Inwazyjne gatunki drzew i krzewów w lasach Polski

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Inwazyjne gatunki drzew i krzewów w lasach Polski"

Transkrypt

1 9 Juni 201 pp Inwazyjne gatunki drzew i krzewów w lasach Polski Władysław Danielewicz* & Blanka Wiatrowska Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu, Katedra Botaniki Leśnej, ul. Wojska Polskiego 71D, Poznań, Polska * Corresponding author, Received 28 February 201 Accepted 2 May 201 Published online at 15 Juni 201 Printed version 15 Juni 201 Strzeszczenie W polskich lasach występuje ponad 200 gatunków roślin drzewiastych obcego pochodzenia. Znaczna część z nich została celowo wprowadzona do środowiska leśnego, natomiast stosunkowo nieliczna grupa taksonów znalazła się tam wskutek spontanicznej migracji z upraw znajdujących się poza lasami. Większość obcych drzew i krzewów ma nieliczne stanowiska, nie jest trwale zadomowiona i nie stanowi istotnego zagrożenia dla różnorodności biologicznej. Około 10% ze wspomnianej liczby gatunków można zaliczyć do roślin inwazyjnych. Są to między innymi: Acer negundo L., Amelanchier lamarckii F.G. Schroed., A. spicata (Lam.) K. Koch, Aronia prunifolia (Marshall) Rehder, Celttis occidentalis L., Clematis vitalba L., Cornus sericea L., Cotoneaster lucidus Schldl., Fraxinus pennsylvanica Marshall, Prunus serotina Ehrh., Quercus cerris L., Quercus rubra L., Robinia pseudoacacia L. i Spiraea tomentosa L. Na podstawie własnych spostrzeżeń terenowych autorzy scharakteryzowali tendencje dynamiczne tych gatunków ze wskazaniem czynników, które sprzyjają ich rozprzestrzenianiu się na terenach leśnych Polski. Zusammenfassung Invasive Baum- und Straucharten in den Wäldern Polens In den Wäldern Polens treten mehr als 200 fremdländische Gehölze auf. Ein großer Teil der Arten wurde gezielt eingebracht, nur wenige sind aus Kulturen von außerhalb des Waldes eingewandert. Die Mehrzahl der fremdländischen Bäume und Sträucher ist selten, bildet keine permanenten Ansiedlungen und stellt keine Gefahr für die biologische Vielfalt der Waldökosysteme dar. Etwa 10 % können als invasiv angesehen werden, darunter Acer negundo, Amelanchier lamarckii, A. spicata, Aronia prunifolia, Celttis occidentalis, Clematis vitalba, Cornus sericea, Cotoneaster lucidus, Fraxinus pennsylvanica, Prunus serotina, Quercus cerris, Quercus rubra, Robinia pseudoacacia und Spiraea tomentosa. Auf der Basis von Feldbeobachtungen wurden dynamische Trends bei den Arten charakterisiert und Faktoren herausgearbeitet, die zu deren Ausbreitung in Waldgebieten Polens beitragen. Abstract The most invasive tree and shrub species in Polish forests More than 200 woody plant species of alien origin can be found in Polish forests. A considerable part of them was introduced into the forest environment purposefully, whereas a relatively small group of taxa has found its way there as a result of spontaneous migrations from cultivations situated outside forests. The majority of the alien trees and shrubs is rarely found, has not settled permanently and does not pose a significant threat to forest biological diversity. Approximately 10% of the above-mentioned number of species can be treated as invasive plants. They include, among others: Acer negundo, Amelanchier lamarckii, A. spicata, Aronia