Biuletyn Integracji Społecznej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Biuletyn Integracji Społecznej"

Transkrypt

1 Biuletyn Integracji Społecznej Województwa Zachodniopomorskiego Nr (1 )/2012 Egzemplarz bezpłatny Konferencja dotycząca planu działań na rzecz ekonomii społecznej Police, czerwca 2012 r. 11

2 SPIS TREŚCI Wstęp Konferencja dotycząca planu działań na rzecz ekonomii społecznej Ekonomia społeczna jako innowacyjny katalizator rozwoju regionu Ekonomia społeczna jako narzędzie polityki społecznej i rynku pracy Jak wspierać wspólnotę w oparciu o przedsiębiorczość społeczną? Innowacje na rzecz aktywizacji zawodowej osób bezrobotnych na przykładzie działań Stowarzyszenia na rzecz Spółdzielni Socjalnych Jak wspierać rozwój przedsiębiorstw społecznych? Stowarzyszenie Integracyjne Wspólnoty Barka Spółdzielnia Socjalna Usługowo-Handlowo-Produkcyjna w Byczynie Stowarzyszenie Czas Przestrzeń Tożsamość Biuletyn Integracji Społecznej Województwa Zachodniopomorskiego Nr 2(11)/2012 Egzemplarz bezpłatny Wydawca: Urząd Marszałkowski Województwa Zachodniopomorskiego Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej ul. Korsarzy 34, Szczecin Zespół redakcyjny: Dorota Rybarska-Jarosz, Marzena Kareńska, Stanisław Kałamaga Siedziba redakcji: ul. Starzyńskiego 3 4, p. III, pok Szczecin tel./fax Zdjęcie na okładce: Artyści z organizatorami konferencji (fot. ze zbiorów projektu systemowego ROPS) Skład i druk: PPU Multigraf s.c., ul. Bielicka 76 C, Bydgoszcz, tel Nakład: 1000 egz. Biuletyn przygotowywany w ramach projektu systemowego Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Profesjonalne kadry lepsze jutro. 2

3 Drodzy Czytelnicy! W niniejszym Biuletynie Integracji Społecznej proponujemy Państwu zbiór opracowań na temat przedsiębiorczości społecznej, które były tematem prezentacji i dyskusji zorganizowanej przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej, w czerwcu b.r. w Policach, w ramach konferencji promującej nowy dokument strategiczny samorządu województwa Rozwój przedsiębiorczości społecznej w województwie zachodniopomorskim do roku Ten wieloletni plan działań został opracowany przez Obserwatorium Integracji Społecznej ROPS, pod kierunkiem Zespołu Koordynującego składającego się z przedstawicieli organizacji pozarządowych, samorządów powiatowych i gminnych, środowiska akademickiego, instytucji rynku pracy oraz pomocy i integracji społecznej, organizacji pracodawców i podmiotów ekonomii społecznej. To przykład prawdziwie partnerskiej, zintegrowanej pracy na rzecz rozwoju tej ważnej dziedziny rozwoju lokalnego, jaką jest, a właściwie może się stać przedsiębiorczość społeczna. W myśl bowiem koncepcji autorów Planu, owa przedsiębiorczość to narzędzie rozwoju lokalnego, wykorzystujące potencjał własny środowiska, oparte na zasadach: poszanowania wspólnych wartości, partnerstwa oraz wolnego rynku. Opiera się, więc na najważniejszych dla naszego regionu kwestiach jak wartości, partnerstwo i wolny rynek, który zapewnia zdrową konkurencję i swobodę prowadzenia działalności gospodarczej. Wiele jeszcze przed nami: projekt ustawy o przedsiębiorczości społecznej, regulacje wykonawcze, zapewne zmiany do ustawy prawo zamówień publicznych. Ważne jest jednak, by już dziś budować klimat współpracy i zrozumienia dla idei przedsiębiorczości społecznej w regionie, szczególnie wśród samorządów lokalnych i organizacji pozarządowych. Dziękując Zespołowi Koordynującemu za całoroczną pracę nad dokumentem, życzę Państwu owocnej lektury, wielu cennych inspiracji i osobistych refleksji. Olgierd Geblewicz Marszałek Województwa Zachodniopomorskiego 3

4 Konferencja dotycząca planu działań na rzecz ekonomii społecznej W dniach czerwca 2012 r. w Policach miało miejsce jedno z ważniejszych wydarzeń z zakresu ekonomii społecznej w województwie zachodniopomorskim konferencja dotycząca Wieloletniego regionalnego planu działań na rzecz promocji i upowszechniania ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej i jej otoczenia w województwie zachodniopomorskim na lata Było to zwieńczenie ponadpółrocznej pracy zespołu koordynującego i roboczego ds. planu na rzecz ekonomii społecznej, który od kwietnia do grudnia 2011 r. pracował nad stworzeniem tego znaczącego dla naszego regionu dokumentu Wydarzenie zgromadziło prawie 80 przedstawicieli zachodniopomorskich instytucji zaangażowanych w rozwój przedsiębiorczości społecznej, m.in. przedstawicieli lokalnych samorządów, pracowników instytucji pomocy i integracji społecznej, organizacji pozarządowych, przedstawicieli świata nauki, podmiotów ekonomii społecznej oraz instytucji rynku pracy. Konferencję otworzyła Anna Mieczkowska Członek Zarządu Województwa Zachodniopomorskiego, która w swoim wystąpieniu podkreśliła znaczenie rozwoju przedsiębiorczości społecznej w podnoszeniu jakości życia mieszkańców regionu. Komponent regionalny ekonomii społecznej omówili: Dorota Rybarska-Jarosz Dyrektor Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Zachodniopomorskiego oraz Andrzej Przewoda Dyrektor Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Szczecinie. Uczestnicy konferencji Podczas pierwszego dnia konferencji wśród prelegentów znaleźli się przedstawiciele świata nauki, zajmujący się na co dzień ekonomią społeczną, m.in. prof. dr hab. Ewa Leś, mgr Marta Bohdziewicz-Lulewicz, Anna Mieczkowska, Członek Zarządu WZ i Andrzej Przewoda, Dyrektor WUP Cezary Miżejewski, Prezes Zarządu Ogólnopolskiego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Socjalnych 4

5 Michael Kurzwelly ze Stowarzyszenia Słubfurt ks. Sławomir Kokorzycki z Ośrodka Wspierania Rodziny w Korytowie dr Magdalena Kotnis. W przedstawionych referatach poruszano m.in. zagadnienia z zakresu wykorzystania ekonomii społecznej jako innowacyjnego katalizatora rozwoju społeczno-gospodarczego czy też jako użytecznego narzędzia polityki społecznej i rynku pracy. Dr Małgorzata Ołdak przybliżyła uczestnikom konferencji kwestie związane z budowaniem silnej i zintegrowanej wspólnoty lokalnej w oparciu o oddolne partnerskie inicjatywy z obszaru przedsiębiorczości społecznej. Konferencję uświetnił wieczorny występ artystów z Polskiego Stowarzyszenia na rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym w Policach w programie Układ Afro oraz spektakl Febe wróć w reżyserii Iwo Vedrala, wykonany przez zespół profesjonalnych aktorów Stowarzyszenia Teatr Niekonsekwentny. Drugiego dnia konferencji, zapoznano uczestników z praktycznym aspektem funkcjonowania podmiotów ekonomii społecznej na przykładzie dobrych praktyk z regionu, kraju i zagranicy. Zaprezentowali się między innymi: Fundacja Pomocy Wzajemnej Barka z Poznania, Nidzicka Fundacja Rozwoju Nida, Ośrodek Wspierania Rodziny w Korytowie Caritas Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej, Slubfurt e.v ze Słubic i szerszego pogranicza. Ponadto nie mogło również zabraknąć Cezarego Miżejewskiego, Prezesa Zarządu Ogólnopolskiego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Socjalnych, członka Zespołu ds. rozwiązań systemowych w zakresie ekonomii społecznej powołanego przez Prezesa Rady Ministrów. Jego wystąpienie miało znaczenie szczególne, gdyż zapoznało uczestników z założeniami projektu Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej dokumentu strategicznego z punktu widzenia poszukiwania polskiego modelu rozwoju przedsiębiorczości społecznej. Od lewej: Marta Bohdziewicz-Lulewicz, Dorota Rybarska- -Jarosz, Dariusz Dziechciarz, Mateusz Skalnicki-Kirpsza Operator TV 3 sektor 5

6 Konferencja została zorganizowana przez Centrum Rozwoju Społeczno-Gospodarczego ze Szczecina, na zlecenie Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Zachodniopomorskiego w ramach realizacji projektu systemowego Profesjonalne kadry lepsze jutro współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach europejskiego Funduszu Społecznego. Piotr Szeszko Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Oczarowana publiczność Układ Afro w wykonaniu artystów z PSOUU Police Ekonomia społeczna jako innowacyjny katalizator rozwoju regionu Próbując znaleźć odpowiedź na pytanie, jaką rolę w rozwoju regionu może pełnić ekonomia społeczna, należy zacząć od dwóch wyjaśnień jakie są funkcje/cele ekonomii społecznej i co rozumiemy pod pojęciem rozwoju. Dopiero po określeniu tych elementów możemy przejść do analizy rozwiązań mających charakter innowacyjny, i to z poziomu regionu, co jest o tyle trudne, że inicjatywy ekonomii społecznej mają zdecydowanie lokalny charakter, zarówno w wymiarze dziania się, jak i wpływu na otoczenie. Funkcje ekonomii społecznej. Jak zauważa Hausner [2008, s. 15]: Nadrzędną funkcją ekonomii społecznej jest przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu poprzez włączenie osób zagrożonych marginalizacją do gospodarki rynkowej. Drugą z funkcji inicjatyw ekonomii społecznej jest dostarczanie usług użyteczności publicznej usług społecznych/ towarów przeznaczone dla słabszych grup społecznych (dostęp do mieszkań, dostęp ochrony zdrowia, pomoc dla osób starszych lub niepełnosprawnych, włączanie słabszych grup społecznych, opieka nad dziećmi, dostęp do zatrudnienia i szkoleń, zarządzanie sytuacją osób zależnych itp.) 1. Kolejną ważną z punktu widzenia rozwoju regionu, a nieco pomijaną funkcją ekonomii społecznej jest pobudzanie zrównoważonego rozwoju lokalnego bazującego na zasobach lokalnych, potencjale miejsca i ludzi lokalnych przewagach 1 Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej (Projekt czerwiec 2012), 6

7 konkurencyjnych, takich jak np. walory przyrodnicze, krajoznawcze oraz dziedzictwa kutrowego. Ciekawej analizy funkcji ekonomii społecznej dokonał Piotr Sałustowicz [2007, s. 12], który poza wyżej wymienionymi celami generowania miejsc pracy i integracji społeczno-zawodowej oraz dostarczania usług użyteczności publicznej wymienia: zdolności ekonomii społecznej do mobilizacji i pomnażania kapitału społecznego oraz uczenia demokracji poprzez mechanizmy partycypacji i demokratycznego zarządzania (zwłaszcza wymagane w spółdzielniach) dokonuje się kształtowanie postaw demokratycznych. Z perspektywy prowadzenia polityk publicznych należy zdecydować, które z funkcji ekonomii społecznej są szczególnie cenne dla regionu, a co za tym idzie, które należy wspierać przy posiadaniu ograniczonych zasobów. Rozwój społeczno-gospodarczy. Analizując koncepcje dotyczące rozwoju, warto odwołać się do czynników, na bazie których może on następować (teoria rozwoju endogennego i egzogennego) oraz integrującej wagę czynników wewnętrznych i zewnętrznych teorii rozwoju neo-endogennego. Rozwój egzogenny to rozwój oparty na czynnikach zewnętrznych, np. wiedzy eksperckiej, wsparcie finansowe, merytoryczne i organizacyjne pochodzące z zewnątrz danej społeczności lokalnej. Rozwój endogenny, jak sugeruje sama nazwa, to taki, który bazuje na zasobach i potencjale społeczności lokalnej. Na potencjał lokalny składają się z kolei takie elementy jak: poczucie tożsamości ze społecznością lokalną, angażowanie się członków społeczności lokalnej we wspólne sprawy, umiejętność rozwiązywania problemów, dostęp do zasobów [Chaskin i inni, Warszawa 2007, s. 47]. W teorii neo-endogennej [Gorlach, 2007, s ] podkreśla się znaczenie przede wszystkim czynników wewnętrznych, zasobów danej społeczności, ale w połączeniu z wykorzystaniem zasobów zewnętrznych. Powodzenie realizowanych przedsięwzięć jest warunkowane przez włączenie w nie mieszkańców, zaś wiedza ekspercka ma być uzupełnieniem wartości wyznawanych przez członków społeczności oraz ich wiedzy, doświadczeń itp. Ekonomia społeczna a rozwój regionu. Jak już było wspomniane wyżej, inicjatywy ekonomii społeczne dzieją się na niższym poziomie lokalnym. Z poziomu regionu można tworzyć lub raczej wspierać tworzenie pewnych systemów spójnych, uzupełniających się elementów wsparcia, dzięki którym lokalne inicjatywy mogą się rozwijać. Dobrym przykładem jest województwo małopolskie, które wypracowało system wsparcia ekonomii społecznej opierający się na kilku kluczowych elementach: 1. Zasadę partnerstwa różnorodnych instytucji, głównie: PES, podmiotów otoczenia PES, instytucji samorządowych, uczelni wyższych, przedstawicieli środowiska pracodawców. Koordynatorem tego partnerstwa jest Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Krakowie 2, który był inicjatorem powołania Małopolskiego Paktu na rzecz ES. 2. Porozumienie partnerów realizujących projekty POKL, Poddziałanie: Wsparcie ekonomii społecznej, tworzących ośrodki wsparcia ekonomii społecznej według określonych wspólnie zasad: a) prowadzenia osobnych punktów specjalizujących się we wsparciu spółdzielni, w tym socjalnych, wsparciu NGO prowadzących działalność gospodarczą oraz wsparciu pozostałych PES nieprowadzących działalności gospodarczej, b) objęcia wsparciem przez poszczególne projekty pięciu subregionów Małopolski, c) scentralizowaniu wszelkich działań związanych z promocją ekonomii społecznej, działaniami edukacyjnymi i informacyjnymi, d) stałej współpracy wszystkich projektów w zakresie wymiany informacji o aktualnej ofercie wsparcia, przekazywaniu sobie uczestników projektów i podejmowanych inicjatyw. 3. Innowacyjny na skalę Polski element wsparcia finansowego podmiotów ekonomii społecznej Małopolski Fundusz Ekonomii Społecznej (MFES) 3. Jest to fundusz pożyczkowo-poręczeniowy, którego fundatorami były: Bank Gospodarstwa Krajowego S.A., Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A., Krakowski Bank Spółdzielczy, Towarzystwo Inwestycji Społeczno-Ekonomicznych S.A., Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej. Dzięki temu, że Fundusz powstał jako inicjatywa ww. podmiotów, a nie projekt, jest on zupełnie niezależny od uciążliwych procedur związanych z zasa- 2 więcej informacji na stronie 3 więcej informacji na stronie BIULETYN INTEGRACJI SPOŁECZNEJ 7

