwiają turystom korzystanie z walorów podstawowych i zaspokojenie potrzeb w zakresie wypoczynku, kultury, rozrywki, sportu, zdrowia itp. Można je sklasyfikować w czterech podstawowych grupach, jako: obiekty umożliwiające korzystanie z walorów turystycznych: obiekty i urządzenia rozrywkowo-rekreacyjne, pływalnie, kąpieliska, kolejki linowe, wyciągi i trasy narciarskie, szlaki turystyczne itp., placówki świadczące usługi w zakresie organizacji i obsługi ruchu turystycznego: biura podróży, biura obsługi ruchu turystycznego, punkty informacji turystycznej, wypożyczalnie sprzętu turystycznego itp., obiekty rozrywkowe, np. teatry, kina itp., placówki usługowe i handlowe, np. sklepy sportowe, sklepy pamiątkarskie itp. Baza komunikacyjna obejmuje urządzenia i instytucje zaspokajające potrzeby turystów w zakresie transportu i łączności. Zapewnia turystom dojazd z miejsca zamieszkania do odwiedzanych miejsc, umożliwia swobodne poruszanie się w obrębie obszarów turystycznych oraz korzystanie z walorów turystycznych. Obejmuje transport samochodowy, kolejowy, lotniczy, morski, śródlądowy oraz miejski. Ćwiczenie aktywizujące: 1. Aby zaangażować grupę w przedstawiane zagadnienia, zastosuj jedną z metod aktywizujących LINIA CZASU. Jest to metoda wizualnego przedstawienia problemu. Ukazuje ona następstwa czasowe. Poproś grupę o zaznaczenie w ujęciu chronologicznym tych wydarzeń, które miały wpływ lub będą miały wpływ na przygotowanie bazy towarzyszącej na wsi. Ćwiczenie uatrakcyjni szkolenie, rozbudzi wewnętrzną motywację do działania. Materiały dydaktyczne: markery, papier typu flipchart, ołówki, małe kolorowe karteczki

252 Czas: w zależności od potrzeb prowadzącego szkolenie. Walory turystyczne Polski Do najważniejszych walorów turystycznych naszego kraju należą:

253 walory środowiska przyrodniczego z dużą różnorodnością krajobrazową, bogatą szatą roślinną i światem zwierzęcym, nagromadzenie walorów kulturowych (dużo zabytkowych budowli i dzieł sztuki, w tym zwłaszcza obiekty Światowego Dziedzictwa UNESCO oraz pomniki historii), zachowany w wielu regionach autentyczny folklor, budzący zainteresowanie przyjezdnych, bogata oferta różnego typu imprez kulturalnych, zarówno w ośrodkach miejskich, jak i na wsi, postrzeganie Polski jako kraju Solidarności i ojczyzny Papieża, polska kuchnia, dziedzictwo kulinarne, naturalna, słowiańska gościnność Polaków. Walory krajoznawcze Cenne walory krajoznawcze (tj. ciekawe obiekty przyrody oraz zabytki) tworzą zwłaszcza unikatowe w skali europejskiej walory przyrodnicze i krajobrazowe bogata flora i fauna, długi, piaszczysty, miejscami klifowy brzeg morski, rozległe pojezierza, rozległe naturalne ekosystemy leśne, źródła lecznicze, mikroklimat, urozmaicona rzeźba terenu, góry od niskich Gór Świętokrzyskich po alpejskie w swym charakterze Tatry; 23 parki narodowe, 7 rezerwatów biosfery. Do najcenniejszych walorów przyrodniczych należą duże i zwarte kompleksy leśne o charakterze puszczańskim, wśród których szczególnie wyróżnia się Puszcza Białowieska (z największym w Europie Środkowej fragmentem naturalnych lasów nizinnych). Unikalne walory ekologiczne posiada również największy i najbardziej naturalny w Europie kompleks torfowisk w dolinie Biebrzy (Bagna Biebrzańskie). Drugą grupę stanowią walory krajoznawcze dóbr kultury (obiekty stanowiące spuściznę z przeszłości), w tym zwłaszcza zabytki (tj. obiekty stanowiące świadectwo epoki lub zdarzenia, mające wartość historyczną, naukową, kulturalną i podlegające ochronie prawnej). Największą wartość krajoznawczą posiadają obiekty wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO 5 : Kraków: Stare Miasto w obrębie Plant, Wzgórze Wawelskie, Kazimierz (1978) najważniejszy w Polsce ośrodek zabytkowy z zachowaną autentyczną substancją i klimatem średniowiecznego miasta. Kopalnia Soli w Wieliczce (1978) jedyny tego rodzaju zabytek techniki w świecie, wykorzystywany na cele turystyczne i sanatoryjne. Podziemne, 300-km korytarze kryją zarówno tajemnicę wydobywanej od XIII w. soli, jak i niezwykłe dzieła sztuki m.in. wykutą w soli kaplicę. Obóz koncentracyjny w Auschwitz-Birkenau (1989) obiekt-przestroga: złowróżbny pomnik ludzkiego okrucieństwa, symbol holokaustu, miejsce martyrologii 1,5 mln ofiar nazizmu. Puszcza Białowieska (cz. polska 1979, cz. białoruska 1992) największy, zwarty kompleks leśny w Polsce (ok. 11 tys. km2). 5 UNESCO ONZ ds. Oświaty, Nauki i Kultury została powołana r. w Londynie. UNESCO jest najbardziej prestiżową i wpływową instytucją zajmującą się sprawami kultury. Dostarcza fachowej pomocy i ekspertów, organizuje akcje oraz programy w celu ratowania i popularyzowania dóbr kultury i natury. W 1972 r. ustanowiono Listę Dziedzictwa Światowego UNESCO, na która są wpisywane najwybitniejsze dzieła człowieka i natury = atrakcje światowej klasy. Obiekty wpisywane corocznie na tę listę cieszą się ogromnym zainteresowaniem turystów z całego świata, a sam wpis jest olbrzymią promocją obiektów i krajów. Obecnie na liście znajdują się 754 obiekty uszeregowane w 2 kategoriach: dziedzictwo kultury i dziedzictwo natury.

254 Historyczne Centrum Warszawy: Stare Miasto z Zamkiem Królewskim (1980) mimo iż miasto nie spełniało podstawowego kryterium autentyczności zostało wpisane na Listę jako świadectwo woli odrodzenia się narodu przywracającego symbole swej tożsamości. Stare Miasto w Zamościu, nazywane perłą renesansu oraz Padwą północy (1992) miasto obronne zbudowane jako miasto idealne w duchu renesansu, ufundowane przez hetmana J. Zamoyskiego pod koniec XVI w. Toruń Stare Miasto, Nowe Miasto, ruiny zamku krzyżackiego (1997) zachowany prawie bez zmian XIII-wieczny układ urbanistyczny jest jednym z najcenniejszych zespołów zabytkowych w Polsce; zabytki Torunia znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego. Zamek krzyżacki w Malborku (1997) największa gotycka twierdza średniowiecznej Europy; reprezentacyjna rezydencja wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego. Kalwaria Zebrzydowska (1999) zespół kulturowo-krajobrazowy klasztoru i parku pielgrzymkowego oo. Bernardynów (obejmuje m.in. zespół Kaplic Dróg Męki Pańskiej) Kościoły Pokoju w Świdnicy i Jaworze (2001) XVII-w. drewniane barokowe kościoły ewangelickie na Dolnym Śląsku były owocem pokoju kończącego wojnę 30-toletnią między państwami protestanckimi a katolicką monarchią Habsburgów [na mocy tego porozumienia cesarz pozwolił protestantom wybudować kościoły na jego ziemiach, zastrzegając jednak, że nie mogą być stworzone za pomocą cegieł i kamieni]. Kościoły drewniane w południowej Małopolsce (2003) 6 kościółków w miejscowościach: Dębno, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa oraz Blizne i Haczów; są najokazalsze, o najwyższych walorach zabytkowych z licznej grupy kościołów małopolskich, charakteryzują się autentyzmem, bogactwem wystroju i wyposażenia; Park Mużakowski (2004) rozległy (700 ha) park w stylu angielskim, położony w dolinie Nysy Łużyckiej (po obu stronach granicy polsko-niemieckiej między Łęknicą i Bad Muskau); uznany jest za arcydzieło europejskiej sztuki ogrodowej. Obiektami oczekującymi na wpisanie na listę UNESCO są: Opactwo Cystersów w Krzeszowie (w Sudetach Środkowych) barokowy kompleks budowli dawnego Opactwa Cystersów ("Perła Śląskiego Baroku") jeden z najcenniejszych zabytków sakralnych Europy. Kanał Augustowski bezcenne, unikatowe w skali europejskiej dzieło budownictwa wodnego z I połowy XIX w. ( ); stanowi świadectwo wysokiego kunsztu technicznego i realizatorskich umiejętności polskich inżynierów wojskowych i cywilnych. Wysokie wartości kulturowe, społeczne i narodowe posiadają także tzw. pomniki historii RP: Rezerwat archeologiczny w Biskupinie, Kopalnia soli w Bochni, Zespół klasztoru oo. Paulinów na Jasnej Górze, Zespół katedralny we Fromborku, Miasto Gdańsk w zasięgu obwarowań XVII w., Pole bitwy na Westerplatte, Katedra pw. Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha w Gnieźnie, Krajobraz kulturowo-przyrodniczy Góra św. Anny, Park pielgrzymkowy w Kalwarii Zebrzydowskiej, Kazimierz Dolny, Historyczny zespół miasta Krakowa,

255 Kopalnie krzemienia z okresu neolitu w Krzemionkach, Zespół Opactwa Cystersów w Krzeszowie, Pobernardyński zespół klasztorny w Legnickim Polu, Park Mużakowski w Łęknicy, Zespół Zamku krzyżackiego w Malborku, Wyspa Ostrów Lednicki, Teren bitwy racławickiej, Twierdza Srebrnogórska, Kopalnia rud srebronośnych w Tarnowskich Górach, Stare i Nowe Miasto w Toruniu, Historyczny zespół miasta Warszawa z Traktem Królewskim i Wilanowem, Kopalnia soli w Wieliczce, Zespół historycznego centrum Wrocławia, Zespół miasta Zamość w granicach obwarowań XIX w. Zabytki architektury i budownictwa w Polsce jest ponad 55 tys. takich obiektów. Duże skupiska tych zabytków występują w największych miastach: Warszawa, Kraków, Gdańsk, Wrocław, Poznań, Łódź, Szczecin, Częstochowa, Toruń, Sandomierz, Zamość. Najważniejsze zabytki architektury i budownictwa w Polsce: Arkadia k/łowicza romantyczny park w stylu angielskim z budowlami z XVIII w., zajmuje obszar 14 ha; jedyny zabytek architektury ogrodowej w Polsce, który zachował pierwotną koncepcję przestrzenną; jest unikatowym zabytkiem klasy "0", Baranów Sandomierski renesansowy zamek z XVI/XVII w.; ze względu na podobieństwa nazywany jest Małym Wawelem ; jest jedną z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych rezydencji w Polsce, Chełmno gotycko-renesansowy rynek, ratusz z wieżą i renesansową attyką i szczytami, kościół farny z XIV w., opactwo cysterskie, kościół franciszkanów, kościół dominikanów, kościół św. Ducha, mury miejskie, Chęciny zamek królewski na Górze Zamkowej (ruina), zespół kościelno-klasztorny Franciszkanów, gotycki kościół parafialny, średniowieczna sieć ulic, Częstochowa zespół kościelno-klasztorny oo. Paulinów na Jasnej Górze, Kościół św. Barbary (źródło z cudowną wodą), neogotycka Katedra Świętej Rodziny, Frombork Kościół katedralny z XIV w., obwarowania Wzgórza Katedralnego z wieżami i bramami, pałac biskupi z XIV w., (muzeum M. Kopernika), Gniew zabytkowy zespól urbanistyczny, zamek krzyżacki, kościół parafialny, kamienice podcieniowe, mury obronne, Gniezno katedra na Wzgórzu Lecha, romański kościół św. Jerzego, gotycki kościół św. Jana, gotycki kościół farny Świętej Trójcy z XV w., Henryków zespół klasztorny Cystersów; bardzo bogaty barokowy i rokokowy wystrój wnętrz z przełomu XVII i XVIII w. z cennymi dziełami sztuki; w XIII w. spisano tzw. księgę henrykowską, zawierającą pierwsze zdanie zapisane w j. polskim, Karpacz drewniany kościół Wang przeniesiony z Norwegii, pochodzi z przełomu XII i XIII w.; należy do kościoła ewangelicko-augsburskiego, Kazimierz Dolny zabytkowy układ urbanistyczny, renesansowe kamienice pod św. Krzysztofem i św. Mikołajem, kamienica Celejowska, ruiny zamku, baszta z XIV w., gotyckorenesansowy kościół farny (XVI/XVII w.), kościół św. Anny, klasztor reformatów, renesansowe kamienice Przybyłów,

256 Kórnik k. Poznania neogotycki zamek z XIV w.; jest jedną z najwspanialszych rezydencji magnackich w Polsce, Krasiczyn zamek Krasińskich z XVI/XVII w.; jeden z najpiękniejszych skarbów architektury renesansowo-manierystycznej w Polsce i w Europie, Krzeszów opactwo cystersów, jeden z największych zabytków Sudetów i Śląska, arcydzieło baroku śląskiego, Książ zamek Hochbergów z XIII w., jeden z największych zamków w Polsce: posiada ponad 400 pomieszczeń, a łączna kubatura wynosi 150 tys. m 3, Łańcut zamek Lubomirskich i Potockich; jedna z najpiękniejszych rezydencji arystokratycznych; zespół pałacowy otacza malowniczy park w stylu angielskim, Nieborów zespół pałacowo-parkowy Radziejowskich, a następnie Ogińskich i Radziwiłłów; Nowy Wiśnicz k. Bochni Zamek Kmitów z XIV w., przebudowany w XVII w., uważany za perłę baroku w Polsce, jedna z najpotężniejszych twierdz magnackich, Ostrów Lednicki wczesnośredniowieczny gród na wyspie, siedziba księcia Mieszka I; ruiny kościoła i palatium (tj. średniowiecznego zamku), Pieskowa Skała renesansowy zamek królewski z XVI w; obok zamku wznosi się najsłynniejsza polska skała Maczuga Herkulesa, Płock zespół zamkowo-katedralny na Wzgórzu Tumskim; dawne opactwo Benedyktynów, Puławy zespół pałacowo-parkowy Czartoryskich, budowle parkowe (m.in. Świątynia Sybilli, Domek Gotycki, Grecki, pałac Marynki), Sandomierz zabytkowy średniowieczny układ urbanistyczno-architektoniczny; wiele cennych zabytków: m.in. kościół św. Jakuba z 1226 r., gotycka Bazylika Katedralna z XIV w., renesansowy ratusz z XIV-XVI w., zamek z XIV w., dom J. Długosza z XV w., Brama Opatowska z XIV-XVI w., fragmenty średniowiecznych murów obronnych, Strzelno romańskie kościoły św. Trójcy i św. Prokopa, Ujazd k/sandomierza ruiny zamku Krzyżtopór z bastionowym systemem fortyfikacji. Walory wypoczynkowe Najważniejsze i najatrakcyjniejsze obszary turystyki wypoczynkowej występują głównie na północy i południu kraju. W strefie nadmorskiej interesujący jest krajobraz wydmowy (szczególnie wydmy ruchome w okolicach Łeby), odcinki wybrzeża klifowego, jeziora przybrzeżne, wzgórza morenowe, duże zespoły leśne. Przydatność do kąpieli posiada ponad 600 akwenów o łącznej powierzchni ok. 3,3 tys. km 2 oraz cieki wodne o łącznej długości 1,7 tys. km. Większość wód przydatnych do kąpieli wiąże się z północną Polską, z pasem nadmorskim i pojeziernym. Pas nadmorski tworzą wody przybrzeżne Bałtyku i kilka większych jezior przybrzeżnych, zalewy Szczeciński i Wiślany. Pas pojezierny tworzą pojezierza: Pomorskie, Mazurskie i Wielkopolskie; w pasie tym można wyróżnić kilka większych zespołów jeziornych: Poj. Kaszubskie, Poj. Iławskie, Poj. Olsztyńskie, Poj. Mrągowskie, Kraina Wielkich Jezior, Poj. Suwalskie, Poj. Gnieźnieńskie. Z północną Polską wiąże się też większość szlaków wodnych; do ważniejszych należą m.in. Drawa, Gwda, Brda, Wda (Czarna Woda), Drwęca, Radunia, Jeziora Iławskie, Kanał Elbląski, Pasłęka, Wielkie Jeziora Mazurskie, Czarna Hańcza, Kanał Augustowski. Możliwości wypoczynku związanego z wodą w środkowej i południowej Polsce wiążą się z niezanieczyszczonymi odcinkami większych rzek (m.in. Bugu, Warty, Pilicy, Wisły, Sanu), ze sztucznymi zbiornikami wodnymi (m.in. jeziora: Zegrzyńskie, Sulejowskie, Otmuchowskie, Nyskie, Turawskie, Żywieckie, Rożnowskie, Solińskie) oraz z niewielkim zespołem jezior Poj. Lęczyńsko-Włodawskiego.

