BIULETYN Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "BIULETYN Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego"

Transkrypt

1 isbn: ISSN BIULETYN Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Numer 2 (69) czerwiec 2015 Wydanie specjalne przy udziale Polskiego Towarzystwa Współpracy z Klubem Rzymskim Forum Myśli Strategicznej Strategie rozwoju obszarów kluczowych dla polskiego społeczeństwa Biuletyn i gospodarki PTE nr 2(69), maj 2015 I 1

2 Zarząd Krajowy Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego warszawa, ul. Nowy Świat 49 tel , , faks ww.pte.pl Oddziały Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Białystok , Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomii i Zarządzania, ul. Warszawska 63 tel Bielsko-Biała , ul. Willowa 2, tel./faks , Bydgoszcz , ul. Długa 34 tel , faks Częstochowa , ul. Kilińskiego 32/34 tel , , faks Gdańsk , ul. Długi Targ 46/47 tel , tel./faks Gliwice , ul. Zwycięstwa 47 tel ,tel./faks Katowice , ul. Koszarowa 6 (wejście C ), tel , tel./faks Kielce , Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Wydział Zarządzania i Administracji, ul. Świętokrzyska 21, tel./faks Koszalin , ul. Franciszkańska 52 tel./faks , tel Kraków , ul. Rakowicka 20A tel , kom Legnica , ul. Senatorska 32 tel , faks Lublin , ul. Bursaki 12, tel Łódź , ul. Wólczańska 51 tel./faks Olsztyn , ul. 1 Maja 13 tel , tel./faks Opole , ul. Ozimska 46a tel./faks , tel Poznań , ul. Klasztorna 24/25 tel , faks Rzeszów , ul. Hetmańska 21c tel./faks Szczecin , Uniwersytet Szczeciński Wydział Zarządzania i Ekonomiki Usług, ul. Cukrowa 8 tel , faks Toruń , ul. Kopernika 21 tel , Wałbrzych , ul. Szmidta 4a tel , Warszawa , ul. Nowy Świat 49 Wrocław , ul. Łaciarska 28 tel./faks , Zielona Góra , ul. Żeromskiego 3 skr. 165, tel./faks , tel Recenzent naukowy: prof. dr hab. Bogusław Fiedor Redakcja naukowa: prof. dr hab. Julian Auleytner, prof. dr hab. Elżbieta Mączyńska Redaktor prowadzący: Michał Plewczyński Korekta: Firma korektorska UKKLW Mirosława Jasińska-Nowacka, Katarzyna Szol Wydawca: Polskie Towarzystwo Ekonomiczne Warszawa, ul. Nowy Świat 49, tel , faks Wszystkie Biuletyny PTE dostępne są w wersji elektronicznej na stronie internetowej PTE Skład i łamanie: Studio graficzne Ling Brett Druk i oprawa: sowadruk.pl Nakład: 2000 egz. Projekt pt. Forum Myśli Strategicznej. Strategia rozwoju obszarów kluczowych dla polskiego społeczeństwa i gospodarki, realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu z zakresu edukacji ekonomicznej. Za poglądy i opinie wyrażone w zamieszczonych w Biuletynie PTE artykułach odpowiadają wyłącznie ich autorzy, a Polskie Towarzystwo Ekonomiczne i redaktorzy za ogólną koncepcję. 2 I Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015

3 Strategie rozwoju obszarów kluczowych dla polskiego społeczeństwa i gospodarki Spis treści Wstęp Julian Auleytner, Elżbieta Mączyńska Świadectwo narodowej myśli o przyszłości 5 Część I. Myśli o przyszłości Europy Bohdan Jałowiecki Kilka pytań o przyszłość Europy 11 Katarzyna Żukrowska Scenariusze dla Europy 17 Juliusz Kotyński Europa w trudnych czasach 23 Część II. Refleksje o trendach demograficznych Zbigniew Strzelecki Tezy do debaty PTE nt. Czy demografia potrzebuje strategii? 27 Irena Kotowska Kilka słów o zmianie demograficznej w Polsce w kontekście przemian demograficznych Europy 32 Julian Auleytner Czy demografia potrzebuje strategii? 35 Część III. Refleksje o trendach ekonomicznych Grzegorz W. Kołodko Projektowanie ekonomicznej przyszłości jako podstawa myślenia strategicznego 41 Zdzisław Sadowski Wystąpienie na seminarium w PTE nt. Ustrojowe przesłanki myślenia strategicznego. Zapis stenograficzny 46 Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015 I 3

4 Piotr Pysz Dryf ładu gospodarczego we współczesnym świecie 49 Tadeusz Kaczmarek Potrzeba istnienia ładu w gospodarce rynkowej 54 Elżbieta Mączyńska Potencjał rozwojowy Polski w kontekście hipotezy o nowej sekularnej stagnacji 62 Jerzy Kleer System kulturowy a myślenie strategiczne 70 Część IV. Myśli o przyszłości energetyki Paweł Bożyk Strategie energetyczne w ujęciu autonomicznym i zintegrowanym z Unią Europejską 79 Andrzej Kassenberg, Zbigniew Karaczun Niskoemisyjna Polska 2050 konieczność i szansa 84 Krzysztof Księżopolski Strategie zachowań w obliczu zmian klimatycznych 96 Część V. Refleksje o rewolucji informacyjnej Andrzej Wierzbicki Scenariusz zagłady czy przyszłość pracy w społeczeństwie informacyjnym? 103 Konrad Prandecki Rewolucja informacyjna wyzwania przyszłości 106 Część VI. Innowacyjność i jej zabezpieczenie Michał Kruk Innowacyjność poprzez ochronę własności intelektualnej rola urzędów patentowych 112 Aleksandra Auleytner Ochrona praw autorskich i pokrewnych w środowisku cyfrowym w prawie Unii Europejskiej wybrane kierunki rozwoju I Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015

5 Wstęp Świadectwo narodowej myśli o przyszłości W roku akademickim 2014/2015 Polskie Towarzystwo Ekonomiczne wraz z Polskim Towarzystwem Współpracy z Klubem Rzymskim zrealizowało cykl seminariów pod wspólnym tytułem Forum Myśli Strategicznej. Seminaria te były kontynuacją wcześniejszych spotkań, które zapoczątkował prof. Antoni Kukliński. W tegorocznych seminariach wzięło udział ponad 30 prelegentów, którzy zaprezentowali swoje poglądy dotyczące odcinkowych i narodowych strategii. Seminaria były objęte finansowym wsparciem NBP. W roku bieżącym zrealizowano następujące tematy 1 : Czy demografia potrzebuje strategii? Rynek pracy zagrożenia i perspektywy Strategie innowacyjności czy imitacji Cywilizacja informacyjna możliwe scenariusze rozwoju Kierunki ochrony własności intelektualnej i patentów Scenariusze dla Europy Strategie energetyczne Strategie zachowań w obliczu zmian klimatycznych Ustrojowe przesłanki myślenia strategicznego Wyzwania dla przyszłości ujawniły się we wszystkich wystąpieniach prezentowanych na seminariach. Uporządkowano je w tekście w postaci myśli i refleksji związanych z kontekstami: geograficznym, demograficznym, ekonomicznym, energetycznym, rewolucji informacyjnej oraz innowacyjności wpisanej w prawo własności intelektualnej. Do publikacji zajmujących się tytułowym problemem dobrane zostały teksty według innej logicznej kolejności niż wyżej wymieniony wykaz. Mamy przy tym świadomość, że istnieją obszary niewiedzy nieomówione w trakcie seminariów i trudne do prognozowania, takie np. jak: sytuacja polityczna, globalna i kontynentalna, eksploracja kosmosu, skala globalnego ubóstwa i jego wpływ na reakcje społeczeństw, skala migracji kontynentalnych i międzykontynentalnych (w tym do Polski), generacyjny konflikt w Europie. Wszystkie one mają wpływ na potencjalne zakłócenia trendów rozwojowych. Kontekst geograficzny otwierają trzy teksty Bohdana Jałowieckiego, Katarzyny Żukrowskiej i Juliusza Kotyńskiego dotyczące przyszłości Europy. Polska jest małą częścią dużej wspólnoty i dlatego szerszy kontekst rozwoju obszarów kluczowych stanowi naturalne otwarcie rozważań na temat strategii. Bohdan Jałowiecki, stawiając pytania o niepewną przyszłość Europy, wskazuje na kilka istotnych zagrożeń pesymistycznie wyznaczających trendy rozwojowe. W nieco innym duchu scenariusze dla Europy prezentuje Katarzyna Żukrowska, która zwraca uwagę na przyszłość współpracy w końcowych rokowaniach umowy o wolnym handlu między USA a UE. 1 Stenogramy wystąpień z powyższych spotkań są dostępne na stronie PTE: Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015 I 5

6 Natomiast Juliusz Kotyński ujawnia swój sceptycyzm poznawczy oparty na argumentach o kruchości i niespójności Unii. Między tymi trzema kompetentnymi autorami występują różnice dotyczące przyszłości Europy. Wynikać one mogą z interpretacji interesów politycznych i ekonomicznych poszczególnych państw, które ujawniły się przy okazji sprawy Grecji, nielegalnej migracji z Afryki, stosunku do Ukrainy czy kwestii dostaw gazu. Dla Polski oznacza to utrzymanie silnych powiązań ekonomicznych z mocnymi krajami UE, gdyż tylko takie tworzą interesy polityczne. Kontekst demograficzny charakteryzowany jest w trzech tekstach Zbigniewa Strzeleckiego, Ireny Kotowskiej i Juliana Auleytnera. W pierwszym z nich zwracana jest uwaga na proces zastępowalności pokoleń, zagrożony starzeniem się społeczeństwa europejskiego, oraz na zakłócenie relacji między pracującymi a otrzymującymi emerytury, które wynika z kurczenia się zasobów pracy. Opracowanie Ireny Kotowskiej oparte jest na tezie o dokonujących się głębokich przeobrażeniach procesu reprodukcji ludności w Europie. Teza ta związana jest z potrzebą zmiany myślenia w kierunku odnowy demograficznej. Autorka wskazuje na specyfikę polskiej sytuacji demograficznej polegającą na współwystępowaniu niskiej płodności i dużego odpływu migracyjnego. Rozważania Juliana Auleytnera dotyczą z kolei braku narodowej strategii demograficznej mimo kompletności materiałów do jej stworzenia, co kontrastuje z realizacją narodowej strategii demograficznej Niemiec z 2012 r. Zwraca on także uwagę na duże rozproszenie ok. 50 mld zł ze środków budżetowych przeznaczanych na rodzinę. Kontekst ekonomiczny otwierają inspirujące intelektualnie rozważania Grzegorza W. Kołodko o projektowaniu przyszłości jako podstawie strategicznego myślenia. Zwraca on uwagę na potrzebną do tego celu naukową wyobraźnię ekonomiczną oraz potrzebę wykorzystywania rad ludzi mądrych. Ciekawe są także myśli Zdzisława Sadowskiego o tworzeniu programów działania. Autor pisze o zmianach w kapitalizmie rynkowym idących w kierunku rozszerzenia współpracy i wymiany myśli. Zdzisław Sadowski, interpretując myśli Kanadyjczyka Dona Tapscotta, zauważa, że jego nowa poniekąd utopijna koncepcja upowszechnienia współpracy kontrastuje z konkurowaniem. Punktem odniesienia, który należy uznać za ważny w kontekście ekonomicznym, jest art. 20 Konstytucji RP z 1997 r., który określa ustrój naszego kraju: Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu 2 i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej. W poszczególnych tekstach zamieszczonych w tym tomie istnieją pośrednie i bezpośrednie odniesienia do tego konstytucyjnego standardu, których istotą jest wskazanie strategicznego znaczenia refleksji o kreowaniu ustroju. Autorzy milcząco przyjmują, że zarządzanie demokratycznym państwem wymaga metod adekwatnych do nowych czasów oraz problemów te czasy charakteryzujących. Wydaje się więc oczywiste, że decyzje polityczne podejmowane powinny być w oparciu o najwyższy poziom wiedzy, jaki jest dostępny elicie. W szczególności dotyczy to decyzji strategicznych. Brak naukowej refleksji o znaczeniu konstytucyjnego standardu w dyskursie publicznym prowadzi do uznania arbitralności decyzji urzędników, którzy sami definiują w sposób intuicyjny praktyczne zastosowania tego artykułu. W efekcie mamy w Polsce do czynienia z doraźnym urzędowaniem ustrojowym, a nie ze strategicznym zarządzaniem. Przejawia się to w niedokończonej prywatyzacji, nieczytelnym, starym ustrojowo budżecie, w braku dialogu na temat koniecznych reform społecznych i ekonomicznych. Problem ten poruszany jest w tekstach Piotra Pysza i Tadeusza Kaczmarka. Pierwszy z nich pisze o dryfie ładu gospodarczego w kierunku chaosu i anarchii, obrazowo swą tytułową tezę ilustrując argumentami myślicieli amerykańskich i niemieckich. Jednak w konkluzji tekstu zwraca uwagę na rekomendację Francisa Fukuyamy udzieloną Amerykanom, by naśladować niemiecką Społeczną Gospodarkę Rynkową ze względu na jej wieloletni dynamizm i stabilność oraz globalną konkurencyjność. Kwestie niemieckiego ustroju gospodarczego realizowanego od lat 50. XX w. szczegółowo analizuje Tadeusz Kaczmarek, który pośrednio polemizuje z koncepcją dryfu ładu gospodarczego 3. 2 Dialog mógłby np. oznaczać przesłuchania w Senacie na okoliczność wydatkowania publicznych pieniędzy na ambitne, innowacyjne projekty rozwoju Polski. 3 Nauka niemiecka, szanując swój ustrój gospodarczy, wydała dzięki Fundacji Adenauera Lexikon Soziale Marktwirtschaft autorstwa R. Hassego, H. Schneidera i K. Weigelta, Paderborn Ta ponad 500-stronicowa praca posiada hasła osobowe dot. niemieckich myślicieli o tym ustroju oraz hasła rzeczowe. 6 I Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015