8 Opracowanie własne dami realizacji projektów oraz określonych czasowo ram realizacji. Oferta wsparcia jest elastyczna, a biurokracja ograniczona do minimum. Fundusz poręczeniowo pożyczkowy wkomponowuje się w system wsparcia PES głównie na dwóch etapach ich funkcjonowania: udzielając poręczeń spółdzielniom socjalnym dostającym dofinansowanie na założenie/zatrudnienie/ przystąpienie do spółdzielni socjalnej w ramach POKL (Poddziałanie 7.2.2, działanie 6.2), jak również w ramach Funduszu Pracy i PFRON, udzielając tanich pożyczek przedsiębiorstwom społecznym chcącym rozwijać swoją działalność gospodarczą. Schemat wsparcia PES w Małopolsce oparty na współpracy różnorodnych instytucji wygląda zatem następująco: Niewątpliwą szansą w zakresie planowania rozwoju inicjatyw ekonomii społecznej jest proces tworzenia, konsultowania, a następnie aktualizacji Wieloletnich regionalnych planów działań na rzecz promocji i upowszechniania ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej i jej otoczenia w regionie. Zadaniem Planów jest bowiem wytyczenie ram wsparcia dla różnie rozumianej przedsiębiorczości społecznej, tak aby stała się motorem napędowym rozwoju w pierwszej kolejności społeczności lokalnych, w następnej regionu. Marta Bohdziewicz-Lulewicz Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Krakowie Ekonomia społeczna jako narzędzie polityki społecznej i rynku pracy Obecnie następuje ewolucja europejskiego modelu społecznego, a wraz z nią pojawia się nowa rola przedsiębiorstw społecznych. UE i OECD proponują nowy, uniwersalny paradygmat społeczny, obowiązujący zarówno na Zachodzie, jak i Wschodzie Główne założenia nowego paradygmatu społecznego: 1. Pojmowane polityki społecznej jako interwencji ukierunkowanych na inwestycje. 2. Inwestycje w tzw. Sektory społeczne (jak między innymi edukacja, w tym przedszkolna, które przynoszą efekty zarówno w dziedzinie społecznej, jak i przyczyniają się do rozwoju gospodarczego). 3. Inwestycje społeczne, ustanowienie nowego związku między interwencjami w politykę socjalną i politykę gospodarczą. Takie powiązanie tworzy możliwość wsparcia polityki rozwojowej. Może to poprawić status i wzmocnić politykę społeczną, która przestanie być postrzegana jedynie przez pryzmat konsumpcji, lecz będzie traktowana także jako inwestycja w przyszłość (Future oriented investment). 4. Aktywizacja, interwencje społeczne i usługi społeczne winny być ukierunkowane na wzmocnienie aktywnej roli samych odbiorców świadczeń społecznych: jednostek, rodzin i wspólnot lokalnych. Obywatele powinni aktywnie współprzyczyniać się do zapewnienia sobie odpowiedniego poziomu zabezpieczenia społecznego, zarówno finansowego, jak i przez rozwój kom- 8

9 petencji umożliwiających lepsze radzenie sobie w sytuacjach ryzyk życiowych. 5. Komplementarność praw i obowiązków. Making rights more conditional and turning from rights to contracts zasada wzajemności. Widoczna zwłaszcza w programach społecznych wobec długotrwale bezrobotnych, a także w sferze zdrowia i edukacji. 6. Strategie włączania. Społeczeństwa współczesne są bardziej złożone, pluralistyczne, równość społeczno-ekonomiczna i kulturowa przestaje być głównym celem. Koncentracja na interwencjach przy użyciu aktywnych instrumentów wobec grup, które cechuje kumulacja dyskryminacji. 7. Rządzenie sieciowe i nowe rodzaje programów społecznych. Aktorzy społeczni (na przykład trzeci sektor, nieformalne inicjatywy) i biznesowi stają się partnerami współodpowiedzialnymi za dostarczanie usług. Tworzenie transsektorowych sieci realizujących usługi społeczne. Państwo staje się bardziej regulatorem niż bezpośrednim dostawcą usług społecznych. Przedsiębiorczość społeczna w szczególności odpowiada na nowe ryzyka społeczne takie jak: 1. Odchodzenie od modelu stałego zatrudnienia/ niepewność zatrudnienia. 2. Postępująca niestabilność rodziny. 3. Starzenie się społeczeństw. 4. Wzrost potrzeb w zakresie usług poza gospodarstwem domowym. 5. Wzrost popytu na usługi opieki i wychowania dotyczy klasy średniej, a nie jedynie osób o najniższych dochodach korzystających z transferów pieniężnych. Przedsiębiorstwo społeczne a polityka społeczna: przedsiębiorstwo społeczne jest nowym mechanizmem interwencji w ramach polityki społecznej i innowacyjnym narzędziem rządzenia, instytucje PS wpływają na kształtowanie lokalnych progresywnych rozwiązań w zakresie polityki zatrudnienia (aktywizacja, przekwalifikowanie, tworzenie i utrzymanie miejsc pracy) lokalnych usług społecznych (żłobki, przedszkola, szkoły, biblioteki, centra zajęć pozalekcyjnych dla młodzieży), środowiskowych usług specjalistycznych, programów profilaktyki zdrowotnej. Stopniowo następuje poszerzenie działalności polskich inicjatyw przedsiębiorczości społecznej o nowe sfery usług społecznych i użyteczności publicznej, jak organizacja alternatywnej edukacji przedszkolnej, usług opieki środowiskowej i całkowitej dla osób starszych i niepełnosprawnych, hostele dla młodzieży, środowiskowe domy pomocy dla osób chorujących psychicznie, placówki opiekuńczo-wychowawcze, mieszkania treningowe i chronione, teatry i ośrodki kultury, muzea oraz rozwój innowacyjnych projektów w zakresie rozwoju lokalnego (między innymi rewitalizacja społeczna, ochrona środowiska i utylizacja odpadów, agroturysyka, turystyka społeczna i odpowiedzialna, transport lokalny i wiele innych). Celem rozwoju gospodarczego w ujęciu J. Schumpetera nie jest wyłącznie maksymalizacja rentowności/korzyści dla inwestorów, lecz między innymi wypracowanie nowych rozwiązań w procesie produkcji. We współczesnych teoriach firmy podkreśla się zróżnicowany charakter motywacji wychodzących poza nastawienie wyłącznie na korzyści własne (self-interested), wskazując na znaczenie motywacji nie ukierunkowanych wyłącznie na własną korzyść (non self-interested) w kształtowaniu interakcji ekonomicznych i relacji międzyludzkich. Nie należy ich redukować do argumentu na temat mankamentów rynku i państwa (C. Borzaga, 2009). Ewolucyjna teoria firmy (C. Borzaga, E. Tortia) przedstawia nowe argumenty, dlaczego przedsiębiorstwa społeczne powstają, wiążąc ich funkcjonowanie z pluralizmem form własności i form organizacyjnych oraz zróżnicowaniem zachowań indywidulanych. Kluczem do funkcjonowania przedsiębiorstw społecznych na konkurencyjnym rynku jest: wprowadzenie nowego produktu lub nowej jakości (między innymi w zakresie integracji zawodowej osób o niskich kwalifikacjach, nowatorskich programów nauczania w alternatywnych ośrodkach przedszkolnych), wprowadzenie nowej metody organizacji i/lub produkcji, otwarcia nowego rynku (na przykład przedszkola prowadzone przez rodziców). Często ważnym aspektem funkcjonowania przedsiębiorstw społecznych jest zapewnienie przejściowe- BIULETYN INTEGRACJI SPOŁECZNEJ 9

10 go zatrudnienia dzięki krótkookresowym subsydiom (francuskie przedsiębiorstwa integrujące z rynkiem pracy, portugalskie firmy integracyjne). Wiele przedsiębiorstw tworzy jednak trwałe samofinansujące się miejsca pracy (belgijskie przedsiębiorstwa integracji zawodowej, brytyjskie przedsiębiorstwa lokalne, włoskie spółdzielnie typu B). Ponadto przedsiębiorstwa społeczne integrują zawodowo, zapewniając stałą pomoc (belgijskie przedsiębiorstwa pracy chronionej, portugalskie warsztaty pracy chronionej, irlandzkie firmy społeczne zatrudnienia chronionego, polskie zakłady pracy chronionej w formie spółdzielczej, spółdzielnie inwalidów i osób niewidomych). Czwartym typem przedsiębiorstw społecznych są takie, które readaptują społecznie przez pracę dzięki długookresowym subsydiom (francuskie centra adaptacji do życia zawodowego, polskie WTZ, CIS i ZAZ-y, belgijskie przedsiębiorstwa społeczne integracji zawodowej w branży utylizacji odpadów). Rozwój przedsiębiorczości społecznej w regionie zachodniopomorskim Wieloletni regionalny plan działań na rzecz promocji i upowszechniania ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej i jej otoczenia w województwie zachodniopomorskim na lata Elementy diagnozy potrzeb w sferze polityki zatrudnienia i usług społecznych w województwie zachodniopomorskim w świetle ww. Regionalnego Planu Działań: zmiany w strukturze wiekowej ludności wskazują na postępujący proces starzenia się społeczeństwa województwa zachodniopomorskiego, maleje udział dzieci i młodzieży w ogólnej liczbie ludności, natomiast rośnie udział osób starszych, najwyższe natężenie bezrobocia (29.8%) dotyczyło ludzi w wieku 24 lat i mniej. Postępujący proces starzenia się ludności województwa może być także szansą, gdyż powstający rynek usług dla osób starszych to szansa na rozwój nowych miejsc pracy (tak zwana ekonomia sektora starości/silver economy): rosnący popyty na usługi zdrowotne, opiekuńcze, edukacyjne, kulturalne, rekreacyjne, transportowe, finansowe (skłonność do oszczędzania, kredyty konsumpcyjne, ubezpieczenia). Malejąca liczba dzieci i młodzieży w województwie to nie tylko wynik zmieniającej się struktury demograficznej, ale także skutek braku pozarodzinnych form opieki nad dzieckiem. Dominacja modelu opieki nad dzieckiem w ramach sieci rodzinnych: członkowie rodziny i krewni to 2 najczęściej wykorzystywane rozwiązania w opiece nad dzieckiem w Polsce realizują łącznie ponad 3/5 popytu na opiekę nad dziećmi (Kotowska, Sztanderska, Wóycicka, 2009) w formie nieformalnej i nieodpłatnej, familizacja opieki: nieznaczna dywersyfikacja form w ramach modelu welfare mix. To sprawia, że młode rodziny coraz rzadziej decydują się na urodzenie drugiego dziecka, co z kolei prowadzi do słabnącej dynamiki demograficznej w województwie zachodniopomorskim, podobnie jak to ma miejsce w pozostałych województwach. Wprawdzie w ostatnich latach wskaźnik upowszechnienia edukacji przedszkolnej w Polsce poprawia się, lecz jest nadal niezadowalający: nieco ponad 60% dzieci w wieku 3 5 jest objętych wychowaniem przedszkolnym, ok. 44% dzieci 4-letnich w Polsce i ponad 88% w UE było objętych edukacją przedszkolną, wytyczne Rady UE z 2009 roku zobowiązują państw członkowskie do zapewnienia wychowania przedszkolnego dla dzieci 4-letnich na poziomie 95%. Ponadto, jak dowodzą badania naukowe, w redukcji ubóstwa dzieci ważna jest nie tylko polityka selektywnych świadczeń dochodowych i pomocy społecznej, ale przede wszystkim polityka pełnej dostępności do usług opiekuńczo-edukacyjnych dla najmłodszych. Do tego wyraźne dysproporcje dostępności przestrzennej ekonomicznej i jakościowej usług opieki i edukacji przedszkolnej oraz związane z tym dysparytety subregionalne w upowszechnieniu edukacji przedszkolnej potęgują społeczno-gospodarczą polaryzację kraju, utrudniając wdrażanie strategii inteligentnego, inkluzywnego i zrównoważonego 10