257 Walory turystyczne środowiska przyrodniczego, uzupełnione interesującymi zabytkami oraz folklorem, przyczyniły się do powstania wielu znanych ośrodków turystycznowypoczynkowych (Zakopane, Krynica, Wisła, Ustroń, Szczyrk, Szczawnica, Żegiestów oraz Karpacz, Szklarska Poręba, Cieplice Śląskie-Zdrój, Duszniki-Zdrój, Polanica-Zdrój, Kudowa- Zdrój, Lądek-Zdrój). Walory specjalistyczne Do walorów specjalistycznych zalicza się określone cechy środowiska przyrodniczego, w oparciu o które możliwe jest uprawianie różnych form turystyki kwalifikowanej (aktywnej), a w przypadku obecności wód mineralnych i korzystnych warunków klimatycznych istnienie warunków do rozwoju lecznictwa uzdrowiskowego. Do walorów specjalistycznych w Polsce należą: narciarskie tereny przydatne do narciarstwa zjazdowego występują w Sudetach i Karpatach; najlepsze tereny narciarskie występują w Górach Izerskich, Karkonoszach, Górach Sowich, Grupie Śnieżnika oraz w Karpatach: w Beskidzie Śląskim i Żywieckim, Tatrach, Gorcach, Beskidzie Sądeckim, kajakarskie i żeglarskie walory takie posiada 160 rzek, większość jezior (na pojezierzach, głównie Poj. Pomorskie i Mazurskie, gdzie występuje 80% jezior w kraju), sztuczne zbiorniki wodne o powierzchni ponad 20 km 2 (Włocławski, Zegrzyński i kanały: Wielkich Jezior Mazurskich, Augustowski, Elbląski); w Polsce jest 188 wyznaczonych szlaków wodnych, w tym 30 żeglarskich, wędkarskie występują na wodach nizinnych i górskich; w Polsce występuje 7 głównych rejonów turystyki wędkarskiej: Słowiński, Drawski, Charzykowsko-Wdzydzki, Iławsko- Brodnicki, Wielkich Jezior Mazurskich, Wigierski, Żmigrodzko-Milicki, myśliwskie 80% powierzchni Polski zajmują obwody łowieckie; do najbogatszych w zwierzynę łowną terenów Polski należą: obszary północno-wschodnie (woj. podlaskiego i warmińsko-mazurskiego) oraz zalesione tereny Pojezierzy Pomorskiego i Wielkopolskiego oraz Bieszczady, jeździeckie w Polsce jest ponad 30 ośrodków hodowli koni i 25 stadnin ogierów przy każdym ośrodku hodowli koni lub stadninie są możliwości jeździeckie. Najbardziej znane stadniny koni to: Janów Podlaski, Gładyszów, Kurozwęki, Łąck, Książ, Kwidzyn, taternickie najlepsze walory występują w polskiej części Tatr Wysokich, natomiast dobre walory ma 8 rejonów w Sudetach i w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, speleologiczne (taternictwo jaskiniowe) najbardziej atrakcyjnym terenem jest wysokogórski kras Tatr Zachodnich, gdzie występuje ponad 400 jaskiń; najwięcej jaskiń jest na wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej (1000, w tym m.in. Jaskinia Wierzchowska Górna) oraz w Sudetach, np. J. Niedźwiedzia, w G. Świętokrzyskich (Jaskinia Raj, Pasmo Chęcińskie). Walory turystyczne związane z występowaniem wód mineralnych i torfów leczniczych posiadają głównie obszary górskie (zwłaszcza Beskid Sądecki); zgrupowanie źródeł występuje w Karkonoszach i Górach Izerskich oraz Kotlinie Kłodzkiej. Do najważniejszych uzdrowisk należą: Busko Zdrój, Ciechocinek, Cieplice Śląskie Zdrój, Czerniawa Zdrój k. Świeradowa Zdroju, Duszniki Zdrój, Goczałkowice Zdrój, Horyniec, Iwonicz Zdrój, Kudowa Zdrój, Kamień Pomorski, Kołobrzeg, Konstancin-Jeziorna, Krościenko, Krynica, Kudowa Zdrój, Lądek Zdrój, Muszyna, Nałęczów, Piwniczna, Polanica Zdrój, Polańczyk, Połczyn Zdrój, Rabka, Szczawnica, Świeradów Zdrój, Świnoujście, Wieniec Zdrój.

258 Ćwiczenia aktywizujące: 1. Poproś uczestników, aby na mapie konturowej Polski zaznaczyli rozmieszczenie walorów specjalistycznych. 2. Poproś uczestników, aby na mapie konturowej Polski zaznaczyli rozmieszczenie ważniejszych zabytków architektury i budownictwa. 3. Poproś uczestników, aby na mapie konturowej Polski zaznaczyli obiekty wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. 4. Poproś uczestników, aby (w zespołach 3-4 osobowych) opracowali program dwudniowej wycieczki krajoznawczej dla turystów zagranicznych w wybranym regionie kraju (województwie), uwzględniając najważniejsze atrakcje i walory krajoznawcze (bez wypoczynkowych i specjalistycznych). Należy zaplanować logiczną kolejność odwiedzanych miejscowości i obiektów oraz podać ich krótki opis. Założenia: środek transportu: autokar, czas zwiedzania: 6-7 godz. dziennie] Przed zajęciami przygotuj:

259 informacje o głównych walorach turystycznych dla wybranych regionów, informacje o bazie noclegowej, markery, papier typu flipchart, nożyczki, klej. Czas na wykonanie zadania: 30 minut. Regiony turystyczne Polski, Europy i świata Region jest terminem szeroko stosowanym w życiu codziennym, jak też w gospodarce, zarządzaniu, polityce, administracji oraz badaniach naukowych. Pojęcie region jest interpretowane na dwa główne sposoby [Mazurski 2000]: w ujęciu geograficznym jako umownie wydzielony, względnie jednorodny obszar (część kraju), w ujęciu prawnym jako jednostka podziału administracyjnego najwyższego szczebla (województwo). Wyróżnia się trzy podstawowe typy regionów: geograficzne, ekonomiczne i administracyjne. Wśród regionów ekonomicznych można wyodrębnić regiony: przemysłowe, rolnicze, leśne, miejskie, a także turystyczne. Regionami turystycznymi nazywa się większe obszary o jednakowym typie środowiska geograficznego [Lijewski, Mikułowski, Wyrzykowski 2008]. Pojęcie regionu turystycznego jest także rozumiane jako część przestrzeni geograficznej, na której koncentruje się ruch turystyczny [Liszewski 2003, Mazurski 2009], a także jako obszar charakteryzujący się walorami turystycznymi oraz odpowiednimi do nich walorami recepcyjnymi, do którego kieruje się ruch turystyczny. Pojęcie regionu turystycznego powszechnie wykorzystywane jest w edukacji kadr turystycznych, w promocji obszarów oraz w analizach ekonomicznych. Regiony służą do opisu walorów i atrakcji turystycznych, oceny potencjału turystycznego danego obszaru, a ponadto są przedmiotem analiz różnorodnych zjawisk turystycznych. Regiony turystyczne Polski W literaturze fachowej spotykamy wiele koncepcji podziału Polski na regiony turystyczne, co wynika z różnorodności kryteriów ich wydzielania, klasyfikowania i oceny. Do ich wyodrębniania najczęściej stosowane są kryteria geograficzne (cechy krajobrazu) oraz ekonomiczne (stan zagospodarowania i wielkość ruchu turystycznego) [Liszewski 2009]. Pierwszy podział zaproponował S. Leszczycki w latach 30. XX w., który według krytperiów krajobrazowych i uzdrowiskowych wydzielił 13 regionów: zachodniokarpacki, wschodniokarpacki, podolski, Roztocze, północno-wschodni, wileński, nadmorski, Szwajcaria Kaszubska, wielkopolski, warszawsko-łódzki, kielecki i lubelski.

260 W latach 60. XX w. M. Mileska, na podstatwie oceny (bonitacji) walorów turystycznych oraz oceny bazy i ruchu turystycznego, wyróżniła 21 regionów wypoczynkowo- -turystycznych w obrębie pięciu makroregionów [Mileska 1963]: 1) nadmorski (regiony: szczeciński, kołobrzeski, gdański); 2) pojezierny (regiony: suwalsko-augustowski, wielkich jezior mazurskich, miławsko- - ostródzki, kościerzyńsko-kartuski, łagowski); 3) wyżynny (regiony: krakowsko-częstochowski, świętokrzyski; kazimierzowsko- - nałęczowski); 4) karpacki (regiony: żywiecki, tatrzańsko-podhalański, gorczański, bieszczadzki); 5) sudecki (regiony: jeleniogórski, wałbrzyski, kłodzki). Odmienną koncepcję regionalizacji turystycznej Polski przedstawił Z. Kruczek [2010], który podzielił obszar kraju na sześć makroregionów: Pomorze, Wielkopolska, Śląsk, Małopolska, Mazowsze i Podlasie, Warmia i Mazury. Makroregiony te bazują na obecnie obowiązującym podziale kraju na 16 województw. Tak wydzielone regiony umożliwiają prowadzenie analiz potencjału turystycznego (baza turystyczna, ruch turystyczny) oraz analizę porównawczą regionów. Regiony, utożsamiane z województwami, nabierają szczególnego znaczenia jako jednostki administracyjne pierwszego stopnia, które są podmiotem samodzielnej polityki rozwoju, w tym polityki turystycznej. Tab. 13. Regiony turystyczne uwzględniające granice województw Lp. Makroregion Region turystyczny I. POMORZE pomorski, zachodniopomorski, kujawsko-pomorski II. WIELKOPOLSKA wielkopolski, lubuski III. ŚLASK dolnośląski, opolski, śląski IV. WARMIA I MAZURY warmińsko-mazurski V. MAZOWSZE I PODLASIE mazowiecki, łódzki, podlaski VI. MAŁOPOLSKA lubelski, małopolski, podkarpacki, świętokrzyski Źródło: Kruczek Z., Polska. Geografia atrakcji turystycznych. Wyd. Proksenia, Kraków 2010, s. 75. Rys. 16. Regiony turystyczne uwzględniające granice województw

261 Źródło: Kruczek Z., Polska. Geografia atrakcji turystycznych, Wyd. Proksenia, Kraków 2010, s. 75. Jedna z najnowszych koncepcji regionalizacji turystycznej Polski wyróżnia siedem regionów: Wybrzeże, Pojezierze Pomorskie, Pojezierze Mazurskie i Pojezierze Wielkopolskie, Wyżynę Małopolską, Sudety i Karpaty oraz grupę pozostałych rejonów turystycznych [Lijewski, Mikułowski, Wyrzykowski 2008]. W obrębie tych regionów uwzględniono 44 mniejsze rejony turystyczne, przy delimitacji których uwzględniono głównie zagospodarowanie turystyczne i rozkład ruchu turystycznego, a w mniejszym stopniu warunki środowiskowe. Tab. 14. Podział Polski na regiony turystyczne Regiony Wybrzeże Pojezierze Pomorskie Pojezierze Mazurskie Pojezierze Wielkopolskie Wyżyn Małopolska Sudety Karpaty pozostałe rejony Rejony Pobrzeże Szczecińskie, Pobrzeże Słowińskie, Pobrzeże Gdańskie Pojezierze Drawskie, Pojezierze Kaszubskie, Bory Tucholskie Pojezierze Brodnickie, Pojezierze Olsztyńskie, Pojezierze Iławskie, Pojezierze Mrągowskie, Kraina Wielkich Jezior, Pojezierze Ełckie, Pojezierze Suwalskie Pojezierze Lubuskie, Pojezierze Międzychodzko-Sierakowskie, Pojezierze Leszczyńskie, Pojezierze Gnieźnieńskie, Pojezierze Włocławsko- Gostynińskie, rejon metropolitarny Poznania Jura Krakowsko-Częstochowska, Góry Świętokrzyskie, Zagłębie Staropolskie Kotlina Jeleniogórska, Karkonosze, Góry Izerskie, Góry Kamienne i Wałbrzyskie, Góry Sowie, Ziemia Kłodzka, Góry Opawskie. Beskid Śląski, Beskid Żywiecki, Mały i Makowski, Podhale, Orawa, Spisz, Pieniny, Tatry, Gorce i Beskid Wyspowy, Beskid Sądecki, Beskid Niski, Bieszczady, Pogórze Karpackie. Warszawa i okolice, Łódź i okolice, Wrocław i okolice, aglomeracja

262 turystyczne górnośląska, Lublin i okolice, Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie, Roztocze. Źródło: Lijewski T., Mikułowski B, Wyrzykowski J., Geografia turystyczna Polski, PWE, Warszawa Poniżej pokrótce scharakteryzowano poszczególne regiony turystyczne. WYBRZEŻE Jest to najintensywniej wykorzystywany teren do celów wypoczynkowych. Polskie Wybrzeże Bałtyku jest idealnym miejscem do wypoczynku dzięki: szerokim plażom, wałom wydmowym, ciągnących się na ich zapleczu lasom, atrakcyjnym mierzejom, odcinającym od morzą spokojne zatoki, zalewy, jeziora przybrzeżne. Pobrzeże Szczecińskie leży w zachodniej części polskiego wybrzeża Bałtyku i zamyka się w granicach woj. Zachodniopomorskiego. Ku południowi pobrzeże to rozszerza się, obejmując także rejon ujścia odry oraz Równinę Pyrzycko-Stargardzką, wraz z jeziorem Miedwie. Głównym walorem Pobrzeża Szczecińskiego jest samo morze i ciągnące się nad nim plaże, a także znajdujące się w głębi lądu akweny: Zalew Szczeciński, jeziora Dąbie i Miedwie. Inny walor stanowią obszary leśne np. lasy Wolińskiego Parku Narodowego. Najbardziej znane miejscowości to: Szczecin, Świnoujście, Międzyzdroje. Najstarsze tradycje wypoczynkowe mają Niechorze, Mrzeżyno, Dziwnów. Pobrzeże Koszalińskie zajmuje najdłuższy odcinek polskiego wybrzeża Bałtyku, od Kołobrzegu aż po okolice Przylądka Rozewie. Jest to część wybrzeża o najlepszych warunkach do wypoczynku, pozbawiona dużych miast, portów, uciążliwego przemysłu i ujść wielkich rzek. Rozciągają się tu najszersze plaże. Główną atrakcją przyrodniczą i krajoznawczą Pobrzeża Koszalińskiego jest Słowiński Park Narodowy. Najbardziej znane miejscowości: Kołobrzeg, Koszalin, Mielno, Darłowo, Łeba. Pobrzeże Gdańskie Pobrzeże Gdańskie obejmuje wschodnią część Wybrzeża, rozciągająca się wokół Zatoki Gdańskiej, a ponadto Żuławy Wiślane, Wysoczyznę Elbląską i obrzeżającą ja równinę Warmińską. Z racji centralnego położenia, dobrej dostępności komunikacyjnej, tradycji międzywojennych oraz walorów krajoznawczych miast czyni to Pomorze Gdańskie jednym z czterech najbardziej atrakcyjnych regionów turystycznych Polski. Zagospodarowanie turystyczne i wypoczynek koncentrują się w trzech rejonach Pobrzeża Gdańskiego: na Mierzei helskiej i leżącym w jej przedłużeniu odcinku wybrzeża Władysławowo-Karwia, w granicach Trójmiasta, na Mierzei Wiślanej i jej przedłużeniu na zachód po ujście Wisły. Nadmorskie kurorty i ośrodki wśród lasów i nad wodami oferują nie tylko wypoczynek, lecz także możliwość korzystania z usług leczniczych, gwarantując regenerację sił i zdrowia. Hotele i pensjonaty o wysokim standardzie dysponują doskonale wyposażonymi salami konferencyjnymi, spełniającym potrzeby turystyki kongresowej, szkoleniowej i integracyjnej. Najbardziej znane miejscowości: Sopot, Gdańsk, Gdynia, Sopot, Elbląg, Frombork, Stegna. POJEZIERZE POMORSKIE