7 Jeszcze inaczej podchodzi do prognozy ekonomicznej Elżbieta Mączyńska. Przypomina ona tezę o stagnacji sekularnej, która przejawia się zastojem gospodarczym. Teza ta wiąże się z potrzebą przedefiniowania polityki makroekonomicznej oraz priorytetów, tak by uniknąć ryzyka zarażenia stagnacją. Swe rozważania autorka odnosi do Polski, zwracając uwagę na występujące tu symptomy typowe dla stagnacji sekularnej. Odrębny blok stanowią trzy referaty prezentujące kontekst energetyczny strategii. Paweł Bożyk stoi na stanowisku jej wspierania poprzez równorzędne traktowanie pierwotnych nośników energii jako przyjaznych dla środowiska naturalnego. Pogląd ten wynika zarówno z przekonania o potrzebie odejścia od węgla jako głównego źródła energetycznego, jak i ze świadomości, że energetyka jądrowa nie może być już jedyną alternatywą dla przyszłości. Takie stanowisko można również znaleźć w opracowaniach Klubu Rzymskiego, w których zauważa się niebezpieczeństwa wynikające z eksploatacji atomu 4. Świat idzie w kierunku wykorzystania energii słonecznej, a innowacyjność jest w tym zakresie szczególnie premiowana. W tekście Andrzeja Kassenberga i Zbigniewa Karaczuna przedstawiony został scenariusz niskoemisyjnej agendy modernizacyjnej w perspektywie Autorzy wspierają poglądy Pawła Bożyka, pokazując różne warianty modernizacji polskiej energetyki opartej na niskoemisyjnej transformacji. Zwracają oni przy tym uwagę na jej korzystny wpływ na ochronę klimatu. Rozważania Krzysztofa Księżopolskiego odnoszą się do relacji energetyka- klimat. Autor twierdzi, że skłonność społeczeństw do działania na rzecz ochrony klimatu jest niska, co wynika z przesuniętych w czasie efektów tych zmian odczuwamy je nie teraz, lecz w przyszłości. Globalna strategia ochrony klimatu zawiera się zdaniem autora w trzech fazach. Faza pierwsza to badania naukowe diagnozujące problem. Druga faza to stworzenie międzynarodowych regulacji prawnych potrzebnych do negocjacji. Trzecia to negocjacje zmierzające do ustanowienia międzynarodowego reżimu ochrony klimatu. Kontekst rewolucji informacyjnej przedstawiony jest w dwóch tekstach. W pierwszym z nich autorstwa Andrzeja Wierzbickiego stawiana jest hipoteza o końcu pracy wskutek wykorzystania rozwoju techniki. Rewolucja informacyjna wywołuje megatrend minimalizacji kosztów pracy, który prowadzi do zasadniczych zmian na rynku pracy na niekorzyść pracowników. Pracodawca, dążąc do minimalizacji kosztów pracy, inwestuje w dalsze zastosowanie technik informatycznych, co prowadzi do stopniowego eliminowania pracy ludzkiej. Wątek ten znalazł potwierdzenie w dyskusjach na seminariach, kiedy np. podkreślano potrzebę skracania czasu pracy. Autor przewiduje po komputerach osobistych, telefonii komórkowej i internecie trzy następne fale rewolucji informacyjnej: roboty, inżynierię wiedzy (sztuczna inteligencja) oraz inżynierię biomedyczną. Myśli Andrzeja Wierzbickiego rozwija Konrad Prandecki. Rozważania obu autorów korespondują z wcześniejszym tekstem Grzegorza W. Kołodki, zważywszy przede wszystkim na wyobraźnię potrzebną w różnych zawodach dla projektowania przyszłości. Rewolucja informacyjna oparta jest na innowacyjności. Kontekst innowacyjności stanowi fragment myślenia strategicznego. Innowacyjność wpisana w gospodarkę opartą na wiedzy wymaga ochrony prawa własności intelektualnej. Sprzyja temu globalny system tworzony zarówno w UE, jak i w USA. Temat ten omawiają Michał Kruk i Aleksandra Auleytner. Zwracają oni uwagę na nową dziedzinę wiedzy, jaką jest porządkowanie prawa własności intelektualnej i jego harmonizacja, które chronią innowacyjność w poszczególnych państwach i blokach państw. * * * W trakcie poszczególnych seminariów wracał jak refren temat dotyczący relacji nauka polityka. Priorytet polityki względem nauki jest wyraźnie widoczny i wynika on z różnych przyczyn. Pierwszą z nich stanowi konstatacja o doraźnym i intuicyjnym widzeniu problemów przez polityków i administrację. Istnieje liberalny pogląd, że problemy należy rozwiązywać w kolejności ich wyłaniania się, a nie a priori. W rezultacie, im lepsze (ostrzegawcze) diagnozy przedstawia się decydentom, tym gorzej dla ich aplikacji. Ignorancja wobec nauki objawia się nie tylko poprzez odrzucanie 4 Np. J. Randers, Rok Globalna prognoza na następne czterdzieści lat, Warszawa Autor zauważa, że za ok. 40 lat tylko Francja i Chiny będą posiadać jeszcze czynne elektrownie jądrowe. Jest to bezpośrednia rekomendacja dla Polski, by nie wikłać się w energetykę jądrową! Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015 I 7

8 wyników badań, ale także poprzez uznanie za zbędne wykorzystanie opracowań takiego ośrodka, jakim było Rządowe Centrum Studiów Strategicznych działające w latach Drugim powodem odrzucania ustaleń naukowych jest fetysz sondaży poparcia społecznego dla partii. Są one formułowane na podstawie opinii niedoinformowanych obywateli, którzy poprzez swoje poglądy w cząstkowych sprawach utrwalają polityków w przekonaniu o ważności ich aktualnych racji. Politycy boją się reform rekomendowanych przez ośrodki naukowe, gdyż spowodują one niezadowolenie społeczne jakichś grup, umiejętnie podsycane przez opozycję i media. To z kolei prowadzi do spadku popularności polityków i do perspektywy przegrania walki o władzę. Media w sojuszu z władzą dobierają więc tematy oparte na krótkiej perspektywie poznawczej, sprzyjającej doraźnym decyzjom. Mieszają one priorytety i tym samym wytwarzają chaos, określany czasem jako szum informacyjny. Trzecim powodem nieuznawania dorobku nauki jest inflacja strategii opracowanych dla wszystkich szczebli organizacji życia zbiorowego. Pojawiają się wątpliwości dotyczące wyboru właściwego dokumentu do realizacji, powiększane przez zawirowania polityczne towarzyszące zmianom na szczeblach władzy. Na ogół nowa władza nie uznaje wcześniejszych ustaleń i na nowo kreuje swój (nie)ład. Skutkiem ignorancji polityków jest zawodność państwa wobec wyzwań i zagrożeń. Państwo reprezentowane przez elity polityczne ciągle spóźnia się z interwencjami lub w ogóle nie reaguje. W ten sposób ujawnia się bezradność państwa wobec groźnych zjawisk społeczno-ekonomicznych. Istnieje jeszcze jedna przyczyna niewykorzystywania wskazań naukowych: jest nią wielość poglądów w samej nauce, co utrudnia decydentom podejmowanie decyzji. To, co jest siłą wynikającą z wielości naukowych poglądów, dających możliwość dokonania najlepszych wyborów, okazuje się słabością w zderzeniu z ignorancją decydentów. Kolejną konkluzją wynikającą z seminariów jest stwierdzenie o braku reform. Reformy bazują na działaniach, które kreują rozwój i niszczą status quo. Brak reform to utrzymywanie istniejącego stanu, co jak wiadomo oznacza cofanie się. Wskazywano, że dla strategii zarządzania potrzebna jest reforma budżetu, który ma stary, resortowy charakter i kontrastuje z działającymi w innych krajach budżetami zadaniowymi. W Niemczech tymczasem w ramach tego samego co w Polsce art. 20 Konstytucji o społecznej gospodarce rynkowej działa tzw. budżet socjalny (od 1960 r.) oraz prowadzona jest polityka stanu średniego (Mittelstandspolitik) dotycząca znaczącej liczbowo grupy bazującej na własności prywatnej, a przez to posiadającej największe znaczenie podatkowe w strukturze społecznej. Zreformowany budżet zadaniowy oznaczałby dialog, większą rzetelność podatników, racjonalne wydatki i przejrzystą realizację priorytetów społeczno-gospodarczych. W zakresie systemowo niereformowanej polityki społecznej 5 działa w Polsce około 12 różnych funduszy, a każdy jest inaczej zarządzany. w porównaniu z Europejskim Funduszem Społecznym wszystkie krajowe fundusze rozpraszają strategiczne priorytety na drobne zadania techniczne. Przykładem może być brak polityki mieszkaniowej czy fluktuacja regulacji prawnych związanych z ubezpieczeniami społecznymi. Innym przykładem braku reform (w nawiązaniu do artykułu A. Wierzbickiego) jest czas pracy, który od 1918 r. zmieniany był tylko dwa razy za J. Piłsudskiego jego dekretem o 46-godzinnym tygodniu pracy 6 i za Edwarda Gierka, gdy zaczęto wprowadzać wolne soboty, i w efekcie 40-godzinny tydzień pracy. Od tego czasu minęło blisko 40 lat, mamy nową epokę, ale stare normy czasu. Trzeba też zauważyć, że krótszy czas pracy sprzyja więziom społecznym i rodzinnym, oznacza ożywienie w usługach, zmniejszenie uciążliwości pracy w wielu zawodach oraz zmniejszenie bezrobocia (młodzieży). Istnieje szereg zewnętrznych opracowań i raportów, które mogą być wykorzystane dla strategii rozwoju Polski. W niektórych z nich wskazuje się np., że należy zmniejszyć bariery biurokratyczne dla tworzenia nowych firm, zacząć się wycofywać z przywilejów emerytalnych, reformować 5 Auleytner J., O potrzebie strategii nowoczesnego państwa opiekuńczego, oraz Polityka społeczna potrzebuje rewolucji, 6 Dekret z 23 listopada 1918 r. jest pierwszym aktem prawnym wprowadzającym strategiczny ład do polityki społecznej nowego państwa. 8 I Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015

9 system ubezpieczeń społecznych, że powinno się polepszyć edukację przedszkolną i zawodową, czy zmniejszyć opodatkowanie pracy. Wszystkie te opracowania prowadzą do kluczowego pytania o konkurencyjność naszego kraju wśród 144 gospodarek narodowych ujętych w międzynarodowym rankingu 7. Żaden ranking nie jest doskonale precyzyjny, istotę stanowi wskazanie problemu i pozycjonowanie w tym przypadku Polski wśród innych państw. W 2014 r. Polska w tym rankingu nieco pogorszyła swoją pozycję i zajmowała 43. miejsce. Na miejsce to składa się ocena 12 filarów konkurencyjności, takich jak: Instytucje miejsce 56. Infrastruktura miejsce 63. Środowisko makroekonomiczne miejsce 63. Zdrowie i edukacja podstawowa miejsce 39. Szkolnictwo wyższe i dokształcanie miejsce 34. Efektywność rynku dóbr miejsce 51. Efektywność rynku pracy miejsce 79. Rozwój rynku finansowego miejsce 35. Gotowość technologiczna miejsce 48. Wielkość rynku miejsce 19. Zaawansowanie biznesu miejsce 63. Innowacyjność miejsce 72. W rankingu tym widoczna jest zasadnicza asymetria pomiędzy poziomem wykształcenia Polaków a innowacyjnością naszego kraju. W przypadku niektórych szczegółowych komponentów składających się na obraz określonego filara konkurencyjności nasz kraj sytuuje się powyżej 100. miejsca! Poziom konkurencyjności kraju jest przede wszystkim pochodną poziomu innowacyjności. Tym samym wskazuje to na znaczenie proinnowacyjnych działań i długookresowej strategii innowacyjności jako niezbędnego warunku wzrostu konkurencyjności krajowej gospodarki i umacniania gospodarczej pozycji Polski w wymiarze międzynarodowym. Niedostateczny wciąż poziom innowacyjności w Polsce i niedostatek kompleksowych rozwiązań służących rozwojowi i unowocześnianiu gospodarki wskazują na potrzebę intensyfikacji prac nad długookresową kompleksową strategią innowacji. Wymaga to intensyfikacji działań proinnowacyjnych, zorientowanych na eliminowanie barier innowacyjności. To fundamentalne wyzwanie i zadanie dla ekonomistów wskazujące zarazem na konieczność prac nad strategicznymi kierunkami przemian w polskim systemie społeczno- -gospodarczym. Jednakże warunkiem efektywności takich prac, a zarazem ich celem i rezultatem, są zawsze alternatywne w stosunku do status quo wizje rozwojowe uwzględniające wielość rozwiązań i możliwości. To zaś wymaga upowszechnienia, uspołecznienia debaty na temat przyszłości. Jednak w warunkach narastającej dynamizacji przemian i narastającej w ślad za tym niepewności rosną trudności przewidywania przyszłości. Im bardziej wydłuża się czasowy horyzont prognozy, tym bardziej jesteśmy skazani na domysły i przeczucia. Ale tym bardziej istotne jest włączenie w możliwie najszerszym wymiarze różnych grup społecznych w proces myślenia strategicznego. Tak rozumiany, postulowany już przed czterema dekadami, ale wciąż jeszcze dalece niedostatecznie urzeczywistniany tofflerowski społeczny futuryzm umożliwia osiąganie wyższego szczebla kompetencji w konstruowaniu zmian, szczebla wykraczającego poza odhumanizowaną (mimo że demokratyczną) technokrację 8. Wskazuje to zarazem na potrzebę dysponowania czułym systemem wskaźników stopnia realizacji celów społecznych i kulturowych, zintegrowanych ze wskaźnikami ekonomicznymi 9. Sprzyjałoby to nie tylko humanizacji prognozowania, ale także jego użyteczności oraz efektywności. Rozwój futurologicznej refleksji jest niezbędny tym bardziej, że prognozy wykazują tendencje do samospełnienia lub samounicestwienia się. Dzięki sztuce 7 W rankingu pierwsze miejsce od lat zajmuje Szwajcaria; szczegółowe dane dla Polski strona: 8 A. Toffler, Szok przyszłości, PIW, Warszawa 1974, wyd. II, Zysk i S-ka, Poznań 1998, s Jw., s Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015 I 9