11 wzrostu społeczno-gospodarczego oraz zagrażają budowie spójności przestrzennej, społecznej i gospodarczej Polski. Wzrasta tu znaczenie przedsiębiorstw społecznych w polityce opieki i edukacji przedszkolnej dla wzrostu konkurencyjności gospodarki i zrównoważonego, inkluzywnego rozwoju społeczno-gospodarczego kraju. Tymczasem w 2008 r. niespełna 1% wszystkich fundacji, stowarzyszeń i innych organizacji społecznych wykazało, że jednym z trzech ich głównych pól działalności było prowadzenie przedszkoli i inne formy opieki przedszkolnej. W 2010 r. 6,7% przedszkoli dla 4,1% dzieci prowadziły organizacje społeczne. Dla porównania we Francji, Niemczech i Wielkiej Brytanii liczba dzieci korzystających z przedszkoli prowadzonych przez świeckie i wyznaniowe organizacje społeczne wynosiła w latach 90. odpowiednio: 40%, 34%, 81%. Dlatego należy zmierzyć, jaka jest luka w dziedzinie usług dla dzieci w wieku przedszkolnym na terenie województwa zachodniopomorskiego, i zintensyfikować rozwój opieki i edukacji przedszkolnej z udziałem przedsiębiorstw społecznych. Podobnie w przypadku ludzi młodych. Obecnie 1,3 mln młodych ludzi w Polsce nie może znaleźć pracy (MOP, 2011), 400 tys. stanowią zarejestrowani młodzi bezrobotni poniżej 24 lat (GUS, 2011). Największe problemy z zatrudnieniem mają osoby młode bez kwalifikacji oraz absolwenci (jedynie co drugi ma pracę). Spada zainteresowanie przedsiębiorczością wśród młodej generacji, wzrasta natomiast przewaga zatrudniania tymczasowego wśród młodych. Podobnie jak w skali kraju, także w województwie zachodniopomorskim skala bezrobocia młodzieży jest wysoka i zostało to odnotowane w Planie. Stąd konieczne są bezzwłoczne inicjatywy polityczne i ekonomiczne na rzecz zatrudnienia młodej generacji także przez mobilizację rdzennego potencjału ekonomicznego. Wolontariat może być jednym z filtrów łagodzących problemy młodych z wchodzeniem w role zawodowe i strategią przeczekania wobec niepewności na rynku pracy, ale nie jest panaceum na bezrobocie młodej generacji. Konieczny jest tu wojewódzki projekt polityczny aktywnej polityki zatrudnienia młodego pokolenia, który będzie uwzględniał tworzenie miejsc pracy poza tradycyjnymi formami przedsiębiorstw, w tym w spółdzielczości i m.in. przedsiębiorstwach społecznych prowadzonych przez stowarzyszenia. Pozwoliłoby to powiązać naturalną gotowość młodych do działań prospołecznych z wysokim wartościowaniem przez nich pracy i formalnych kwalifikacji. Spółdzielczość (nie tylko socjalna) jest niewykorzystaną szansą na rozwiązanie problemów bezrobocia, w tym młodzieży na terenie województwa zachodniopomorskiego, podobnie jak w skali kraju. W Polsce w latach nastąpił spadek liczby spółdzielni z 19,7 tysiąca do 9,5 tysiąca i spadek zatrudnienia w spółdzielczości. Jest alarmujące, że co roku polska spółdzielczość traci ok. 10 tys. miejsc pracy. W wieloletnim regionalnym planie działań na rzecz promocji i upowszechniania ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii społecznej i jej otoczenia w województwie zachodniopomorskim na lata także odnotowano, że na terenie województwa 8 spółdzielni pracy jest w trakcie likwidacji. Zważywszy na trudną sytuację na rynku pracy w województwie zachodniopomorskim, należałoby rekomendować podjęcie bezzwłocznych działań sprawdzających przyczyny likwidacji spółdzielczych miejsc pracy i inicjatyw mających na celu restrukturyzację i utrzymanie działalności gospodarczej zagrożonej likwidacją z powodu nierentowności i ostrej konkurencji. Na koniec warto zwrócić uwagę, że mimo spadku zatrudnienia sektor spółdzielczy w Polsce, stanowiący przecież integralną część ekonomii społecznej, nadal odgrywa istotną rolę jako pracodawca zatrudniając około 300 tys. pracowników, tj. ok. 2,9% pracy najemnej w gospodarce. Sektor spółdzielczy zwykle reinwestuje zyski lokalne tam, gdzie zostały wygenerowane, umacniając lokalny rynek pracy i rozwój gospodarczy. Dlatego też warto dokonać rozpoznania, jaka jest kondycja finansowa i perspektywy rozwoju poszczególnych branż sektora spółdzielczego w województwie zachodniopomorskim oraz jakie instrumenty prawnofinansowe są konieczne dla zapobieżenia dalszej likwidacji spółdzielczości i utrzymania tam miejsc pracy. Spółdzielczość stanowi bowiem szansę zatrudnienia zarówno dla osób młodych bez kwalifikacji, jak i dla absolwentów szkół średnich i uczelni regionu, gdyż wiele branż spółdzielczych boryka się z problemami braku profesjonalnych kadr zarządzających. prof. dr hab. Ewa Leś Uniwersytet Warszawski Zakład Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego Polska Akademia Nauk Zakład Badań Organizacji Non for Profit BIULETYN INTEGRACJI SPOŁECZNEJ 11

12 Jak wspierać wspólnotę w oparciu o przedsiębiorczość społeczną? Analizę możliwości wspierania wspólnot lokalnych należy zacząć od definicji pojęcia rozwoju i osadzenia w niej przedsiębiorczości społecznej. Pojęcie rozwoju: tworzenie miejsc pracy; podnoszenie jakości życia mieszkańców; zatrzymanie młodzieży; zrównoważony rozwój. Rozwój lokalny z perspektywy polityków: niechęć do podejmowania długofalowych działań, podejmowanie działań negatywnych dla przyszłości. Główne cele funkcjonowania podmiotów gospodarki socjalnej: zapewnienie dostępu, w tym osobom w trudnej sytuacji materialnej, do podstawowych usług społecznych; przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu; tworzenie nowych miejsc pracy, często użytecznych społecznie i ekologicznie, w tym dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym; ingerowanie osób z problemami społecznymi; rozwijanie trwałej gospodarki lokalnej lub regionalnej poprzez zwiększenie wykorzystania lokalnych zasobów przy bezpośrednim uczestnictwie lokalnych odbiorców; rozwój społeczeństwa obywatelskiego. Wymiar ekonomiczny przedsiębiorczości społecznej: możliwość odnalezienia swojego miejsca na lokalnym rynku pracy przez określone grupy społeczne; możliwość poprawy ich indywidualnej sytuacji; mobilizacja niewykorzystanego dotychczas potencjału wspólnot lokalnych, która przyczynia się do wzmocnienia lokalnych obiegów gospodarczych; identyfikacja nowych możliwości rynkowych oraz realizacja dotychczas niezaspokojonych potrzeb, dzięki czemu przedsiębiorstwa społeczne są w stanie sprostać wyzwaniu utrzymania się na słabszym rynku. Przedsiębiorczość społeczna a rozwój lokalny. Analizując możliwości rozwoju lokalnego, musimy przyjrzeć się natomiast zasobom lokalnym i czynnikom rozwojowym Rozwój lokalny: czynniki endogenne (wewnętrzne) pozostające pod kontrolą czynniki egzogenne (zewnętrzne). Zasoby lokalne: kapitał ludzki Zlokalizowane w jednostkach umiejętności, wykształcenie. Zasoby demograficzne (struktura wiekowa, średnia długość życia, stan zdrowia). Dwa typy zasobów ludzkich: społeczności zasobne w siłę roboczą, społeczności zasobne w umiejętności. 12

13 Zasoby lokalne: kapitał społeczny Zlokalizowany nie w jednostkach, ale w więziach pomiędzy nimi. Jednostka uzyskuje do niego dostęp dzięki przynależności do grupy albo pozycji społecznej. Cechy specyficzne: kapitał społeczny rośnie w miarę używania. Przykłady: powiązania wzajemne (zaufanie), sieci współdziałania, społeczeństwo obywatelskie, zdolność do współpracy i współdziałania, przedsiębiorczość jednostkowa i zbiorowa. Bardzo dobrymi przykładami wykorzystania lokalnych zasobów są wioski tematyczne lub inne działania terytorialne powiązane z konkretnym tematem opartym na zasobach endogenicznych związanych z danym terytorium. Szczególnie istotne jest to, że przedsiębiorczość społeczna staje się tu skuteczną formą promocji. Przykładem takim może być spółdzielnia socjalna osób prawnych Gród w Byczynie. W zakresie turystyki kulturowej takimi przykładami mogą być: Lubomierz, Muzeum Filmu Sami Swoi Katowice, Muzeum Hansa Klossa Jurowce k. Białegostoku, Muzeum Bimbru Sandomierz, Szlak Ojca Mateusza Kudowa-Zdroj, Muzeum Żaby Gwizdały, Muzeum Gwizdka Szklarska Poręba, Muzeum Tanich Win Rzeszów, Muzeum Dobranocek PRL Radzionków, Muzeum Chleba Bystrzyca Kłodzka, Muzeum Filumenistyczne PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SPOŁECZNA A LOKALNE USŁUGI SPOŁECZNE Głównym celem przedsiębiorstw społecznych, w odróżnieniu od tradycyjnych organizacji nonprofit, nie jest rzecznictwo interesów czy redystrybucja środków finansowych, lecz produkcja dóbr i usług dla określonych kategorii osób. Dostrzeżenie tego potencjału w dużej mierze przyczyniło się do ponownego odkrycia gospodarki społecznej w latach 80. XX w. Związane to było z przyjęciem nowego modelu rozwoju gospodarczego oraz nowego podejścia do usług społecznych, które przejawiło się głównie w decentralizacji ich planowania dostawy. PRZYKŁADAMI TAKICH USŁUG BĘDĄ: Usługi opiekuńcze: Spółdzielnia Socjalna Pomocna Dłoń z Bystrzycy Kłodzkiej, Spółdzielnia Socjalna Koziołek z Lublina, Spółdzielnia Socjalna Pokolenie z Legionowa, Spółdzielnia Socjalna 50+ z Gdyni. Opieka nad dziećmi: Spółdzielnia Socjalna SIGNUM z Golubia-Dobrzynia (punkt przedszkolny Mały Książe, opieka godzinowa, pogotowie weekendowe), Spółdzielnia Socjalna Baby Boom w Warszawie (bawialnia dla dzieci, kawiarnia, organizacja przyjęć okolicznościowych), Spółdzielnia Socjalna K5, Gołębiew Stary k. Kutna (punkt przedszkolny Kraina Młodych Odkrywców, organizacja imprez okolicznościowych, organizacja półkolonii). Oświata i wychowanie: Społeczno-Oświatowe Stowarzyszenie Pomocy Pokrzywdzonym i Niepełnosprawnym Edukator z Łomży prowadzące wiejskie szkoły, Fundacja Sto Pociech z Warszawy prowadząca Klubik Maluchów i Rodziców; Pomoc i opieka społeczna: Stowarzyszenie Organizatorów i Menadżerów Pomocy Społecznej i Ochrony Zdrowia z Molzy prowadzące Dom Pomocy Społecznej dla osób w podeszłym wieku, Spółdzielnia Socjalna 50 + z Gdyni świadcząca usługi z zakresu opieki i integracji środowiskowej dla osób chorych i niepełnosprawnych, Stowarzyszenie Pracownia Alternatywnego Wychowania z Łodzi prowadzące środowiskowe świetlice socjoterapeutyczne dla dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym oraz telefon zaufania Zakręt ; Mieszkalnictwo: Stowarzyszenie na rzecz Dostępnego Budownictwa Barka Darzybór z Poznania, Które współuczestniczyło w budowie osiedla 32 mieszkań socjalnych na terenie Poznania; Usługi opiekuńcze: Stowarzyszenie Socjalne Pomocna dłoń z Bystrzycy Kołodziej, Spółdzielnia Socjalna Koziołek z Lublina oferujące usługi opiekuńcze oraz pielęgnacyjne dla osób chorych, starszych i dzieci; Ochrona zdrowia: Stowarzyszenie Pomocy Wzajemnej FLANDRIA z Inowrocławia, Stowarzyszenie Lubelskie Hospicjum dla Dzieci im. Małego Księcia, które dostarcza usługi w zakresie hospicjum domowego, gabinetu stomatologii dziecięcej, centrum terapii, ośrodka rehabilitacyjnego dla dzieci, wypożyczalnia sprzętu medycznego oraz apteki; BIULETYN INTEGRACJI SPOŁECZNEJ 13