263 Największym powierzchniowo z regionów pojeziernych jest Pojezierze Pomorskie. Zalicza się do najsłabiej zaludnionych regionów w kraju. Zwarte obszary leśne nie sprzyjają rozwojowi osadnictwa. W całej strefie pojezierzy, głównymi walorami dla turystów są jeziora i lasy, mniej jest walorów antropogenicznych. Największe kompleksy leśne to: Bory Tucholskie i Piławskie, Puszcze Drawska i Gorzowska, parki narodowe: Drawieński i Borów Tucholskich. Najbardziej znane miejscowości: Bydgoszcz, Świecie, Gorzów Wielkopolski, Pelplin. Pojezierze Drawskie leży centralnie w obrębie Pojezierza Pomorskiego, zajmując południowo-wschodnią część woj. zachodniopomorskiego. Turyści przybywają tu ze względu na duże skupienie jezior: Drawsko, Wielimie, Lubie. Walorami pojezierza są czyste rzeki, łączące jeziora i stanowiące szlaki kajakowe (Drawa, Piława). Najbardziej znane miejscowości: Czaplinek, Połczyn-Zdrój, Szczecinek, Złocieniec, Drawsko Pomorskie. Pojezierze Kaszubskie jest najliczniej odwiedzanym rejonem Pojezierza Pomorskiego. Ośrodki wczasowe to przede wszystkim: Kościerzyna, Stężyca, Sulączyno, Karsin. Występują dość licznie kwatery prywatne, pola biwakowe i domy letniskowe. Stolica regiony są Kartuzy oraz Kościerzyna. Bory Tucholskie region Borów Tucholskich obejmuje wiele jezior, ale dominujące w krajobrazie są lasy. Należą one do największych kompleksów leśnych w Polsce, a ich rozległy teren jest turystycznie wykorzystywany w każdym stopniu. Ruch turystyczny skupiony jest wokół: Jeziora Charzykowskiego, Jeziora Koronowskiego oraz Rejonu Tleni. Szlakiem kajakowym licznie uczęszczanym jest Brda oraz Wda. Największe znaczenie ma rejon Jeziora Charzykowskiego k. Chojnic. POJEZIERZE MAZURSKIE W północno-wschodniej Polsce leży obszar wyróżniający się licznymi jeziorami, lasami i niezwykle urozmaiconą rzeźbą terenu. Jest to rozległy pas Pojezierzy Wschodniobałtyckich, wśród których największe jest Pojezierze Mazurskie, obejmujące jego zachodnią część. Jest najważniejszym regionem pojeziernym Polski. Głównym walorem pojezierza Mazurskiego jest Jezioro Śniardwy i Jezioro Mamry, oraz lasy i wzgórza. Walory antropogeniczne: zamki, muzea, skansen w Olsztynku, pole bitwy pod Grunwaldem. Najbardziej znane miejscowości: Olsztyn, Kętrzyn, Giżycko, Orneta, Reszel, Golub- -Dobrzyń. Pojezierze Brodnickie położone jest w północno-wschodniej części województwa kujawsko-pomorskiego. O jego atrakcyjności decydują malownicze, czyste jeziora, bujne, wielogatunkowe lasy, urozmaicona rzeźba terenu, bogate walory dóbr kultury oraz zagospodarowanie turystyczne. Bardzo atrakcyjnym elementem krajobrazu są jeziora, w tym: Wielkie Partęczyny, Skarlińskie, Bachotek, Sosno. Najgłębszymi jeziorami są: Zbiczno (41,6 m), Wądzyńskie (34,6 m) i Łąkorz (30,3 m). W większości jeziora otoczone są lasami. Jeziora i łączące je cieki tworzą atrakcyjne szlaki kajakowe. Najbardziej znane miejscowości: Brodnica, Toruń, Golub-Dobrzyń. Pojezierze Iławskie należy do najciekawszych regionów kraju. Bogactwo tutejszej fauny i flory, ciekawa rzeźba terenu i bezmiar wód stanowią o dużej atrakcyjności tego

264 miejsca. Urozmaicony krajobraz, czyste środowisko, obecność licznych, cennych gatunków roślin i zwierząt, duża liczba jezior, lasów, liczne rezerwaty i pomniki przyrody, wydarzenia kulturalne, bogata przeszłość, cenne zabytki architektury oraz miejsca ważnych wydarzeń historycznych to atuty, które zdecydowały o zaliczeniu regionu do jednego z najpiękniejszych i najbardziej interesujących w tej części Europy. System kanałów umożliwia żeglugę pasażerską, główną atrakcją jest Kanał Elbląski. Najbardziej znane miejscowości: Iława, Ostróda. Morąg, Elbląg i Miłomłyn. Pojezierze Olsztyńskie zajmuje środkowo-zachodnia część województwa warmińsko- -mazurskiego. Rozciągają się tu największe lasy, rezerwaty przyrodnicze, tereny łowieckie. Na terenie znajdują się liczne pola biwakowe, ośrodki wczasowe, hotele, pensjonaty, gospodarstwa agroturystyczne. Najbardziej znane miejscowości: Olsztyn, Orneta, Lidzbark warmiński. Pojezierze Mrągowskie to niewielkie pojezierze leży w centralnej części woj. warmińsko-mazurskiego. Największe jezioro Mokre koło wsi Zgon. Przez to jezioro przepływa Krutynia, uważana za najładniejszy szlak kajakowy Mazur. Na północy leżą koło siebie ważne ośrodki turystyki krajoznawczej: Kętrzyn, Reszel, Święta Lipka oraz Wilczy Szaniec koło wsi Gierłoż. W centrum pojezierza leży Mrągowo, licznie odwiedzane ze względu na festiwale muzyki country. Inne znane miejscowości: Kętrzyn, Reszel, Święta Lipka, Mrągowo. Kraina Wielkich Jezior to najbardziej znane i najliczniej odwiedzane miejsce. Największe jeziora Śniardwy i Mamry. Inne: Niegocin, Roś, Tałty, Ryńskie, Nidzkie. Jeziora są połączone kanałami, co umożliwia żeglugę i wędrówki kajakowe. Innym walorem Krainy jest duże zalesienie w części południowej, gdzie rozciąga się Puszcza Piska. Część Puszczy wchodzi w skład Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Główne centra ruchu turystycznego: Giżycko, Wilkasy, Mikołajki, Ruciane-Nida, Węgorzewo. Pojezierze Ełckie jest to bardzo atrakcyjny rejon wypoczynkowy. Ruch turystyczny skupia się wokół miast: Ełku, Gołdapi, Olecka, Rajgrodu. Znaczna część pojezierza podlega ochronie. Bogactwo fauny i flory sprawia, że tereny te są rajem dla wędkarzy, grzybiarzy, przyrodników oraz wszystkich innych preferujących aktywny wypoczynek i bliskość natury. Swoje usługi polecają liczne hotele, pensjonaty, ośrodki wypoczynkowe, gospodarstwa agroturystyczne, campingi, pola namiotowe. Każdy odnajdzie preferowaną formę wypoczynku. Atrakcją turystyczną jest również czynna trasa zabytkowej kolejki wąskotorowej, przebiegająca przez takie miejscowości jak: Mrozy, Regielnica, Kałęczyny, Laski Małe i Sypitki. Pojezierze Suwalskie zajmuje skrajna północno-wschodnią część Polski w granicach woj. podlaskiego. Rejon dzieli się na dwie mniejsze jednostki o różnym krajobrazie: prawdziwe Pojezierze Suwalskie i Równinę Augustowską. Ruch turystyczny koncentruje się w rejonie Suwalskiego Parku Krajobrazowego oraz Wigierskiego Parku krajobrazowego. Ciekawe turystycznie są Sejny z cennym zespołem zabytków. Najbardziej znane miejscowości: Augustów, Sejny, Suwałki.

265 POJEZIERZE WIELKOPOLSKIE To trzeci wielki region pojezierny. Głównym miastem jest Poznań. Pojezierze wyróżnia się walorami kulturowymi. Tutaj znajdowała się kolebka państwa polskiego i zachowały się zabytki mówiące o najdawniejszych dziejach naszego narodu. Zagospodarowanie turystyczne jest nierównomierne. Obiekty wypoczynkowe skupiają się w rejonach dysponujących atrakcyjnymi jeziorami. Główne miasta: Poznań, Gorzów Wielkopolski, Bydgoszcz, Toruń, Włocławek, Konin, Leszno. Pojezierze Lubuskie to najbardziej zachodnia część pojezierza Wielkopolskiego. Posiada szereg walorów turystycznych. Bogata flora i fauna, wody jezior, łagodny klimat, liczne zabytki oraz dobrze zagospodarowane ośrodki wypoczynkowe, campingi i pola namiotowe pozwalają na realizację różnych form turystyki. Doskonałe warunki do wypoczynku znajdą tu zarówno amatorzy turystyki pobytowej zainteresowani zbieraniem owoców lasu, uprawianiem sportów wodnych, plażowaniem czy wędkarstwem, jak również zwolennicy turystyki wędrownej, na których czekają ciekawe zabytki, liczne szlaki pieszej wędrówki oraz Lubuski Szlak Wodny. Najbardziej znane miejscowości: Lubniewice, Łagów, Międzyrzecz. Pojezierze Międzychodzko-Sierakowskie to mały rejon w województwie wielkopolskim, odznaczający się znacznym skupieniem jezior. Urozmaicona rzeźba terenu, wzgórza morenowe i głębokie doliny strumieni, lasy z różnymi gatunkami drzew, liczne pomniki przyrody, cenne zabytki architektury wszystko to składa się na atrakcyjność omawianego regionu. Cieszy się popularnością jako teren wypoczynku świątecznego i urlopowego. Najbardziej znane miejscowości: Mierzyno, Sieraków. Pojezierze Leszczyńskie najbardziej wysunięty na południe rejon turystyczny. Pojezierze Leszczyńskie to malowniczy region Wielkopolski, położony pomiędzy doliną Odry na zachodzie, a doliną Warty i Gostyniem na wschodzie. Ziemia Leszczyńska jest bardzo atrakcyjna pod względem historycznym. Z ubiegłych wieków zachowało się wiele dworów i pałaców, a także zabytkowych, drewnianych młynów. Głównym miastem Pojezierza jest Leszno. Na obszarze Pojezierza Leszczyńskiego utworzono dwa parki krajobrazowe: im. Gen. Dezyderego Chłapowskiego i Przemęcki. Najbardziej znane miejscowości: Lubiń, Osieczna. Pojezierze Gnieźnieńskie to malowniczy region Wielkopolski, położony pomiędzy doliną Warty, a jeziorami goplańskimi. Gniezno znajduje się w centrum jednego z największych i najpopularniejszych szlaków turystycznych w Polsce Szlaku Piastowskiego. Szlak ten przebiega przez dwa województwa: wielkopolskie oraz kujawsko- -pomorskie, a na jego trasie znajdują się miejsca istotne dla historii i kultury Polski. Gniezno znajduje się także na ogólnoeuropejskim Szlaku Romańskim, jak również na Drodze św. Jakuba prowadzącej do Santiago de Compostela i wpisanej na listę UNESCO. Pojezierze Włocławsko-Gostynińskie jest to najbardziej bezleśna część pojezierza Wielkopolskiego. Leżą tu dwa duże uzdrowiska solankowe: Inowrocław i Ciechocinek. Płock i Włocławek należą do ważniejszych ośrodków turystyki krajoznawczej. Miejscowości wypoczynkowe: Soczewka, Koszelówka, Łąck ze stadnina koni. Najbardziej znane miejscowości: Płock, Włocławek,

266 WYŻYNA MAŁOPOLSKA Najważniejszy region turystyczny w pasie wyżyn stanowi Wyżyna Małopolska. Ruch turystyczny koncentruje się w Górach Świętokrzyskich oraz w paśmie Jury Krakowsko- -Częstochowskiej. Głównymi walorami Wyżyny są: urozmaicona rzeźba terenu, formy skalne, jaskinie, lasy i rezerwaty przyrodnicze oraz liczne zabytki, w tym również z dziedziny historii techniki. Jura Krakowsko-Częstochowska jest również nazywana Jurą Krakowską lub Jurą Polską, jest to makroregion geograficzny położony w południowej części Polski. Jura tworzy pas długości ok. 80 km, pomiędzy miastem Krakowem a Częstochową. Rzesze turystów przyciąga Kraków. Najcenniejsze zabytki: Kościół Mariacki, Sukiennice, Collegium Maius, kościoły i klasztory, zespół budowli Zamku Królewskiego i Katedry na Wawelu. Częstochowa jest największym ośrodkiem turystycznym. Klasztor Paulinów na Jasnej Górze ze słynnym obrazem Matki Bożej jest celem najliczniejszych w Polsce pielgrzymek. Najbardziej znane miejscowości: Kraków, Częstochowa, Ogrodzieniec. Góry Świętokrzyskie Łysogóry, w całości objęte ochroną w postaci Świętokrzyskiego Parku Narodowego, są najczęściej odwiedzanym rejonem. Historyczne miejsce w postaci Świętego Krzyża, od którego powstała nazwa gór, Nowa Słupia słynąca z dymarek świętokrzyskich i najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich Łysica, to wszystko sprawia, że od lat licznie przybywają tu turyści z kraju i zagranicy. Najbardziej znane miejscowości: Kielce, Chęciny, Nowa Słupia. Zagłębie Staropolskie to jedyny rejon turystyczny w Polsce, w którym dominującym walorem krajoznawczym są zabytki techniki, głównie dawne zakłady przemysłowe lub ich ruiny. Walorami tego rejonu są także rezerwaty przyrodnicze, urozmaicone krajobrazy, miejsca pamięci narodowej. Najbardziej znane miejscowości: Wąchock, Ostrowiec Świętokrzyski. SUDETY Sudety obok Karpat, są najważniejszym górskim regionem turystycznym Polski. Atrakcyjność ich polega na zróżnicowanej rzeźbie terenu, wysokim stopniu zalesienia, walorach antropogenicznych (kościoły, zamki lub ich ruiny) i dobrym zagospodarowaniu turystycznym. Baza turystyczna obejmuje obiekty całoroczne. Góry Izerskie stanowią najdalej na zachód wysuniętą część Sudetów, zarówno po stronie polskiej jak i czeskiej. Zbudowana jest głównie z granitów, gnejsów i łupków krystalicznych. W Górach żyje wiele saren, jeleni i dzików żerujących w lasach mieszanych. W różnych częściach Gór Izerskich zachowały się piękne, stare bukowe lasy, np. w okolicy Świeradowa-Zdroju. Najbardziej znane miejscowości: Szklarska-Poręba, Świeradów-Zdrój. Kotlina Jeleniogórska i Karkonosze to najważniejszy rejon turystyczny w Sudetach. Kotlina Jeleniogórska jest drugą co do wielkości kotliną w Sudetach i mieści się całkowicie

267 w ich zachodniej części. Jest to teren najbardziej atrakcyjny turystycznie ze względu na sąsiedztwo pobliskich Karkonoszy i Gór Izerskich. Ponadto w samej kotlinie znajduje się wiele ciekawych miejsc, np.: Borowy Jar, Wzgórza Łomnickie. Po samej kotlinie i po okolicznych górach prowadzą liczne szlaki piesze i rowerowe. W Cieplicach i Kowarach znajdują się uzdrowiska. Turystów przyciąga także najwyższy w Sudetach masyw Karkonoszy ze szczytem Śnieżki. Najbardziej znane miejscowości: Karpacz, Kowary, Jelenia Góra, Zgorzelec. Góry Kamienne i Wałbrzyskie są to dwa pasma górskie w środkowej, najniższej, części Sudetów wzdłuż granicy polsko-czeskiej na południe od Gór Sowich, a na północ od czeskiej części Gór Stołowych. Ze względu na wulkaniczne pochodzenie skał przybierają one fantastyczne i ostre kształty, przez co podobne są do Beskidów i niskich Bieszczad. W Sudetach Środkowych z racji walorów klimatycznych i dzięki sprzyjającej rzeźbie górskiej (długie zbocza bez urwisk) znajduje się wiele wyciągów narciarskich, tras dla biegaczy narciarskich (których liczba z roku na rok się zwiększa) oraz turystów rowerowych i kolarzy. Z głównych atrakcji należy Zamek Książ, położony na ponad czterystometrowym wzgórzu. Warty odwiedzenia jest także Krzeszów z barokowym kościołem oraz z zabytkowym klasztorem cystersów. Najbardziej znane miejscowości: Szczawno-Zdrój, Krzeszów, Wałbrzych, Świebodzice, Boguszów Gorce. Góry Sowie to Pasmo górskie w Sudetach Środkowych rozciągające się na długości 26 km (35 km licząc po linii grzbietowej) pomiędzy Górami Bardzkimi ze wschodu, a Wałbrzyskimi z zachodu. Głównymi atrakcjami turystycznymi są: kamienna wieża widokowa na Wielkiej Sowie, wieża widokowa na Kalenicy, skałki na Grabinie, Słonecznej i Żmiju, forty w Srebrnej Górze, Zamek Grodno w Zagórzu Śląskim, zalew Lubachowski na rzece Bystrzycy, muzeum górnictwa w Nowej Rudzie, oraz podziemne miasta hitlerowskie, z których dwa są dostępne dla zwiedzających: w Walimiu oraz w Głuszycy-Osówce. U stóp Gór Sowich znajdują się miasta: Dzierżoniów, Bielawa, Nowa Ruda oraz znane miejscowości turystyczne: Rzeczka, Walim, Sokolec, Jugów, Sierpnica, Zagórze Śląskie. Pomiędzy Górami Sowimi, a Kamiennymi leżą Głuszyca i Jedlina Zdrój. Kotlina Kłodzka jest największą kotliną górską w Sudetach. Zaliczana jest do najbardziej atrakcyjnych turystycznie regionów Polski. Okoliczne góry oferują szeroką ofertę turystyczną, sportową i krajoznawczą. Przez Kotlinę przepływa Nysa Kłodzka, która w okolicach Barda przecina malowniczym przełomem na pół Góry Bardzkie. Na terenie Kotliny Kłodzkiej znajduje się Zespół Uzdrowisk Kłodzkich, będących wizytówką tej okolicy. Ponadto tutejsze wody mineralne są słynne w całym kraju. Najbardziej znane miejscowości: Polanica, Lądek-Zdrój, Kudowa-Zdrój, Duszniki. Góry Opawskie to niewielkie pasmo leżące w Sudetach Wschodnich, głównie na obszarze Czech. W Polsce zajmujące jedynie obszary na południe od Głuchołazów i Prudnika w okolicach znanej miejscowości wypoczynkowej Jarnołtówek. Do najwyższych szczytów należą Biskupia Kopa (najwyższa w Polsce 890 m n.p.m.) oraz Studnicky Wierch (najwyższy w Czechach 992 m n.p.m.). Głównymi atrakcjami są rozległe panoramy, malownicze przełomy rzek i potoków, dawne kamieniołomy, a także unikatowe pozostałości górnictwa złota. Są najbliższymi górami dla mieszkańców Opola, Nysy i Kędzierzyna-Koźla. KARPATY