prunifolia, Celttis occidentalis, Clematis vitalba, Cornus sericea, Cotoneaster lucidus, Fraxinus pennsylvanica, Prunus serotina, Quercus cerris, Quercus rubra, Robinia pseudoacacia and Spiraea tomentosa. On the basis of the field observations, the authors characterised dynamic trends of the species and indicated factors that contribute to their spread in forest areas in Poland. Keywords alien trees and shrubs invasive species forest environment Poland Senckenberg Museum of Natural History Görlitz 201 ISSN

2 60 Władysław Danielewicz & Blanka Wiatrowska 1. Wstęp Introdukcja obcych gatunków roślin do środowiska leśnego w warunkach środkowej Europy ma długą i bogatą historię (Danielewicz & Wiatrowska 2011). Początkowo polegała ona na nieświadomym zawlekaniu niektórych gatunków wykorzystywanych przez człowieka głównie dla celów spożywczych lub terapeutycznych. Później obce gatunki dostawały się do lasów najczęściej wskutek dziczenia z upraw i hodowli znajdujących się na terenach leśnych lub w ich sąsiedztwie. Kolejny etap zapoczątkowały celowe działania umotywowane dążeniem do urozmaicenia z natury stosunkowo ubogich biocenoz lasów środkowoeuropejskich o gatunki znane z innych regionów Europy oraz Ameryki Północnej i Azji, dość łatwo adaptujące się do naszych środowisk. Po tym następowały mody na tzw. gatunki obce oparte na mniej lub bardziej racjonalnych przesłankach gospodarczych, niekiedy bez odpowiedniej osłony naukowej. Duże znaczenie miała ludzka ciekawość, a także względy emocjonalne i estetyczne. Poglądy na sens introdukcji z czasem ulegały przewartościowaniom, gdy okazywało się, że nie przynosi ona oczekiwanych wyników albo jej rezultaty stwarzają trudności w zagospodarowaniu lasu. Ostatnio problem ten wzbudza u nas coraz większe zainteresowanie, tym razem w aspekcie ochrony różnorodności biologicznej. Najbardziej spektakularnym skutkiem introdukcji są inwazje, które mogą przybierać charakter powszechny i ogólnokrajowy, zwykle w sytuacji, gdy obce gatunki były wprowadzane na szeroką skalę i wielokrotnie, albo lokalny, jeśli uprawiano je w niewielu miejscach, zwykle bez zadowalających rezultatów gospodarczych. Problematyka inwazji i inwazyjnych gatunków roślin w środkowej Europie jest w ostatnich dziesięcioleciach przedmiotem dużego zainteresowana wśród botaników zajmujących się synantropizacją szaty roślinnej (np. Richardson i in. 2000, Faliński 200, Richardson & Pys ek 2006, Theoharides & Dukes 2007, Lambdon i in. 2008, Pys ek i in. 2012a,b). Z punktu widzenia poruszanego w tym artykule zagadnienia na uwagę zasługuje praca dotycząca inwazyjnych gatunków drzew i krzewów, zidentyfikowanych na całym świecie (Richardson & Rejma nek 2011). Syntetycznymi opracowaniami o gatunkach obcych zadomowionych w Polsce są publikacje Tokarskiej-Guzik (2005) oraz Tokarskiej-Guzik i in. (2012), z których wynika, że w krajowej florze 76 taksonów należy do grupy naczyniowych roślin inwazyjnych. Wśród nich jest 21 gatunków drzew i krzewów, w większości notowanych na stanowiskach znajdujących się w lasach. Ze względu na to, że nie wszystkie te gatunki w równym stopniu są zdolne do szybkiej migracji, wkraczania do zbiorowisk leśnych oraz przekształcania ich składu florystycznego i struktury, trudnym do rozwiązania problemem staje się jednoznaczne