10 futurologii dowiadujemy się, co jest możliwe, prawdopodobne, a dzięki polityce futurologii co pożądane. Racje przemawiające za badaniem prawdopodobnych wariantów przyszłości są nieodparte. Usiłowania przewidywania przyszłości w sposób nieunikniony zmieniają ją ( ). Czas raz na zawsze obalić popularny mit, że przyszłość jest nierozpoznawalna. Ogólne wyobrażenie o tym, co może nastąpić, jest lepsze niż żadne ( ). Jeśli błędne to i tak korzystne 10. Trudno w dobie wszechogarniającej świat niepewności zakwestionować słuszność rekomendacji poszerzania koncepcji możliwych, wielorakich wizji i marzeń obrazów potencjalnego jutra. Stąd też zasadność tworzenia na różnych szczeblach ośrodków imaginacyjnych ukierunkowanych na interdyscyplinarne uaktywnianie mózgów, co może być źródłem pomysłów, idei, o których technokratom się nie śniło 11. Dziś w warunkach rewolucji informacyjnej, jak nigdy chyba wcześniej, potrzebne są nowe, wielkie idee zarówno utopijne, jak i antyutopijne. Zarazem jednak trudno odmówić racji opinii, że żadna pojedyncza książka ani pojedynczy autor nie jest w stanie przedstawić wizji przyszłości. Stąd potrzeba futuryzmu społecznego, tym większa, że technokratycznie zorganizowane społeczeństwa na ogół nie sprzyjają wizjonerom. Rozwój futuryzmu społecznego stwarza zarazem możliwości przełamywania, tak częstego obecnie i sygnalizowanego przez różne grupy społeczne, poczucia braku możliwości wpływu na kierunki i tempo zmian rzeczywistości. Rewolucja cyfrowa i postępujący dzięki niej rozwój sieci społecznościowych sprawiają jednak, że Tofflerowska wizja konsultantów przyszłości może się urzeczywistniać i to, co mogłoby być naiwne czy utopijne w cywilizacji industrialnej, obecnie okazuje się realistyczne. Faktem staje się chociażby crowdsourcing, czyli zbiorowe (tłumne) rozwiązywanie problemów. Polska powinna dążyć do rozwoju sieci, infrastruktury myślenia strategicznego. Jej brak zagraża ślepotą strategiczną, a w najlepszym razie niedowidzeniem strategicznym z rozlicznymi groźnymi tego następstwami. Rozwój sieci badań prognostycznych warunkuje racjonalność decyzji podejmowanych na różnych szczeblach rządzenia i zarządzania. W Polsce jest to szczególnie ważne, zwłaszcza w związku z wieloma antyinnowacyjnymi przejawami w życiu społeczno-gospodarczym. Bariery rozwojowe, w tym bariery innowacyjności, mają bowiem naturę nie tylko ekonomiczną, polityczną, ale też społeczną, kulturową, co wykazywane jest m.in. w tekście Jerzego Kleera. W dodatku między tymi barierami występuje negatywna synergia sprzężeń zwrotnych prowadząca do antynomicznego dryfu (czyli równoczesny postęp i anachroniczność, bycie z przodu i wleczenie się z tyłu). Choć przeważnie mniej więcej wiadomo, jakie działania mogłyby usuwać blokady, to często brakuje woli i/albo mechanizmów politycznych i innych, aby takie działania podjąć. Antynomiczny dryf działa jak Tobinowski piasek wsypywany w koła zębate czy kij wkładany w szprychy. Niemal każdemu czynnikowi rozwojowego potencjału Polski odpowiada czynnik blokujący rozwój (zawsze jest jakaś druga, gorsza strona). Antynomiczne dryfowanie sprawia, że istotna część potencjału jest blokowana lub marnotrawiona na walkę z problemami, które sami tworzymy. Kwestie te wymagają rozwiązań, w tym wykorzystania potencjału futuryzmu społecznego, pogłębionej refleksji i strategicznie przemyślanych działań. Wynika stąd zarazem zasadność i potrzeba podjęcia następnego, nowego cyklu seminariów Forum Myśli Strategicznej w ramach projektu z NBP cyklu dotyczącego innowacyjności i sposobów przełamywania antyinnowacyjnego dryf. Przewodniczący Towarzystwa Współpracy z Klubem Rzymskim Prof. dr hab. Julian Auleytner Prezes Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Prof. dr hab. Elżbieta Mączyńska 10 Jw. 11 Jw., s I Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015

11 Kilka pytań o przyszłość Europy prof. dr hab. Bohdan Jałowiecki* część 1 Myśli o przyszłości Europy Czy warto zajmować się przyszłością? Jakakolwiek byłaby odpowiedź na to pytanie, ludzie zawsze będą się zajmować przyszłością, ponieważ są ciekawi, a przyszłość jest intrygująca. Zjawisko stare jak świat od greckiej Pytii po nam współczesne telewizyjne wróżki. Od tych zainteresowań nie są wolni uczeni, którzy formułują niesprawdzające się prognozy i piszą nietrafne scenariusze. Klasycznym przykładem jest książka Granice wzrostu wydana przez Klub Rzymski w 1972 r., analizująca przyszłość ludzkości wobec wzrostu liczby mieszkańców ziemi oraz wyczerpujących się zasobów naturalnych. Warto więc mieć na uwadze ostrzeżenie Milana Kundery, który pisał, że wszystkie przewidywania są mylne, to jedna z nielicznych pewności danych człowiekowi. Oczywiście mogą się zdarzać wyjątki, o czym będzie jeszcze mowa. Co to jest Europa? Europa pisał Edgar Morin to pojęcie geograficzne pozbawione granic z Azją i koncept historyczny o zmiennych kształtach. Gdzie zatem kończy się Europa? Na Uralu powiadał Charles de Gaulle, a może na granicy między chrześcijaństwem zachodnim i prawosławiem, którą to linię jako granicę cywilizacji zakreślił Samuel Huntington, a może jednak na Łabie jak proponował Astolphe de Custine, czy może wreszcie nieco dalej na wschód, gdzie na Wiśle zatrzymał się styl romański. Za wytyczeniem każdej z tych granic kryją się kryteria polityczne, ekonomiczne i kulturowe. W świadomości ludzi żyjących w różnych krajach Europy nie jest ona także jednolitym obszarem. Dla wielu Polaków nie ulega wątpliwości, że żyją oni w Europie, chociaż nie brakuje również, także wśród historyków, głosów o kolejnych powrotach tego kraju do Europy, co oznacza po prostu, że dane państwo raz może być w Europie, a innym razem nie. Z kolei np. dla Francuzów, szczególnie w okresie istnienia żelaznej kurtyny, wszystko na wschód od Łaby, jak chciał de Custine, to były pays de l Est kraje Wschodu. I dziś takiej nazwy używa się w zachodnich mediach zamiennie z krajami Europy Wschodniej właśnie dla podkreślenia, że to jednak jest inna Europa. Co oznacza pojęcie europejskiej Europy? Jest to obszar, gdzie przyjmowane są takie wartości, jak demokracja, swobody obywatelskie, prawa jednostki, tolerancja i racjonalizm w myśleniu, a więc oświeceniowa tradycja. Do tych wartości należy także przestrzeganie demokratycznych standardów, które polegają nie tylko na tym, że odbywają się wybory, ale m.in. także na tym, że nie wykorzystuje się demokratycznych procedur do budowy autorytarnych struktur państwowych, jak to obecnie widać na Węgrzech. Europa jako źródło cierpień? Pod tym tytułem Centrum im. Bronisława Geremka zorganizowało niedawno spotkanie z cyklu debat lemkinowskich. Traumatyczne doświadczenia I wojny światowej, II wojna światowa, Holokaust, rzeź wołyńska, Srebrenica. Miliony ofiar. Czy Europa ma szansę uwolnić się od tego losu? Czy mieszkańcy Europy muszą się znowu bać w obliczu pełzającego w różnych krajach źródła cierpień ksenofobii, rasizmu, szowinizmu, faszyzmu? Przyjmowane wartości, ale czy przyjęte? Licząca już 29 państw Unia staje się coraz bardziej zróżnicowaną europejską mozaiką, a jej granice przesuwają się dalej, do krajów prawosławia, poza granice, jak pisał Samuel Huntington, zachodniej cywilizacji. Grecja będąca dotychczas wyjątkiem nie zalicza się jednak do Europy Wschodniej, ale do kręgu śródziemnomorskiego. * Europejskie Centrum Studiów Regionalnych i Lokalnych, członek Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015 I 11

12 Mieszkańcy poszczególnych części Europy żyją w innym czasie historycznym, co pokazuje wiele wskaźników zagospodarowania przestrzennego, wyposażenia w infrastrukturę, dostępu do nowoczesnej technologii informacyjnej, ale także poziomu wykształcenia. Zróżnicowania te widoczne są także wewnątrz krajów Europy Wschodniej i Południowej. Są to różnice nie tylko w wymiarze materialnym, ale przede wszystkim mentalnym. Wykształceni, zamożni mieszkańcy Pragi, Warszawy czy Bukaresztu żyją według zachodnioeuropejskiego czasu w początkach XXI w. Ukraiński były kołchoźnik, polski robotnik rolny, rumuński chłop z zabitej deskami karpackiej wioski egzystują jeszcze w znacznej mierze w XIX stuleciu, a górnicy, hutnicy i metalowcy gdzieś w pierwszej połowie XX w. W Polsce podział ten jest dobrze widoczny w przestrzeni kraju, ponieważ, jak pokazują kolejne wybory parlamentarne, dzieli się on na wschód i zachód oraz na metropolie i prowincję. Duża część mieszkańców Europy Środkowej i Wschodniej żyje poza współczesnością często we wspólnotach plemiennych, a jeszcze częściej w rodzinno-koleżeńskich, których warunkiem przetrwania jest zamknięcie do wewnątrz i odgrodzenie się od świata zewnętrznego. Trwanie, obok tradycji i religii, to podstawowe wartości zapewniające złudzenie poczucia bezpieczeństwa w społeczeństwie ryzyka. Członkowie tych wspólnot, zwróceni ku przeszłości, są mentalnie nieprzygotowani do postępujących zmian, na które reagują wrogością, i zupełnie nie pasują do drugiej, zachodniej części Europy. Trudno nam Europę jako całość uznać za swoją własność pisze w swojej znakomitej książce Fado Andrzej Stasiuk za swoją ojczyznę, za swoje dziedzictwo. Jesteśmy w niej obcy, przychodzimy z zewnątrz, z krain, o których Europa ma mgliste pojęcie, traktując je raczej za zagrożenie niż część samej siebie (...). Czy da się scalić dwa nurty dziejów, które tak długo biegły oddzielnie, obok siebie? W dodatku często, gdy jeden przyśpieszał, ten drugi wręcz zamierał, wysychał albo zamieniał się w podziemny strumień. Narody nie pamiętają historii powszechnej i żywią się swoją własną. Podobnie jest z przyszłością. Możemy ją planować jako wspólną, ale gdy nadchodzi, natychmiast zamienia się w przeszłość i wówczas staje się tylko naszą osobistą własnością. Ponieważ nie mamy niczego więcej. Nie wszyscy mieszkańcy Europy uznają, wydawałoby się, wspólne wartości. Świadczą o tym ostatnia polska dyskusja o konwencji w sprawie przemocy wobec kobiet i ciągłe spory o nieratyfikowaną przez parlament Kartę praw podstawowych, nieszanowane są także w Polsce i w niektórych innych krajach takie prawa jednostki, jak prawo do aborcji, związki partnerskie, małżeństwa jednopłciowe, in vitro itd. Nie tylko nowe, ale także stare kraje Unii nie radzą sobie z odwiecznymi europejskimi fobiami: nacjonalizmem, ksenofobią, rasizmem i antysemityzmem, tymi pożywkami pełzającego faszyzmu. Europejscy politycy zjawiska te wstydliwie pomniejszają i bagatelizują, i są bezsilni wobec faszystowskiej międzynarodówki, która bezkarnie wykorzystuje sieć internetu do propagowania swojej ideologii i organizowania akcji bezpośrednich w realnym świecie. Kolejne pokolenie po traumie II wojny światowej powraca do starych demonów, czyniąc je swoimi symbolami. Większość ludzi pamiętających tamte czasy nie jest w stanie pojąć, jak młodzi Polacy, Rosjanie, Francuzi mogą malować swastyki na synagogach, bezcześcić żydowskie cmentarze, ubierać się w koszulki z podobizną Adolfa Hitlera i uważać go za bohatera. O ile w Niemczech tego rodzaju zjawiska można jeszcze jakoś wyjaśnić, to w Polsce czy w Rosji dużo trudniej. Każdy kraj ma w tej dziedzinie swoją specyfikę, w Rosji są to być może imperialne tęsknoty. Stalinizm nie zapewnił trwałości imperium, warto więc może myśli część młodego pokolenia poszukiwać innego wzoru. To oczywiście w sferze intelektualnej nie ma żadnego sensu, ale w sferze emocjonalnej może, jak widać, być czynnikiem integrującym społecznych frustratów. W Polsce jest trochę inaczej. Przez ostatnie kilkanaście lat zbrodnie stalinowskie przykryły w społecznej świadomości, szczególnie młodego pokolenia, zbrodnie hitlerowskie, a nowa generacja historyków z kręgu Instytutu Pamięci Narodowej, opierając się na aktach tajnej policji, kreśli swój własny obraz Polski Ludowej, który staje się obowiązującą interpretacją historii. PRL był, choć ułomnym, to jednak polskim państwem, a współpraca z jego aparatem nie była nawet w przybliżeniu tym samym co np. kolaboracja w czasie hitlerowskiej okupacji z gestapo. Natomiast w rezultacie odkłamywania najnowszej historii Polski na pożywce antykomunizmu rodzi się pełzający faszyzm. 12 I Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015