268 Są największym i najważniejszym górskim regionem turystycznym Polski, jedynym obejmującym krajobraz wysokogórski. Cieszą się zainteresowaniem ze względu na możliwość uprawiania wędrówek górskich, a w sezonie zimowym narciarstwa. Ruch turystyczny koncentruje się głównie na Podhalu i w Tatrach oraz w Beskidzie Śląskim i Pieninach, a następnie w Beskidzie Żywieckim, Gorcach, dolinie Popradu i Krynicy. Miejscem wędrówek są także Bieszczady. Beskid Śląski najbardziej na zachód wysunięta grupa beskidzka w Polsce, posiada gęstą sieć szlaków pieszych i rowerowych, liczne wyciągi i trasy narciarskie, rozbudowaną bazę noclegową i gastronomiczną. Najbardziej znane miejscowości: Bielsko-Biała, Ustroń, Wisła, Istebna, Jaworze, Koniaków. Beskid Żywiecki, Mały i Makowski należy do liczniej odwiedzanych, dzięki aglomeracji górnośląskiej i krakowskiej oraz sąsiedztwu takich ośrodków przemysłowych jak: Andrychów, Oświęcim, Bielsko-Biała. Walorami przyciągającymi turystów są sztuczne zbiorniki wodne (jeziora Międzybrodzkie i Żywieckie) oraz najwyższe wzniesienie Beskidów, sięgające powyżej górnej granicy lasu i dysponujące dobrymi terenami narciarskimi Babia Góra, Pilsko, Lipowska. Najbardziej znane miejscowości: Andrychów, Oświęcim, Bielsko-Biała. Podhale, Orawa, Spisz i Pieniny tworzą wielkie obniżenie między Beskidami i Tatrami, urozmaicone niewysokimi wzgórzami. Walory krajobrazowe to sąsiedztwo wysokich gór. Drugi walor to folklor góralski, najpełniej zachowany i wyrażający się w drewnianym budownictwie, rzeźbie, strojach, obrzędach i wyrobach rękodzielniczych. Najbardziej znane miejscowości: Białka Tatrzańska, Poronin, Bukowina Tatrzańska. Tatry są najwyższą i najliczniej odwiedzaną grupą górską w Polsce. Ze względu na unikalną rzeźbę i występowanie rzadkich gatunków roślin i zwierząt, prawie całe Tatry weszły w skład Tatrzańskiego Parku Narodowego. Część Tatr zajmują rezerwaty ścisłe, niedostępne dla turystów. Najbardziej znane miejscowości: Zakopane, Kościelisko, Małe Ciche, Rabka, Chabówka. Beskid Sądecki jest bardzo atrakcyjny pod względem turystycznym, głównie ze względu na piękne krajobrazy, (przełom rzeczny Popradu), liczne uzdrowiska (wody mineralne), bogate dziedzictwo kulturowe regionu (np. szlak architektury drewnianej), folklor. Największymi ośrodkami turystycznymi są powstałe w pobliżu źródeł i ujęć wód mineralnych miasta i wsie uzdrowiskowe: Krynica-Zdrój, Muszyna, Piwniczna Zdrój, Rytro, Żegiestów-Zdrój, a także położona na granicy Pasma Radziejowej i Małych Pienin Szczawnica. W Krynicy, Muszynie, Wierchomli Małej oraz należącej do Piwnicznej Suchej Dolinie znajdują się kompleksy wyciągów i stoków narciarskich. Jednym z najpopularniejszych jest Jaworzyna Krynicka. Najbardziej znane miejscowości: Szczawnica, Krynica, Muszyna. Beskid Niski jest to rzadziej odwiedzana i najniższa część polskich Karpat. Walory regionu: mało przekształcone przez człowieka środowisko, czyste wody, bujne lasy mieszane i bukowe, zabytki dawnego budownictwa ludowego, drewniane cerkwie. Najbardziej znane miejscowości: Szymbark, Binarowa. Bieszczady są najbardziej peryferyjną grupą górską w Polsce. Atrakcyjność Bieszczadów to niewątpliwie ich walory przyrodnicze i krajobrazowe. Jest to kraina

269 malowniczych pejzaży, czystych górskich potoków, rozległych lasów i połonin, zamieszkana przez zwierzęta rzadko spotykane w Europie. Unikalne formy przyrody Bieszczadów: urozmaicony krajobraz, bogactwo rzadkich okazów fauny i flory, czyste wody i powietrze, zdrowy klimat oraz bogaty dorobek kultury materialnej i duchowej odnoszą atrakcyjność tego terenu. Najbardziej znane miejscowości: Sanok, Lesko, Ustrzyki Dolne Pogórze Karpackie jest ono turystycznie niej atrakcyjne ze względu na słabe zalesienie, gęstą zabudowę wiejską i niedostateczne zagospodarowanie turystyczne. Z południa na północ przedzielone jest dolinami rzek Olzy, Wisły, Skawy, Raby, Dunajca, Białej, Wisłoki, Wisłoka, Sanu. W jego ramach można wyróżnić: Pogórze Śląskie, Wielickie, Wiśnickie, Rożnowskie, Ciężkowickie, Strzyżowskie, Dynowskie, Przemyskie. Ruch turystyczny skupia się zwłaszcza w dolinach rzek i nad sztucznymi zbiornikami wodnymi. Najbardziej znane miejscowości: Krasiczyn, Nowy Wiśnicz, Wieliczka, Kalwaria Zebrzydowska. Regiony turystyczne Europy Światowa Organizacja Turystyki (UNWTO) dokonała podziału świata na 6 regionów turystycznych. Są to 1. Europa, 2. Ameryka (Północna i Południowa), 3. Afryka, 4. Bliski Wschód, 5. Azja Południowa, 6. Azja Wschodnia i Region Pacyfiku.

270 Źródło: Turystyka na świecie, Portal Edukacyjny WIKING, hasło:, pobrano ze strony: Europa jest najczęściej odwiedzanym regionem świata. UNWTO dzieli Europę 4 regiony turystyczne. Są to: 1) Europa Północna (Dania, Szwecja, Norwegia, Finlandia, Islandia, Irlandia, Wielka Brytania), 2) Europa Zachodnia (Austria, Niemcy, Szwajcaria, Belgia, Holandia, Luksemburg, Francja, Lichtenstein), 3) Europa Środkowa i Wschodnia (Czechy, Węgry, Polska, Słowacja, Bułgaria, Rumunia, Litwa, Łotwa, Estonia, Rosja, Białoruś, Ukraina, Mołdawia, Serbia, Czarnogóra, Albania), 4) Europa Południowa Śródziemnomorska (Hiszpania, Portugalia, Włochy, Grecja, Jugosławią, Chorwacja, Słowienia, Malta, Macedonia, Gibraltar, San Marino, Cypr, Tunezja, Izrael). Z kolei Z. Kruczek wyodrębnił 9 makroregionów turystycznych Europy [Kruczek 2008]: 1) Region skandynawski, 2) Region bałtycki, 3) Region Wysp Brytyjskich, 4) Region zachodnioeuropejski, 5) Region alpejski, 6) Region środkowoeuropejski,

271 7) Region wschodnioeuropejski, 8) Region śródziemnomorski. Ze względów praktycznych można dokonać też podziału Europy na: 1. Górskie regiony turystyczne są to Alpy, Karpaty, Apeniny, Góry Fagaras, Góry Skandynawskie. 2. Nadmorskie regiony turystyczne Europa Południowa, Wybrzeża Bałtyku, Dalmacja, Wyspy greckie, Baleary, Wyspy Kanaryjskie, Sardynia, Korsyka, Sycylia. 3. Miasto jako region turystyczny np.: Barcelona, Belgrad, Amsterdam, Helsinki, Lwów, Budapeszt, Hamburg, Wenecja, Wiedeń, Praga, Ryga, Tallin, Wilno. 4. Metropolie Europy jako region turystyczny np. Paryż, Londyn, Berlin, Madryt, Moskwa, Rzym. Regiony turystyczne świata Ameryka Północna i Środkowa obejmuje Stany Zjednoczone, Kanadę, Meksyk, Grenlandię, Bermudy, Kraje Międzymorza oraz Antyle. Główne kraje recepcji turystycznej to Stany Zjednoczone oraz Kanada. Stany Zjednoczone Ameryki słyną z największej i najbardziej zaawansowanej technologicznie na świecie gospodarki. Na obszarze Stanów Zjednoczonych można wyróżnić 8 regionów turystycznych: Nowa Anglia miasta Boston i Plymouth, walory wypoczynkowy wybrzeży, Nizina Nadbrzeżna (w tym subregiony: Atlantycki, Florydy, Niziny Zatokowej) Nowy Jork (Manhanttan, Statua Wolności, Square Garden), Baltimore, Filadelfia, Waszyngton (Kapitol, Biały Dom), Środkowe i Południowe Appalachy, Wielkie Jeziora, Stany Środkowe, Kordyliery (w tym subregiony: Gór Skalistych, Wyżyn i Kotlin Śródgórskich, Gór Kaskadowych i Sierra Nevada, Wybrzeża Oceanu Spokojnego), Alaska (wyjątkowy klimat i górzysty krajobraz), Hawaje leżą na Oceanie Spokojnym, w skład archipelagu wchodzi 8 wysp (Oahu, Niihau, Kauai, Maui, Molokai, Kahoolawe, Hawaii, Lanai); nazywane stanem Aloha. Kanada składa się z 6 głównych regionów turystycznych: Region Atlantycki obejmuje prowincje: Nową Fundlandię, Nową Szkocję, Nowy Brunszwik i Wyspę Księcia Edwarda. Najsłynniejszy ośrodek turystyczny regionu to Halifax, Region Quebec stolica Quebec i Montreal, Region Ontario główne ośrodki koncentracji ruchu turystycznego Toronto i Ottawa, Region Prerii Manitoba, Saskatchewan oraz większą część Alberty, Region Północny słynie z surowego klimatu i mieszkańców (Eskimosi i Indianie); główny ośrodek Yellowknife. Ameryka Południowa kontynent tworzy 12 państw: Argentyna, Boliwia, Brazylia, Chile, Ekwador, Gujana, Kolumbia, Paragwaj, Peru, Surinam, Urugwaj, Wenezuela oraz dwa terytoria zależne: Gujana Francuska należąca do Francji i brytyjskie Falklandy. Główne subregiony turystyczne:

272 Buenos Aires stolica Argentyny, największe miasto tego kraju i jedno z największych w Ameryce Południowej, Rio de Janeiro miasto w południowo-wschodniej części Brazylii nad Atlantykiem, a także Puszcza Amazońska i wodospady Iguaçu, Sao Paulo największe miasto Brazylii i Ameryki Południowej położone w południowowschodniej części kraju nad rzeką Tietê, Santiago de Chile stolica Chile. Santiago jest największym miastem kraju, mieszka tam trzecia część ludności państwa, około 5 mln. mieszkańców, Machu Picchu (Peru) najlepiej zachowane miasto Inków, w odległości 112 km od Cuzco. Położone jest na wysokości m n.p.m., na przełęczy pomiędzy Wayna Picchu i Machu Picchu w Andach Peruwiańskich. Poniżej płynie rzeka Urubamba, Cartagena de Indias miasto w północnej Kolumbii, nad Morzem Karaibskim, Bogota stolica Kolumbii, w Kordylierze Wschodniej w północnych Andach, na wysokości 2640 m n.p.m. Główne zabytki Bogoty to zabudowania z okresu kolonialnego i początków republiki, obecne w najstarszej części miasta, dzielnicy La Candelaria oraz nieco młodszej, La Catedral, Lima stolica Peru, jest głównym ośrodkiem przemysłowym, handlowym, finansowym, kulturalnym i naukowym kraju. Azja jest najbardziej zaludnionym kontynentem świata, z ponad 140 miastami liczącymi ponad 1 mln mieszkańców. Większość powierzchni kontynentu stanowią góry i wyżyny z najwyższymi górami świata Himalajami. UNWTO wyróżnia na kontynencie 4 subregiony turystyczne: 1) Zachodni (in. Środkowy Wschód) Bahrajn, Jordania, Kuwejt, Oman, Katar, Arabia Saudyjska, Syria, Dubaj, Jemen, Turcja, Cypr, 2) Azja Południowa Afganistan, Bangladesz, Indie, Iran, Malediwy, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, z marginalnym udziałem w rynku turystycznym, 3) Północno-wschodni Chiny z Hongkongiem, Tajwan, Makau, Korea Południowa 90% ruchu turystycznego tego regionu, Korea Północna, Mongolia, 4) Południowo-wschodni Malezja, Tajlandia, Singapur, Indonezja, Filipiny. Australia jest najmniejszym kontynentem na Ziemi, o klimacie zwrotnikowym i dużej odmienności i różnorodności przyrodniczej i kulturowej. Regiony turystyczne Australii odpowiadają podziałowi administracyjnemu kraju. Główne regiony turystyczne Australii to: 1) Nowa Południowa Walia wraz z Sydney: stolica regionu Sydney, Canberry, Wielkie Góry Wododziałowe (Park Narodowy Kościuszki, Góry Błękitne, miejscowość Cooma), 2) Wiktoria z Melbourne: Melbourne, Góry Grampian, pałac Como, 3) Queensland: miasto Brisbane, Wielka Rafa Koralowa, Gold Coast Złote Wybrzeże, 4) Terytorium północne: miasto Darwin, Awers Rock, Uluru święta góra aborygenów, 5) Południowa Australia: Wyspa Kangura i jezioro Eyre, 6) Tasmania największa z wysp otaczających Australię; z atrakcyjnymi plażami, 7) Nowa Zelandia i wulkan Ruapehu. Afryka uznawana jest za kolebkę ludzkości. O jej atrakcyjności turystycznej decydują walory przyrodnicze i wypoczynkowe oraz odmienność kulturowa. Walory wypoczynkowe to głównie piaszczyste plaże na południu kontynentu (RPA), w krajach śródziemnomorskiej Afryki, a także w Kenii i krajach wyspiarskich tj. Mauritius, Seszele i Komor. Walory przyrodnicze koncentrują się w takich krajach jak: Kenia, Tanzania, Uganda, RPA, Botswana

273 i Zambia. Są to parki narodowe oraz obszary największej pustyni świata Sahary. Walory kulturowe wiążą się z odmiennością i folklorem, a część dziedzictwa dotyczy dawnych cywilizacji: egipskiej, arabskiej i rzymskiej. Kluczowe regiony turystyczne Afryki to: 1) Subregion Afryki Północnej, obejmujący: Maroko Casablanca, miasto królewskie Fez, Marrakesz i targowiska arabskie, słabo zagospodarowane góry Atlas, Tunezja stolica Tunis, ruiny Kartaginy, Kairuan święte miasto islamu, liczne oazy słynące z drzew daktylowych, Egipt Kair i piramidy w Gizie, Karnak, Luksor, Teby, Aleksandria, Kanał Suski, Wielka Tama na Nilu. 2) Subregion Afryki Południowej: RPA Kapsztad u podnóża góry Stołowej, Johannesburg, Pretoria, Park Narodowy Kalahari, Park Narodowy Krugera, kurort Garden Route, ośrodek wypoczynkowy East London, Botswana rzeka Limpopo, pustynia Kalahari, delta Okawango, Namibia park narodowy Etosza, kąpieliska nadmorskie i uzdrowiska. Literatura dodatkowa: 1. Czubla P., Wendt J., (red.), Przeglądowy atlas świata, Wyd. Pascal, Bielsko-Biała Kruczek Z., Europa. Geografia turystyczna, Wyd. Proksenia, Kraków Kruczek Z., Kraje pozaeuropejskie. Zarys geografii turystycznej, Wyd. Proksenia, Kraków Kurek W. (red.), Regiony turystyczne świata. T. 1 Europa, PWN, Warszawa Lijewski T., Mikułowski B., Wyrzykowski J., Geografia turystyki Polski, PWE, Warszawa Pukowska-Mitka M., Regiony turystyczne świata. Wybrane zagadnienia, Wyd. Górnośląska Wyższa Szkoła Handlowa, Katowice Sznajder M., Przezbórska L., Agroturystyka, Wyd. PWE, Warszawa Turystyczny Atlas Europy Środkowej, Wyd. Carta Blanca, Gdańsk-Warszawa 2007.