zdefiniowanie pojęcia roślin inwazyjnych. Gatunki drzewiaste mają bowiem znacznie dłuższy cykl rozwojowy, w porównaniu z roślinami zielnymi, zwłaszcza jednorocznymi czy dwuletnimi, ponadto bardzo różnią się między sobą właściwościami biologicznymi i ekologicznymi, a niektóre z nich były wprowadzane do lasów na tak szeroką skalę, że nie zawsze da się precyzyjnie ustalić, czy ich masowe występowanie w jakimś miejscu jest jeszcze efektem masowej introdukcji czy już przejawem procesu spontanicznej ekspansji. W tej sytuacji dobrym wyjściem wydaje się zastosowanie koncepcji zaproponowanej przez Falińskiego (1968, 1969, 1998, 200), opisującej etapy zadomawiania się gatunku obcego w zbiorowiskach naturalnych, czyli stadia neofityzmu, oraz jego stosunek do rodzimych komponentów fitocenoz. W tym ujęciu neofity rozumiane jako rośliny obcego pochodzenia wkraczające do zbiorowisk naturalnych, podzielono na proneofity, euneofity i postneofity. Gatunki, które zaliczano do proneofitów wnikają do zbiorowisk naturalnych i mogą się w nich rozwijać, ale nie przystępują do rozmnażania. Euneofity w tych samych typach zbiorowisk zamykają swój cykl rozwojowy i wykształcają populacje wtórne. Stadium postneofita (do którego zaliczyć można gatunki inwazyjne) osiągają natomiast te taksony, które tworząc populacje autochtoniczne, wnikają do zbiorowiska i opanowują je do tego stopnia, że dokonuje się przebudowa jego struktury i składu florystycznego, wskutek czego powstaje wtórna, charakterystyczna kombinacja gatunków. Cytowany autor wśród zadomowionych gatunków obcych wyróżnił też grupę tzw. paraneofitów, obejmującą gatunki wnikające do zbiorowisk naturalnych, lecz jedynie dzięki zdolności do powiększania zajmowanej przestrzeni na drodze rozrostu wegetatywnego. Niektóre z takich gatunków, wykazujące zdolności do opanowywania fitocenoz, są wymieniane wśród roślin inwazyjnych. Niniejsza praca zawiera przegląd kilkunastu najbardziej inwazyjnych gatunków drzew i krzewów zaliczanych do roślin inwazyjnych w środowisku leśnym Polski, ze wskazaniem na okoliczności ich introdukcji, warunki, w których wykazują zdolność do ekspansji oraz osiągane przez nie stadia neofityzmu. 2. Materiał i metody W tej pracy wykorzystano materiały zgromadzone przez autorów w trakcie własnych wieloletnich badań terenowych prowadzonych na terenach leśnych, głównie w zachodniej Polsce, gdzie w porównaniu z innymi

3 Inwazyjne gatunki drzew i krzewóww lasach Polski 61 regionami kraju znajduje się najwięcej stanowisk obcych gatunków drzew i krzewów. Stworzona na ich podstawie baza danych zawiera między innymi informacje o lokalizacji miejsc występowania drzewiastych antropofitów, wielkości ich wtórnych populacji i udziale w strukturze fitocenoz, a także na temat warunków środowiska i innych okoliczności, w jakich dochodzi do ekspansji tych roślin. Niektóre wyniki badań z tego zakresu były już publikowane (Daniewicz & Glanc 1988, Danielewicz 199, 2008, Danielewicz & Maliński 1995, 1996, 1997, 200, 200, Dajdok i in. 2011), jednak w związku z upływem czasu i systematycznym uzupełnianiem wspomnianej bazy danych, zostały uaktualnione i częściowo zweryfikowane. Wybrane do tego opracowania gatunki należą do grupy roślin obcych w Polsce, w pełni zadomowionych w lasach, które wykazały największą zdolność do