13 Jakie jest prawdopodobieństwo realizacji scenariuszy? W 1999 roku opublikowano scenariusze dla Europy, jeden z nich i to jest ten wspomniany wyjątek scenariusza, który sprawdza się na naszych oczach. W sąsiedztwie Europy następuje przyśpieszona degradacja sytuacji gospodarczej i politycznej. Zapewnienie zewnętrznego i wewnętrznego bezpieczeństwa stanie się problemem numer jeden. Poczucie oblężonej twierdzy uniemożliwi wszelkie reformy gospodarcze i doprowadzi do wzrostu roli państw narodowych. W scenariuszu tym międzynarodowe napięcia zostaną wzmocnione przez niski wzrost gospodarczy i brak superpotęgi zdolnej zapobiegać lokalnym konfliktom. Dwadzieścia lat po upadku ZSRR i systemów dostosowanych do zimnej wojny pojawią się słabo kontrolowani mali aktorzy: partyzantki etniczne, grupy terrorystyczne, organizacje przestępcze. W sąsiedztwie Unii w kolejnych latach XXI w. sytuacja stanie się coraz bardziej napięta. Wystąpi groźba dyktatur wojskowych lub religijnych w basenie Morza Śródziemnego i konfliktów etnicznych wszędzie dookoła. W momencie kiedy terroryści przeniosą swoją działalność na teren krajów członkowskich, rządy odpowiedzą na nacisk społeczny i rozpoczną militarną interwencję. Powstanie Europejska Rada Bezpieczeństwa, która opracuje plan Eurovigile. Priorytet dla spraw bezpieczeństwa odsunie na dalszy plan wewnętrzne reformy i problemy ekonomiczne. Degradacja otoczenia wymusi reformę instytucji europejskich w kierunku zapewnienia większego bezpieczeństwa, nastąpi rozrost aparatu bezpieczeństwa i innych służb publicznych, który wzmocni centralizm. Tradycyjną słabość europejskiej gospodarki powiększą fiskalizm, interwencjonizm i protekcjonizm. Lata do 2010 r. zapowiadają się w Europie jako niestabilne zarówno pod względem zewnętrznym, jak i wewnętrznym, ale także poza ściśle europejskimi ramami, poszczególne części światowego systemu politycznego mogą ograniczać współpracę i zamykać się w sobie. Co się wydarzyło? Nowe stulecie zaczęło się źle, w momencie kiedy islamscy terroryści zaatakowali wieże World Trade Center. To tragiczne wydarzenie w sferze realnej było katastrofą stosunkowo niewielkich rozmiarów, zginęły 2752 osoby, natomiast miało niezwykłą i ogromną wagę symboliczną. Trzęsienie ziemi w 2003 r. w Bam, w Iranie, pochłonęło ponad 30 tys. ofiar, a w efekcie tsunami w Azji Południowo-Wschodniej w 2004 r. zginęło ok. 300 tys. ludzi. Znaczenie każdego z tych wydarzeń jest oczywiście inne. W dwóch ostatnich przypadkach były to katastrofy naturalne, natomiast w pierwszym przypadku sprawcą był człowiek. Ale odmienna jest także ich percepcja. W Azji zginęli głównie Inni, zaś zamach w Nowym Jorku dotknął Nas. Może warto jednak pamiętać, że cierpienie ofiar i ich rodzin, które te katastrofy przeżyły, były takie same. Jest rzeczą oczywistą, że ludzie w Stanach Zjednoczonych przeżyli szok, ponieważ nikt się nie spodziewał, że wielkie mocarstwo może zostać zaatakowane. Łatwość, z jaką wykonano ten atak, postawiła także pytania o skuteczność władz państwowych. Konieczne więc były z ich strony możliwie najbardziej spektakularne działania. I jak to się często działo w historii, na zupełnie nowe wyzwanie udzielono starej odpowiedzi, wysyłając samoloty i czołgi do kraju, w którym ponoć ukrywał się przywódca terrorystów. Z punktu widzenia głównego celu operacja ta zakończyła się fiaskiem, ponieważ przywódcy Al-Kaidy wtedy nie ujęto i grup terrorystycznych nie rozbito. Stało się tak dlatego, że fundamentalistyczni terroryści islamscy do realizacji swoich starych celów znaleźli nową odpowiedź, wpisując się w społeczeństwo sieciowe, które cechuje się płynnością i elastycznością struktur. Walcząc ze współczesną cywilizacją, fundamentaliści islamscy użyli środków wytworzonych w tej cywilizacji, zaś rządy cywilizowanych państw zastosowały środki tradycyjne do zwalczania owych sieciowych fundamentalistów. Trudno bowiem mobilną i zakonspirowaną często w krajach zachodnich terrorystyczną siatkę unieszkodliwić za pomocą czołgów i samolotów. Kraje Zachodu w odpowiedzi na islamski terroryzm starają się zwalczać nie jego przyczyny, ale skutki. Nie może to przynieść spodziewanych rezultatów, toteż terroryści osiągają łatwo swój cel, siejąc strach tym bardziej, że mają w tym dziele niespodziewanych sojuszników rządy demokratycznych krajów, które pod pozorem terrorystycznego zagrożenia coraz bardziej zwiększają policyjną kontrolę swoich obywateli. A kiedy nie ma rzeczywistych zamachów, odpowiednie służby wykrywają nieistniejące spiski. Podobno tak właśnie było z rzekomo planowanym w sierpniu 2006 r. zamachem na samoloty część 1 Myśli o przyszłości Europy Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015 I 13

14 lecące z Londynu do Stanów Zjednoczonych. W rezultacie udało się podtrzymać strach, jeszcze bardziej zwiększyć kontrolę obywateli pokornie godzących się na różne uciążliwości, a także pokazać sprawność władzy tracącej popularność przed nadchodzącymi wyborami. Ponieważ operacja przeciwko talibom w Afganistanie zakończyła się bez sukcesu, wielkie mocarstwo pod kłamliwym pretekstem rozpoczęło nową wojnę w Iraku. Obalono wprawdzie paskudnego dyktatora, ale cena okazała się bardzo wysoka. W tej wojnie, która dotychczas kosztowała 330 mld dol., zginęło ponad 2 tys. Amerykanów, a liczba ofiar wśród ludności irackiej dochodzi do miliona osób, ale to są oczywiście ci Inni, którymi świat zachodni przejmuje się mało. Pośrednie skutki tej wojny są równie poważne: wzrost nienawiści do zachodniego świata w krajach islamskich, dostarczenie pożywki i usprawiedliwienia dla działalności terrorystów, ponowna aktywizacja talibów w Afganistanie, zaognienie relacji między napływową ludnością islamską a autochtonami w krajach Europy Zachodniej, spadek poczucia bezpieczeństwa w społeczeństwach zachodnich oraz wzrost policyjnego nadzoru i ograniczanie praw obywatelskich, a tym samym zagrożenie demokracji. W wyniku nieprzemyślanych interwencji powstało państwo islamskie, nastąpił rozpad Libii. Do pożaru, jaki ogarnął południowe wybrzeża Morza Śródziemnego, przyczyniły się rebelia w Syrii i pacyfikacja strefy Gazy. Na Ukrainie obalono legalnie wybranego prezydenta i nastąpiła rebelia we wschodniej części kraju. Cały czas mają miejsce terrorystyczne zamachy, ostatnio w Tunezji. Jaka jest odpowiedź na te wydarzenia? Odpowiedzią na te wydarzenia są działania wojskowo-policyjne. Europejskie rządy, wzorem USA, terroryzm usiłują zwalczyć metodami policyjnymi. Zaostrza się kontrola na zewnętrznych granicach Unii mająca zahamować napływ emigrantów z terenów objętych konfliktami zbrojnymi. Pojawiają się działania protekcjonistyczne także wewnątrz Unii, przykładem może być ustanowienie minimalnej płacy dla kierowców zagranicznych tirów przejeżdżających przez Niemcy. Zwiększa się zasięg inwigilacji, a więc wzrasta kontrola zachowań obywateli. Nawet w Wielkiej Brytanii, kraju o starych demokratycznych tradycjach, realizuje się rewolucyjne hasło nie ma wolności dla wrogów wolności, wprowadzając zakaz wypowiedzi popierających terroryzm. Terroryzm, jak się okazało, stał się bronią, której skuteczność przerosła oczekiwania terrorystów. Przestraszeni Europejczycy zaczęli się godzić dobrowolnie na ograniczanie ich praw obywatelskich, co rzekomo miało im zapewnić bezpieczeństwo. O to właśnie chodziło terrorystom, którzy przede wszystkim nienawidzą wolności. Nie dostrzega się albo słabo reaguje na istotne niebezpieczeństwa, wyolbrzymiając terrorystyczne zagrożenia i skutki zmian klimatycznych. Co grozi Europie? Europejskie wartości nie wszędzie są jednakowo zinterioryzowane, nie wszędzie są jednakowo kwestionowane. Coraz częstsze zaprzeczanie tym wartościom jest jednak pierwszym zagrożeniem dla spójności Unii Europejskiej. Zagrożenie drugie to stagnacja gospodarki i słaby potencjał innowacyjny w wielu dziedzinach, przede wszystkim w nauce, ale także w zarządzaniu i w myśleniu o polityce. Zagrożenie trzecie to narodowe egoizmy i niemożność ich przezwyciężenia, a tym samym pogłębienia europejskiej integracji. Ale egoizmy to nie tylko kłótnie o pieniądze, to także rozgrywanie swoich interesów ponad głowami innych. Przykłady są również liczne, to np. polskie zaangażowanie w Iraku czy niemiecki gazociąg pod dnem Morza Bałtyckiego. Ograniczenie tych partykularyzmów możliwe jest tylko w federalnej Europie, ponieważ jedynie taka wspólnota może sprostać wyzwaniom globalnej konkurencji. Zagrożenie czwarte to starzenie się ludności oraz zmiany w strukturze gospodarki powodujące przekształcenia na rynku zatrudnienia. Pracy dla ludzi o niskich i średnich kwalifikacji, których kiedyś zatrudniał przemysł, jest coraz mniej. Obecnie dominuje rozproszone zatrudnienie w usługach. W najniższym segmencie usług i w budownictwie, mimo bezrobocia, nie ma chętnych do prac ciężkich, nieprzyjemnych i mało płatnych, stąd konieczność importu siły roboczej. Imigranci, szczególnie wtedy, kiedy mamy do czynienia z dużym dystansem kulturowym między alochtonami i autochtonami, stwarzają dla ludności rodzimej poczucie zagrożenia tożsamości, co jest pożywką ksenofobii i rasizmu i to jest zagrożenie piąte. Zagrożenie szóste to walka z terroryzmem, która powoli unieważnia prawa obywatelskie i demokrację. Politycy straszą, media rozsiewają strach, obywatele się boją, a władza, korzystając z przyzwolenia przestraszonych ludzi, rozsze- 14 I Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015