274 Walory turystyczne środowiska lokalnego Walory turystyczne jako obiektywne cechy miejscowości czy regionu, tworzą ich tożsamość, a tym samym budują turystyczną atrakcyjność danej miejscowości i regionu, wpływającą na wizerunek turystyczny miejscowości. Wizerunek turystyczny miejscowości jest kategorią poznawczą, opisująca całość subiektywnych skojarzeń, wiedzy, opinii i emocji, jakie mają o danej miejscowości (regionie) turyści [Sikora 2012]. Atrakcyjność turystyczna miejscowości (regionu) jest funkcją jej obiektywnych walorów przyrodniczych i kulturowych, zagospodarowania turystycznego i dostępności komunikacyjnej, która w turystyce pełni istotną rolę. Mieszkańcy danej gminy, powiatu, województwa powinni mieć świadomość bogactwa środowiska przyrodniczego i antropogenicznego. Ważne jest także poczucie dbałości o te elementy. Ćwiczenia aktywizujące: 1. Zainicjuj dyskusję na temat: co oznaczają atrakcje unikatowe w skali miejscowości, które z walorów są najbardziej atrakcyjne dla turystów, jaka jest ich popularność, czy lokalizacja jest dobra, jakie zmiany należałoby wprowadzić, kto może nas wspierać w tych działaniach, co należałoby zrobić, aby niwelować pojawiające się konflikty, jak można wykorzystać walory danej wsi. 2. Pierwsze wrażenie miejsca pobytu [Trening kompetencji 2012]: pokazanie, w jaki sposób można tworzyć negatywne wrażenie (świadomie lub nie), identyfikacja czynników, które wpływają na pierwsze wrażenie, opis oddziaływania na innych za pomocą czterech zmysłów, wyjaśnienie, co oznacza odpowiednie do sytuacji zachowanie,

275 sprawdzenie, w jaki sposób można wykorzystywać cztery zmysły w celu wywołania pierwszego dobrego wrażenia, refleksja nad tym, co należy zmienić w samym sobie. Krótkie wprowadzenie (można przygotować prezentację w Power Point, 4-5 slajdów): Pierwsze wrażenie to opinia, jaką wyrabiamy sobie na temat poznanej osoby lub regionu, gospodarstwa agroturystycznego. Opinia ta staje się następnie trwałą podstawą do postrzegania tych elementów we wszystkich przyszłych kontaktach. Efekt pierwszego wrażenia to szybko przebiegający proces poznawczy, w trakcie którego oceniamy nowo poznana osobę (lub miejsce) przez pryzmat cech, które jako pierwsze dotrą do nas w czasie pierwszych sekund kontaktu. Oceniamy, czy dana osoba jest do nas podobna i na podstawie tego, co obserwujemy, przypisujemy jej określone cechy. Ze względu na to, że proces ten ma zabarwienie emocjonalne, wrażenie które w nas powstaje, jest względnie trwałe i trudne do zmiany. W przypadku świadczenia usług z zakresu turystyki wiejskiej jest czynnikiem, który będzie miał wpływ na nasz powrót do rodziny gospodarza czy miejscowości. Czas trwania: ok. 45 minut. Materiały dydaktyczne: markery, duże arkusze typu flipchart, cztery arkusze papieru z napisami: WZROK-SŁUCH-WĘCH-DOTYK. Nagraj na płytę fragment współczesnego filmu z bardzo charakterystycznym bohaterem np. Rejs. Pokaż uczestnikom film, następnie zadaj uczestnikom pytania: jakie uczucia dotykały grupę patrząc na głównego bohatera, skąd się wzięły te uczucia, czy wrażenia były silne. Zapisuj wszystkie informacje na tablicy lub dużym arkuszu papieru np.: styl ubrania i fryzury, ogólny wygląd, specyficzny język, wyczucie kontekstu sytuacji, zachowania świadczące o pewności siebie i zwracanie uwagi na innych (zdolność słuchania). Następnie omów rodzaje pierwszego wrażenia, jakie możemy odnosić spotykając innych ludzi, czy przebywając w danej miejscowości. Podaj konkretne przykłady: Rodzaj pierwszego wrażenia Pozytywne Neutralne Negatywne Przykład Jeśli ktoś nowy dołączy do grupy, uśmiecha się, zwraca do innych po imieniu, jest ubrany stosownie do sytuacji prawdopodobnie wywrze na innych korzystne wrażenie. Jeśli ktoś jest nieśmiały, ale uprzejmy, nie mówi wiele o sobie, wycofuje się z kontaktu, prawdopodobnie nie zrobi żadnego konkretnego wrażenia, ludzie z trudem go zapamiętają. Jeśli ktoś nowy nie chce podać ręki na przywitanie, mówi do innych używając wulgaryzmów, nieprzyjemnie pachnie, wówczas zrobi zapewne złe wrażenie. *** Tabele możemy modyfikować w zależności od potrzeb prowadzącego. Poproś uczestników, aby przypomnieli sobie sytuacje z własnego życia, z życia rodziny, znajomych, albo jeśli ktoś inny chciał zrobić dobre wrażenie, myślał, że w pełni kontroluje

276 sytuację, ale okazało się że sytuacja była odwrotna od zamierzonej. Zapytaj jakie czynniki o tym zadecydowały, co należałoby poprawić w sposobie prezentowania się. Następnie poinformuj uczestników, że kiedy starają się kontrolować wrażenie, jakie wywierają na innych, należy wziąć pod uwagę funkcje czterech zmysłów: wzrok, słuch, węch, dotyk. Zapytaj uczestników, że kiedy przyglądają się innym ludziom, co jest dla nich pociągające, na co zwracają uwagę, na co lubią patrzeć. Zapisuj odpowiedzi na arkuszu z napisem WZROK. WZROK Używanie uprzejmych gestów. Schludne ubranie. Sylwetka, kontakt wzrokowy. Kontrola nad ciałem, reagowanie na gesty kogoś innego itp. Zapytaj uczestników, że kiedy słuchasz, co jest przyjemne a co nas drażni. Zapisuj odpowiedzi na arkuszu z napisem SŁUCH. SŁUCH Intonacja głosu. Nieprzerywanie i nie wtrącanie swoich uwag. Wyłączenie telefonu komórkowego podczas rozmowy z kimś innym. inne Zapytaj uczestników, czy kiedy znajdują się blisko innych osób jest to dla nich atrakcyjne, czy zapach jest miły? WĘCH Podchodzenie blisko do kogoś innego. Perfumy. Podchodzenie zbyt blisko z zapalonym papierosem. Inne Zapytaj uczestników, czy lubią fizyczny kontakt z innymi ludźmi, czy raczej takich unikają? DOTYK Kontrolowanie swoich gestów. Omijanie innych. Trzymanie się blisko. Uścisk dłoni, pocałunek na powitanie i na pożegnanie. Wytłumacz, że różne sytuacje wymagają określonego zachowania. Te same gesty, elementy ubioru w jednych okolicznościach będą wywierać korzystne wrażenie, w innych zaś negatywnie. Narysuj na tablicy lub dużym arkuszu papieru tabele podobna do tej poniżej, podaj uczestnikom kilka przykładów gestów i zachowań, zapytaj w jakim kontekście ten gest wywiera wrażenie pozytywne, w jakim raczej negatywne. Staraj się nie podpowiadać uczestnikom. Ukierunkuj ich na zachowania w branży turystycznej. Typ zachowania Pozytywne wrażenie Negatywne wrażenie

277 Mówienie żartów, śmianie się na głos. Zaproponowanie komuś spaceru. Noszenie ulubionych, luzackich ciuchów. Używanie telefonu komórkowego. Impreza w plenerze. Kiedy spotykasz koleżankę, kolegę. Impreza domowa z przyjaciółmi. Wezwanie pogotowia. Rozmowa kwalifikacyjna (praca w gospodarstwie agroturystycznym). Kiedy spotykasz rodzica swojego dziecka. Pierwszy dzień w nowej pracy. Głośna rozmowa w autobusie lub tramwaju. Następnie poproś uczestników o przedstawienie wyników pracy. Poproś, aby pomyśleli o jednej rzeczy, która mogą poprawić, aby zrobić pozytywne pierwsze wrażenie na spotkanej pierwszy raz osobie czy zachowania w określonym miejscu. Zachęć do popracowania nad tymi elementami w przyszłości.

278 M2.J3. WIELOFUNKCYJNY ROZWÓJ OBSZARÓW WIEJSKICH, DZIEDZICTWO KULTUROWE Treść kształcenia Przemiany w rolnictwie i na obszarach wiejskich. Definicje i koncepcje wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich. Uwarunkowania wielofunkcyjnego rozwoju wsi i obszarów wiejskich. Dziedzictwo kulturowe wsi polskiej. Wartości kulturowe środowiska lokalnego i regionalnego. Środki dydaktyczne Podręczniki, czasopisma branżowe i publikacje dotyczące problematyki wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich, katalogi zrealizowanych przedsięwzięć gospodarczych na terenach wiejskich, filmy dydaktyczne, katalogi, albumy, schematy, plansze, szkice i inne elementy dziedzictwa kulturowego, zasoby internetowe, tablica interaktywna. Kształcenie powinno odbywać się w pracowni wyposażonej w odpowiednie środki dydaktyczne oraz komputery z dostępem do Internetu. Ramowy program szkolenia Temat zajęć Przemiany w rolnictwie i na obszarach wiejskich Definicje i koncepcje wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich. Uwarunkowania wielofunkcyjnego rozwoju wsi i obszarów wiejskich. Dziedzictwo kulturowe wsi polskiej. Wartości kulturowe środowiska lokalnego i regionalnego. Zastosowana metoda wykład, dyskusja, ćwiczenie aktywizujące wykład, dyskusja, ćwiczenie aktywizujące wykład, ćwiczenie aktywizujące wykład, dyskusja, ćwiczenie aktywizujące wykład, dyskusja, ćwiczenie aktywizujące Materiały dydaktyczne Prezentacje multimedialne, film Prezentacje multimedialne, film katalogi, film film, dobre praktyki, elementy dziedzictwa kulturowego film, dobre praktyki, elementy dziedzictwa kulturowego Czas realizacji zagadnienia 30 min. 30 min. 1 godz. 3 godz. 3 godz.

279 Przemiany w rolnictwie i na obszarach wiejskich, rozwój wielofunkcyjny Ponad połowa ludności Unii Europejskiej mieszka na terenach wiejskich, które stanowią 90% terytorium UE. Rozwój obszarów wiejskich jest niezwykle istotną dziedziną polityki wspólnotowej. Rolnictwo i leśnictwo są nadal kluczowymi czynnikami decydującymi o wykorzystaniu gruntów oraz gospodarce zasobami naturalnymi na terenach wiejskich UE. Obszary te stanowią także podstawę zróżnicowania działalności gospodarczej prowadzonej przez społeczność wiejską. Istnieje dość powszechne przekonanie, że rolnictwo nie będzie kołem zamachowym napędzającym wiejską gospodarkę, gdyż dostarczać będzie coraz mniej miejsc pracy i dochodów dla ludności wiejskiej [Kłodziński 2013]. Poprzez rozwój obszarów wiejskich rozumiemy proces poprawy sytuacji ekonomicznej i warunków bytu ludności zamieszkującej te obszary, któremu towarzyszy także wzrost zakresu i jakości dóbr (w tym dóbr publicznych) dostarczanych przez obszary wiejskie całemu społeczeństwu. Rozwój obszarów wiejskich daje możliwość znalezienia coraz bardziej produktywnych miejsc pracy, a ponadto mieszkańcom zapewnia poprawę warunków życia oraz korzystanie ze zdobyczy cywilizacyjnych w podobnym zakresie jaki mają mieszkańcy miast. Rozwój obszarów wiejskich jest procesem złożonym i jego ocena wymaga zastosowania wielu kryteriów. Integralność rozwoju tych obszarów polega na harmonijnym połączeniu takich elementów jak: wzrost gospodarczy (w tym tworzenie nowych miejsc pracy i wzrost realnych dochodów ludności), zachowanie środowiska naturalnego, poprawa warunków zamieszkania na wsi, ochrona i wzbogacenie dziedzictwa kulturowego [Wilkin 1999]. Powyższa definicja mieści się w kategorii pojęcia zrównoważonego i zintegrowanego rozwoju, a z obszarami wiejskimi wiążą ją takie kategorie i zjawiska jak: różnorodność, lokalność, samorządność, ekologia, tożsamość kulturowa i subsydiarność. Wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich polega głównie na zróżnicowaniu gospodarki wiejskiej, a więc odejściu od monofunkcyjności polegającej z reguły na wytwarzaniu surowców rolniczych. Chociaż często zapominamy, że dawna (tradycyjna) wieś była wielofunkcyjna, tylko w nieco innym znaczeniu niż obecnie. Dawna wielofunkcyjność wsi polegała na tym, że poza wytwarzaniem produktów rolnych, jej mieszkańcy wytwarzali też dużą część środków produkcji (narzędzi, pasz, materiałów budowlanych itd.), sami zapewniali sobie większość potrzebnych im środków konsumpcji oraz usług produkcyjnych i bytowych. Wielofunkcyjność ta koncentrowała się jednak przede wszystkim wokół spraw gospodarstwa rolnego i wynikała z charakteru gospodarki chłopskiej. Dochodziły do tego jeszcze rozliczne funkcje jakie wykonywała ludność chłopska wobec swoich panów, czy zwierzchników. Tradycyjny rolnik musiał być, z konieczności, bardzo wszechstronny, czyli wielofunkcyjny. Współcześnie, wielofunkcyjny rozwój to wkomponowywanie w wiejską przestrzeń coraz to nowych funkcji pozarolniczych. Głównym celem wielofunkcyjnego rozwoju terenów wiejskich jest niezmiennie poprawa warunków życia i pracy rodzin żyjących na wsi. Akceleratorem rozwoju może stać się modernizacja lub budowa nowej infrastruktury ekonomiczno-społecznej na wsi, co przyspiesza rozwój pozarolniczych działalności na obszarach wiejskich, zwiększających liczbę nowych miejsc pracy. Przejmowanie przez tradycyjną wieś nowych funkcji pozarolniczych owocuje zmniejszeniem bezrobocia oraz

280 wzrostem przedsiębiorczości, która jest warunkiem każdego wzrostu gospodarczego [Kłodziński 1999]. Poniższy wykres przedstawia społeczno-ekonomiczne uwarunkowania rozwoju obszarów wiejskich [Sikora 2012]. Działalność organizacji porządkowych w mieście Działalność organizacji porządkowych na wsi Świadomość elit i środowisk opiniotwórczych, działalność mediów Polityka państwa kierowana do rolnictwa i na tereny wiejskie Polityka regionalna samorządów na poziomie województw i powiatów Odnowa i rozwój wsi Zapewnienie dostępu mieszkańców, wsi do podstawowych dóbr, takich jak dochody, własność, zdrowie, edukacja, prestiż społeczny, władza Rolnictwo Przedsiębiorczość Infrastruktura techniczna wsi Infrastruktura społeczna wsi Przedsiębiorczość jako postawa jako forma aktywności jednostki Edukacja, poziom wykształcenia Poczucie własnej wartości, prestiż społeczny Tożsamość społeczności wiejskich, więź społeczna Źródło: Sikora J., Agroturystyka. Przedsiębiorczość na obszarach wiejskich, Wyd. C.H. Beck, Warszawa Wielofunkcyjny charakter obszarów wiejskich jest koncepcją kształtowania strategii rozwojowej wsi, m.in. w oparciu o pozarolniczą aktywność gospodarczą jej mieszkańców [Heller 1998]. Istotę wielofunkcyjnego rozwoju przede wszystkim stanowi lokalna przedsiębiorczość gospodarcza, wspierana różnymi formami dopływu kapitału. Kreowanie przedsiębiorczości obejmuje z jednej strony poszerzenie działalności rolniczej i rozwijanie pozostałych ogniw gospodarki żywnościowej (agrobiznesu), z drugiej zaś zajęcie się działalnością pozarolniczą. Przedsiębiorczość w sferze rolnictwa związana jest z: rozwijaniem podstawowej produkcji rolniczej, specjalistyczną (alternatywną) produkcją rolniczą, przetwarzaniem produktów rolnictwa (zwłaszcza na małą skalę), rozwojem handlu rolniczego, produkcyjną obsługą rolnictwa, aktywnością w dziedzinie wypoczynku na wsi, pielęgnacją krajobrazu i rozwojem usług komunalnych.