14 Kultura: Stowarzyszenie Obywatele Obywatelom z Łodzi, Akcja Konin, Spółdzielnia Socjalne UAD z Warszawy, Stowarzyszenie Towarzystwo Inicjatyw Twórczych ę z Warszawy prowadzące działania m.in. na rzecz animacji kulturalnej, szczególne w mniejszych miejscowościach, oraz wspierania i integracji młodych twórców, Bielskie Stowarzyszenie Artystyczne TEATR GRODZKI prowadzące m.in. działania na rzecz zwiększenia dostępu do kultury osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, Spółdzielcze Media WNET. DOBRE PRAKTYKI: Spółdzielnia Socjalna CITTA FUTURA (typ A) Profil działalności: opieka nad dziećmi. Rok założenia: Liczba pracowników: 200. Miejsce: Trydent (Włochy). Działalność: Prowadzenie punktów opieki nad dziećmi w wieku 0 3 lata (żłobki). RODARI: 40 dzieci (od 1996); VIGOLO BASELGA: 26 dzieci (od 1996); VIGOLANA: 25 dzieci (od 1998); PERGINE: 62 dzieci (od 2002); TIONE: 22 dzieci (od 2003); OLTERCASTELLO: 20 dzieci (od 2004); CLARINA: 42 dzieci (od 2004); EUROPA: 32 dzieci (od 2004); SPIAZZO: 50 dzieci (od 2005); GIOVO: 15 dzieci (od 2006); GARDOLA: 32 dzieci (od 2007); PONTE ARCHE: 16 dzieci (od 2007); FOLGARIA: 15 dzieci (od 2008); ZIANO: 5 dzieci (od 2010). Plac zabaw dla dzieci w wieku 0 3 lata (możliwość integracji rodzin i dzieci, które nie korzystają z inicjatyw form opieki, możliwość tworzenia stałych grup, stworzenie przestrzenia do nawiązania relacji pomiędzy rodzicem a dzieckiem, stworzenia platform wymiany doświadczeń między rodzicami. Organizacja opieki nad dzieckiem (0 6 lat) w okresie letnim w godz Pokój zabaw dla dzieci w wieku od 0 do 12 lat i rodziców ( od pon. do pt. w godz ); Organizacja zajęć dodatkowych dla dzieci i rodziców (Laboratoria ARCHIMEDES): pracownia malarska, lepienie z gliny, gotowanie, budowa latawców itp.). Grupa wsparcia dla matek noworodków: miejsce spotkań, możliwość konsultacji z ekspertami (nauczyciele, psycholog). Spółdzielnia Socjalna PROGETT 92 (typ A) Profil działalności: usługi dla dzieci i młodzieży zagrożonej wykluczeniem społecznym. Rok założenia: Miejsce: Trydent (Włochy). Działalność: Prowadzenie Centrum dla Młodzieży: miejsce spotkań. Prowadzenie mieszkań grupowych (92) dla niewidomych grup młodzieży, w których mieszkają ok. 2 lat pod nadzorem opiekuna. Cel: nauka samodzielności. Prowadzenie autonomicznych mieszkań dla młodzieży w wieku od 17 do 24 lat, w tym migrantów, którzy brali udział w programie integracyjnym. Każda z osób podpisuje ze swoim wychowawcą indywidualny kontrakt określający krótko- i długoterminowe cele służące ich pełnemu usamodzielnieniu. Prowadzenie miejsca spotkań dla przyszłych rodziców, rodziców, dziadków i opiekunów, którzy chcą spędzić czas wolny w miejscu przystosowanym do potrzeb dzieci w wieku od 0 do 10 lat (COIDE). Dodatkowo oferowane jest wsparcie fachowców, istnieje możliwość skorzystania z kursów i szkoleń, a także zorganizowania przyjęć urodzinowych. Prowadzenie Centrum Pracy Socjalnej ukierunkowanej na wspieranie młodzieży we współpracy z instytucjami pomocy społecznej. Poradnictwo indywidualne i grupowe, pomoc w aktywnym poszukiwaniu pracy, organizacja staży i praktyk, pośrednictwo pracy dla osób w wieku lata. Dr Małgorzata Ołdak Instytut Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego Ogólnopolski Związek Rewizyjny Spółdzielni Socjalnych 14

15 Innowacje na rzecz aktywizacji zawodowej osób bezrobotnych na przykładzie działań Stowarzyszenia na rzecz Spółdzielni Socjalnych BIULETYN INTEGRACJI SPOŁECZNEJ Wizja polityki społecznej, w którą wpisują się działania na rzecz rozwoju sektora ekonomii społecznej, zakłada upodmiotowienie osób grup marginalizowanych na rynku pracy poprzez wsparcie oddolnych inicjatyw stawiających na współpracę, łączenie sił i zasobów, solidarne działanie, partycypację. W tym sensie społeczne formy gospodarowania, odzyskując potencjał ludzki w sposób komplementarny do sektora prywatnego i publicznego, są niezbędnym elementem społecznego rozwoju lokalnego uwzględniającego potrzebę zapobiegania wykluczeniu społecznemu i łagodzenia napięć społecznych. Stowarzyszenie na rzecz Spółdzielni Socjalnych, wykorzystując potencjał tkwiący w społecznych formach gospodarowania, wypracowuje innowacyjne modele pozwalające rozwiązywać najbardziej palące problemy w ich lokalnych kontekstach. Rynek pracy w dobie kryzysu codziennie konfrontuje nas z koniecznością odpowiedzi na pytanie: Czy jesteśmy wystarczająco elastyczni, sprawni i dyspozycyjni, by przetrwać?. Sposobem na przetrwanie pozostaje nieustająca konkurencja wymuszająca na nas bycie szybszym, bardziej dynamicznym, bardziej czujnym, bardziej przystosowanym niż inni. Rzadko mówi się o tym, że nie wszyscy mamy w warunkach konfrontacji równe szanse. W tym kontekście należy zadać sobie pytanie, ile traci społeczeństwo socjalizowane do modelu gospodarki opartej na bezwarunkowej konkurencji, marnując potencjał osób marginalizowanych na rynku pracy ze względu na płeć, pochodzenie społeczne, wiek czy niepełnosprawność. Równolegle toczy się dyskusja na temat możliwych form włączania osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w proces planowania polityki społecznej ułatwiającej aktywne działanie na rzecz poprawy swojej sytuacji na rynku pracy. Wizja polityki społecznej, w którą wpisują się działania na rzecz rozwoju sektora ekonomii społecznej, zakłada upodmiotowienie osób grup marginalizowanych na rynku pracy poprzez wsparcie oddolnych inicjatyw stawiających na współpracę, łączenie sił i zasobów, solidarne działanie, partycypację. W tym sensie społeczne formy gospodarowania, odzyskując potencjał ludzki w sposób komplementarny do sektora prywatnego i publicznego, są niezbędnym elementem społecznego rozwoju lokalnego uwzględniającego potrzebę zapobiegania wykluczeniu społecznemu i łagodzenia napięć społecznych. Ekonomia społeczna stanowi również odpowiedź na pytanie o formę realizacji wartości określanych jako priorytetowe przez Unię Europejską: spójności społecznej, zrównoważonego rozwoju, demokracji uczestniczącej, pełnego zatrudnienia i walki przeciwko pauperyzacji grup zagrożonych ubóstwem. O tym, jak duży potencjał tkwi w strategii angażowania osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w spółdzielcze formy współpracy świadczy praktyka działania Stowarzyszenia na rzecz Spółdzielni Socjalnych. Poprzez realizację innowacyjnych działań w prowadzonych Ośrodkach: Wielkopolskim Ośrodku Ekonomii Społecznej, Kujawsko-Pomorskim Ośrodku Wspierania Ekonomii Społecznej oraz w projektach Wielkopolskie Centrum Ekonomii Solidarności, Nowe otwarcie Ośrodka Wsparcia Spółdzielczości Socjalnej, Wspólna praca Nas wzbogaca!, Inno- 15

16 wacyjny model aktywizacji zawodowej uczestników WTZ zespół Stowarzyszenia na rzecz Spółdzielni Socjalnych szuka adekwatnych rozwiązań dla konkretnych problemów społecznych. Do Stowarzyszenia zgłaszają się ludzie, z którymi SNRSS pracuje nad tworzeniem stabilnych, bezpiecznych miejsc pracy w formie zatrudnienia w przedsiębiorstwie społecznym. W tym celu Stowarzyszenie łączy siły, współpracując aktywnie z przedstawicielami/kami samorządów, biznesu i trzeciego sektora w poszukiwaniu kreatywnych pomysłów na rozwój działalności łączącej cele społeczne z ekonomicznymi. Co roku przy wsparciu SNRSS powstaje kilkadziesiąt nowych podmiotów działających w sektorze ekonomii społecznej. Są to podmioty, które często w wielu dziedzinach wydeptują zupełnie nowe ścieżki. Modele działania wypracowane przez zespół Stowarzyszenia, takie jak: model tworzenia samorządowych spółdzielni socjalnych model aktywnego wsparcia osób zagrożonych eksmisją model trójsektorowej współpracy na rzecz tworzenia spółdzielni socjalnych tworzących miejsca pracy dla osób niepełnosprawnych model coachingu biznesowego na rzecz profesjonalizacji przedsiębiorstw społecznych model tworzenia spółdzielni socjalnych przy zakładach poprawczych są gotowymi uniwersalnymi produktami możliwymi do wdrożenia w celu rozwiązania najbardziej palących problemów w danym kontekście lokalnym. W toku swoich działań Stowarzyszenie pozyskuje licznych partnerów w postaci samorządów zainteresowanych mechanizmem obustronnych korzyści płynących ze współpracy z sektorem ekonomii społecznej. Samorządy na szczeblu gminnym i powiatowym szukają przy naszym wsparciu innowacyjnych pomysłów na rozwiązanie konkretnych problemów prawnych, organizacyjnych, społecznych. Wraz z nowelizacją Ustawy o spółdzielniach socjalnych z dn. 7 maja 2009 r., która wprowadziła możliwość zakładania spółdzielni socjalnych również przez osoby prawne 1, powstało nowe narzędzie rozwiązywania problemów lokalnych w oparciu o spółdzielczość socjalną. Tym samym dzięki zapisom ustawy zespół Stowarzyszenia stworzył plan działania dla miasta Bydgoszcz, które borykało się z problemem wzrostu bezrobocia po likwidacji Zakładu Robót Publicznych. Rozwiązanie zakładało utworzenie spółdzielni socjalnej osób prawnych, w której zostaną zatrudnione osoby zwolnione z ZRP oraz zaangażowane osoby bezrobotne wykonujące prace społecznie użyteczne. Powstała w ten sposób Bydgoszczanka jest wspólną inicjatywą miasta Bydgoszcz i powiatu bydgoskiego, które poprzez zlecanie zadań własnych Spółdzielni, sku- 1 Zgodnie z zapisami ustawy o spółdzielniach socjalnych z dn. 27 kwietnia 2006 r. sprzed nowelizacji spółdzielnię socjalną mogły zakładać wyłącznie osoby fizyczne, które: 1. są osobami bezrobotnymi w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy 2. są osobami, o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 1 4, 6 i 7 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym, czyli: bezdomnymi realizującymi indywidualny program wychodzenia z bezdomności, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej, uzależnionymi od alkoholu, po zakończeniu programu psychoterapii w zakładzie lecznictwa odwykowego, uzależnienionymi od narkotyków lub innych środków odurzających, po zakończeniu programu terapeutycznego w zakładzie opieki zdrowotnej, chorymi psychicznie, w rozumieniu przepisów o ochronie zdrowia psychicznego, zwolnionionymi z zakładów karnych, mającymi trudności w integracji ze środowiskiem, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej, uchodźcami realizującymi indywidualny program integracji, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej 3. są osobami niepełnosprawnymi w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Nowelizacja ustawy o spółdzielniach socjalnych z dn. 7 maja 2009 r. nie tylko zmniejszyła wymagany udział ww. osób jako członków założycieli spółdzielni socjalnych ze 100% do 50% (pozostałe 50% osób członków założycieli spółdzielni socjalnej nie musi, zgodnie z zapisami nowelizacji, spełniać ww. kryteriów ), ale również umożliwiła zakładanie spółdzielni socjalnych osobom prawnym. Odtąd spółdzielnię socjalną mogą zakładać min. dwa podmioty prawne, które są: organizacjami pozarządowymi w rozumieniu przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie jednostkami samorządu terytorialnego kościelnymi osobami prawnymi. W przypadku, gdy założycielami spółdzielni socjalnej są osoby prawne, są one zobowiązane do zatrudnienia w terminie sześciu miesięcy od dnia wpisu spółdzielni socjalnej do Krajowego Rejestru Sądowego co najmniej pięciu osób spośród bezrobotnych, wykluczonych lub niepełnosprawnych. 16

17 tecznie przyczyniają się do rozwiązania problemu wykluczenia społecznego, które zagrażało pracownikom zlikwidowanego Zakładu Robót Publicznych. W tej chwili Bydgoszczanka zatrudnia 33 osoby do realizacji usług w zakresie robót remontowo-budowlanych, prac porządkowych, odśnieżania, pielęgnacji zieleni, robót nawierzchniowych. Podobne rozwiązania Stowarzyszenie na rzecz Spółdzielni Socjalnych wdrożyło dla wielkopolskich gmin Godziesze Wielkie, Gołuchów i Kramsk. Projekty inwestycyjne ww. gmin na rzecz tworzenia samorządowych spółdzielni socjalnych tworzących miejsca pracy dla długotrwale bezrobotnych mieszkańców otrzymały dofinansowanie w realizowanym przez Stowarzyszenie na rzecz Spółdzielni Socjalnych i Agencję Rozwoju Regionalnego w Koninie S.A. projekcie Wspólna praca Nas wzbogaca!. Model angażowania samorządów w bezpośrednie tworzenie nowych miejsc pracy w danych gminach pozwala samorządowi nie tylko poprawić skuteczność lokalnej polityki społecznej, ale również pozyskać silnego, zaufanego partnera w postaci spółdzielni socjalnej, sprzyjającego realizacji jej priorytetów gospodarczych oraz kluczowych celów w obszarze działań społecznych. Podobne rozwiązania wdrażamy w tej chwili m.in. w gminie Babiak, w gminie Krobia, w gminie Pobiedziska, w gminie Kostrzyn, w gminie Kawęczyn, w mieście Piła, w mieście Toruń. Poza pierwotnym zaangażowaniem środków, samorządowa spółdzielnia socjalna jest przedsięwzięciem samofinansującym się. Wszystkie koszty związane z jej działalnością będą bowiem pokrywane z opłat za usługi zlecone spółdzielni do realizacji przez samorząd. Zgodnie z uzyskaną przez Stowarzyszenie na rzecz Spółdzielni Socjalnych interpretacją Urzędu Zamówień Publicznych dany samorząd może zlecać założonej przez siebie wraz z innym samorządem spółdzielni socjalnej zadania do realizacji z pominięciem procedury przetargowej określonej w Prawie zamówień publicznych. Interpretacja ta umożliwiła samorządom zapewnienie ciągłości zleceń tworzonym przez siebie spółdzielniom socjalnym oraz, co za tym idzie, zapewniła stałe miejsca pracy osobom długotrwale bezrobotnym zatrudnionym przez spółdzielnię, co wiąże się z bezpośrednimi korzyściami w wymiarze gospodarczym i społecznym. Inicjatywy podejmowane przez samorządy na rzecz tworzenia spółdzielni socjalnych okazały się ponadto dobrym uzupełnieniem projektów systemowych realizowanych przez Ośrodki Pomocy Społecznej. Możliwość zaproponowania miejsc pracy beneficjentom projektów systemowych w samorządowych spółdzielniach socjalnych pozwala przełamać impas wynikający z braku możliwości wykorzystania kompetencji uzyskanych przez uczestników projektów systemowych na lokalnym rynku pracy. Taki stan rzeczy prowadził do deprecjonowania kwalifikacji uzyskanych przez beneficjentów projektów systemowych Ośrodków Pomocy Społecznej, nie gwarantując istnienia związku między poniesionymi kosztami aktywizacji zawodowej a korzyścią w postaci podjęcia pracy przez uczestników projektów. Połączenie realizacji projektów systemowych z funkcjonowaniem samorządowych spółdzielni socjalnych wiąże się również ze zmianą optyki planowania działań w projektach OPS. Wsparcie oferowane beneficjentom projektów jest w tym modelu adekwatne do zapotrzebowania na konkretne kwalifikacje i kompetencje kadry ze strony samorządowych spółdzielni socjalnych. Możliwość uzyskania zatrudnienia w samorządowej spółdzielni socjalnej po aktywnym udziale w projekcie systemowym zapewnia ponadto większą niż dotąd motywację dla beneficjentów zachęcającą do podjęcia aktywnych działań na rzecz poprawy swojej sytuacji. Samorządowe spółdzielnie socjalne stały się w tym kontekście, po pierwsze, dodatkowym, samofinansującym się instrumentem lokalnej polityki społecznej nastawionej na skuteczną aktywizację zawodową osób marginalizowanych na rynku pracy, po drugie stałym zaufanym realizatorem zadań gminy, po trzecie silnym partnerem samorządu w realizacji zadań wynikających bezpośrednio z Ustawy o pomocy społecznej oraz ważnych społecznie celów wynikających z Ustawy o działalności pożytku publicznego. Wynikająca z nowelizacji Ustawy o spółdzielniach socjalnych możliwość tworzenia samorządowych spółdzielni zainspirowała ponadto samorządy do wykorzystania jej jako instrumentu rozwiązywania problemu zadłużenia mieszkańców z tytułu najmu lokali komunalnych. Rozwiązaniem w postaci tworzenia spółdzielni socjalnych osób prawnych zatrudniających docelowo osoby zagrożone eksmisją, które mogłyby w ten sposób odpracowywać swoje długi, zainteresowały się miasto Poznań i miasto Toruń. W Poznaniu zaległości w płaceniu czynszu ma około 4 tysię- BIULETYN INTEGRACJI SPOŁECZNEJ 17