spontanicznej penetracji, a w związku z tym do przekształcania składu florystycznego i struktury półnaturalnych oraz naturalnych zbiorowisk leśnych. Są wśród nich drzewa i krzewy powszechnie znane jako gatunki inwazyjne, np. Acer negundo, Prunus serotina i Quercus rubra, jak również i takie, których inwazje obserwowano dotąd na nielicznych stanowiskach, np. Aronia prunifolia, Celtis occidentalis czy Quercus cerris. Dla wszystkich omawianych gatunków na potrzeby opracowania, przedstawiono historię ich introdukcji i krótką charakterystykę, a w tabeli zestawiono informacje dotyczące obszaru ich naturalnego występowania, datę introdukcji w Polsce, aktualny status we florze kraju oraz informację o rozpowszechnieniu ich stanowisk na tym obszarze (Tab. 1). Nie uwzględniono gatunków z dość licznej grupy tzw. paraneofitów, np. Rhus typhina, Rosa rugosa, Syringa vulgaris, oraz tworzących wprawdzie dość duże skupienia, lecz tylko w miejscach, gdzie zostały wprowadzone, np. Laburnum nagyroides, Pinus strobus, Prunus mahaleb czy Rhus toxicodendron.. Wyniki przegląd gatunków Acer negundo L. klon jesionolistny. Gatunek o szerokim, największym wśród drzew liściastych, zasięgu w Ameryce Północnej. W ojczyźnie jest składnikiem lasów i zarośli w dolinach rzecznych, nad brzegami jezior i na innych siedliskach wilgotnych. W górach rośnie do wysokości 2500 m n.p.m. Ma niewielkie wymagania siedliskowe, wykazuje dużą odporność na skrajnie wysokie i niskie temperatury, suszę oraz chemiczne skażenie gleby. Corocznie obficie owocuje, a dość lekkie owoce są rozprzestrzeniane przez wiatr i wodę. Klon jesionolistny jest łatwy w rozmnażaniu i uprawie, dzięki czemu, stał się najpospolitszym z gatunków klonów obcego pochodzenia w Polsce. W okresie międzywojennym i tuż po wojnie był często wykorzystywany w różnego rodzaju zadrzewieniach: przydrożnych, przywodnych, miejskich i wiejskich. Powszechnie odnawia się z samosiewu na terenach zurbanizowanych, zwłaszcza na siedliskach ruderalnych, takich jak gruzowiska, wykopy i nasypy, wysypiska śmieci, zaniedbane ogrody itp. W środowisku leśnym jest najczęściej notowany w dolinach dużych i średnich rzek nizinnych, takich jak: Wisła, Odra, Warta czy Bug. O osiągnięciu etapu postneofita świadczy jego zdolność do tworzenia spontanicznych, zwartych drzewostanów w strefie zalewów periodycznych, w miejscach występowania łęgów wierzbowych i topolowych. Inwazji tego gatunku nad rzekami sprzyjają zarówno czynniki naturalne (permanentna pionierskość siedlisk aluwialnych), jak i antropogeniczne (np. zaburzenia wywoływane przez wycinanie drzew i krzewów, porzucanie łąk i pastwisk). Ponadto klon jesionolistny wkracza także do fitocenoz leśnych poza dolinami rzecznymi, które mają charakter tzw. zbiorowisk zastępczych, np. z robinią akacjową w drzewostanie lub sosną posadzoną na gruntach porolnych. Amelanchier lamarckii F. G. Schroed. świdośliwa Lamarcka. Gatunek wyodrębniony w 1968 roku z szeroko ujmowanego taksonu A. arborea (F. Michx.) Fernald, niekiedy mylony ze świdośliwą kanadyjską (A. canadensis (L). Medik.) lub z południowoeuropejską świdośliwą jajowatą (A. ovalis Medik.). W stanie naturalnym w Ameryce Północnej, rośnie w różnych zbiorowiskach leśnych i zaroślowych, przeważnie na siedliskach żyznych i wilgotnych, a nawet bagiennych, ale