281 Do najważniejszych sfer rozwijania działalności pozarolniczej na obszarach wiejskich Wiatrak zalicza: zakłady przetwarzania produktów rolnych na dużą skalę, zakłady rzemieślnicze, infrastrukturę obszarów wiejskich (techniczną, społeczną i ekonomiczną), tartaki oraz przerób drewna i wytwarzanie gotowych produktów, gastronomię i hotelarstwo [Wiatrak 2000, Adamowicz 2005]. Wymieniony autor jest zdania, iż wykaz tych działalności można poszerzyć jeszcze o trzecią, bardzo ważną grupę, a mianowicie inwestycje nie związane z rolnictwem, a wykorzystujące jedynie lokalne warunki mieszkaniowe. Mogą to być np. stacje benzynowe, powstające ze względu na istniejący układ dróg oraz nasilenie ruchu. Podobny charakter mają również inwestycje, lokalizowane często w miejscowościach znajdujących się poza administracyjnie wyznaczonymi granicami obszarów wiejskich, ale ze względu na powstawanie nowych miejsc pracy, o bardzo istotnym wpływie na okoliczną ludność wiejską. Przyczyn, dla których na wsi ludzie zajmują się nie tylko rolnictwem jest bardzo wiele. Najważniejsza jednak wynika z zasad rynku i konkurencji: coraz mniej właścicieli gospodarstw rolnych utrzymać się może wyłącznie z pracy w rolnictwie, a tym bardziej osiągać wysokie dochody czy zaspokajać rosnące wciąż potrzeby. Turystyka stała się istotną częścią strategii rozwojowych w ujęciu regionalnym, lokalnym i gminnym. Dla wielu gmin i regionów turystyka jest postrzegana, jako główny motor impuls wielofunkcyjnego rozwoju wsi i jej przemian modernizacyjnych. Pojawiają się coraz nowsze formy turystyki i rekreacji. Urynkowienie gospodarki, rozwój infrastruktury, analiza doświadczeń innych krajów doprowadziła do upowszechnienia tej formy turystyki jaką jest agroturystyka. Obecnie mówi się o niej jako jednej ze znaczących, nowych, nierolniczych funkcji wsi, która wykorzystując walory środowiska wiejskiego powinna jednocześnie stworzyć nowe możliwości dochodów ludności wiejskiej. Ćwiczenia aktywizujące: 1. Zainicjuj dyskusję w grupie na temat ważności poszczególnych ogniw wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich. Następnie poproś, aby w 5- -osobowych zespołach metodą burzy mózgów zebrać jak najwięcej pomysłów, jakie inne czynniki wpływają na ten rozwój. Rozdaj każdej grupie kolorowe karteczki samoprzylepne i plakat z narysowaną piramidą. Spośród zebranych pomysłów, należy wybrać 10 najważniejszych ogniw, zapisać je na kolorowych karteczkach i nakleić w odpowiednie miejsce piramidy. 2. Po zakończeniu pracy, wspólnie utwórzcie jedną wspólną piramidę z ogniwami ważności reprezentatywną dla całej grupy

282 Dziedzictwo kulturowe wsi polskiej Zjawisko wędrówek ludzi w celach poznawczych i wypoczynkowych, wywiera obecnie duży wpływ na życie społeczno-gospodarcze krajów i poszczególnych regionów. Powiększający się regularnie ruch turystyczny stwarza szansę aktywizacji gospodarczej regionów nieposiadających korzystnych warunków do rozwoju przemysłu czy rolnictwa, ale posiadających oryginalną przyrodę i dziedzictwo kulturowe [Woźniak, Stec 2008]. Turystykę kulturową obszarów wiejskich określa się jako wszystkie przedsięwzięcia o charakterze turystycznym, dla których głównym celem jest miejsce lub obszar mało zurbanizowany, a pierwszorzędnym motywem jej podjęcia jest chęć zapoznania się z żywą kulturą lub reliktami dawnej kultury tego miejsca lub obszaru [Mikos von Rohrscheidt 2008]. Celem turystyki kultury ludowej jest poznanie dziedzictwa kulturowego i kultury współczesnej wybranego regionu, wsi lub małego miasta, a więc określonej grupy etnicznej bądź narodowej, często kilku grup wspólnie. Dziedzictwo będące przedmiotem zainteresowania turystów obejmuje: styl budownictwa mieszkalnego, zabytki architektury (sakralnej, przemysłowej, gospodarczej), miejsca pamięci, elementy twórczości ludowej (sztuka, rzemiosło, muzyka, taniec), kuchnię regionalną, tradycję i obrzędy, gwarę, biografie działaczy lokalnych oraz imprezy miejscowe o różnej tematyce [Buczkowska 2008, Jędrysiak 2010]. Oferta kulturowa w wiejskiej turystyce kulturowej obejmuje działania ukierunkowane na [Jędrysiak 2010]: zwiedzanie interesujących miejsc i zabytków wiejskich (np. kościołów, skansenów, muzeów, izb regionalnych, osobliwości architektonicznych, młynów, kuźni, ruin), udział w wydarzeniach lokalnych, sakralnych i świeckich (np. procesjach, odpustach, festynach, dożynkach, jarmarkach, wystawach rolniczych), obserwację pracy rzemieślników i twórców ludowych, naukę rękodzieła (np. rzeźby, malarstwa, garncarstwa, kwiaciarstwa, haftu, wikliniarstwa), a także zakup wyrobów; udział w imprezach folklorystycznych, zabawach ludowych, poznawanie opowieści i legend, obserwację i naukę sporządzania regionalnych potraw, pieczenia chleba albo ciast, przyrządzania przetworów, degustację potraw regionalnych. Troska o dziedzictwo powinna być udziałem jak najszerszych kręgów społecznych. Z założenia może stanowić istotny element programów kulturalnych, edukacyjnych, społecznych, a także inwestycyjnych. Znajduje się także, w strategiach rozwoju regionalnego uwzględniających potrzebę ochrony i mądrego kształtowania środowiska przyrodniczego i kulturowego człowieka [Midura 2008]. Jest tym elementem, który ma szanse pełnić wiele funkcji w kształtowaniu wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich, regionu oraz działań w skali międzynarodowej. Turystyka wiejska, agroturystyka sprzyja zachowaniu odrębności kulturowej.

283 W każdej gminie, miejscowości możemy znaleźć elementy tego dziedzictwa np. obyczaje, język, tradycję, wytwory rękodzieła itp. Także kultura regionu jest jednym z elementów wyboru przez turystę danej oferty. Ćwiczenia aktywizujące: 1. Zainicjuj dyskusję w grupie co stanowi dziedzictwo kultury wiejskiej, jakie składniki można wyszczególnić?. 2. Poproś o przygotowanie definicji słów: tradycja, obyczaj, zwyczaj. Następnie poproś grupę o przygotowanie oferty turystycznej z wykorzystaniem tradycji, zwyczajów i obyczajów panujących na polskiej wsi. Środki dydaktyczne: filmy tematyczne, papier typu flipchart, markery, kolorowe karteczki.

284 Wartości kulturowe środowiska lokalnego i regionalnego Tożsamość regionalna jest jedną z wielu tożsamości. Możemy utożsamiać się z danym krajem, grupą etnograficzną czy wspólnotą religijną. Możemy mówić o przywiązaniu i identyfikowaniu się z najbliższym otoczeniem, z mieszkańcami danej wsi, regionu, z dziedzictwem kulturowym. To wynik procesów zarówno historycznych, jak i społecznych, jednak głównym warunkiem zachowania własnej kultury i jej trwania jest przekaz dziedzictwa kulturowego. Szczególnie ważna w tym zakresie jest aktywność społeczna, czyli chęć uczestnictwa i organizowania różnych imprez, których treści są adresowane do mieszkańców danej społeczności. Wejście w struktury UE spowodowało nasilenie się tendencji poszukiwania elementów wyróżniających dane miejsce lub społeczność. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w promocji poszczególnych miast, miasteczek oraz wsi. Kreowanie nowych wzorców charakterystycznych dla kultury obszarów wiejskich, staje się sposobem na życie oraz formą utrzymywania się i zarabiania. Przykładem są inicjatywy podejmowane przez przedstawicieli różnych społeczności, tworzących ośrodki lokalnej wytwórczości ludowej, np. rzemiosła czy pielęgnujących i podtrzymujących lokalne tradycje. Inicjatywy podejmowane przez społeczności lokalne odwołują się najczęściej do elementów tradycyjnej kultury ludowej. Kultura ludowa obejmuje folklor i sztukę, wyrasta ze wspólnych doświadczeń historycznych, warunków życia i form gospodarowania. Na jej kształt wpływają także cechy etniczne i warunki środowiska przyrodniczego. Wiąże się ona także z obrzędowością żniwa, dożynki, święta jako czas odpoczynku [Jędrysiak 2010]. Przekazywane z pokolenia na pokolenie dziedzictwo łączy dwa aspekty: kulturę materialną namacalne wytwory człowieka np. stroje, meble, które służą do zapewnienia bezpieczeństwa i przetrwania oraz kulturę niematerialną, gdzie dziedzictwo niematerialne przejawia się w przekazach ustnych, w tym język, jako nośnik niematerialnego dziedzictwa kulturowego; sztukach widowiskowych, umiejętnościach związanych z rzemiosłem tradycyjnym oraz w obrzędach świątecznych i zwyczajach. Wspomagają one kreowanie poczucia piękna, prawdy, fascynacji. Folklor jest częścią kultury ludowej, dzięki słowu mówionemu lub śpiewanemu, jednak zawsze musi być to wymiar artystyczny. Zaliczamy tu: muzykę i taniec, podania i legendy, pieśni, śpiewy, gwarę, wierzenia i przesądy ludowe itp.

285 Gwara ludowa to charakterystyczna dla danego regionu mowa, jest częścią kultury określonego regionu. Rodzaje gwary: terytorialna np. ludowa i miejska, środowiskowa np. młodzieżowa, regionalna np. gwara spiska, warszawska, śląska. GWARY LUDOWE GMINY DZWOLA w: Muzyka ludowa jest jednym z najcenniejszych, a zarazem najstarszych przejawów kultury duchowej każdego narodu. Muzyka wyraża najprostsze uczucia człowieka, umila pracę, odrywając myśli od ciężkiej doli i trudu życia na wsi. Często uświetnia także różne uroczystości np. festyny, jarmarki, wesela. Nagrania do wykorzystania na zajęciach: ZESPÓŁ JARZĘBINA GDZIE TY JESTEŚ CHATKO MAŁAwww.youtube.com/watch?NR=1&v=giPrUz3z9IY&feature=endscreen CAŁA MUZYKA LUDOWA POLSKIEGO RADIA Tańce ludowe i narodowe Mianem tańców ludowych określa się tańce, które anonimowi członkowie danej kultury tworzyli w ciągu wielu wieków jako wyraz i przejaw swoich upodobań ruchowych i obyczajowych, swego temperamentu, muzykalności i poczucia rytmu. Nazwa ta w ściślejszym znaczeniu obejmuje tańce regionalne, czyli rodzime, tańce poszczególnych regionów oraz wywodzące się z nich tzw. tańce narodowe, rozpowszechnione w całym kraju. Tańce ludowe, jako przejaw obyczajowej kultury ludu, kształtowały swoje formy i treści ruchowe w ciągu stuleci pod wpływem zmieniających się warunków społeczno-kulturalnych. W ich formach ruchowych i towarzyszącej im muzyce znajdujemy cechy potwierdzające dawność ich pochodzenia, jak również cechy narodowej odrębności oraz ciągłości i trwałości polskiej kultury tanecznej [Łosakiewicz, Teperek 2011]. Organizacje skupiające zespoły folklorystyczne: Polska Sekcja Międzynarodowej Rady Stowarzyszeń Folklorystycznych, Festiwali i Sztuki Ludowej CIOFF, Polskie Akademickie Stowarzyszenie Folklorystyczne, Fundacja CEPELIA Polska Sztuka i Rękodzieło. Kultura materialna [Jędrysiak 2010]: pszczelarstwo naczynia do pobierania miodu, łowiectwo straszaki, hodowla dzwonki, domki dla ptaków, zbieractwo kosze,

286 przechowywanie żywności i przygotowywanie pokarmu formy na chleb i ciasto, przyrządy do wyrobu wędlin, obróbka surowców roślinnych narzędzia stolarskie, bednarskie oraz zwierzęcych wyroby z kości, rogu, wyroby kowalskie, bezpieczeństwo i wygoda przyrządy do prania i maglowania krawieckie, transport ręczny: kosze; lądowy: sanie; wodny: łodzie, promy. Architektura polskiej wsi Architektura polskiej wsi przez wieki związana była z budownictwem drewnianym. Z drewna wznoszono wspaniałe kościoły, dwory, wiatraki, młyny, zabudowania gospodarcze, mieszkalne i elementy małej architektury [Szymanowska-Gwiżdż 2013]. Badania potwierdzają także istnienie bogatej tradycji użycia barwy w architekturze terenów wiejskich w Polsce, która była jednym z elementów ich identyfikacji regionalnej oraz stanowiła źródło harmonii między elementami architektury i krajobrazu. Jednak na terenach wiejskich w Polsce, kolor jest w procesie projektowym elementem zaniedbanym, czasem wręcz pomijanym a jego dobór pozostawiony bywa nierzadko inwestorowi lub wykonawcy budynku [Tarajko-Kowalska 2009]. Zasadą budownictwa wiejskiego były użyteczność i praktyczność rozwiązań technicznych, wynikające z doświadczeń wielu pokoleń i miejscowej tradycji. Kształt, konstrukcja i wykorzystywany materiał także był dostosowany do miejscowych warunków [Jędrysiak 2010]. Na architekturę składają się zespoły obiektów mieszkalnych, gospodarczych, przemysłowych, użyteczności publicznej. Przydrożne kapliczki są elementem polskiego krajobrazu w polskich kapliczkach i krzyżach przydrożnych dostrzegamy wysokie wartości artystyczne uprawniające nas do twierdzenia, że żaden z narodów nie stworzył w tej dziedzinie nic piękniejszego, co by urozmaitością i urodą formy harmonizowało z otaczająca przyrodą [Jędrysiak 2010]. Poniżej wiersz napisany przez mieszkankę wsi Pruskie 6 : Jak staruszka przy drodze ciężarem lat przygarbiona stoi stara kapliczka samotna, opuszczona... Tylko człowiek który tu szuka ciszy 6 Na zdjęciu obok kapliczka przydrożna w Pruskich. Została zniszczona w czasie II wojny, jednak decyzją i wspólnym wysiłkiem mieszkańców wsi została odbudowana niemal w swoim historycznym miejscu. Zakończenie jej budowy i poświęcenie odbyło się w 2010 roku z udziałem lokalnej społeczności. Oto jak opisano tą uroczystość: Zakończenie budowy i poświęcenie w październikową niedzielę, było miłą uroczystością, uświetnioną przez występ chóru Chorus Osensis. Piękna słoneczna pogoda zachęciła do przyjścia także wielu mieszkańców sąsiednich wsi Wierzchów i Zdrojów, łącznie z ich sołtysami. Mieszkańcy Pruskich, którzy dopisali i rodzinnie i w komplecie, mogli później wysłuchać dalszej części koncertu chóru. Duże wrażenie zrobiło także kilka pięknych wierszy o przydrożnych kapliczkach, recytowanych z przejęciem przez dzieci z Pruskich, a na koniec mini recital utalentowanej licealistki Małgosi Paliwody. Część artystyczna miała już miejsce w naszej wiejskiej świetlicy, przy kawie, herbacie i pysznych, różnorodnych ciastach upieczonych przez miejscowe panie. Było i przyjemnie i smacznie [w:]

287 opuszczonej kapliczki bicie serca usłyszy

288 Ćwiczenia aktywizujące: 1. Dlaczego nie jest tak, jak powinno być? Poproś uczestników szkolenia o wskazanie korzyści wynikających z rozwoju wiejskiej turystyki kulturowej w miejscu zamieszkania uczestników z punktu widzenia społeczności lokalnej oraz z punktu widzenia turystów. Korzyści z rozwoju wiejskiej turystyki kulturowej punkt widzenia społeczności lokalnej punkt widzenia turystów Środki dydaktyczne: filmy tematyczne, papier typu flipchart, markery, kolorowe karteczki. 2. Skojarzenia wymuszone. Za kilka dni musisz zgłosić nazwę nowego pensjonatu na kaszubskiej wsi. Pensjonat jest bardzo przytulny, położony we wsi Swornegacie, urządzony tak, że przypomina Nautilus House bajkowy dom w Meksyku. Źródło: Wykorzystaj następujące skojarzenia: pensjonat-obsługa zaplecze gastronomiczne-muszla-recepcja, morze-ryby-łódka-rybak-wiosło-plaża-piasek, pensjonat-obiad-rezerwacja-okolica-kultura-laguna-tropiki, woda-młyn-kaszuby-jezioro-hotel-zdrowie. 3. Czy chętnie uczestniczysz w imprezach kierowanych do mieszkańców danej społeczności? Oceń własne zachowanie wypełniają TEST OBAWY PRZED NIEZNANYM [Szmidt 2010]. Oceń zachowanie stawiając punkty:

KONSPEKT ZAJĘĆ OPS MODUŁ 2 -s WSPARCIE PSYCHOLOGICZNE DLA OSÓB DŁUGOTRWALE BEZROBOTNYCH SPOTKANIE 1 PODSTAWY KOMUNIKACJI SPOLECZNEJ

KONSPEKT ZAJĘĆ OPS MODUŁ 2 -s WSPARCIE PSYCHOLOGICZNE DLA OSÓB DŁUGOTRWALE BEZROBOTNYCH SPOTKANIE 1 PODSTAWY KOMUNIKACJI SPOLECZNEJ KONSPEKT ZAJĘĆ OPS MODUŁ 2 -s WSPARCIE PSYCHOLOGICZNE DLA OSÓB DŁUGOTRWALE BEZROBOTNYCH SPOTKANIE 1 PODSTAWY KOMUNIKACJI SPOLECZNEJ zwiększenie umiejętności efektywnego komunikowania się rozwijanie technik

Bardziej szczegółowo

Poziom 5 EQF Starszy trener

Poziom 5 EQF Starszy trener Poziom 5 EQF Starszy trener Opis Poziomu: Trener, który osiągnął ten poziom rozwoju kompetencji jest gotowy do wzięcia odpowiedzialności za przygotowanie i realizację pełnego cyklu szkoleniowego. Pracuje

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie to ma na celu zarysowanie tego problemu i postawienie uczniów w sytuacji podejmowania decyzji, która zawsze wiąże się z pewnym ryzykiem.