15 rza swoje prerogatywy. Inwigilacja obywateli w postaci niekontrolowanych podsłuchów, powszechne śledzenie za pomocą kamer zainstalowanych na razie w miejscach publicznych, szczegółowa kontrola na lotniskach, paszporty z danymi biometrycznymi itd. Wszystkie te arsenały państwa policyjnego ograniczają swobody obywatelskie i na tym polega największe zwycięstwo terrorystów, którzy nienawidzą demokracji i zwalczają ją właśnie poprzez sianie strachu. Rzeczywiste zagrożenie jest bowiem znikome, a prawdopodobieństwo śmierci wskutek terrorystycznego zamachu niewiele większe od zera. Zagrożenie siódme to pogłębiające się nierówności społeczne w europejskich metropoliach oraz niemożność skutecznego przeciwdziałania powstawaniu miejskich enklaw biedy i wykluczenia będących ogniskami potencjalnego buntu. Nie jest to tylko problem emigranckich gett zachodniej Europy, ale w niedługim czasie także innych krajów, w tym Polski. Bunt młodych mieszkańców blokowisk będzie się zdarzał coraz częściej. Zaczyna się on od zwykłego wandalizmu, zachowań agresywnych w stosunku do rówieśników, braku szacunku dla dorosłych, hałasowania, kradzieży w sklepach, agresji słownej wobec przedstawicieli instytucji, nauczycieli i pracowników socjalnych, walki pseudokibiców z policją, jawnego handlu narkotykami. Bezrobocie, wykluczenie, brak perspektyw będą powodowały eskalację tych zachowań, a blokowiska będą płonąć coraz częściej. Część z tej zbuntowanej młodzieży rekrutowana jest przez faszyzujące organizacje, co prowadzi do polityzacji, zagrażającego demokracji konfliktu i to jest przede wszystkim szczególnie niebezpieczne. Czy zagrożeniom tym można zapobiec lub je chociaż zmniejszyć? Na razie nic na to nie wskazuje. W większości krajów Europy rządzą polityczne elity, które nie wydają się zdolne do podjęcia wszystkich tych wyzwań, o których była mowa. Co się może, ale nie musi wydarzyć? Europa miała swoje pięć minut w latach , określanych jako 30 wspaniałych lat. W okresie tym dzięki specyficznej historycznej koniunkturze ukształtowało się państwo dobrobytu. Było to możliwe w warunkach stałego i dużego wzrostu gospodarczego w długim okresie. Wydatki socjalne państwa i stały wzrost płac zaakceptowane przez przedsiębiorców miały osłabiać postawy rewolucyjne i wpływy, bardzo silnych w niektórych krajach zachodnich, partii komunistycznych, wykorzystujących mit zdobyczy socjalnych w tzw. obozie socjalistycznym. Gospodarka Europy Zachodniej poradziła sobie z pierwszym kryzysem naftowym, ale coraz gorzej dawała sobie radę z konkurencją Stanów Zjednoczonych, zyskujących dużą przewagę technologiczną, i krajów azjatyckich, które dysponowały wykwalifikowaną i tanią siłą roboczą. Upadek ZSRR pozytywny w skali globalnej miał jednak także negatywne skutki dla Europy Zachodniej. Zjednoczenie Niemiec spowodowało kolosalne koszty obciążające niemiecką gospodarkę, a przez to i gospodarkę Unii Europejskiej. W obliczu zniknięcia komunistycznego zagrożenia zakwestionowany został konsens socjalny między kapitałem a pracą. Bezwzględnymi priorytetami wielkich korporacji stały się maksymalizacja zysku i zmniejszanie kosztów pracy. W tej sytuacji rządy europejskie zainicjowały ucieczkę do przodu rozszerzenie Unii o kilkanaście krajów Europy Środkowej i Południowej. Wkrótce jednak okazało się, że zarówno stare, jak i nowe kraje Unii nie tylko nie potrafiły przezwyciężyć swoich narodowych egoizmów, ale przeciwnie odżyły one z jeszcze większą siłą. Nie udało się stworzyć jednolitego rynku pracy, uzgodnić wspólnej polityki zagranicznej, wzmocnić ponadnarodowych instytucji. W trzeciej dekadzie XXI wieku decyzja o rozszerzeniu Unii była już powszechnie oceniana jako błędna. Europa jako całość straciła resztę dynamiki, ponieważ nowe kraje okazały się zarówno materialnie, jak i mentalnie całkowicie nieprzygotowane do podjęcia współzawodnictwa na poziomie wymaganym przez współczesne technologie. Wszystkie wskaźniki rozwoju gospodarczego i dobrobytu społecznego Unii bardzo się pogorszyły. Różnice między najbogatszymi i najbiedniejszymi krajami Wspólnoty znacznie się powiększyły i wkrótce okazało się, że w dającym się przewidzieć czasie nie ma możliwości ich zmniejszenia. Nowe kraje Unii przejściowo nieco zyskały, ponieważ napłynął tam kapitał zagraniczny w poszukiwaniu taniej siły roboczej. Korzyść okazała się jednak krótkotrwała, ponieważ stworzone miejsca pracy niskiej jakości szybko odpłynęły w poszukiwaniu jeszcze tańszej siły roboczej na Wschodzie, a miejsca pracy wysokiej jakości wskutek niedorozwoju badań naukowych i zacofania technologicznego nie mogły powstać. W starych krajach przyśpieszona zaś została delokalizacja miejsc pracy, które początkowo Futurologia Myśli przyszłości XXI wieku Europy wyzwania sceny globalnej część 2 1 Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015 I 15

16 przenoszono do nowych krajów Unii, a później na inne kontynenty. Wielu polityków zachodnich zaczęło oskarżać nowe kraje o dumping socjalny i tłumaczyć w ten sposób swoje niepowodzenia. Opinia o Unii zaczęła się gwałtownie pogarszać i rozpoczęły się burzliwe antyunijne manifestacje społeczne zarówno w starych, jak i w nowych krajach. Już jednak wcześniej obywatele niektórych państw zakwestionowali ideę Unii, odrzucając traktat konstytucyjny. W ten sposób unijne instytucje zostały wkrótce całkowicie sparaliżowane, choć siłą rozpędu uchwalono jeszcze kompromisowy budżet Unii na lata , ale był to już ostatni budżet tej organizacji, ponieważ najbogatsze kraje wskutek pogłębiających się trudności wewnętrznych i konieczności zwalczania groźby terroryzmu odmówiły dalszego finansowania krajów biedniejszych. Nie bez znaczenia był także brak lojalności ze strony niektórych nowych krajów Unii, które zresztą zupełnie bez wzajemności starały się utrzymywać preferencyjne relacje z konkurencyjnym dla Europy mocarstwem Stanami Zjednoczonymi. Solidarność europejska nadwyrężona w początkach XXI w. m.in. przez Polskę zupełnie zanikła, a piękna sentencja Monteskiusza: Jeżeli bym wiedział coś, co mogło być pożyteczne dla mnie, ale niekorzystne dla mojej rodziny, wyrzucę to z mojego umysłu, jeżeli bym wiedział coś, co jest korzystne dla mojej rodziny, a nie jest dla mojej ojczyzny, będę starał się o tym zapomnieć, jeżeli zaś dowiem się czegoś, co jest pożyteczne dla mojej ojczyzny, ale szkodliwe dla Europy lub gatunku ludzkiego, potraktuję to jak zbrodnię, została całkowicie zapomniana. Poszczególne kraje, zarówno wskutek groźby terroryzmu, jak i konkurencji gospodarczej sąsiednich krajów, zaczęły się zamykać. Odżyły nacjonalizmy, do rządów tu i ówdzie zaczęła dochodzić radykalna szowinistyczna prawica. Zaczęto wprowadzać taryfy celne oraz ograniczenia w przepływie kapitałów, a w kilku nowych krajach Unii dokonano spektakularnych renacjonalizacji niektórych przedsiębiorstw, uzasadniając to narodowym bezpieczeństwem. Przyspieszyło to jeszcze odpływ kapitału zagranicznego. W niektórych krajach o rządach szczególnie autorytarnych wprowadzono także ograniczenia w poruszaniu się ludzi. Po kilkunastu latach swobody obywatelskie zostały w Europie zapomniane. Na zanikających poprzednio granicach znowu pojawiły się szlabany, przemieszczanie się między krajami jest ściśle kontrolowane. Praworządni, zdaniem władzy, obywatele zostali wyposażeni we wszczepione identyfikacyjne czipy i ruch ich dzięki gęstej sieci satelitów jest monitorowany przez policyjne centrale. Każdy podejrzany o związki z terrorystami lub o inną nieprawomyślną działalność zostaje natychmiast osadzony bez sądu w obozie odosobnienia według wzoru zaczerpniętego ze Stanów Zjednoczonych i amerykańskiego więzienia dla terrorystów w bazie Guantanamo. W ten sposób znikła tak ceniona kiedyś w Europie prywatność, ponieważ jej mieszkańcy są nieustannie śledzeni przez systemy kamer nie tylko monitorujące ruch uliczny i miejsca publiczne, jak poprzednio, lecz także zaglądające do ich mieszkań. Świat nakreślony kiedyś w wizji George a Orwella został zrealizowany w pełni nie w państwie totalitarnym, ale w demokratycznych kiedyś państwach Zachodu. Około 2050 r. Europa podzielona na kilkadziesiąt zwalczających się państw zaczęła pogrążać się w chaosie, który był rezultatem fiaska walki z terroryzmem, jak i permanentnego kryzysu gospodarczego. Najbogatsze kiedyś kraje Europy Zachodniej wyczerpały stopniowo swoje zasoby i nie zdołały obronić dotychczasowej stopy życiowej obywateli. Powolny, ale wieloletni spadek PKB spowodował pauperyzację szerokich mas obywateli. Płace pracownicze, co kiedyś przewidywał Lester Thurow, wskutek globalnej konkurencji, wyrównały się do najniższego poziomu na globalnych rynkach, płace kadr kierowniczych zrównały się zaś z najwyższymi płacami. Zróżnicowanie społeczne osiągnęło nienotowane nawet w XIX w. rozmiary. W obliczu groźby społecznej rewolty pojawiła się konieczność dalszej rozbudowy sił policyjnych. Nowe kiedyś kraje Unii pogrążone były w jeszcze większym kryzysie, a w większości z nich panowały populistyczne i nacjonalistyczne dyktatury gnębiące swoich obywateli w sposób jeszcze bardziej brutalny. Skorzystała na tym Rosja, która mimo osłabienia i problemów z wielkim sąsiadem ze wschodu odbudowała swoje wpływy w Europie Środkowej. W tej sytuacji w połowie XXI w. Europa została zmarginalizowana i egzystowała na peryferiach rozwiniętego świata podzielonego między dwie wielkie potęgi azjatyckie Chiny i Indie oraz Stany Zjednoczone. Wszystkie te trzy kraje we względnej równowadze starały się podzielić między siebie strefy wpływów. 16 I Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015

17 Scenariusze dla Europy prof. dr hab. Katarzyna Żukrowska* część 1 Myśli o przyszłości Europy Scenariusze dla Europy to wizje, które mogą być zrealizowane w najbliższej przyszłości. Jakie mogą być i czego mogą dotyczyć? A także co może decydować o tym, jaka będzie szansa ich realizacji? Na wstępie należy powiedzieć, że takie wizje mogą być mniej lub bardziej trafne. Nie zawsze jesteśmy w stanie przewidzieć wszystkie niuanse, które mogą być włączone do realizacji planowanych działań, pełniąc rolę stymulatora lub hamulca. Nie możemy również uwzględnić tego, w jakim stopniu złożona społeczność państw członkowskich UE poprze te działania, które z nich poprze, które odrzuci i co może sprzyjać takim planom, a co je ograniczać. Łatwiej szkicować scenariusze i wyliczać poszczególne elementy, oceniając ich rolę w danym procesie, niż próbować stworzyć kompletny model i ocenić jego realność oraz wpływ na rynek UE, jego poszczególne wskaźniki makro. Mówiąc o wizjach, od razu na wstępie muszę zastrzec, że choć mam wyobraźnię, którą określam jako ekonomiczną, co pozwoliło mi przewidzieć wiele rzeczy w przeszłości, to nie jestem wizjonerem. Różnica tu jest zasadnicza. Moja wyobraźnia (ekonomiczna) pozwala mi wymienić wiele różnych działań, które mogą odegrać określoną rolę i odbić swoje piętno na przyjętych planach. Przy czym wpływ poszczególnych zjawisk nie zawsze jest taki sam jedne z nich może stymulować, inne hamować, a na jeszcze inne działać neutralnie. Nie mam jednak recepty na precyzyjne określenie, co tak naprawdę się wydarzy. Moją specjalnością są stosunki międzynarodowe gospodarcze. Jestem makroekonomistą. Spróbuję z tej perspektywy powiedzieć, gdzie Europa się znalazła, co się tu planuje i na ile te zamierzenia są realne w naszych obecnych, dość złożonych warunkach. Z perspektywy międzynarodowych stosunków gospodarczych możemy przewidywać cztery scenariusze dla Europy: Optymistyczny kiedy planowane zamierzenia uda się w pełni zrealizować, kiedy gospodarka państw członkowskich UE wejdzie na ścieżkę wzrostu, a jego dynamika dorówna dynamice sprzed kryzysu Pesymistyczny kiedy nie uda się zrealizować żadnego z zakładanych zamierzeń. Wzrost gospodarczy będzie nikły, stopa bezrobocia wysoka. Nie uda się wyprowadzić z kryzysu państw strefy euro, które mają problem ze swoją polityką fiskalną. Stagnacyjny kiedy uda się zrealizować niewielką część planowanych zmian. Unia Europejska będzie się charakteryzowała niskimi parametrami wzrostu i wysoką stopą bezrobocia. Konkurencyjność nie ulegnie poprawie. Innowacyjność ustabilizuje się na obecnym poziomie. Realny kiedy uda się zrealizować większą część zakładanych zmian, ale nie wszystkie z nich. Co takie scenariusze mogą w praktyce oznaczać? Do czego Europa dąży? Co jest realne, co mniej realne, a co w ogóle nierealne i dlaczego należy tak uważać? Jakie czynniki można uznać za sprzyjające, a jakie za ograniczające dążenia do osiągnięcia zakładanych w Europie celów? Zacznijmy od tego, co w Europie jest planowane. W Europie dąży się do stworzenia takich warunków, w których państwa członkowskie * Prof. zw. dr hab. nauk ekonomicznych, specjalność: stosunki gospodarcze międzynarodowe, dyrektor Instytutu Studiów Międzynarodowych KES, SGH oraz kierownik Zakładu Bezpieczeństwa Międzynarodowego w tym Instytucie. Autorka ponad 500 publikacji. Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015 I 17