18 cy najemców lokali komunalnych, a łączna kwota ich zadłużenia wobec miasta sięga 57 milionów złotych. W skali roku z tytułu zadłużenia wypowiadanych jest ok. 700 umów najmu. Stworzenie mechanizmu odpracowywania długów przez dłużników w ramach usług realizowanych na rzecz utworzonej przez miasto spółdzielni socjalnej umożliwi samorządowi nie tylko odzyskanie zaległych należności finansowych, ale też trwałe zwiększenie liczby lokatorów wypłacalnych, wywiązujących się z obowiązku uiszczania opłat za użytkowanie lokalu. Aktywizacja osób zagrożonych eksmisją poprzez zaangażowanie ich w prace realizowane przez spółdzielnię to również inwestycja pozwalająca w dłuższej perspektywie zmniejszyć liczbę beneficjentów pomocy społecznej. Poza pierwotnym zaangażowaniem środków samorządowa spółdzielnia socjalna jest przedsięwzięciem samofinansującym się. Zgodnie z ww. interpretacją Urzędu Zamówień Publicznych samorządy mogą bowiem zlecać utworzonym przez siebie spółdzielniom socjalnym swoje zadania do realizacji, zapewniając im tym samym ciągłość zleceń i wynagrodzeń za ich realizację oraz stałe miejsca pracy dla dłużników odpracowujących swoje zadłużenia z korzyścią dla siebie i dla miasta. Zaproponowany przez Stowarzyszenie na rzecz Spółdzielni Socjalnych mechanizm da szansę na nowy start osobom, które z racji swojej sytuacji (jak np. długotrwałe bezrobocie, niepełnosprawność, uzależnienia) nie mogły znaleźć zatrudnienia na otwartym rynku pracy. Samorząd z kolei zyskuje możliwość bezpośredniego koordynowania i nadzorowania prac podmiotu realizującego dla niego usługi. Ponadto spółdzielnia socjalna jest podmiotem, który ma prawo wnioskować o dotacje inwestycyjne, wsparcie pomostowe, pożyczki, poręczenia, granty na działalność społeczną i gospodarczą m.in. ze środków unijnych, ministerialnych, wojewódzkich i innych. Spółdzielnia może ubiegać się o refundację składek ZUS dla pracowników na podstawie art. 12a Ustawy o spółdzielniach socjalnych. Ma również prawo do korzystania z bogatej oferty wsparcia merytorycznego, technicznego, finansowo-księgowego, prawnego i marketingowego proponowanej przez ośrodki wsparcia ekonomii społecznej prowadzone m.in. przez Stowarzyszenie na rzecz Spółdzielni Socjalnych. Wartości, które stoją u podstaw funkcjonowania sektora ekonomii społecznej, sprawiają, że charakteryzuje się on dużym potencjałem skuteczności w zakresie aktywizacji społecznej i zawodowej osób niepełnosprawnych. Skuteczność praktycznych narzędzi wypracowanych w sektorze ekonomii społecznej na rzecz integracji osób niepełnosprawnych udowadnia swoim przykładem Spółdzielnia Socjalna Otwarci z Konina, która powstała przy wsparciu Stowarzyszenia na rzecz Spółdzielni Socjalnych. Przedsiębiorstwo nie tylko zostało założone przez osoby niepełnosprawne, lecz również uczyniło przedmiotem swojej działalności gospodarczej ułatwianie funkcjonowania osobom niepełnosprawnym. Otwarci zajmują się bowiem produkcją, promocją i dystrybucją odzieży adaptacyjnej dla osób niepełnosprawnych. Dookreślenie pomysłu na biznes w tym obszarze i wpisanie się w oczekiwania grupy docelowej ułatwiły spółdzielcom badania marketingowe przeprowadzone przez Wielkopolski Ośrodek Ekonomii Społecznej przy Stowarzyszeniu na rzecz Spółdzielni Socjalnych. Jak podkreślają spółdzielcy, tworzone przez nich ubrania udowadniają, że również osoby niepełnosprawne mogą nosić rzeczy oryginalne, pięknie wykonane i na czasie, a przy tym nieutrudniające codziennego funkcjonowania. Spółdzielnia zadebiutowała ze swoją kolekcją podczas pokazu pod hasłem Moda dla każdego organizowanego co roku przez Fundację na rzecz Rozwoju Dzieci i Młodzieży Otwarcie w Koninie oraz podczas II Targów Przedsiębiorczości Społecznej w Poznaniu. Czasami wystarczy dodać wzdłuż spódnicy czy nogawki spodni zamek, wzbogacić bluzę o klika dodatkowych rzepów czy zapinek, by ułatwić danej osobie wykonywanie podstawowych czynności dnia codziennego. Nasi modele i modelki sądzili, że te udogodnienia będą bardzo widoczne, że będą szpecić strój. Okazało się, iż jest wprost przeciwnie stosujemy bowiem rozwiązania, które umożliwiają takie przygotowanie stroju, że trudno go odróżnić od odzieży noszonej przez osoby pełnosprawne. Jest to wyjątkowe połączenie estetyki, wygody i funkcjonalności. Widziałam naszych modeli i modelki takich pięknych, przeszczęśliwych, dalekich od bycia wiecznie szarymi myszkami. Uwierzyli bowiem, że mogą wyglądać równie atrakcyjnie jak osoby pełnosprawne. Ten pokaz był prawdziwym przełamaniem barier opowiada Andżelika Smorawska, Prezes Spółdzielni Socjalnej Otwarci, która przygotowywała stroje na oba pokazy. Spółdzielnia Socjalna Otwarci jest również dowodem na skuteczność wdrażanego przez Stowarzy- 18

19 szenie na rzecz Spółdzielni Socjalnych mechanizmu coachingu biznesowego. W tworzenie Spółdzielni udało się bowiem zaangażować firmy z Grupy Konimpex Konimpex i Konimpex Plus, które przez cały okres formowania pomysłu na biznes dzieliły się z Otwartymi swoim know-how. Konimpex działa na rynku surowców chemicznych i przemysłowych oraz nawozów mineralnych. W swojej ofercie ma kilkaset produktów. Atuty przedsiębiorstwa to 20-letnia obecność na rynku oraz 200 specjalistów pracujących dla ponad tysiąca klientów w Europie, Azji, Afryce, w obu Amerykach, w Australii i Oceanii. Konimpex w ramach swoich działań związanych z CSR (społeczną odpowiedzialnością biznesu) wynajmuje Otwartym za przysłowiową złotówkę 100-metrowy lokal w Koninie, zaadaptowany na biuro Spółdzielni i szwalnię. Firma Konimpex Plus, również zaangażowana w proces rozwoju Spółdzielni Socjalnej Otwarci, to dystrybutor 14 światowych marek odzieży i sprzętu sportowego. Obok dystrybuowanych marek posiada własne marki Feel Free oraz Waterproof. Firma przekazała nowopowstałej Spółdzielni wiedzę i doświadczenie w swojej branży oraz internetową platformę sprzedażową marki Feel Free. Obsługując sklep internetowy Feel Free, Otwarci będą mogli stworzyć nowe miejsca pracy dla osób niepełnosprawnych. Pomoc w tym zakresie zapewnił spółdzielcom udział w projekcie Stowarzyszenia na rzecz Spółdzielni Socjalnych i Agencji Rozwoju Regionalnego S.A. w Koninie Wspólna praca Nas wzbogaca!, dzięki któremu Otwarci zdobyli wsparcie inwestycyjne i pomostowe na rozwój swojej działalności. Beneficjentem projektu Wspólna praca Nas wzbogaca! jest również Spółdzielnia Socjalna Masterpunkt założona przez osoby z dysfunkcją narządu wzroku i osoby niepełnosprawne ruchowo. Spółdzielnia zdobyła pierwsze miejsce na liście rankingowej projektu, otrzymując ponad 50 tys. wsparcia pomostowego i inwestycyjnego. Spółdzielcy podkreślają, że profil prowadzonej przez nich działalności gospodarczej, nastawionej na wdrażanie innowacyjnych ułatwień codziennego funkcjonowania osób niepełnosprawnych, wynika z osobistych obserwacji problemów, z jakimi spotykają się na co dzień osoby niepełnosprawne: Na decyzję co do takiego profilu działalności wpłynęło wiele czynników, w dużej mierze fakt, że będąc osobami niepełnosprawnymi, doskonale znamy potrzeby tych osób oraz zdajemy sobie sprawę, że potrzeby te nie są zaspokajane w ogólnej podaży dóbr. Sposób oraz gama oferowanych usług wynikają z własnych obserwacji i analiz prowadzących do wniosku, że tego rodzaju działalności jest za mało na rynku. Mimo że pomysł ich świadczenia nie jest nowy, obszar ten nadal stanowi niszę rynkową. Własne doświadczenie na płaszczyźnie kontaktów towarzyskich z osobami niepełnosprawnymi, a także w pracy z nimi, pokazuje, iż oferowane przez nas usługi mają ogromną szansę wypełnić tę niszę. Wśród usług oferowanych przez Spółdzielnię znalazły się m.in.: indywidualne i grupowe nauczanie języka angielskiego, konwersacje, tłumaczenie i redagowanie tekstów w języku angielskim, szkolenia komputerowe, prowadzenie punktu ksero, pogotowie komputerowe, projektowanie stron WWW, administrowanie, pozycjonowanie stron internetowych, doradztwo w zakresie wdrażania oprogramowania i specjalistycznych urządzeń dla osób z dysfunkcją wzroku. Ciekawą usługą oferowaną przez Masterpunkt jest dostosowywanie stron internetowych firm, instytucji i organizacji do potrzeb osób niewidomych i słabowidzących. Inną niszą, w obszarze której działa Spółdzielnia, jest prowadzenie tzw. Tyflopunktu. Zatrudnieni w Tyflopunkcie eksperci badają na zlecenie drukarni, firm farmaceutycznych, chemicznych, kosmetycznych i spożywczych jakość tłoczenia pisma punktowego Braille a na opakowaniach, etykietach, materiałach promocyjnych. W Tyflopunkcie można również zlecić nadruk w języku Braille a na wszelkiego rodzaju ulotkach, wizytówkach, informatorach, broszurach, wykonać przedruk książek, testów szkolnych czy oficjalnych pism urzędowych na pismo punktowe. Spółdzielnia Socjalna Masterpunkt prowadzi ponadto naukę pisania i czytania w języku Braille a. Równie ciekawą inicjatywą jest powołanie, przy wsparciu Stowarzyszenia na rzecz Spółdzielni Socjalnych, Spółdzielni Socjalnej Akcent Europe. Założyły ją dwa podmioty prawne Fundacja ACTIVE i Fundacja VARIETAE. Przedsiębiorstwo stanowi połączenie sił obu organizacji w celu aktywizacji osób niepełnosprawnych w obszarze edukacji językowej. Fundacja ACTIVE wnosi do przedsięwzięcia swoje doświadczenie w sektorze ekonomii społecznej (od 2010 roku współprowadzi bowiem Spółdzielnię Socjalną Divertimento ), Fundacja VARIETAE z kolei wiedzę i kompetencje w zakresie nauki języków obcych. Tym sposobem powstała szkoła Akademia Słowa VERBUM BIULETYN INTEGRACJI SPOŁECZNEJ 19