także na uboższych oraz bardziej suchych glebach o podłożu skalistym i piaszczystym. Jest bardzo wytrzymały na niskie temperatury oraz dobrze znosi ocienienie i zanieczyszczenia powietrza, źle natomiast reaguje na suszę. W Europie świdośliwa Lamarcka należy do wartościowych roślin ozdobnych, uprawianych często na terenach miejskich. W przeszłości była też wykorzystywana jako krzew owocowy. Do polskich lasów wprowadzano ją w celu biocenotycznego i fitomelioracyjnego wzbogacenia monokultur sosnowych. W warunkach środowiska leśnego, osiąga stadium postneofita głównie na żyznych i średnio żyznych glebach brunatnych oraz płowych. Tworzy bardzo wysokie i gęste, niemal jednogatunkowe skupienia, pod okapem drzewostanów z udziałem sosny, dębów i brzóz. Nierzadko opanowuje zbiorowiska zaroślowe w strefie granicy lasu. Wkracza także na siedliska bagienne do zbiorowisk z olszą czarną. Rozprzestrzenia się powoli, lecz systematycznie i na dość duże odległości za pomocą nasion roznoszonych przez ptaki. Zajmowany areał powiększa dzięki dużej zdolności do rozrostu

4 62 Władysław Danielewicz & Blanka Wiatrowska Tabela 1. Zestawienie najbardziej inwazyjnych, obcych gatunków drzew i krzewów w polskich lasach. Tabelle 1. Liste der am meisten invasiven Bäume und Sträucher in den Wäldern Polens. Table 1. List of the most invasive trees and shrubs in polish forests. Nazwa łacińska Latin name of species Nazwa polska Polish name of species Rodzina Family Obszar pochodzenia Origin native range Czas przybycia na obszar Polski Time of arrival in Poland Status w Polsce Current status in Poland Rozpowszechnienie stanowisk Prevalence of stations Acer negundo Klon jesionolistny Aceraceae Am. Płn. (pn.-wsch. i wsch.) Amelanchier lamarckii Świdośliwa Lamarcka Rosaceae Am. Płn. (pn.-wsch.) XIX w zadomowiony w zach. i śr. Polsce Amelanchier spicata Świdośliwa kłosowa Rosaceae Am. Płn. (wsch.) 1820 Aronia prunifolia Aronia śliwolistna Rosaceae Am. Płn. (wsch.) 18 lokalnie zadomowiony w zach. Polsce Celtis occidentalis Wiązowiec zachodni Ulmaceae Am. Płn. (śr. i wsch.) 1805 lokalnie zadomowiony w zach. Polsce Clematis vitalba Powojnik pnący Ranunculaceae Europa (zach., śr., pd.), Afryka (pn.-zach.), Azja (Kaukaz) 161 zadomowiony w zach. i śr. Polsce Cornus sericea Dereń rozłogowy Cornaceae Am. Płn. (wsch. i śr.) 1805 zadomowiony w zach. Polsce Cotoneaster lucidus Irga błyszcząca Rosaceae Azja (Syberia) 1889 zadomowiony w zach. Polsce Fraxinus pennsylvanica Jesion pensylwański Oleaceae Am. Płn. (śr. i wsch.) 1805 Quercus rubra Dąb czerwony Fagaceae Am. Płn. (pd.-wsch.) Quercus cerris Dąb burgundzki Fagaceae Europa (pd.-wsch), Azja (zach.) 181 lokalnie zadomowiony w zach. Polsce Prunus serotina Czeremcha amerykańska Rosaceae Am. Płn. (wsch. i pd.) Robinia pseudoacacia Robinia akacjowa Fabaceae Am. Płn. (wsch.) 1806 (postneofit/paranefit) 5 Spiraea tomentosa Tawuła kutnerowata Rosaceae Am. Płn. (wsch.) 1806 lokalnie zadomowiony w zach. Polsce Rozpowszechnienie stanowisk: 1 bardzo małe (kilka do kilkanastu), 2 małe (do 100), duże, głównie w jednym regionie, duże, w wielu regionach, 5 bardzo duże w całym kraju. Prevalence of stations: 1 very small (up to several dozen), 2 small (up to 100), large, mainly in one region, large, in many regions, 5 very large throughout the country.