18 Etap rozwoju stymulowany przez innowacje niesie ze sobą określone wymogi wobec nauki, która musi przygotować kadrę młodych ludzi nastawionych kreatywnie do rzeczywistości. Oznacza to potrzebę krytycznego patrzenia na istniejące rozwiązania i poszukiwania rozwiązań nowych, zastępujących te obecnie stosowane. (PC) będą się rozwijały w sposób zrównoważony, czyli bez nagłych zmian dynamiki wzrostu, ale przy wartości dodatniej i zawierającej się między 2 3% w skali roku. Powinna temu towarzyszyć niska stopa bezrobocia kształtująca się na poziomie 5 6%. Państwa uczestniczące w UGiW (Unia Gospodarcza i Walutowa) powinny pokonać problemy fiskalne (deficyt budżetowy i dług publiczny). Wobec 19 państw członkowskich UE wprowadzona została procedura nadmiernego deficytu. Wśród tych państw można wydzielić relatywnie nieliczną grupę państw, które borykają się z równowagą budżetową i długiem publicznym od 1998 r. Są to Portugalia i Grecja. Reszta weszła w procedurę nadmiernego deficytu w wyniku kryzysu, a więc w latach czy w roku 2007 jak w przypadku Francji. Reszta państw UE nie ma problemu z deficytem i długiem. Są one jednak w mniejszości. Z ciekawych obserwacji warto podkreślić, że deficyt budż etowy średni dla państw UGiW wynosi 4,4%, a dług 88%, podczas gdy dla UE-28 deficyt wynosi 4,5%, a dług 83%. W grupie państw euro dług wykazuje tendencję wzrostową, podczas gdy w państwach spoza UGiW spadkową. Wszystkie powinny rozwiązać ten problem. Unia Europejska wprowadziła nowe instrumenty kontroli wydatków, które mają za zadanie wspieranie Paktu Stabilizacji i Wzrostu. Są to semestr europejski oraz dwupak i czteropak. Razem te rozwiązania mają na celu ściślejszą kontrolę tego, co planowane jest w każdym z państw członkowskich w ramach jego polityki fiskalnej. Na razie odbyły się takie cztery przeglądy, jest to więc jeszcze krótki czas, aby mówić o efektywności wprowadzonego rozwiązania, niemniej jednak wszystko wskazuje na to, że rozwiązanie to działa i jest skuteczniejsze niż samodzielne próby redukcji budżetu przez państwa członkowskie. Koncepcja została opracowana w 2010 r. i po raz pierwszy zastosowano ją w Semestr europejski jest często również studiowany jako nowy instrument, który nie tyle wspiera Pakt Stabilności i Wzrostu, ile jest filarem strategii Europa Pierwsze analizy współdziałania strategii i semestru wskazują na ogólną poprawę, czyli zbliżanie się do realizacji celów wyznaczonych przez strategię. Jakie cele ona zawiera i co z nich jest realizowane? W strategii stawia się na innowacyjność, wykazuje się dziedziny, w których powinno się kłaść specjalny nacisk na postęp. Wprowadza się wymogi dotyczące udziału w każdej narodowej społeczności ludzi z wyższym wykształceniem, wymogi te dotyczą też udziału doktorów i zmniejszenia liczby młodzieży, która kończy swoją edukację na szkole podstawowej. Strategia stawia również wymóg uelastycznienia rynku pracy, podniesienia wieku emerytalnego i przeprowadzenia głębszych zmian strukturalnych, podniesienia wydajności pracy itp. Duże oczekiwania związane są z rozwojem szkolnictwa i edukacji. Etap rozwoju stymulowany przez innowacje niesie ze sobą określone wymogi wobec nauki, która musi przygotować kadrę młodych ludzi nastawionych kreatywnie do rzeczywistości. Oznacza to potrzebę krytycznego patrzenia na istniejące rozwiązania i poszukiwania rozwiązań nowych, zastępujących te obecnie stosowane. Celem strategii jest podniesienie udziału ludności zatrudnionej do 75% w grupie wiekowej lata. Oznacza to redukcję stopy bezrobocia. Postuluje się zwiększenie wydatków na badania rozwojowe do 3% PNB. Jako cel podaje się też obniżenie liczby osób biednych o 20 mln. Unia Gospodarcza i Walutowa powoli powinna powiększyć się o pozostałe państwa UE, w tym Polskę. Nie tylko realizacja celów makroekonomicznych jest ważna dla UE. Równie ważne są i inne problemy takie jak innowacyjność, konkurencyjność. Unia od dawna dąży do poprawy w tych dziedzinach. Ostatnie raporty wskazują, że luka między USA i UE trochę się zmniejszyła. Trudno jednak jeszcze ocenić, czy jest to tylko okresowa poprawa, czy też trwały trend. 18 I Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015

19 Wyzwaniem dla Europy jest demografia. Z jednej strony mamy starzejące się społeczeństwo, z drugiej napływ migrantów z Afryki Północnej i nie tylko, bo i z Azji, i z państw WNP, a także ruchy ludności w ramach rynku wewnętrznego Są duże szanse i jest nadzieja, że polityka pogłębiania integracji, czyli wchodzenie jej na nowe obszary lub znoszenie barier w już zintegrowanych dziedzinach, przyniesie chciane i oczekiwane efekty. Chodzi tu o dokończenie procesu tworzenia rynku wewnętrznego. Mimo że proces ten rozpoczęto w 1987 r., nadal trudno go uznać za zakończony, co jest widoczne zwłaszcza w przypadku usług. Choć nie jest to jedyna dziedzina, gdzie rynek nie jest jednolity i prawdziwie wewnętrzny. Słabości zastosowanych tu rozwiązań dają znać o sobie dość często, czego przykładem jest konflikt z Niemcami w sprawie płacy minimalnej dla kierowców świadczących usługi transportowe, w tym na rynku niemieckim. O problemach tego rynku świadczą również deklaracje poszczególnych polityków o ograniczeniu mobilności siły roboczej (ostatnio Wielka Brytania, z tym że postulat ten można traktować jako jedno z haseł wyborczych przed wyborami 7 maja 2015 r.). Nie ma też pełnej swobody świadczenia usług różnego rodzaju na poszczególnych rynkach państw członkowskich, gdyż wymaga się narodowych certyfikatów, które do takich działań upoważniają. Nie uznaje się certyfikatów narodowych osoby świadczącej takie usługi za wystarczające, a przecież jest to tylko kwestia dobrej woli. Tak jak akceptuje się narodowe prawa jazdy, których kierowcy używają nie tylko na drogach państwa ich ojczyzny. Wbrew temu, co można przeczytać w różnych opiniach, budżet UE nie stanowi wielkiego problemu dla Wspólnoty. Jest zrównoważony i to od czasu reform J. Delorsa. Trudno uwierzyć, że były one tak dalekowzroczne i skuteczne. Oprócz fazy negocjacji, w której każde z państw próbowało ugrać jak najwięcej dla siebie, nie ma takich napięć, jakie charakteryzowały politykę budżetową w latach Propozycja dwóch budżetów, przedstawiona w 2011 r., co doprowadziło do zerwania na kilka miesięcy rokowań nad kolejnymi wieloletnimi ramami finansowymi (obecne WRF na lata ), nie może być traktowana jako rozwiązanie poważne. Warto może wyjaśnić, że dwa budżety to osobny budżet dla państw członkowskich UGiW i osobny budżet dla państw spoza UGiW. Propozycja ta jak pokazały praktyka i proste wyliczenia miała służyć ograniczeniu apetytów na transfery z budżetu ogólnego UE państw posługujących się wspólną walutą. Przybliżając ten problem, można dodać, że państwa UGiW więcej środków uzyskiwały z budżetu ogólnego, niż do niego wpłacały. Odwrotna sytuacja była z państwami spoza UGiW, tu państwa więcej wpłacały, niż pobierały. Dla pełnej jasności warto podkreślić, że w grupie państw spoza UGiW płatnikami netto do budżetu są Dania i Wielka Brytania, pozostałe państwa to beneficjenci netto. Po przeliczeniach i lepszej orientacji negocjatorów do sprawy już nie powrócono. Tym samym można uznać, że finanse UE są stabilne i chyba takie pozostaną do końca obecnej perspektywy. Nie oznacza to jednak, że transfery dla państw członkowskich będą stale się zwiększały. Im zamożniejsze jest państwo, tym ma mniejsze uprawnienia do korzystania ze środków budżetowych. Tendencji tej towarzyszy również pewna rekompensata czy zestaw rekompensat. Otrzymuje bowiem więcej w ramach wyznaczonego dla siebie pułapu, bo rośnie jego PNB, otrzymuje również więcej, jeśli jest płatnikiem netto do budżetu. Rozwiązanie to mobilizuje go do utrzymania tego stanu. Ponadto mniej wpłaca do budżetu ogólnego, co stanowi ulgę w jego obciążeniach. Ma więc w ramach swojego budżetu więcej środków do wykorzystania w kraju bez potrzeby przygotowywania projektów wymagających akceptowania w UE. Wyzwaniem dla Europy jest demografia. Z jednej strony mamy starzejące się społeczeństwo, z drugiej napływ migrantów z Afryki Północnej i nie tylko, bo i z Azji, i z państw WNP, a także ruchy ludności w ramach rynku wewnętrznego. Na problem ten patrzy się różnie. Z jednej strony jako na źródło nowych problemów, z drugiej na czynnik, który przynajmniej częściowo rozwiązuje problemy demograficzne w Europie. Ponadto transfery zarobków do kraju przez część 1 Myśli o przyszłości Europy Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015 I 19