20 zatrudniająca niepełnosprawnych lektorów i lektorki języków obcych. Spółdzielcza szkoła językowa oferuje atrakcyjne kursy języka angielskiego, niemieckiego, hiszpańskiego, francuskiego i rosyjskiego. Tym, co odróżnia ją od konkurencji, są niestandardowe, metody pracy z klientem, w tym edukacja językowa z elementami muzycznymi. Spółdzielnia Socjalna Akcent Europe zamierza postawić na pracę w małych grupach, zindywidualizowane podejście do każdego klienta oraz wzmożoną dynamikę procesu nauczania z zastosowaniem metod silnie angażujących osoby nauczane. Prowadzony przez Stowarzyszenie na rzecz Spółdzielni Socjalnych i Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju Kobiet Gineka Kujawsko-Pomorski Ośrodek Wspierania Ekonomii Społecznej współpracuje również aktywnie ze Spółdzielnią Socjalną Kreatywni z Bydgoszczy. Kreatywni są fenomenem w skali kraju w zakresie skuteczności wykorzystywania narzędzi ekonomii społecznej w celu aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych. Spółdzielnia zatrudnia 28 osób niepełnosprawnych. Większość z nich, mimo wykazywania się wyższym wykształceniem, nie mogła znaleźć pracy w sektorze prywatnym. Kreatywni piszą o sobie: Praca daje nam możliwość pełnego uczestniczenia w życiu społecznym. Jest wyznacznikiem rozwoju i istotnie wpływa na wzrost samooceny. Spółdzielnia socjalna powstaje zatem i działa ze względu na dwa podstawowe cele. Po pierwsze wspólne prowadzenie przedsiębiorstwa, po drugie włączenie w życie społeczne i zawodowe członków, odbudowanie ich umiejętności tworzenia i podtrzymywania relacji zarówno w pracy, jak i w rodzinie. Oferta Spółdzielni jest bardzo szeroka od prowadzenia doradztwa prawnego, obsługi księgowo-kadrowej, poprzez organizację imprez okolicznościowych, catering, poligrafię i pielęgnację zieleni, po opiekę nad osobami zależnymi i usługi porządkowe. Spółdzielnia przyczynia się skutecznie do powstawania kolejnych przedsiębiorstw tworzących miejsca pracy dla osób niepełnosprawnych, prowadząc nieformalne centrum doradztwa w tym zakresie oraz chętnie służąc radą i pomocą w razie jakichkolwiek problemów natury prawnej czy technicznej. Najnowszym przedsięwzięciem, nad którym pracują specjaliści i specjalistki Stowarzyszenia na rzecz Spółdzielni Socjalnych, jest inicjatywa powstania Spółdzielni Socjalnej Open Technologies, spółdzielni, w której osoby niepełnosprawne będą wdrażać innowacyjne technologie w Internecie, tworząc m.in. własny portal. Skuteczność modelu aktywizacji osób niepełnosprawnych poprzez zaangażowanie ich w kolektywne tworzenie własnych przedsiębiorstw społecznych zachęcił specjalistów do szukania kolejnych obszarów wsparcia osób niepełnosprawnych wymagających usprawnienia. W efekcie 1 kwietnia 2012 rozpoczęliśmy realizację skierowanego do warsztatów terapii zajęciowej projektu Innowacyjny model aktywizacji zawodowej uczestników WTZ. Projekt, realizowany w partnerstwie z Regionalnym Ośrodkiem Polityki Społecznej w Poznaniu oraz firmą Konimpex Sp. z o.o., ma na celu upowszechnienie modelu trójsektorowych partnerstw publiczno-społeczno-prywatnych na rzecz uskutecznienia systemu aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych korzystających ze wsparcia warsztatów terapii zajęciowej, których skutkiem będzie powstawanie spółdzielni socjalnych przy WTZ. Projekt Stowarzyszenia na rzecz Spółdzielni Socjalnych stanowi odpowiedź na szereg braków w systemie rehabilitacji społecznej i zawodowej osób niepełnosprawnych. Braki te skutkują utrwalaniem barier wpływających na brak skuteczności aktualnie stosowanych narzędzi i instrumentów aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych zmierzających do zdobycia zatrudnienia na chronionym lub otwartym rynku pracy. Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie sprzyja rozwiązywaniu problemów, przed którymi stają podmioty i instytucje działające w obszarze integracji zawodowej osób niepełnosprawnych, w tym również warsztaty terapii zajęciowej, których rola w ww. systemie jest niejasna i implikuje wiele kontrowersji wokół zasadności funkcjonowania WTZ jako jednostki przygotowującej ON do pracy zawodowej. W Informacji Najwyższej Izby Kontroli o wynikach kontroli organizacji i finansowania warsztatów terapii zajęciowej przy udziale środków PFRON w województwie małopolskim z kwietnia 2011 r. stwierdzono: Mimo pozytywnej oceny warsztatów, ze względów formalnoprawnych nie mogły one jednak funkcjonować prawidłowo, bowiem obowiązujące w badanym obszarze przepisy prawa utrudniały osiąganie przez WTZ celów określonych w art. 10a ust. 2 w związku z art. 7 ust. 1 i art. 8 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób nie- 20

Konsultacje społeczne Regionalny Plan Rozwoju Ekonomii Społecznej w Województwie Małopolskim na lata 2013-2020

Konsultacje społeczne Regionalny Plan Rozwoju Ekonomii Społecznej w Województwie Małopolskim na lata 2013-2020 Konsultacje społeczne Regionalny Plan Rozwoju Ekonomii Społecznej w Województwie Małopolskim na lata 2013-2020 SEKTOR EKONOMII SPOŁECZNEJ W MAŁOPOLSCE 1. Małopolska jest uznawana za lidera ekonomii społecznej:

Bardziej szczegółowo

Perspektywy dla rozwoju ekonomii społecznej

Perspektywy dla rozwoju ekonomii społecznej Perspektywy dla rozwoju ekonomii społecznej Czym jest ekonomia społeczna? Ekonomia społeczna, określana równieżjako gospodarka społeczna lub ekonomia solidarna, może stanowićjeden z istotnych elementów

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA SPOŁECZNA >2020

EKONOMIA SPOŁECZNA >2020 EKONOMIA SPOŁECZNA >2020 Umowa Partnerstwa Zwiększaniu szans na zatrudnienie grup defaworyzowanych służyć będzie wsparcie sektora ekonomii społecznej oraz zapewnienie jego skutecznego i efektywnego funkcjonowania.

Bardziej szczegółowo

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Zielonej Górze W województwie lubuskim

Bardziej szczegółowo

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Zielonej Górze Ekonomia społeczna to

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna.

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. ekspert: Szymon Medalion prowadząca: Marzena Szewczyk-Nelson Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

perspektywy rozwoju sektora Ekonomii Społecznej w Polsce

perspektywy rozwoju sektora Ekonomii Społecznej w Polsce perspektywy rozwoju sektora Ekonomii Społecznej w Polsce Cezary Miżejewski Projekt Promocja ekonomii społecznej w województwie świętokrzyskim realizowany na podstawie umowy zawartej z Samorządem Województwa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021

PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021 PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021 Ostrowiec Świętokrzyski 2015 Wstęp Program Wsparcia Ekonomii Społecznej w Gminie Ostrowiec Świętokrzyski na lata

Bardziej szczegółowo

MAŁOPOLSKIE FORUM UNIWERSYTETÓW TRZECIEGO WIEKU. 23 listopada 2012r. KRAKÓW

MAŁOPOLSKIE FORUM UNIWERSYTETÓW TRZECIEGO WIEKU. 23 listopada 2012r. KRAKÓW MAŁOPOLSKIE FORUM UNIWERSYTETÓW TRZECIEGO WIEKU 23 listopada 2012r. KRAKÓW Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego CZŁOWIEK - NAJLEPSZA INWESTYCJA Kamila

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ ANKIETY

KWESTIONARIUSZ ANKIETY KWESTIONARIUSZ ANKIETY Płeć: Kobieta Mężczyzna Wiek: 18-25 lat 26-30 lat 31-35 lat 36-40 lat 41-50 lat powyżej 50 lat Okres prowadzenia przedsiębiorstwa: do 1 roku 1-3 lata 3-10 lat 10-20 lat powyżej 20

Bardziej szczegółowo

Założenia Regionalnego Programu Operacyjnego - LUBUSKIE 2020 - EFS

Założenia Regionalnego Programu Operacyjnego - LUBUSKIE 2020 - EFS Założenia Regionalnego Programu Operacyjnego - LUBUSKIE 2020 - EFS Regionalny Program Operacyjny - Lubuskie 2020 cel główny Długofalowy, inteligentny i zrównoważony rozwój oraz wzrost jakości życia mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Proponowane rozwiązania ustawowe. Jarosław Kuba Kielce, 17 luty 2010

Proponowane rozwiązania ustawowe. Jarosław Kuba Kielce, 17 luty 2010 Proponowane rozwiązania ustawowe Jarosław Kuba Kielce, 17 luty 2010 Poniżej przedstawiamy wersję roboczą propozycji uregulowania opracowaną przez grupę prawną Zespołu. Projekt ten opiera się na projekcie

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

Struktura PO KL. X Pomoc techniczna

Struktura PO KL. X Pomoc techniczna Możliwości wsparcia wolontariatu w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Priorytet VI i VII PO KL Struktura PO KL Priorytety centralne I Zatrudnienie i integracja społeczna II Rozwój zasobów ludzkich

Bardziej szczegółowo

Ekonomia społeczna 2014-2020. Wsparcie krajowe i regionalne.

Ekonomia społeczna 2014-2020. Wsparcie krajowe i regionalne. Ekonomia społeczna 2014-2020. Wsparcie krajowe i regionalne. ekspertka: Karolina Cyran-Juraszek prowadząca: Dorota Kostowska. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

es w dokumentach strategicznych programy współpracy i inne dokumenty programowe

es w dokumentach strategicznych programy współpracy i inne dokumenty programowe es w dokumentach strategicznych programy współpracy i inne dokumenty programowe Program rozwoju ekonomii społecznej, przeciwdziałania bezrobociu oraz aktywizacji zawodowej na krakowskim rynku pracy na

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2014-2020 Spotkanie grupy roboczej ds. realizacji projektów 7.1.1. - 7.1.2 POKL

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2014-2020 Spotkanie grupy roboczej ds. realizacji projektów 7.1.1. - 7.1.2 POKL Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2014-2020 Spotkanie grupy roboczej ds. realizacji projektów 7.1.1. - 7.1.2 POKL Kraków, 11 grudnia 2014 r. Harmonogram działań MRPO 2014-2020 04.04.2013

Bardziej szczegółowo

www.forumrynkupracy.com.pl.

www.forumrynkupracy.com.pl. Projekt współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. www.forumrynkupracy.com.pl. Konferencja 22.09.11, Wrocław imię, nazwisko prelegenta: Zenon Matuszko

Bardziej szczegółowo

Wydarzenie organizowane w ramach projektu współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Wydarzenie organizowane w ramach projektu współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Wydarzenie organizowane w ramach projektu współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Realizatorami projektu są Fundacja Barka oraz Centrum PISOP Szkolenie

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST

INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST. 1 PKT 26A USTAWY, W RAMACH KTÓRYCH MOŻNA UZYSKAĆ POMOC W ZAKRESIE PORADNICTWA ZAWODOWEGO I INFORMACJI ZAWODOWEJ ORAZ POMOCY W AKTYWNYM POSZUKIWANIU

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 Cel 2. Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie publiczne 31 maja 2011 r. Elementy składowe celu 2 Strategii wypływają m.in.

Bardziej szczegółowo

Poddziałanie 7.1.1 Rozwój i upowszechnianie aktywnej integracji przez ośrodki pomocy społecznej

Poddziałanie 7.1.1 Rozwój i upowszechnianie aktywnej integracji przez ośrodki pomocy społecznej Priorytet VII Promocja integracji społecznej Działanie 7.1 Rozwój i upowszechnienie aktywnej integracji Cel Działania: Rozwijanie aktywnych form integracji społecznej i umożliwianie dostępu do nich osobom

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA INAUGURUJĄCA

KONFERENCJA INAUGURUJĄCA KONFERENCJA INAUGURUJĄCA Lubuską Szkołę Pomagania Gorzów Wielkopolski 12 luty 2009 Edward Korban Do części wykluczonych nie da się dotrzeć opowieściami o wędkach i rybach. Oni są ustawieni tylko na rybę

Bardziej szczegółowo

Ekonomia społeczna płaszczyzną współpracy

Ekonomia społeczna płaszczyzną współpracy Ekonomia społeczna płaszczyzną współpracy XII Małopolskie Forum Organizacji Pozarządowych Konferencja Małopolskiego Forum Organizacji Pozarządowych Instytucje wsparcia organizacji pozarządowych w Małopolsce

Bardziej szczegółowo

Działania Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na rzecz ekonomii społecznej w latach 2014 2015. Katowice 31 marca 2015

Działania Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na rzecz ekonomii społecznej w latach 2014 2015. Katowice 31 marca 2015 Działania Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na rzecz ekonomii społecznej w latach 2014 2015 Katowice 31 marca 2015 Koordynacja ekonomii społecznej w ustawie o pomocy społecznej

Bardziej szczegółowo

Inne obszary wsparcia MŚP w ramach Lubuskie 2020

Inne obszary wsparcia MŚP w ramach Lubuskie 2020 Inne obszary wsparcia MŚP w ramach Lubuskie 2020 Inne obszary wsparcia MŚP Oś Priorytetowa (OP) 6. Regionalny rynek pracy Cel Tematyczny 8 Priorytet Inwestycyjny 8i Podniesienie zdolności do zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

Organizacje pozarządowe zajmujące się opieką nad niepełnosprawnymi w nowej perspektywie finansowej UE

Organizacje pozarządowe zajmujące się opieką nad niepełnosprawnymi w nowej perspektywie finansowej UE Organizacje pozarządowe zajmujące się opieką nad niepełnosprawnymi w nowej perspektywie finansowej UE Wojciech Kozak Wicemarszałek Województwa Małopolskiego 19 stycznia 2015 Osoby z niepełnosprawnością

Bardziej szczegółowo

W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM NA LATA 2013 2020 PROJEKT WRZESIEŃ 2012

W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM NA LATA 2013 2020 PROJEKT WRZESIEŃ 2012 WIELOLETNI PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ROZWOJU I UPOWSZECHNIANIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM NA LATA 2013 2020 PROJEKT WRZESIEŃ 2012 1 CEL GŁÓWNY Wzmocnienie pozycji i roli ekonomii społecznej

Bardziej szczegółowo

Spółdzielnia socjalna szansą na aktywizację zawodową osób z niepełnosprawnością intelektualną. Poznań, 29 września 2014 r.