5 Inwazyjne gatunki drzew i krzewóww lasach Polski 6 wegetatywnego z pędów odroślowych, zwłaszcza w miejscach o rozluźnionej warstwie drzew. Intensywnie rozwija się z odrośli na powierzchniach pozrębowych, czym stwarza duże trudności w odnowieniu lasu. W przeszłości podejmowano próby zwalczania tego gatunku z użyciem herbicydów, a ostatnio niszczy się jego skupiska metodą mechaniczną. Amelanchier spicata (Lam.) K. Koch świdośliwa kłosowa. Gatunek o podobnych właściwości biologicznych i ekologicznych do A. lamarckii, jednak mniej wymagający w stosunku do żyzności i wilgotności gleby. Ma zdolność do rozrostu nie tylko z odrośli, lecz także z odrostów korzeniowych. Z tych samych pobudek, co gatunek poprzedni, była wprowadzana do europejskich lasów, ale na znacznie większą skalę. W Polsce, w bazie danych o stanowiskach obcych gatunków roślin drzewiastych zarejestrowano obecnie około 200 miejsc występowania świdośliwy kłosowej. W wielu źródłach (publikacje geobotaniczne, niepublikowane dokumentacje florystyczne, zbiory zielnikowe) była mylnie określana jako A. ovalis. Najczęściej notowano ją w fitocenozach świeżych i mieszanych borów sosnowych oraz w zastępczych zbiorowiskach z sosną w drzewostanie na siedliskach grądów. Nierzadkie są przypadki całkowitego wypełnienia podszytu takich lasów przez omawiany gatunek, pod którym warstwa zielna została zredukowana do kilku gatunków lub wcale się nie wykształciła. W leśnictwie jest on uważany za roślinę szkodliwą i wymagającą zwalczania. Aronia prunifolia (Marshall) Rehder aronia śliwolistna. Krzew ten pochodzi ze wschodnich rejonów USA, gdzie występuje zwykle na siedliskach bagiennych lub wilgotnych, w zaroślach oraz świetlistych lasach. W środkowej Europie jest w pełni zaaklimatyzowany i uprawiany jako roślina sadownicza ze względu na wartościowe owoce, zawierające duże ilości witamin i mikroelementów oraz właściwości przeciwzapalne. Najlepiej rośnie na glebach o dużej wilgotności i na stanowiskach o pełnym oświetleniu. Przejawy jego ekspansji w środowisku leśnym stwierdzono dotąd na Pomorzu i w Wielkopolsce, w miejscach, w pobliżu których istniały jego plantacyjne uprawy. Zakładano je przede wszystkim na osuszonych torfowiskach wysokich i przejściowych, często w bliskiej odległości od mniej lub bardziej zniekształconych płatów roślinności bagiennej. W migracji aronii śliwolistnej na nowe stanowiska najważniejszą rolę odgrywa ornitochoria. Zdarzają się też przypadki przemieszczania fragmentów roślin przez bobry lub nieświadomie przez człowieka w czasie eksploatacji i wywozu torfu. Stadium postneofita omawiany gatunek osiąga w zdegenerowanych, często wtórnych zbiorowiskach leśnych, powstałych spontanicznie na siedliskach odwodnionych torfowisk. Jest umiarkowanie cienioznośny, w związku z czym nierzadko wytwarza gęsty podszyt w fitocenozach z pochodzącym z samosiewu drzewostanem sosnowym lub brzozowym. Ten spektakularny sukces ekologiczny zawdzięcza zdolności do szybkiego wypełniania przestrzeni za pomocą odrostów korzeniowych i tzw. naturalnych odkładów, czyli ukorzeniających się pędów. Celtis occidentalis L. wiązowiec zachodni. Na obszarze naturalnego występowania drzewo to rośnie na obszarach nizinnych, przeważnie na żyznych i wilgotnych