20 Umowa TTIP jeśli zostanie zawarta może mieć bardzo duże znaczenie dla całej gospodarki światowej. Szczególnie może ona mieć znaczenie w kontekście utknięcia w martwym punkcie negocjowanej od 2001 r. Rundy Rozwojowej z Ad-Dauhy w ramach WTO pracujących imigrantów na rynek europejski często są czynnikiem pozwalającym rozpocząć biznes na miejscu w odległym państwie, a co za tym idzie tworzą podstawę decydującą o tym, że imigrant nie wyklucza powrotu do swojego rodzimego państwa. Zamykanie granic w tym przypadku nie może być uznane za dobre rozwiązanie, można natomiast myśleć o wypracowaniu zasady dla selektywnego podejmowania pozytywnych decyzji w tym zakresie. Długoletnie doświadczenie w tym względzie mają USA. Europa również konfrontowana jest z wyzwaniami globalnymi. Z jednej strony te wyzwania narzucają konieczność podniesienia dynamiki wzrostu gospodarczego, co łączone jest z potrzebą zmian strukturalnych, z jakościowymi zmianami, które wiąże się z wcześniej wymienionymi parametrami, jak innowacyjność, wykształcenie, poziom wydatków na badania rozwojowe, ale również z dywersyfikacją źródeł energii, postawieniem na ekologiczne rozwiązania, technologie sprzyjające ochronie środowiska. Europa to nie tylko stosunki wewnętrzne, ale również kontakty z sąsiadami, z krajami położonymi bliżej lub dalej. Unia Europejska instytucjonalizuje swoje kontakty z wieloma regionami. Przykładami tego są układ Kotonu z państwami AKP (Afryki, Karaibów i Pacyfiku) zawarty w 2000 r. i następnie modyfikowany czy Europejska Polityka Sąsiedztwa, a także dialog polityczny czy umowy partnerskie z poszczególnymi regionami czy państwami. Unia w ramach swej wspólnej polityki handlowej zawiera umowy o wolnym handlu. Zawarła takie umowy z Chile, Koreą, Meksykiem i RPA. Negocjuje się lub już wynegocjowano warunki i czeka się na zakończenie ratyfikacji kilkunastu umów liberalizujących handel. Są to umowy z ASEAN, Kanadą, państwami GCC, Indiami, Malezją, Singapurem, Ukrainą, Środkową Ameryką i ugrupowaniem Mercosur. W 2013 r. rozpoczęto negocjacje umowy o wolnym handlu między UE a USA (TTIP). Planowane jest zakończenie negocjacji tej umowy do końca 2015 r. Negocjatorzy zakończyli osiem ciężkich rund negocjacji. W tym roku przewiduje się jeszcze dwie rundy techniczne negocjacji. Umowa o wolnym handlu dotyczy nie tylko liberalizacji sprowadzającej się do redukcji barier taryfowych, ale koncentruje się na barierach pozataryfowych (NTB) oraz liberalizacji przepływu kapitału. Udział rynków UE i USA w tworzeniu światowego PKB, wymianie handlowej, transferze kapitału wskazuje, jak duży może być wpływ takiej umowy na dalsze losy gospodarki światowej. Jakie znaczenie może też mieć dla przyspieszenia dynamiki wzrostu obu rynków, zdominowanych obecnie przez małe i średnie firmy, dla których bariery pozataryfowe stanowią relatywnie wysoki koszt i ograniczają ich udział w wymianie międzynarodowej. Warto wyjaśnić, że bariery taryfowe w handlu UE USA nie są wysokie, choć zakres ochrony poszczególnych gałęzi produkcji w obu przypadkach jest dość zróżnicowany. Średni poziom ochrony taryfowej szacowany jest na ok. 2%. Podczas gdy bariery pozataryfowe w przeliczeniu na ochronę taryfową szacowane są średnio na poziomie 30%. Zarówno UE i USA upatrują w tej liberalizacji silnego impulsu prowzrostowego, podnoszącego zatrudnienie i sprzyjającego poprawie konkurencyjności. Niemniej jednak oceny i spekulacje na temat tego, czy umowa TTIP zostanie doprowadzona szybko do końca, są bardzo zróżnicowane. Wiele jest dodatkowych uwag o tym, co TTIP powinien dodatkowo zawierać. Jedna z takich uwag dotyczy klauzuli wiążącej kursy obu głównych walut euro ( ) i dolara amerykańskiego ($) ze sobą. Postulat włączenia takiego rozwiązania do umowy może być poparty wieloma argumentami. Najważniejsze z nich oparte są na doświadczeniu historycznym, z którego wynika, że eliminacja barier taryfowych i pozataryfowych dla handlu mobilizuje do poszukiwania innych rozwiązań, które mogą służyć protekcji narodowych rynków. Jednym z takich rozwiązań jest kurs i jego osłabianie wobec waluty głównego partnera. Posunięcie takie z jednej strony zwięk- 20 I Biuletyn PTE nr 2(69), maj 2015

Forum Myśli Strategicznej

Forum Myśli Strategicznej Forum Myśli Strategicznej Strategie rozwoju obszarów kluczowych dla polskiego społeczeństwa i gospodarki - wyzwania dla przyszłości, 27.04.2015 prof. dr hab. Julian Auleytner Zrealizowane tematy 1. Czy

Bardziej szczegółowo

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji A 399316 POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji pod redakcją Krzysztofa Zagórskiego i Michała Strzeszewskiego Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2005 Spis treści WSTĘP. OPINIA

Bardziej szczegółowo

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Łódź 2014r. Skład, redakcja i korekta techniczna: Wydawnicto Locuples Projekt okładki: Wydawnictwo Locuples

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Prof. dr hab. Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Makrootoczenie: Otoczenie polityczne Otoczenie ekonomiczne Otoczenie społeczne Otoczenie technologiczne

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie wyników projektu badawczego MIR i OECD. w województwie łódzkim

Wykorzystanie wyników projektu badawczego MIR i OECD. w województwie łódzkim Wykorzystanie wyników projektu badawczego MIR i OECD w województwie łódzkim Zbigniew Gwadera Departament ds. PO Kapitał Ludzki Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego Instytucja Pośrednicząca PO KL Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

Perspektywa finansowa 2014-2020

Perspektywa finansowa 2014-2020 Wydział Zarządzania Regionalnym Programem Operacyjnym Perspektywa finansowa 2014-2020 UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ ROZWOJU REGIONALNEGO Europa 2020 1. Inteligentny rozwój budowanie gospodarki opartej

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22 Wprowadzenie 9 Część I Rozwój regionalny i lokalny w warunkach kryzysu 1. Klimat przedsiębiorczości w rozwoju społeczno-gospodarczym regionu - wyniki badania ankietowego mieszkańców Litwy, Łotwy i Polski

Bardziej szczegółowo

Zestawienie ocen minionego roku w latach 1963-2013

Zestawienie ocen minionego roku w latach 1963-2013 1963-2013 ocena netto mijającego roku Niemal od początków swojej działalności badawczej OBOP teraz TNS Polska zwykle pod koniec roku zwracał się do Polaków z prośbą o podsumowanie starego roku. Pytaliśmy,

Bardziej szczegółowo

Finansowanie projektów partnerskich z udziałem kapitału zwrotnego oraz PPP Wybrane aspekty. MARCIN TUMANOW 29 sierpnia 2014 r.

Finansowanie projektów partnerskich z udziałem kapitału zwrotnego oraz PPP Wybrane aspekty. MARCIN TUMANOW 29 sierpnia 2014 r. Finansowanie projektów partnerskich z udziałem kapitału zwrotnego oraz PPP Wybrane aspekty. MARCIN TUMANOW 29 sierpnia 2014 r. PRZEGLĄD REGULACJI UE Zestawienie aktualnych dokumentów Strategia Europa 2020

Bardziej szczegółowo

Prof. Dr. Peter Dehne PRZEMIANY DEMOGRAFICZNE I ROZWÓJ PRZESTRZENNY W POLSKO- NIEMIECKIM REGIONIE PRZYGRANICZNYM

Prof. Dr. Peter Dehne PRZEMIANY DEMOGRAFICZNE I ROZWÓJ PRZESTRZENNY W POLSKO- NIEMIECKIM REGIONIE PRZYGRANICZNYM Prof. Dr. Peter Dehne PRZEMIANY DEMOGRAFICZNE I ROZWÓJ PRZESTRZENNY W POLSKO- NIEMIECKIM REGIONIE PRZYGRANICZNYM VI Konferencja Transgraniczna Nasze pogranicze. Między wizją a praktyką zbiór rekomendacji

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Terytorium i mieszkańcy Jeżeli rozwój lokalny dotyczy zarówno jednostek, jak

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

Konsument czy w centrum uwagi? Konsument w zintegrowanych strategiach rządowych

Konsument czy w centrum uwagi? Konsument w zintegrowanych strategiach rządowych Konsument czy w centrum uwagi? Konsument w zintegrowanych strategiach rządowych 1 Konsument jako podmiot strategii: Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki Sprawne Państwo Strategia Rozwoju

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 http://www.cbos.pl sekretariat@cbos.pl SEKRETARIAT 629-35 - 69, 628-37

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Nauczyciel prowadzący: Jacek Foszczyński Liczba tygodni nauki: 38 Liczba godzin w tygodniu: 3 Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

Potencjał metropolitalny Krakowa

Potencjał metropolitalny Krakowa Potencjał metropolitalny Krakowa Grzegorz Gorzelak EUROREG Uniwersytet Warszawski Polska wobec wyzwań cywilizacyjnych XXI w. Druga konferencja krakowska, 18-19 czerwca 2009 Dynamika PKB w regionach metropolitalnych

Bardziej szczegółowo

KONKURENCJA PODATKOWA UNII EUROPEJSKIEJ

KONKURENCJA PODATKOWA UNII EUROPEJSKIEJ Leokadia Oręziak KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW w ramach UNII EUROPEJSKIEJ Implikacje dla Polski Warszawa 2007 SPIS TREŚCI Wstęp...........................................................

Bardziej szczegółowo

Sytuacja gospodarcza Polski

Sytuacja gospodarcza Polski Sytuacja gospodarcza Polski Bohdan Wyżnikiewicz Warszawa, 4 czerwca 2014 r. Plan prezentacji I. Bieżąca sytuacja polskiej gospodarki II. III. Średniookresowa perspektywa wzrostu gospodarczego polskiej

Bardziej szczegółowo

PROF. DR HAB. WALDEMAR MICHNA ORGANIZACJE WIEJSKIE I ROLNICZE ORAZ ICH ROLA W ROZWOJU OBYWATELSKIEJ DEMOKRACJI I KRAJOWEJ GOSPODARKI

PROF. DR HAB. WALDEMAR MICHNA ORGANIZACJE WIEJSKIE I ROLNICZE ORAZ ICH ROLA W ROZWOJU OBYWATELSKIEJ DEMOKRACJI I KRAJOWEJ GOSPODARKI PROF. DR HAB. WALDEMAR MICHNA ORGANIZACJE WIEJSKIE I ROLNICZE ORAZ ICH ROLA W ROZWOJU OBYWATELSKIEJ DEMOKRACJI I KRAJOWEJ GOSPODARKI WARSZAWA 2010 Autor publikacji jest pracownikiem naukowym Instytutu

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca WYMAGANIA EDUKACYJNE Z WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE NA POSZCZEGÓLNE OCENY KLASA II GIMNAZJUM Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej Temat lekcji 1. O czym będziemy się uczyć na lekcjach wiedzy o społeczeńst

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ NADZIEJE I OBAWY ZWIĄZANE Z INTEGRACJĄ BS/110/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2003

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ NADZIEJE I OBAWY ZWIĄZANE Z INTEGRACJĄ BS/110/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2003 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia I. Społeczeństwo socjologia

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW. w ramach UNII EUROPEJSKIEJ. Implikacje dla Polski B 365094

KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW. w ramach UNII EUROPEJSKIEJ. Implikacje dla Polski B 365094 KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW w ramach UNII EUROPEJSKIEJ Implikacje dla Polski B 365094 SPIS TREŚCI Wstęp 9 ROZDZIAŁ I. PODATKI JAKO CZYNNIK WPŁYWAJĄCY NA MIĘDZY- NARODOWĄ POZYCJĘ GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO Rozdział szósty zawiera analizę inicjatyw w poszczególnych regionach oraz ich schematy. Autorka zaproponuje w nim

Bardziej szczegółowo

EUROBAROMETR UE28 PARLAMENT EUROPEJSKI W ODBIORZE SPOŁECZNYM W POLSCE REGIONY W KRAJU ANALIZA MIĘDZYREGIONALNA WYNIKI DLA POLSKI

EUROBAROMETR UE28 PARLAMENT EUROPEJSKI W ODBIORZE SPOŁECZNYM W POLSCE REGIONY W KRAJU ANALIZA MIĘDZYREGIONALNA WYNIKI DLA POLSKI REGIONY W KRAJU 1 ZAŁĄCZNIK DOTYCZĄCY METODOLOGII: ANALIZA WYNIKÓW EUROBAROMETRU Z ROZBICIEM NA REGIONY Poniższa analiza regionalna jest oparta na badaniach Eurobarometru zleconych przez Parlament Europejski.

Bardziej szczegółowo

Polski sukces 1989-2014. Tytuł prezentacji Dokonania i perspektywy

Polski sukces 1989-2014. Tytuł prezentacji Dokonania i perspektywy Polski sukces 1989-2014. Tytuł prezentacji Dokonania i perspektywy Wyniki badania ankietowego Dr Jarosław Górski Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego Europejski Instytutu Marketingu Miejsc

Bardziej szczegółowo

Roczny plan pracy z wiedzy o społeczeństwie dla III klasy gimnazjum zintegrowany z serią Dziś i jutro część 2 - wymagania na poszczególne oceny

Roczny plan pracy z wiedzy o społeczeństwie dla III klasy gimnazjum zintegrowany z serią Dziś i jutro część 2 - wymagania na poszczególne oceny Roczny plan z wiedzy o społeczeństwie dla III klasy gimnazjum zintegrowany z serią Dziś i jutro część 2 - wymagania na poszczególne oceny Temat lekcji 1. Polska polityka zagraniczna 2. Integracja europejska

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce 2 Trendy yglobalne Globalizacja Zmiany demograficzne Zmiany klimatu WYZWANIE: Konieczność budowania trwałych podstaw wzrostu umożliwiających realizację aspiracji rozwojowych

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych Wzorem lat ubiegłych Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide de Gasperi

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1 W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U.1997.78.483) wprowadza się następujące zmiany: 1)

Bardziej szczegółowo

WIELOPOZIOMOWEZARZĄDZANIEWUNIEUROPEJSKIEJ-ROLASAMORZĄDÓW

WIELOPOZIOMOWEZARZĄDZANIEWUNIEUROPEJSKIEJ-ROLASAMORZĄDÓW WIELOPOZIOMOWEZARZĄDZANIEWUNIEUROPEJSKIEJ-ROLASAMORZĄDÓW Konferencja skierowana do członków i ich zastępców polskiej delegacji w Komitecie Regionów WARSZAWA, 27-28 WRZEŚNIA 2012 Kompleksowa współzależność

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA KIERUNKOWE DROGI DO DOBROBYTU, SPRAWIEDLIWOŚCI SPOŁECZNEJ I ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU EKONOMICZNEGO. www.kas.de

ZAŁOŻENIA KIERUNKOWE DROGI DO DOBROBYTU, SPRAWIEDLIWOŚCI SPOŁECZNEJ I ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU EKONOMICZNEGO. www.kas.de ZAŁOŻENIA KIERUNKOWE DROGI DO DOBROBYTU, SPRAWIEDLIWOŚCI SPOŁECZNEJ I ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU EKONOMICZNEGO www.kas.de - 2 - SPIS TREŚCI 3 PRZEDMOWA 3 PODSTAWOWE ZASADY 1. Ramy ustrojowe państwa prawnego...