Ćwiczenie to ma na celu zarysowanie tego problemu i postawienie uczniów w sytuacji podejmowania decyzji, która zawsze wiąże się z pewnym ryzykiem. Opis ćwiczenia ĆWICZENIE Czy biznes jest opłacalny? Ent-teach Rozdział 3 Analiza Rynku To ćwiczenie skierowane jest do studentów wszystkich obszarów kształcenia zawodowego, którzy biorą udział w projekcie

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE Beata Biedrzycka Przedmiotowe zasady oceniania z przedmiotu został opracowany zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z 30.IV.2007

Bardziej szczegółowo

PRACA Z GRUPĄ. Opracowały: Renata Pietras, Barbara Sałacka - doradcy metodyczni wychowania przedszkolnego

PRACA Z GRUPĄ. Opracowały: Renata Pietras, Barbara Sałacka - doradcy metodyczni wychowania przedszkolnego PRACA Z GRUPĄ Opracowały: Renata Pietras, Barbara Sałacka - doradcy metodyczni wychowania przedszkolnego Cele pracy grupowej: - zaspokajanie potrzeb rozwojowych związanych z różnymi rodzajami aktywności,

Bardziej szczegółowo

Techniki efektywnej prezentacji i autoprezentacji w biznesie

Techniki efektywnej prezentacji i autoprezentacji w biznesie Techniki efektywnej prezentacji i autoprezentacji w biznesie LondonSAM Polska, Kraków 2014 Opis szkolenia Umiejętność skutecznego komunikowania się jest we współczesnym biznesie sprawą kluczową, a jednym

Bardziej szczegółowo

INNOWACYJNY MODUŁ PROGRAMOWY DLA PRZEDMIOTU PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

INNOWACYJNY MODUŁ PROGRAMOWY DLA PRZEDMIOTU PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI INNOWACYJNY MODUŁ PROGRAMOWY DLA PRZEDMIOTU PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI Nazwa innowacji: Ekonomia i finanse - innowacyjny moduł programowy dla przedmiotu Podstawy przedsiębiorczości Rodzaj innowacji: programowa

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Strona1 Agnieszka Świętek Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 5.7 Temat zajęć: Struktura biznesplanu 1. Cele lekcji: Uczeń: zna pojęcie biznesplan, rozumie potrzebę pisania biznesplanu dla celów wewnętrznych

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wymagania edukacyjne. Przedmiot: Ekonomia w praktyce

Szczegółowe wymagania edukacyjne. Przedmiot: Ekonomia w praktyce Szczegółowe wymagania edukacyjne Przedmiot: Ekonomia w praktyce ocena dopuszczająca uczeń ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra wyszukuje informacje niezbędne i dodatkowe dotyczące działalności

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Informacje ogólne

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Informacje ogólne KARTA PRZEDMIOTU. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu i kod (wg planu studiów): Kierunek studiów: Specjalność: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Forma studiów: Obszar kształcenia: Koordynator przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się;

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się; I DZIEŃ COACHING ZESPOŁU PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA MODUŁ TEMATYKA ZAJĘĆ przedstawienie się; SESJA WSTĘPNA przedstawienie celów i programu szkoleniowego; analiza SWOT moja rola w organizacji

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU

POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU BANK PROGRAMÓW GRUPOWYCH PORAD ZAWODOWYCH I GRUPOWEJ INFORMACJI ZAWODOWEJ 2014r. Bank Programów Porad Grupowych i Grupowych Informacji Zawodowych w Powiatowym Urzędzie Pracy

Bardziej szczegółowo

Identyfikacja - potrzeby, oczekiwania, cele, treści. Planowanie metody, Realizacja przeprowadzenie szkolenia zgodnie z konspektem

Identyfikacja - potrzeby, oczekiwania, cele, treści. Planowanie metody, Realizacja przeprowadzenie szkolenia zgodnie z konspektem Identyfikacja - potrzeby, oczekiwania, cele, treści Planowanie metody, ćwiczenia, czas, zasoby przestrzeń, Realizacja przeprowadzenie szkolenia zgodnie z konspektem Ocena w jakim stopniu zostały zaspokojone

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU

POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU BANK PROGRAMÓW GRUPOWYCH PORAD ZAWODOWYCH I GRUPOWEJ INFORMACJI ZAWODOWEJ 2013r. Bank Programów Porad Grupowych i Grupowych Informacji Zawodowych w Powiatowym Urzędzie Pracy

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015 WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015 1. Ocena zapotrzebowania na WSDZ w Szkole Podstawowej nr 118 Wewnątrzszkolny

Bardziej szczegółowo

Temat szkolenia: Handlowiec, sprzedawca. Czas trwania szkolenia: 30 godziny. Miejsce szkolenia:

Temat szkolenia: Handlowiec, sprzedawca. Czas trwania szkolenia: 30 godziny. Miejsce szkolenia: Temat szkolenia: Handlowiec, sprzedawca. Czas trwania szkolenia: godziny Miejsce szkolenia: Cel główny szkolenia: a) Zdobycie wiedzy i umiejętności: - komunikacji z klientem - etapów schematów sprzedaży

Bardziej szczegółowo

Kryteria wyboru. Lp. Kryterium Opis kryterium

Kryteria wyboru. Lp. Kryterium Opis kryterium Załącznik nr 1 do Regulaminu okresowej oceny pracownikçw Starostwa Powiatowego w Środzie Wlkp. Kryteria wyboru Lp. Kryterium Opis kryterium 1. Umiejętność obsługi urządzeń technicznych lub narzędzi informatycznych

Bardziej szczegółowo

Program szkoleń dla nauczycieli w formule blended learning

Program szkoleń dla nauczycieli w formule blended learning Program szkoleń dla nauczycieli w formule blended learning Opracowanie: Eleonora Żmijowska-Wnęk Wrocław 2014 SPIS TREŚCI: 1. WSTĘP... 3 2. CELE OGÓLNE SZKOLENIA... 4 3. METODY PRACY... 4 4. TREŚCI I PRZEWIDYWANE

Bardziej szczegółowo

Animowanie przedsiębiorczości w rozwoju produktu turystycznego na obszarach wiejskich

Animowanie przedsiębiorczości w rozwoju produktu turystycznego na obszarach wiejskich MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA Perspektywy rozwoju turystyki wiejskiej w Europie Blok warsztatowo-dyskusyjny Międzynarodowych Targów Turystyki Wiejskiej i Agroturystyki AGROTRAWEL Animowanie przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Wiele osób marzy o własnym biznesie... Ale często brak im odwagi na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej 1 Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej dla uczniów Gimnazjum nr 44 im. gen. Mariusza Zaruskiego w Poznaniu w roku szkolnym: 2015/2016. 1. Program obejmuje ogół działań podejmowanych przez

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiotu uzupełniającego: Ekonomia w praktyce

Wymagania edukacyjne przedmiotu uzupełniającego: Ekonomia w praktyce Wymagania edukacyjne przedmiotu uzupełniającego: Ekonomia w praktyce Temat (rozumiany jako lekcja) 1. Etapy projektu 2. Projekt badawczy, przedsięwzięcie Wymagania konieczne (ocena dopuszczająca) wie na

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z podstaw przedsiębiorczości

Przedmiotowy system oceniania z podstaw przedsiębiorczości Przedmiotowy system oceniania z podstaw przedsiębiorczości 1. Przewidywane osiągnięcia ucznia Uczeń potrafi: Dokonać trafnej samooceny oraz autoprezentacji. Zastosować w praktyce podstawowe zasady pracy

Bardziej szczegółowo

MĄDRA ADOPCJA. Autorzy. Instrukcja dla osoby prowadzącej zajęcia. Paweł Fortuna. Katarzyna Ługowska. Jan Borowiec

MĄDRA ADOPCJA. Autorzy. Instrukcja dla osoby prowadzącej zajęcia. Paweł Fortuna. Katarzyna Ługowska. Jan Borowiec MĄDRA ADOPCJA Instrukcja dla osoby prowadzącej zajęcia Autorzy Paweł Fortuna Koncepcja, opis przypadku, instrukcje Katarzyna Ługowska Opis przypadku, instrukcje Jan Borowiec Opis przypadku, realizacja

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II

Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II Zagadnienia 1.1. Etapy projektu 1.2. Projekt badawczy, przedsięwzięcie Konieczny (2) wie na czym polega metoda projektu?

Bardziej szczegółowo

Wymagania podstawowe (ocena dostateczne) Wymagania rozszerzające (ocena dobra) Dział 1. Metoda projektu zasady pracy Uczeń: określa założenia

Wymagania podstawowe (ocena dostateczne) Wymagania rozszerzające (ocena dobra) Dział 1. Metoda projektu zasady pracy Uczeń: określa założenia Plan wynikowy z wymaganiami edukacyjnymi przedmiotu uzupełniającego: Ekonomia w praktyce dla klas szkół ponadgimnazjalnych autor mgr inż. Jolanta Kijakowska ROK SZKOLNY 2014/15 (klasa II d) Temat (rozumiany

Bardziej szczegółowo

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ. nazwa przedmiotu SYLABUS A. Informacje ogólne

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ. nazwa przedmiotu SYLABUS A. Informacje ogólne PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ Elementy składowe sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod Język Rodzaj Rok studiów /semestr Wymagania

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Zapraszam na szkolenie on line prezentujące dwie nowoczesne metody pracy: coaching i mentoring. Idea i definicja coachingu Coaching,

Bardziej szczegółowo

Termin 09-10 maja 2013 r. Miejsce: sala szkoleniowa - Dolnośląska Izba Gospodarcza

Termin 09-10 maja 2013 r. Miejsce: sala szkoleniowa - Dolnośląska Izba Gospodarcza SZKOLENIE EFEKTYWNA ROZMOWA OCENIAJĄCA Termin 09-10 maja 2013 r. Miejsce: sala szkoleniowa - Dolnośląska Izba Gospodarcza Wrocław, dn. 27 marca 2013 r. ZAKRES OFERTY 1. Charakterystyka Human Partner Sp.

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowy i twórczy zespół w dwa dni trening dynamiki grupowej i zespołowego rozwiązywania problemów

Wyjątkowy i twórczy zespół w dwa dni trening dynamiki grupowej i zespołowego rozwiązywania problemów Wyjątkowy i twórczy zespół w dwa dni trening dynamiki grupowej i zespołowego rozwiązywania problemów Szanowni Państwo Nic tak nie łączy łudzi jak wspólna droga pokonania trudności, problemów i wyzwań.

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE

PODSTAWA PROGRAMOWA PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE PODSTAWA PROGRAMOWA PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE IV etap edukacyjny przedmiot uzupełniający Cele kształcenia wymagania ogólne Nabycie umiejętności przeprowadzenia kompletnej realizacji przedsięwzięcia:

Bardziej szczegółowo

I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO?

I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO? I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO? Projekt edukacyjny jest to metoda nauczania, która kształtuje wiele umiejętności oraz integruje wiedzę z różnych przedmiotów. Istotą projektu jest samodzielna praca

Bardziej szczegółowo

Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu

Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu Opracowała Janina Nowak WOM Gorzów Wlkp. 2006 Co to jest projekt edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Załącznik nr 2. Wskazówki do analizy wniosków z autodiagnozy. Przykładowy wpis do e-portfolio (publikacja wyników, wnioski, plany). Publikacja wyników (przykład) W dniu 16 września 2013 r. na zajęciach

Bardziej szczegółowo

Młodzi Przedsiębiorczy program nauczania Ekonomii w praktyce w szkole ponadgimnazjalnej.

Młodzi Przedsiębiorczy program nauczania Ekonomii w praktyce w szkole ponadgimnazjalnej. Młodzi Przedsiębiorczy program nauczania Ekonomii w praktyce w szkole ponadgimnazjalnej. Informacja dla rady pedagogicznej. Cel prezentacji. Zapoznanie nauczycieli z programem: Młodzi Przedsiębiorczy program

Bardziej szczegółowo

Uczniowie gimnazjum biorą udział w realizacji projektu edukacyjnego.

Uczniowie gimnazjum biorą udział w realizacji projektu edukacyjnego. Uczniowie gimnazjum biorą udział w realizacji projektu edukacyjnego. Projekt to zespołowe, planowane działanie uczniów mające na celu rozwiązanie konkretnego problemu z zastosowaniem różnorodnych metod.

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS I. Założenia podstawowego modułu szkoleniowego dla AON 2 II. Warsztat

Bardziej szczegółowo

innowacjewedukacji.pl RAPORT ZE SZKOLEŃ PILOTAŻOWYCH COACHING W EDUKACJI 2013/2014

innowacjewedukacji.pl RAPORT ZE SZKOLEŃ PILOTAŻOWYCH COACHING W EDUKACJI 2013/2014 RAPORT ZE SZKOLEŃ PILOTAŻOWYCH COACHING W EDUKACJI 2013/2014 W listopadzie 2013 roku odbyła się konferencja poświęcona tematyce coachingu w edukacji, popularnego zwłaszcza w Anglii, a cieszącego się rosnącym

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun.

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun. Załącznik nr 1 do Specyfikacji Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia jest zorganizowanie i przeprowadzenie konsultacji, warsztatów, treningów oraz szkoleń w zakresie umiejętności

Bardziej szczegółowo

Numer i nazwa obszaru: 5 Wdrażanie nowych, innowacyjnych sposobów nauczania i oceniania, w celu podnoszenia efektywności kształcenia w cyfrowej szkole

Numer i nazwa obszaru: 5 Wdrażanie nowych, innowacyjnych sposobów nauczania i oceniania, w celu podnoszenia efektywności kształcenia w cyfrowej szkole Numer i nazwa obszaru: 5 Wdrażanie nowych, innowacyjnych sposobów nauczania i oceniania, w celu podnoszenia efektywności kształcenia w cyfrowej szkole Temat szkolenia: Gryfikacja i inne innowacyjne metody

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego Gimnazjum Nr 1 w Jaworzu

Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego Gimnazjum Nr 1 w Jaworzu Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego Gimnazjum Nr 1 w Jaworzu Ilekroć w dokumencie pojawi się zapis: rodzice należy przez to rozumieć także prawnych opiekunów ucznia, orientacja zawodowa należy

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz dla :

Kwestionariusz dla : Wsparcie Przedsiębiorczości Społecznej w Europie Kwestionariusz dla : osób prowadzących przedsiębiorstwa społeczne ekspertów/trenerów z obszaru ekonomii społecznej, przedsiębiorczości i zarządzania osób

Bardziej szczegółowo

Raport oceny kompetencji

Raport oceny kompetencji Symulacje oceniające kompetencje Raport oceny kompetencji Rut Paweł 08-01-2015 Kompetencje sprzedażowe dla efactor Sp. z o.o. Dane osobowe Rut Paweł CEO pawel.rut@efactor.pl more-than-manager.com 2 z 13

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r.

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych Zarządzanie Logistyką w Przedsiębiorstwie, prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum - klasa 3. Scenariusz Poznaję siebie moje zdolności i zainteresowania. Temat zajęć: Poznaję siebie moje zdolności i zainteresowania

Gimnazjum - klasa 3. Scenariusz Poznaję siebie moje zdolności i zainteresowania. Temat zajęć: Poznaję siebie moje zdolności i zainteresowania Gimnazjum - klasa 3 Temat zajęć: Poznaję siebie moje zdolności i zainteresowania Czas trwania: 3 x 45 min. Cele dydaktyczne: Rozwinięcie samowiedzy oraz samoświadomości uczestników. Poznanie przez uczestników

Bardziej szczegółowo

Cele operacyjne uczestnicy: -analizują uwarunkowania społeczno przestrzenne i kulturowe w miejscu swojego zamieszkania i przebywania,

Cele operacyjne uczestnicy: -analizują uwarunkowania społeczno przestrzenne i kulturowe w miejscu swojego zamieszkania i przebywania, Róża Połeć Scenariusz zajęć dla grupy seniorów Jak użytkować i kształtować przestrzeń publiczną? Czas trwania zajęć: 2 spotkania x 4h Cel ogólny zrozumienie, czym jest przestrzeń publiczna jako dobro wspólne;

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r.

Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r. Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r. w sprawie wyrażenia opinii dotyczącej realizacji w latach 2004 2005 projektów: Bemowski Program Wspierania Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Szkoła Trenerów GŁÓWNE CELE PROJEKTU:

Szkoła Trenerów GŁÓWNE CELE PROJEKTU: Szkoła Trenerów Nauka ( ) powinna być prowadzona w taki sposób, aby uczniowie uważali ją za cenny dar, a nie za ciężki obowiązek Albert Einstein GŁÓWNE CELE PROJEKTU: Główne cele projektu to zdobycie umiejętności

Bardziej szczegółowo

Kariera i przedsiębiorczość

Kariera i przedsiębiorczość Kariera i przedsiębiorczość Przedsiębiorczość to zdolność do kreowania i zaspokajania swoich i cudzych potrzeb. Siłą napędową przedsiębiorczości są niezaspokojone potrzeby człowieka. Psychologiczne i socjologiczne

Bardziej szczegółowo

OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH

OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH Przywództwo i zarządzanie zespołem Szkolenie z zakresu przywództwa, kompetencji liderskich i zarządzania zespołem. Podniesienie kompetencji zarządczych w zakresie przywództwa,

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z EKONOMII W PRAKTYCE W KLASIE II. Kontrakt z uczniami

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z EKONOMII W PRAKTYCE W KLASIE II. Kontrakt z uczniami NAUCZYCIEL BARBARA PAPUSZKA KONTRAKT NAUCZYCIEL UCZEŃ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z EKONOMII W PRAKTYCE W KLASIE II Kontrakt z uczniami Nauczyciel na bieżąco stosuje ocenę, której celem jest uwidocznienie

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna.

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. ekspert: Szymon Medalion prowadząca: Marzena Szewczyk-Nelson Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie)

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Program rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 jest strategicznym dokumentem opisującym cele i sposoby rozwoju warszawskiej

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Urząd Pracy w Chełmie

Powiatowy Urząd Pracy w Chełmie Powiatowy Urząd Pracy w Chełmie 22-100 Chełm, pl. Niepodległości 1, tel. (082) 562 76 97, fax (082) 562 76 68, e-mail: luch@praca.gov.pl; www.pupchelm.pl Program szkolenia z zakresu umiejętność poszukiwania

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 MISJA SZKOŁY Jesteśmy szkołą bezpieczną i przyjazną. Szanujemy się wzajemnie i wspieramy. Celem naszej szkoły jest dobre przygotowanie uczniów

Bardziej szczegółowo

CELE SZKOLENIA POZNAJMY SIĘ!

CELE SZKOLENIA POZNAJMY SIĘ! Człowiek najlepsza inwestycja CELE SZKOLENIA JAK UCZĄ SIĘ DOROŚLI? Magdalena Bergmann Falenty, 14-16 listopada 2012 r. podniesienie świadomości czynników warunkujących uczenie się osoby dorosłej poznanie

Bardziej szczegółowo

Programy. pozytywnego rozwoju. dla uczniów. szkół ponadgimnazjalnych

Programy. pozytywnego rozwoju. dla uczniów. szkół ponadgimnazjalnych Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki.

Bardziej szczegółowo

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr II / semestr 4 Specjalność Bez specjalności Kod katedry/zakładu w systemie USOS 10000000

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 11. CELE PRZEDMIOTU: Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol) 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA WIEDZA

KARTA PRZEDMIOTU 11. CELE PRZEDMIOTU: Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol) 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA WIEDZA KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: ORGANIZACJA I ZARZĄDZANIE. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/ 5 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 6. LICZBA GODZIN: 30h (WY), 30h

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW OTWARTYCH 2013

OFERTA WARSZTATÓW OTWARTYCH 2013 OFERTA WARSZTATÓW OTWARTYCH 2013 Kirschstein&Partner Polska ul. Karmelicka 54/10 31-128 Kraków E-Mail: polska@kirschstein.org Tel. 500 111 355 Kalendarz warsztatów otwartych Kirschstein&Partner Polska

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PLANU PRACY SIECI WSPÓŁPRACY I SAMOKSZTAŁCENIA

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PLANU PRACY SIECI WSPÓŁPRACY I SAMOKSZTAŁCENIA Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim UDA-POKL.03.05.00-00-219/12-00 SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PLANU PRACY SIECI WSPÓŁPRACY I

Bardziej szczegółowo

WYKAZ KRYTERIÓW OCENY

WYKAZ KRYTERIÓW OCENY WYKAZ KRYTERIÓW OCENY Załącznik nr 1 do Zasad dokonywania okresowej oceny pracowników niebędących nauczycielami akademickimi KRYTERIA OBOWIĄZKOWE: Kryterium Opis kryterium 1. Sumienność Wykonywanie obowiązków

Bardziej szczegółowo

Program szkolenia- Kurs Profesjon@lny trener

Program szkolenia- Kurs Profesjon@lny trener Program szkolenia- Kurs Profesjon@lny trener I. Cel szkolenia: przygotowanie do efektywnego przeprowadzenia samodzielnie zaplanowanej sesji szkoleniowej. II. Wymagania wstępne: Kurs przeznaczony jest dla

Bardziej szczegółowo

JUBILEUSZOWA OFERTA SZCZĘŚLIWA 13!

JUBILEUSZOWA OFERTA SZCZĘŚLIWA 13! JUBILEUSZOWA OFERTA SZCZĘŚLIWA 13! TO JUŻ Perfect Consulting Rok 2012 jest dla Perfect Consulting Rokiem Szczególnego Jubileuszu! Już od 13 lat promujemy zasadę, że największym zasobem organizacji są zatrudnieni

Bardziej szczegółowo

Szkoła Trenerów STO. pomożemy Ci w tym!

Szkoła Trenerów STO. pomożemy Ci w tym! Szkoła Trenerów STO Jeśli chcesz: zdobyć nowy, prestiżowy zawód doskonalić swoje umiejętności rozwijać się pomożemy Ci w tym! Dzięki udziałowi w naszym projekcie możesz: zrealizować swoje życiowe cele

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Zespołu Szkół Nr 60 w Warszawie na lata 2014-2019

Koncepcja pracy Zespołu Szkół Nr 60 w Warszawie na lata 2014-2019 1 Koncepcja pracy Zespołu Szkół Nr 60 w Warszawie na lata 2014-2019 2 * Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: 1. Ustawę o systemie oświaty z dn. 7 września 1991r (Dz. U. z 2004r. nr 256,

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015

Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015 Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015 1 I. Informacja o szkole: a. Nazwa szkoły: Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego w Słupsku. b. Adres szkoły: ul. Profesora Lotha 3, 76

Bardziej szczegółowo

EASY BUSINESS SYMULACJA PROWADZENIA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ WARSZTAT OPARTY O SYMULACJĘ BIZNESU EASY BUSINESS

EASY BUSINESS SYMULACJA PROWADZENIA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ WARSZTAT OPARTY O SYMULACJĘ BIZNESU EASY BUSINESS EASY BUSINESS SYMULACJA PROWADZENIA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ WARSZTAT OPARTY O SYMULACJĘ BIZNESU EASY BUSINESS Na bazie symulacji EASY BUSINESS może być prowadzone szkolenie lub cykl szkoleń z tematyki

Bardziej szczegółowo

PLANOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ BIZNESPLAN MAŁEGO PRZEDSIĘBIORSTWA 1

PLANOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ BIZNESPLAN MAŁEGO PRZEDSIĘBIORSTWA 1 Agnieszka Mikina Ośrodek Doradztwa Zawodowego ŁCDNiKP PLANOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ BIZNESPLAN MAŁEGO PRZEDSIĘBIORSTWA 1 IV etap edukacji Cele kształcenia Cel ogólny: przygotowanie uczniów/uczennic

Bardziej szczegółowo

ŚCIEŻKA: Zarządzanie projektami

ŚCIEŻKA: Zarządzanie projektami ŚCIEŻKA: Zarządzanie projektami Ścieżka dedykowana jest każdej osobie, która chce rozwijać siebie i swoją organizację - w szczególności: Kadrze menedżerskiej i kierowniczej przedsiębiorstw Kierownikom

Bardziej szczegółowo

CZYNNIKI SUKCESU PPG

CZYNNIKI SUKCESU PPG CZYNNIKI SUKCESU PPG STOSOWANIE UMIEJĘTNOŚCI ZAWODOWYCH Wiedza o biznesie Wiedza specjalistyczna Wiedza o produktach i usługach Wiedza przemysłowa ZARZĄDZANIE REALIZACJĄ ZADAŃ Działanie w perspektywie

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA KOMUNIKACJA SPOŁECZNA Cel szkolenia: Komunikacja społeczna jest podstawą dla wielu innych umiejętności: zarządzania, przewodzenia, efektywnej pracy w zespole, a można jej się nauczyć jedynie w praktyce

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA PEDAGOGICZNA TWP W WARSZAWIE

WYŻSZA SZKOŁA PEDAGOGICZNA TWP W WARSZAWIE WYŻSZA SZKOŁA PEDAGOGICZNA TWP W WARSZAWIE Szanowna Pani, Szanowny Panie Zwracamy się do Pana/Pani w związku z podejmowaniem działań na rzecz Stworzenia standardu Superwizji pracy socjalnej, realizowanych

Bardziej szczegółowo

Program nauczania a podstawa programowa

Program nauczania a podstawa programowa Program nauczania a podstawa programowa Program nauczania Młodzieżowe miniprzedsiębiorstwo a podstawa programowa przedmiotu uzupełniającego ekonomia w praktyce Temat lekcji Treści z programu nauczania

Bardziej szczegółowo

Projekt ROZWÓJ PRZEZ KOMPETENCJE jest współfinansowany przez Unię Europejską. w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego.

Projekt ROZWÓJ PRZEZ KOMPETENCJE jest współfinansowany przez Unię Europejską. w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Konspekt projektu K-81 Temat: O myśleniu na przyszłość czyli dlaczego przezorny zawsze ubezpieczony? Cel główny projektu Kształtowanie postawy odpowiedzialności za przyszłość własną i swoich najbliższych

Bardziej szczegółowo

Sylabus przedmiotu. Psychospołeczne aspekty zarządzania. Nazwa przedmiotu/modułu kształcenia. Psychosocial aspects of management.

Sylabus przedmiotu. Psychospołeczne aspekty zarządzania. Nazwa przedmiotu/modułu kształcenia. Psychosocial aspects of management. Sylabus przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu kształcenia Psychospołeczne aspekty zarządzania Nazwa w języku angielskim Psychosocial aspects of management Język wykładowy Kierunek studiów, dla którego przedmiot

Bardziej szczegółowo

PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH

PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH Bieg wydarzeń jest tak szybki, że jeśli nie znajdziemy sposobu na to, aby widzieć dzień jutrzejszy, trudno się spodziewać, abyśmy rozumieli dzień dzisiejszy. Dean Rusk PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH GIMNAZJUM

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE PERSONELEM (48 godzin dydaktycznych)

ZARZĄDZANIE PERSONELEM (48 godzin dydaktycznych) ZARZĄDZANIE PERSONELEM (48 godzin dydaktycznych) GRUPA DOCELOWA: Szkolenie skierowane jest do osób zatrudnionych w mikro przedsiębiorstwach na stanowiskach kierownika średniego i wyższego szczebla, menadżera

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych Strona1 Wioletta Kilar Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych 1. Cele lekcji: Uczeń: wymienia przykłady kompetencji miękkich i twardych, rozpoznaje

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

JAK ZAŁOŻYĆ FIRMĘ? Zakładanie i prowadzenie działalności gospodarczej w krajach EU

JAK ZAŁOŻYĆ FIRMĘ? Zakładanie i prowadzenie działalności gospodarczej w krajach EU JAK ZAŁOŻYĆ FIRMĘ? Zakładanie i prowadzenie działalności gospodarczej w krajach EU WPROWADZENIE DO PRZEDSIĘBIORCZOŚCI PODSTAWOWE POJĘCIA PRAWNE POJĘCIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ Rok szkolny 2013/2014 Pracownia SENSOS przeprowadza ambitne i bezpieczne programy szkoleniowe dla dziec i i młodzieży. Program każdego warsztatu jest dostosowany

Bardziej szczegółowo

Komunikacja i praca zespołowa w projekcie

Komunikacja i praca zespołowa w projekcie Komunikacja i praca zespołowa w projekcie Cele szkolenia - podnoszenie efektywności współpracy w ramach projektu, - usprawnianie komunikacji w zespole projektowym, - doskonalenie kompetencji w zakresie

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA EDUKACYJNO - ZAWODOWEGO. w GIMNAZJUM MIEJSKIM IM. JANA PAWŁA II W GŁOWNIE. w roku szkolnym 2015/2016

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA EDUKACYJNO - ZAWODOWEGO. w GIMNAZJUM MIEJSKIM IM. JANA PAWŁA II W GŁOWNIE. w roku szkolnym 2015/2016 WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA EDUKACYJNO - ZAWODOWEGO w GIMNAZJUM MIEJSKIM IM. JANA PAWŁA II W GŁOWNIE w roku szkolnym 2015/2016 Podstawa prawna Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.

Bardziej szczegółowo

PROJEKT REALIZOWANY W NOWYM SĄCZU W OKRESIE OD DNIA 01.01.2015 ROKU DO DNIA 31.12.2015 ROKU

PROJEKT REALIZOWANY W NOWYM SĄCZU W OKRESIE OD DNIA 01.01.2015 ROKU DO DNIA 31.12.2015 ROKU Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr Rady Miasta Nowego Sącza z dnia PROJEKT SOCJALNY SĄDECKA POMOCNA DŁOŃ PROJEKT REALIZOWANY W NOWYM SĄCZU W OKRESIE OD DNIA 01.01.2015 ROKU DO DNIA 31.12.2015 ROKU PROJEKTODAWCA

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych. 2. Profil kształcenia: ogólnoakademicki.

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów PEDAGOGIKA / Edukacja wczesnoszkolna z wychowaniem przedszkolnym NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP w Warszawie. Specjalność: Pedagogika pracy z zarządzaniem i marketingiem,

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP w Warszawie. Specjalność: Pedagogika pracy z zarządzaniem i marketingiem, Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP w Warszawie Katedra Pedagogiki Pracy dr hab. Henryk Bednarczyk Technologia kształcenia zawodowego Plan nauczania Specjalność: Pedagogika pracy z zarządzaniem i marketingiem,

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW OTWARTYCH 2014

OFERTA WARSZTATÓW OTWARTYCH 2014 OFERTA WARSZTATÓW OTWARTYCH 2014 Kirschstein&Partner Polska ul. Karmelicka 54/10 31-128 Kraków E-Mail: polska@kirschstein.org Tel. 500 111 355 Termin Miasto Temat Cena netto Cena brutto 18.02.2014 Kraków

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAPRAWCZY PO ANALIZIE WYNIKÓW SPRAWDZIANU ZEWNĘTRZNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011 SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. WL.

PROGRAM NAPRAWCZY PO ANALIZIE WYNIKÓW SPRAWDZIANU ZEWNĘTRZNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011 SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. WL. PROGRAM NAPRAWCZY PO ANALIZIE WYNIKÓW SPRAWDZIANU ZEWNĘTRZNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011 SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. WL. SZAFERA W ŻARKACH I CELE PROGRAMU Cel główny: poprawa efektywności kształcenia w szkole

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 1 lipca 2015 r. Poz. 43 DECYZJA NR 206 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI. z dnia 24 czerwca 2015 r.

Warszawa, dnia 1 lipca 2015 r. Poz. 43 DECYZJA NR 206 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI. z dnia 24 czerwca 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY KOMENDY GŁÓWNEJ POLICJI Warszawa, dnia 1 lipca 2015 r. Poz. 43 DECYZJA NR 206 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI z dnia 24 czerwca 2015 r. zmieniająca decyzję w sprawie programu kursu specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

SPRZEDAWANIE. skuteczne techniki sprzedaży, czyli jak możesz sprzedawać więcej i efektywniej

SPRZEDAWANIE. skuteczne techniki sprzedaży, czyli jak możesz sprzedawać więcej i efektywniej Szkolenie otwarte: Z przyjemnością odpowiemy na wszystkie pytania. Prosimy o kontakt: e-mail: kontakt@mr-db.pl tel. +48 606 356 999 www.mr-db.pl MRDB SPRZEDAWANIE skuteczne techniki sprzedaży, czyli jak

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie projektu. Efektywny rozwój aktywnej integracji w gminie Ożarowice

Podsumowanie projektu. Efektywny rozwój aktywnej integracji w gminie Ożarowice Podsumowanie projektu Efektywny rozwój aktywnej integracji w gminie Ożarowice Kilka słów o projekcie... Główny problem, na potrzeby którego został stworzony i zrealizowany niniejszy projekt......zagrożenie

Bardziej szczegółowo

www.uniwersytet-dzieciecy.pl Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Przedsiębiorczość dla najmłodszych

www.uniwersytet-dzieciecy.pl Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Przedsiębiorczość dla najmłodszych www.uniwersytet-dzieciecy.pl Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Przedsiębiorczość dla najmłodszych Kim jesteśmy? Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy to ogólnopolski, nieodpłatny program edukacji ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ

SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ Szkoła Podstawowa im. Jana Pawła II w Kowalach Oleckich opracował zespół w składzie: Jadwiga Lizanowicz Mirosław Mularczyk Teresa Truchan Urszula Kołodzińska Kluczem

Bardziej szczegółowo