siedliskach aluwialnych w dolinach rzek, najczęściej jako gatunek domieszkowy w lasach łęgowych. W Europie od dawna jest sadzone przede wszystkim w miastach ponieważ dobrze znosi suszę i zanieczyszczenia powietrza oraz jest odporne na choroby naczyniowe, w odróżnieniu od spokrewnionych i podobnych z wyglądu wiązów. W Polsce poza licznymi już wiadomościami o spontanicznym odnawianiu się wiązowca zachodniego na terenach zurbanizowanych w zachodniej części kraju, nie było do niedawna informacji o jego ekspansji w środowisku leśnym. Przejawy tego zjawiska zaobserwowano w dolinie Odry na ziemi lubuskiej, gdzie stwierdzono kilka płatów lasu łęgowego z obfitym podszytem tego gatunku. Clematis vitalba L. powojnik pnący. Gatunek o szerokim śródziemnomorskim zasięgu naturalnym, w Polsce od dawna chętnie wykorzystywany był do pokrywania pergoli, ogrodzeń, ścian i itp. ze względu na bujny wzrost i małe wymagana w stosunku do gleby. Często dziczeje zwłaszcza w zachodnich i centralnych regionach kraju, na siedliskach ruderalnych i w zaniedbanych parkach, z których anemochorycznie przedostaje się do okolicznych lasów. Na obrzeżach żyznych lasów łęgowych i dębowo-grabowych staje się rośliną silnie zaborczą, obficie porastającą pnie i korony drzew, tworzącą jednogatunkowe, tzw. zbiorowiska welonowe. Cornus sericea L. dereń rozłogowy. Krzew o rozległym zasięgu w Ameryce Północnej, rośnie na obszarach znacznie różniących się pod względem warunków klimatycznych i glebowych. Wprawdzie najczęściej występuje w lasach i zaroślach na siedliskach wilgotnych, zalewowych i bagiennych, lecz jest też komponentem zbiorowisk zaroślowych i leśnych na nadmorskich wydmach oraz górskich, skalistych zboczach. W Polsce należy do często sadzonych gatunków ozdobnych w miastach, na obszarach wiejskich i przy drogach. Szeroko się rozrasta, ma efektowne czerwone pędy i atrakcyjnie przebarwiające się jesienią liście. Jest odporny na mrozy

6 6 Władysław Danielewicz & Blanka Wiatrowska i tolerancyjny na zanieczyszczenia powietrza. Znajduje zastosowanie do utrwalania gruntów narażonych na erozję, oraz siedlisk silnie przeobrażonych, takich jak hałdy pokopalniane, wysypiska śmieci czy wyrobiska poprzemysłowe. W takich warunkach, np. na Śląsku, łatwo dziczeje i ciągle zdobywa nowe stanowiska wtórne, głównie dzięki rozprzestrzenianiu nasion przez ptaki. Do lasów był wprowadzany świadomie, jako element o znaczeniu biocenotycznym, niekiedy także dekoracyjnym, lub pomyłkowo, w sytuacji gdy był błędnie utożsamiany z gatunkiem rodzimym dereniem świdwą. Stadium postneofita osiąga na siedliskach wilgotnych, przeważnie w łęgach olszowo-jesionowych oraz w olsach, w których szybko i silnie się rozrasta dzięki łatwemu ukorzenianiu pędów przylegających do ziemi. Cotoneaster lucidus Schltdl. irga błyszcząca. Endemit syberyjskim, występujący na nielicznych stanowiskach w rejonie Bajkału. Tworzy tam zarośla na skalistych zboczach górskich, rośnie też w tajdze modrzewiowej oraz w zbiorowiskach nadrzecznych Uchodzi on za jedną z najbardziej wartościowych irg, o wszechstronnym zastosowaniu na terenach zieleni. Jest gatunkiem mrozoodpornym, cienioznośnym, wytrzymałym na suszę i zanieczyszczenia powietrza, łatwym do uprawy w różnych warunkach, odznaczającym