Bardziej szczegółowo

Proponowane tematy prac dyplomowych

Proponowane tematy prac dyplomowych KATEDRA ANALIZY SYSTEMOWEJ I FINANSÓW 1. Podatki i opłaty lokalne jako źródło dochodów własnych gminy 2. Analiza dochodów budżetowych jednostek samorządów terytorialnych na przykładzie gminy... w latach...

Bardziej szczegółowo

Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży

Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży Instytut Wschodni UAM moduł: Mapa problematyki społeczno-gospodarczej Azji Centralnej

Bardziej szczegółowo

Michał Zdziarski Tomasz Ludwicki

Michał Zdziarski Tomasz Ludwicki Prezentacja wyników badań Michał Zdziarski Tomasz Ludwicki Uniwersytet Warszawski PERSPEKTYWA PREZESÓW Badanie zrealizowane w okresie marzec-kwiecień 2014. Skierowane do prezesów 500 największych firm

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Ludność Polski na tle Europy

Ludność Polski na tle Europy Ludność Polski na tle Europy Liczba mieszkańców Polski wynosiła w roku 2011 ok. 38,5 mln. Pod względem liczby mieszkańców Polska zajmuje 6 miejsce w Unii Europejskiej (8 miejsce w całej Europie). Według

Bardziej szczegółowo

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Zaznacz państwa członkowskie starej Unii Europejskiej, które nie wprowadziły dotąd

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2013 BS/78/2013 ZAGROŻENIE TERRORYZMEM

Warszawa, czerwiec 2013 BS/78/2013 ZAGROŻENIE TERRORYZMEM Warszawa, czerwiec 2013 BS/78/2013 ZAGROŻENIE TERRORYZMEM Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul.

Bardziej szczegółowo

POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE

POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE HISTORIA XV wiek zalążki towarzystw naukowych w Polsce 1800 r. Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk aktywne uczestnictwo badaczy społeczeństwa

Bardziej szczegółowo

STRATEGICZNE FORUM BEZPIECZEŃSTWA STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP

STRATEGICZNE FORUM BEZPIECZEŃSTWA STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP STRATEGICZNE FORUM BEZPIECZEŃSTWA STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP Założenia i implementacja Stanisław Koziej Szef BBN www.bbn.gov.pl @SKoziej 7 stycznia 2015 r. 1 AGENDA 1. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA SBN

Bardziej szczegółowo

Seminarium informacyjno naukowe

Seminarium informacyjno naukowe Seminarium informacyjno naukowe Budownictwo na Lubelszczyźnie w statystyce perspektywy dla nauki Przemiany budownictwa ostatniej dekady w woj. lubelskim na tle kraju w świetle badań statystycznych Zofia

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Konferencja Wiejska Polska 25 26 maja 2013 r. Konin/Licheń Krajowe podstawy strategiczne polityki

Bardziej szczegółowo

PROGRAM V BALTIC BUSINESS FORUM 2013 Gość Honorowy: Federacja Rosyjska 16-18 października 2013 Świnoujście Heringsdorf

PROGRAM V BALTIC BUSINESS FORUM 2013 Gość Honorowy: Federacja Rosyjska 16-18 października 2013 Świnoujście Heringsdorf PROGRAM V BALTIC BUSINESS FORUM 2013 Gość Honorowy: Federacja Rosyjska 16-18 października 2013 Świnoujście Heringsdorf Dzień pierwszy (16 października 2013) 09:00-13:00 Rejestracja uczestników. 13:00-15:45

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie)

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Program rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 jest strategicznym dokumentem opisującym cele i sposoby rozwoju warszawskiej

Bardziej szczegółowo

Gospodarka i funkcjonowanie Unii Europejskiej. Wykład VIII Strategia lizbońska

Gospodarka i funkcjonowanie Unii Europejskiej. Wykład VIII Strategia lizbońska Gospodarka i funkcjonowanie Unii Europejskiej Wykład VIII Strategia lizbońska Pomyśl tylko, czym mogłaby być Europa. Pomyśl o wrodzonej sile naszej rozszerzonej Unii. Pomyśl o jej niewykorzystanym potencjale

Bardziej szczegółowo

NAJWAŻNIEJSZE JEST NIEWIDOCZNE...

NAJWAŻNIEJSZE JEST NIEWIDOCZNE... NAJWAŻNIEJSZE JEST NIEWIDOCZNE......TAK JAK 170 TYS. KM NASZYCH GAZOCIĄGÓW. 2 MIEJSCE NA RYNKU GAZU DZIAŁALNOŚĆ PSG MIEJSCE NA RYNKU GAZU DZIAŁALNOŚĆ PSG Jesteśmy nowoczesnym przedsiębiorstwem o bogatych

Bardziej szczegółowo

Jerzy Hausner. Katedra Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Jerzy Hausner. Katedra Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie 1 Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie 1. Im większy własny rynek, tym bardziej niezbędna własna krajowa baza wytwórcza. 2. Aby skorzystać na liberalizacji handlu, trzeba mieć silną krajową bazę wytwórczą

Bardziej szczegółowo

Temat: Zróbmy sobie flash mob!

Temat: Zróbmy sobie flash mob! Temat: Zróbmy sobie flash mob! Jak wykorzystać globalnej sieci do korzystania z prawa do zgromadzeń? ZWIĄZEK Z PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ Podstawa programowa przedmiotu wiedza o społeczeństwie, IV etap edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Sytuacja społeczno-ekonomiczna Unii Europejskiej i Strategia Lizbońska

Sytuacja społeczno-ekonomiczna Unii Europejskiej i Strategia Lizbońska Sytuacja społeczno-ekonomiczna Unii Europejskiej i Strategia Lizbońska Anna Ruzik CASE Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych Instytut Pracy i Spraw Społecznych Plan prezentacji Wyzwania demograficzne

Bardziej szczegółowo

Pomorze 2030 scenariusze rozwoju gospodarczego

Pomorze 2030 scenariusze rozwoju gospodarczego Pomorze 2030 scenariusze rozwoju gospodarczego Maciej Dzierżanowski Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową Warsztaty PBPR, Gdańsk 5 marca 2015 r. Projekt Pomorze 2030 scenariusze rozwoju i kluczowe technologie,

Bardziej szczegółowo

Fundamenty integracji europejskiej

Fundamenty integracji europejskiej Fundamenty integracji europejskiej mgr Aleksandra Borowicz Polskie Stowarzyszenie Badań Wspólnoty Europejskiej Ośrodek Badań Integracji Europejskiej Uniwersytetu Gdańskiego Projekt realizowany z Narodowym

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

Polska 2030. Wyzwania rozwojowe. Polska 2030. Solidarność pokoleń. Strategiczne rozwiązania wobec zmiany demograficznej.

Polska 2030. Wyzwania rozwojowe. Polska 2030. Solidarność pokoleń. Strategiczne rozwiązania wobec zmiany demograficznej. 1 Wyzwania rozwojowe Solidarność pokoleń Strategiczne rozwiązania wobec zmiany demograficznej Paweł Kaczmarczyk 2009 2030 od transformacji do modernizacji 3 Trzeba zapytać: 1. Jakie są nasze aspiracje

Bardziej szczegółowo

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 W 2000 roku społeczność międzynarodowa przyjęła Milenijne Cele Rozwoju na rzecz eliminowania ubóstwa oraz zapewnienia globalnej równowagi gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Dokumenty List od Premiera Czasy, w których żyjemy, to czasy komputerów, telefonów komórkowych, SMSów, czatów, Internetu i serwisów społecznościowych.

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie

Zespół Szkół im Jarosława Iwaszkiewicza w Sochaczewie WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH ŚRÓDROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN Z PRZEDMIOTU WIEDZA O SPOŁECZEŃSWIE W TECHNIKUM /ZAKRES PODSTAWOWY/ klasa IV opracowany na podstawie planu wynikowego

Bardziej szczegółowo

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym o czym warto pamiętać pracując z seniorami w bibliotece Poradnik powstał w ramach projektu Informacja dla obywateli cybernawigatorzy w bibliotekach, zainicjowanego przez

Bardziej szczegółowo

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu dr inż. Arkadiusz Borowiec 08.12.2011 r. WND POIG.01.01.01-30-014/09 Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Bardziej szczegółowo

Moduł 4: Przyszłość europejskiego modelu społecznego

Moduł 4: Przyszłość europejskiego modelu społecznego Moduł 4: Jak widzimy, gospodarki narodowe państw europejskich czekają ogromne wyzwania. Związane są one z globalizacją, to znaczy rozprzestrzenianiem się gospodarki wolnorynkowej na całym świecie. Towary,

Bardziej szczegółowo

Polityka spójności UE na lata 2014 2020

Polityka spójności UE na lata 2014 2020 UE na lata 2014 2020 Propozycje Komisji Europejskiej Unii Europejskiej Struktura prezentacji 1. Jakie konsekwencje będzie miała polityka spójności UE? 2. Dlaczego Komisja proponuje zmiany w latach 2014

Bardziej szczegółowo

PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE. DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012

PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE. DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012 PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012 Przyszłość demograficzna Polski a migracje GŁÓWNE TEZY W świetle prognoz ONZ i Komisji Europejskiej,

Bardziej szczegółowo

Dlaczego nie stać nas na tanie rzeczy? Racjonalne korzystanie ze środków wspólnotowych.

Dlaczego nie stać nas na tanie rzeczy? Racjonalne korzystanie ze środków wspólnotowych. Konferencja Lokalne Grupy Rybackie szansą czy tylko nadzieją? Dlaczego nie stać nas na tanie rzeczy? Racjonalne korzystanie ze środków wspólnotowych. Gdańsk - Polfish czerwiec - 2011 r www.ngr.pila.pl

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Agnieszka Matuszak 1 Strona 0 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA BADAŃ PRZEMYSŁOWYCH I PRAC ROZWOJOWYCH ORAZ WDROŻEŃ INNOWACJI Jednym

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Województwa Opolskiego do 2020 r.

Strategia Rozwoju Województwa Opolskiego do 2020 r. SAMORZĄD WOJEWÓDZTWA OPOLSKIEGO Strategia Rozwoju Województwa Opolskiego do 2020 r. Opole 2013 Województwo opolskie przyjazne mieszkańcom i przedsiębiorcom HIERARCHICZNY UKŁAD PIĘCIU POZIOMÓW PLANOWANIA

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 7. Włodzimierz Gromski Wstęp... 13 Bibliografia... 18. Część I. Państwo

Spis treści. Wykaz skrótów... 7. Włodzimierz Gromski Wstęp... 13 Bibliografia... 18. Część I. Państwo Wykaz skrótów... 7 Włodzimierz Gromski Wstęp... 13 Bibliografia... 18 Część I. Państwo Elżbieta Kundera Państwo w gospodarce w ujęciu doktryny liberalnej... 21 1. Wstęp... 21 2. Państwo w teorii A. Smitha...

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-H1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H1U KWIECIEŃ 2015 Zadanie

Bardziej szczegółowo

IDEA MAPY DROGOWEJ 2050 DLA POLSKI

IDEA MAPY DROGOWEJ 2050 DLA POLSKI IDEA MAPY DROGOWEJ 2050 DLA POLSKI Maciej Bukowski Instytut Badań Strukturalnych 1 Andrzej Kassenberg Instytut na rzecz Ekorozwoju O projekcie Podstawowe przesłania Idea projektu Uczestnicy Zakres tematyczny

Bardziej szczegółowo

Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw

Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw Konferencja naukowa: Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania prof. zw. dr hab. Henryk Wnorowski Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

POWIĄZANIA OSI PRIORYTETOWYCH Z CELAMI STRATEGICZNYMI NA POZIOMIE UE, KRAJU, REGIONU RPO WO 2014-2020

POWIĄZANIA OSI PRIORYTETOWYCH Z CELAMI STRATEGICZNYMI NA POZIOMIE UE, KRAJU, REGIONU RPO WO 2014-2020 ZARZĄD WOJEWÓDZTWA OPOLSKIEGO POWIĄZANIA OSI OWYCH Z CELAMI STRATEGICZNYMI NA POZIOMIE UE, KRAJU, REGIONU RPO WO 2014-2020 [Sekcja 1] Opole, kwiecień 2014 r. 2 Załącznik nr 2 do projektu RPO WO 2014-2020

Bardziej szczegółowo

Wydatkowanie czy rozwój

Wydatkowanie czy rozwój Wydatkowanie czy rozwój priorytety Polityki Spójności 2014-2020 i nowego RPO Województwa Łódzkiego Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Łódź, 27 maja 2015 r.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

2016 CONSULTING DLA MŚP. Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze

2016 CONSULTING DLA MŚP. Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze 2016 CONSULTING DLA MŚP Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze 1 O raporcie Wraz ze wzrostem świadomości polskich przedsiębiorców rośnie zapotrzebowanie na różnego rodzaju usługi doradcze. Jednakże

Bardziej szczegółowo