Spółdzielnia socjalna szansą na aktywizację zawodową osób z niepełnosprawnością intelektualną. Poznań, 29 września 2014 r. Spółdzielnia socjalna szansą na aktywizację zawodową osób z niepełnosprawnością intelektualną Poznań, 29 września 2014 r. Projekt: Innowacyjny model aktywizacji zawodowe uczestników WTZ Czas trwania: VI

Bardziej szczegółowo

Preferencje dla PES. Umowa Partnerstwa (UP) W przedsięwzięciach realizowanych w ramach UP promowane będzie korzystanie z usług oferowanych przez PES

Preferencje dla PES. Umowa Partnerstwa (UP) W przedsięwzięciach realizowanych w ramach UP promowane będzie korzystanie z usług oferowanych przez PES Podmioty ekonomii społecznej preferencje w Regionalnych Programach Operacyjnych 2014-2020 Brzeziny, 22 czerwca 2015 r. Preferencje dla PES Umowa Partnerstwa (UP) W przedsięwzięciach realizowanych w ramach

Bardziej szczegółowo

W RAMACH DZIAŁANIA RPO POMOC BĘDZIE PRZYZNAWANA NA OPERACJE W ZAKRESIE:

W RAMACH DZIAŁANIA RPO POMOC BĘDZIE PRZYZNAWANA NA OPERACJE W ZAKRESIE: W RAMACH DZIAŁANIA RPO POMOC BĘDZIE PRZYZNAWANA NA OPERACJE W ZAKRESIE: 1. REGIONALNY RYNEK PRACY Poddziałanie 7.1.3 Poprawa zdolności do zatrudnienia osób poszukujących pracy i pozostających bez zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 56 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIA WDRAŻANE PRZEZ URZĄD MARSZAŁKOWSKI WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

DZIAŁANIA WDRAŻANE PRZEZ URZĄD MARSZAŁKOWSKI WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Komponent regionalny Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki DZIAŁANIA WDRAŻANE PRZEZ URZĄD MARSZAŁKOWSKI WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Wydział Europejskiego Funduszu Społecznego Działania wdrażane przez Wydział

Bardziej szczegółowo

Seminarium Ekonomia społeczna współpraca się opłaca

Seminarium Ekonomia społeczna współpraca się opłaca Seminarium Ekonomia społeczna współpraca się opłaca Rybnik, 24 marca 2015 r. Działania Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego w kontekście realizacji Wieloletniego regionalnego

Bardziej szczegółowo

Program Aktywności Lokalnej

Program Aktywności Lokalnej Miasto i Gmina Wąchock Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Wąchock na lata 2009-2013 Wąchock, sierpień 2009 1 Wprowadzenie 3 Cele Programu Aktywności Lokalnej. 4 Kierunki działań.. 6 Odbiorcy programu

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 62 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

TORO w poszukiwaniu skutecznych metod wsparcia instytucji ekonomii społecznej

TORO w poszukiwaniu skutecznych metod wsparcia instytucji ekonomii społecznej TORO w poszukiwaniu skutecznych metod wsparcia instytucji ekonomii społecznej Klauzule społeczne - wprowadzenie do tematu Tomasz Schimanek 2 1. Klauzule społeczne 2. Podstawy prawne 3. Możliwe zastosowania

Bardziej szczegółowo

Tytuł slajdu. Tytuł slajdu. Wsparcie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w uzyskaniu zatrudnienia MOC W REGIONACH II

Tytuł slajdu. Tytuł slajdu. Wsparcie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w uzyskaniu zatrudnienia MOC W REGIONACH II MOC W REGIONACH II Nowa perspektywa finansowania 2014-2020 Wsparcie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w uzyskaniu zatrudnienia Magdalena Czuchryta Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych Kraków

Bardziej szczegółowo

WIELOLETNI PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY ADAMÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POŻYTKU PUBLICZNEGO NA LATA

WIELOLETNI PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY ADAMÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POŻYTKU PUBLICZNEGO NA LATA Załącznik nr 1 do Zarządzenia nr 21/15 Wójta Gminy Adamów z dnia 18 marca 2015 r. P R O J E K T WIELOLETNI PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY ADAMÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ

Bardziej szczegółowo

Działanie 9.1 Wyrównywanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty

Działanie 9.1 Wyrównywanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty Priorytet IX Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach Działanie 9.1 Wyrównywanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty Cel Działania:

Bardziej szczegółowo

3. Chorzy psychicznie, w rozumieniu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego

3. Chorzy psychicznie, w rozumieniu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego Działania Klubu Integracji Społecznej od 2010 roku. TUTUŁ PROGRAMU Zwiększenie szans na zatrudnienie i podniesienie kompetencji społecznych poprzez stworzenie kompleksowego systemu wsparcia dla osób zagrożonych

Bardziej szczegółowo

Internetowa Biblioteka Małopolskich Obserwatoriów

Internetowa Biblioteka Małopolskich Obserwatoriów Internetowa Biblioteka Małopolskich Obserwatoriów Wyszukiwanie tematyczne zestawienie kategorii, obszarów i zakresów tematycznych 1. Edukacja.. 2. Rynek pracy.. 3. Polityka rynku pracy.. 4. Integracja

Bardziej szczegółowo

STRATEGIĄ ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH KRAKOWA

STRATEGIĄ ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH KRAKOWA SPOTKANIE INAUGURUJĄCE ROZPOCZĘCIE PRAC NAD STRATEGIĄ ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH KRAKOWA NA LATA 2014-2020 Kraków 2014 1 AGENDA SPOTKANIA Wprowadzenie Pani Anna Okońska-Walkowicz, Pełnomocnik

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych Dobra, 28 maja 2015 r. Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych Strategia Rozwiązywania Problemów

Bardziej szczegółowo

TORO w poszukiwaniu skutecznych metod wsparcia instytucji ekonomii społecznej

TORO w poszukiwaniu skutecznych metod wsparcia instytucji ekonomii społecznej TORO w poszukiwaniu skutecznych metod wsparcia instytucji ekonomii społecznej Miasto stołeczne Warszawa a ekonomia społeczna Społeczna Strategia Warszawy - Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych

Bardziej szczegółowo

Rewitalizacja. Komplementarny proces. Kompleksowa zmiana

Rewitalizacja. Komplementarny proces. Kompleksowa zmiana Rewitalizacja. Komplementarny proces. Kompleksowa zmiana Rewitalizacja to wyprowadzanie ze stanu kryzysowego obszarów zdegradowanych poprzez działania całościowe, obejmujące różne sfery życia. Sama definicja

Bardziej szczegółowo

PROJEKT. Załącznik do Uchwały Nr.. Rady Powiatu w Lipnie

PROJEKT. Załącznik do Uchwały Nr.. Rady Powiatu w Lipnie Załącznik do Uchwały Nr.. Rady Powiatu w Lipnie z dnia PROGRAM WSPÓŁPRACY POWIATU LIPNOWSKIEGO Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ INNYMI UPRAWNIONYMI PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POŻYTKU PUBLICZNEGO

Bardziej szczegółowo

Innowacyjny model aktywizacji

Innowacyjny model aktywizacji Innowacyjny model aktywizacji zawodowej uczestników WTZ Temat innowacyjny: "Współpraca podmiotów działających w obszarze zatrudnienia oraz integracji i pomocy społecznej z przedsiębiorcami w zakresie ułatwiania

Bardziej szczegółowo

Plan Działania na rok 2012. Priorytet VII Promocja integracji społecznej

Plan Działania na rok 2012. Priorytet VII Promocja integracji społecznej Plan Działania na rok 2012 Priorytet VII Promocja integracji społecznej Priorytet VII Promocja integracji społecznej Działanie 7.1 ROZWÓJ I UPOWSZECHNIANIE AKTYWNEJ INTEGRACJI Na realizację projektów systemowych

Bardziej szczegółowo

OWES subregionu południowego

OWES subregionu południowego OWES subregionu południowego CEL profesjonalizacja III sektora Poddziałanie 7.2.2 Wsparcie ekonomii społecznej Podstawowe założenia projektu Okres realizacji 01.04.2013 30.06.2015 Projekt partnerski z

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 20 listopada 2014 r.

Warszawa, 20 listopada 2014 r. Podsumowanie rezultatów Priorytetu I Zatrudnienie i integracja społeczna Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Małgorzata Michalska Departament Wdrażania EFS w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej

Bardziej szczegółowo

Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r.

Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r. Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r. W latach 2009-2014 w funkcjonowało Obserwatorium Integracji Społecznej: projekt ogólnopolski w ramach

Bardziej szczegółowo

Nowości w zakresie realizacji POKL

Nowości w zakresie realizacji POKL K o n f e r e n c j a n t. w d r a ż a n i a E u r o p e j s k i e g o F u n d u s z u S p o ł e c z n e g o p o d h a s ł e m P O K L w c z o r a j, d z i ś i j u t r o T o r u ń, 1 4 m a j a 2 0 1 3

Bardziej szczegółowo

Sektor ekonomii społecznej w województwie kujawsko-pomorskim

Sektor ekonomii społecznej w województwie kujawsko-pomorskim 1 Sektor ekonomii społecznej w województwie kujawsko-pomorskim Regionalne Centrum Ekonomii Społecznej raport z działalności 2010-2011 Toruń, maj 2011 roku Projekt jest współfinansowany ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r.

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r. Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej Wejherowo, 9 październik 2013 r. Strategia 6 RPS RPO 2014-2020 Strategia Rozwoju Województwa Pomorskiego 2020 (wrzesień 2012)

Bardziej szczegółowo

jest, aby każdy z uczestników projektu objęty został IPD. Nie jest jednak wymogiem, aby przedmiotowe IPD sporządzone było wyłącznie przez PUP.

jest, aby każdy z uczestników projektu objęty został IPD. Nie jest jednak wymogiem, aby przedmiotowe IPD sporządzone było wyłącznie przez PUP. W związku z dużą liczbą pytań dotyczących ogłoszonego naboru w ramach Poddziałania 7.1.1 Aktywna integracja projekty pozakonkursowe realizowane przez OPS, MOPR i PCPR i ogłoszonego konkursu w ramach Poddziałania

Bardziej szczegółowo

Udział obywateli w planowaniu przyszłej perspektywy funduszy europejskich 2014-2020. Stan konsultacji funduszy w regionach

Udział obywateli w planowaniu przyszłej perspektywy funduszy europejskich 2014-2020. Stan konsultacji funduszy w regionach Udział obywateli w planowaniu przyszłej perspektywy funduszy europejskich 2014-2020 Stan konsultacji funduszy w regionach Projekt współfinansowany przez Szwajcarię w ramach Szwajcarskiego Programu Współpracy

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Z ZAKRESU REHABILITACJI SPOŁECZNEJ, ZAWODOWEJ I ZATRUDNIANIA ORAZ

POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Z ZAKRESU REHABILITACJI SPOŁECZNEJ, ZAWODOWEJ I ZATRUDNIANIA ORAZ Załącznik do Uchwały Nr XXV/149/2008 Rady Powiatu Średzkiego z dnia 30 grudnia 2008 roku POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Z ZAKRESU REHABILITACJI SPOŁECZNEJ, ZAWODOWEJ I ZATRUDNIANIA

Bardziej szczegółowo

Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce. Zaproszenie do dyskusji. Anna Królikowska

Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce. Zaproszenie do dyskusji. Anna Królikowska Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce Zaproszenie do dyskusji Anna Królikowska Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej

Bardziej szczegółowo

RPO WD 2014-2020. Regionalny Program Operacyjny Województwa Dolnośląskiego 2014-2020. Oś 9

RPO WD 2014-2020. Regionalny Program Operacyjny Województwa Dolnośląskiego 2014-2020. Oś 9 Regionalny Program Operacyjny Województwa Dolnośląskiego 2014-2020 Oś 9 Ok. 144 mln euro Aktywna integracja (PI 9.i) - 100 926 219 mln euro Oś 9 Włączenie społeczne Dostęp do wysokiej jakości usług, w

Bardziej szczegółowo

Podstawy procesu programowania perspektywy finansowej 2014-2020. Konsultacje społeczne Gliwice, 24 maja 2013 r.

Podstawy procesu programowania perspektywy finansowej 2014-2020. Konsultacje społeczne Gliwice, 24 maja 2013 r. Podstawy procesu programowania perspektywy finansowej 2014-2020 Konsultacje społeczne Gliwice, 24 maja 2013 r. Uwarunkowania programowe Unia Europejska Strategia Europa 2020 Pakiet legislacyjny dla Polityki

Bardziej szczegółowo

Razem w działaniu partnerstwo organizacji pozarządowych i samorządu. Lubycza Królewska 19 grudnia 2014 roku.

Razem w działaniu partnerstwo organizacji pozarządowych i samorządu. Lubycza Królewska 19 grudnia 2014 roku. Razem w działaniu partnerstwo organizacji pozarządowych i. Lubycza Królewska 19 grudnia 2014 roku. Definicje: 1. Partnerstwa 2. Pakty 3. Synergia Lokalna Partnerstwa Ośrodka Pomocy Społecznej w realizacji

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość społeczna, rola i znaczenie dla rozwoju społecznogospodarczego. www.wzp.pl

Przedsiębiorczość społeczna, rola i znaczenie dla rozwoju społecznogospodarczego. www.wzp.pl Przedsiębiorczość społeczna, rola i znaczenie dla rozwoju społecznogospodarczego Diagnoza Województwo zachodniopomorskie w liczbach Liczba mieszkańców [11 m.]: Miasto: Wieś: 1 722 885 1 187 748 535 137

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD Załącznik do Uchwały nr XXIV/196/08 Rady Gminy Szemud z dnia 08 września 2008 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD NA LATA 2008 2013 Szemud 2008 SPIS TREŚCI: I. WSTĘP.. 3 II. III. IV. ZAŁOŻENIA

Bardziej szczegółowo

Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków. z UE. Barbara Pędzich-Ciach. ekspertka: prowadząca: Dorota Kostowska

Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków. z UE. Barbara Pędzich-Ciach. ekspertka: prowadząca: Dorota Kostowska Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków ekspertka: z UE. Barbara Pędzich-Ciach prowadząca: Dorota Kostowska Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 17 maja 2011

Warszawa, 17 maja 2011 Warszawa, 17 maja 2011 Wytyczne Ministra Pracy i Polityki Społecznej do przygotowania i realizacji wieloletniego regionalnego planu działań na rzecz promocji i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja 1 PROGRAM FUNDUSZ INICJATYW OBYWATELSKICH NA LATA 2014-2020 2020 Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Departament PoŜytku Publicznego 2 Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja Projekt jest

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA SPOŁECZNA - ZA czy PRZECIW? 28 listopada 2012 r.

EKONOMIA SPOŁECZNA - ZA czy PRZECIW? 28 listopada 2012 r. EKONOMIA SPOŁECZNA - ZA czy PRZECIW? 28 listopada 2012 r. Tomasz Schimanek Klauzule społeczne jak je upowszechniać w województwie lubelskim? Lublin, 28 listopada 2012 r. Plan prezentacji 1. Regulacje prawne

Bardziej szczegółowo

Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego Departament Europejskiego Funduszu Społecznego

Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego Departament Europejskiego Funduszu Społecznego Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego Departament Europejskiego Funduszu Społecznego Spotkanie współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zgodnie z

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 Załącznik do Uchwały Nr XL/222 /2010 Rady Miejskiej w Polanicy Zdroju z dnia 28 stycznia 2010 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 1.Wstęp Program Aktywności Lokalnej

Bardziej szczegółowo

4) Beneficjent wykorzystuje do realizacji usług aktywnej integracji następujące narzędzia:

4) Beneficjent wykorzystuje do realizacji usług aktywnej integracji następujące narzędzia: Załącznik nr 9 Szczegółowe obowiązki Beneficjenta wynikające z realizacji projektu w ramach Poddziałania 9.1.6 Programy aktywnej integracji osób i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym tryb pozakonkursowy

Bardziej szczegółowo

Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Łódzkiego na lata 2014-2020 Łódź, 27 maja 2015 r.

Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Łódzkiego na lata 2014-2020 Łódź, 27 maja 2015 r. Główne założenia i komplementarność Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Łódzkiego na lata 2014-2020 Łódź, 27 maja 2015 r. RPO WŁ na lata 2014-2020 Konstrukcja RPO WŁ 2014-2020: LP. WOJEWÓDZTWO

Bardziej szczegółowo

Standardy usług w zakresie zatrudnienia i edukacji osób bezdomnych

Standardy usług w zakresie zatrudnienia i edukacji osób bezdomnych Projekt Systemowy 1.18 Tworzenie i Rozwijanie Standardów Usługi Pomocy i Integracji Społecznej zadanie (nr 4) w zakresie standaryzacji pracy z bezdomnymi w tym: opracowanie modelu Gminnego Standardu Wychodzenia

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego Założenia perspektywy finansowej 2014-2020 www.pgie.pl Perspektywa 2014-2020 W latach 2014-2020 Polska otrzyma z budżetu UE ok. 119,5 mld euro. Na

Bardziej szczegółowo

Konkurs zamknięty nr 17/POKL/8.1.3/2010 Spotkanie informacyjne 17 marca 2010 r.

Konkurs zamknięty nr 17/POKL/8.1.3/2010 Spotkanie informacyjne 17 marca 2010 r. Konkurs zamknięty nr 17/POKL/8.1.3/2010 Spotkanie informacyjne 17 marca 2010 r. Wojewódzki Urząd Pracy w Rzeszowie Wydział Rozwoju Kadr Regionu Plan prezentacji Typy projektów. Uprawnieni wnioskodawcy

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto 1. Temat badania 2. Tło Ewaluacja komponentu wolontariatu długoterminowego wdrażanego w latach 2012-2013 w ramach

Bardziej szczegółowo

ZIT PRIORYTETY INWESTYCYJNE EFS

ZIT PRIORYTETY INWESTYCYJNE EFS ZIT PRIORYTETY INWESTYCYJNE EFS PRIORYTETY INWESTYCYJNE EFS REGIONALNY RYNEK PRACY 8i - dostęp do zatrudnienia dla osób poszukujących pracy i biernych zawodowo, w tym długotrwale bezrobotnych oraz oddalonych

Bardziej szczegółowo

Planowany sposób wdrażania POKL w Małopolsce w 2012r.

Planowany sposób wdrażania POKL w Małopolsce w 2012r. Planowany sposób wdrażania POKL w Małopolsce w 2012r. Najważniejsze konkursy i kryteria Roman Ciepiela Wicemarszałek Województwa Małopolskiego Priorytet VI Rynek pracy otwarty dla wszystkich Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Lublin, dnia 28 grudnia 2015 r. Poz. 5424 UCHWAŁA NR X/48/2015 RADY GMINY WOJSŁAWICE. z dnia 24 listopada 2015 r.

Lublin, dnia 28 grudnia 2015 r. Poz. 5424 UCHWAŁA NR X/48/2015 RADY GMINY WOJSŁAWICE. z dnia 24 listopada 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO Lublin, dnia 28 grudnia 2015 r. Poz. 5424 UCHWAŁA NR X/48/2015 RADY GMINY WOJSŁAWICE z dnia 24 listopada 2015 r. w sprawie uchwalenia rocznego programu współpracy

Bardziej szczegółowo

Współpraca Powiatu Polickiego z Organizacjami Pozarządowymi. Szczecin 12.06.2014 r.

Współpraca Powiatu Polickiego z Organizacjami Pozarządowymi. Szczecin 12.06.2014 r. Współpraca Powiatu Polickiego z Organizacjami Pozarządowymi Szczecin 12.06.2014 r. Gmina Dobra Gmina Nowe Warpno 8 1 3 0 3 Gmina Police 86 21 6 1 19 8 Gmina 12 9 6 10 Kołbaskowo 16 6 4 3 3 Mapa organizacji

Bardziej szczegółowo

Załącznik do uchwały Nr III/10/2014 Rady Gminy Siemień z dnia 30 grudnia 2014 r. Wstęp

Załącznik do uchwały Nr III/10/2014 Rady Gminy Siemień z dnia 30 grudnia 2014 r. Wstęp Załącznik do uchwały Nr III/10/2014 Rady Gminy Siemień z dnia 30 grudnia 2014 r. Roczny program współpracy Gminy Siemień z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy

Bardziej szczegółowo

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 Strategią rozwoju nazywa się rozmaite sposoby oddziaływania w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego Strategia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Działalność DOPS w zakresie ekonomii społecznej

Działalność DOPS w zakresie ekonomii społecznej Działalność DOPS w zakresie ekonomii społecznej Dr M. Budnik Zadania DOPS w zakresie ekonomii społecznej - kontekst prawny Zadania DOPS dotyczące ekonomii społecznej wynikają z: Dolnośląska Strategia Integracji

Bardziej szczegółowo

Obszary priorytetowe, w ramach których wsparcie w perspektywie finansowej 2014-2020 będzie współfinansowane ze środków EFS

Obszary priorytetowe, w ramach których wsparcie w perspektywie finansowej 2014-2020 będzie współfinansowane ze środków EFS Obszary priorytetowe, w ramach których wsparcie w perspektywie finansowej 2014-2020 będzie współfinansowane ze środków EFS Warszawa, 29 lipca 2014 r. EFS w latach 2014-2020 PO WER 32% EFS PO WER poprawa

Bardziej szczegółowo

Możliwości wsparcia rozwoju zasobów ludzkich w regionie w okresie programowania 2007 2013. Częstochowa, 21. 09. 2007 r.

Możliwości wsparcia rozwoju zasobów ludzkich w regionie w okresie programowania 2007 2013. Częstochowa, 21. 09. 2007 r. Możliwości wsparcia rozwoju zasobów ludzkich w regionie w okresie programowania 2007 2013 Częstochowa, 21. 09. 2007 r. Działania wdrażane przez Wojewódzki Urząd Pracy w Katowicach Działanie 6.1 Działanie

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Informacja o konkursach planowanych dla priorytetów komponentu regionalnego na rok 2014

Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Informacja o konkursach planowanych dla priorytetów komponentu regionalnego na rok 2014 Program Operacyjny Kapitał Ludzki Informacja o konkursach planowanych dla priorytetów komponentu regionalnego na rok 2014 (z wyłączeniem projektów systemowych) Instytucje w programie Wykaz instytucji wraz

Bardziej szczegółowo

Za istotne uważamy też podjęcie dyskusji na temat włączenia założeń Modelu BINGO do

Za istotne uważamy też podjęcie dyskusji na temat włączenia założeń Modelu BINGO do Poznań, 12 czerwca 2014 r. Sz. P. Pełnomocnik ds. współpracy jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi PROŚBA O WSPARCIE DZIAŁAŃ UPOWSZECHNIAJĄCYCH ORAZ WŁĄCZENIE ZAŁOŻEŃ MODELU

Bardziej szczegółowo

Prof. Mirosław Grewiński Wyższa Szkoła Pedagogiczna TWP im. Janusza Korczaka

Prof. Mirosław Grewiński Wyższa Szkoła Pedagogiczna TWP im. Janusza Korczaka Prof. Mirosław Grewiński Wyższa Szkoła Pedagogiczna TWP im. Janusza Korczaka 1. Komentarz do przesłanej diagnozy 2. Cele i priorytety EFS na lata 2014-2020 w oparciu o strategie i rozporządzenia UE 3.

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Ostródzko-Iławskiego Obszaru Funkcjonalnego

Strategia Rozwoju Ostródzko-Iławskiego Obszaru Funkcjonalnego Strategia Rozwoju Ostródzko-Iławskiego Obszaru Funkcjonalnego OBSZARY OBJĘTE WSPÓŁPRACĄ W RAMACH OIOF Ochrona zdrowia, bezpieczeństwo publiczne, pomoc społeczna Plan spotkania 2 Prezentacja: Omówienie

Bardziej szczegółowo

Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020

Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020 BIBLIOTEKA ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH Agnieszka Pogorzelska ekspert ds. funduszy europejskich w Centralnym Punkcie Informacyjnym Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020 Strona 2 Spis treści

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 99/XII/15 RADY GMINY NOWA RUDA. z dnia 24 listopada 2015 r.

UCHWAŁA NR 99/XII/15 RADY GMINY NOWA RUDA. z dnia 24 listopada 2015 r. UCHWAŁA NR 99/XII/15 RADY GMINY NOWA RUDA z dnia 24 listopada 2015 r. w sprawie Rocznego Programu Współpracy Gminy Nowa Ruda z organizacjami pozarządowymi na rok 2016 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt. 15

Bardziej szczegółowo

Program wizyty studyjnej. Cieszyn, 10 12 września 2012 r.

Program wizyty studyjnej. Cieszyn, 10 12 września 2012 r. Program wizyty studyjnej Ośrodek Pomocy Społecznej jako centrum animacji lokalnej, 10 12 września 2012 r. Dzień I 10 września 2012 Około 06.00 15.00 15.45 15.45 17.15 17.15 17.30 17.30 18.15 18.15 19.00

Bardziej szczegółowo

Priorytet 8.2 Samozatrudnienie, przedsiębiorczość oraz tworzenie nowych miejsc pracy Dział anie 8.3 Tryb wyboru projektów:

Priorytet 8.2 Samozatrudnienie, przedsiębiorczość oraz tworzenie nowych miejsc pracy Dział anie 8.3 Tryb wyboru projektów: Oś 8 Rynek pracy Priorytet 8.2 (PI 8.iii) Samozatrudnienie, przedsiębiorczość oraz tworzenie nowych miejsc pracy Działanie 8.3 Wsparcie osób poszukujących pracy - 55 000 000 EUR Tryb wyboru projektów:

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Cele współpracy

Wstęp. Cele współpracy Załącznik nr 1 do uchwały nr XI/68/2011 Rady Gminy Michałów z dnia 17.08.2011r. WIELOLETNI PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY MICHAŁÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ INNYMI PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ

Bardziej szczegółowo

ZAPROSZENIE NA SZKOLENIA ETAPU UPOWSZECHNIANIA PRODUKTU FINALNEGO

ZAPROSZENIE NA SZKOLENIA ETAPU UPOWSZECHNIANIA PRODUKTU FINALNEGO BD CENTER SPÓŁKA Z O.O. ul. Broniewskiego 1 35-222 Rzeszów tel. (017) 855 20 29 fax (017) 858 12 94 szkolenia@bdcenter.pl www.bdcenter.pl ZAPROSZENIE NA SZKOLENIA ETAPU UPOWSZECHNIANIA PRODUKTU FINALNEGO

Bardziej szczegółowo

Program aktywizacji społecznej w powiecie rzeszowskim

Program aktywizacji społecznej w powiecie rzeszowskim Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Rzeszowie Program aktywizacji społecznej w powiecie rzeszowskim P O W I A T O W E C E N T R U M P O M O C Y R O D Z I N I E W R Z E S Z O W I E ul. Grunwaldzka 15, 35-959

Bardziej szczegółowo