się szybkim wzrostem, gęstym ugałęzieniem i obfitym ulistnieniem. Należy do częstych roślin w ogrodach oraz starych parkach i na cmentarzach wiejskich, skąd za pomocą nasion roznoszonych przez ptaki łatwo wnika do lasów znajdujących się w pobliżu takich obiektów. Stanowiska leśne omawianego krzewu znane są między innymi z Wielkopolski, Pomorza Zachodniego, ziemi lubuskiej, a nawet z Puszczy Białowieskiej, jednego z najlepiej zachowanych kompleksów naturalnej roślinności lasów nizinnych w Europie. Na stanowiskach w środkowej Wielkopolsce irga błyszcząca przejawia zdolność do silnego opanowywania warstwy krzewów w naturalnych i półnaturalnych zbiorowiskach leśnych, głównie grądów oraz w fitocenozach z drzewostanem sosnowym na siedliskach żyznych i średnio żyznych lasów liściastych. Na terenach cennych pod względem przyrodniczym stanowi istotne zagrożenie dla różnorodności biologicznej. Fraxinus pennsylvanica Marshall jesion pensylwański. Obszar naturalnego występowania tego drzewa znajduje się w obrębie trzech stref klimatycznych (umiarkowanej, podzwrotnikowej oraz zwrotnikowej) Ameryki Północnej. W ojczyźnie rośnie w różnych zbiorowiskach leśnych, najczęściej na siedliskach aluwialnych w dolinach rzecznych, lecz także na suchych i ubogich glebach w strefie lasoprerii. W Polsce bardzo często był wprowadzany do zieleni miast i wsi oraz do zadrzewień przydrożnych. Łatwo rozmnaża się go z nasion, rośnie szybko, zwłaszcza w młodości, jest bardzo żywotny, mrozoodporny, wytrzymały na suszę, zanieczyszczenia powietrza, choroby grzybowe i szkodniki. Może być uprawiany na różnego typu glebach, ubogich i zasobnych, świeżych i wilgotnych, a także na gruntach silnie przeobrażonych w wyniku działalności przemysłowej. W lasach znalazł się między innymi w wyniku introdukcji, czasami pod niewłaściwą nazwą jesionu amerykańskiego, a nawet rodzimego jesionu wyniosłego, lecz ze względu na niezadowalający wzrost i słabą jakość techniczną drewna nie znalazł szerszego zastosowania na skalę gospodarczą. Jesion pensylwański ma właściwości gatunku pionierskiego, szybko osiąga dojrzałość generatywną, często i obficie owocuje, a jego owoce są przemieszczane przez wiatr i wodę. Samosiew pojawia się niekiedy masowo, np. w miastach na gruzowiskach, na porzuconych polach, a na terenach leśnych przede wszystkim w dolinach rzecznych. Wtórne zarośla i lasy z jesionem pensylwańskim notowano najczęściej nad Odrą i Wartą, głównie w strefie zalewów periodycznych, na siedliskach zbiorowisk krzewiastych wierzb wąskolistnych i łęgów wierzbowych. Ekspansji tego drzewa sprzyjają podobne czynniki, jak w przypadku klonu jesionolistnego. Quercus rubra L. dąb czerwony. Pochodzący z Ameryki Północnej drzewo, w granicach naturalnego zasięgu optymalny wzrost osiąga w ciepłym i wilgotnym klimacie, na głębokich i wilgotnych glebach gliniasto-piaszczystych. W ojczyźnie rzadko tworzy lite drzewostany, zazwyczaj stanowi domieszkę w wielogatunkowych lasach liściastych. W zachodniej i środkowej dąb czerwony należy do najczęściej uprawianych, okrytozalążkowych gatunków obcego pochodzenia, zarówno w lasach, jak i poza nimi. Charakteryzuje się szybkim wzrostem i dużą żywotnością, ma niewielkie wymagania glebowe, jest uznawany za gatunek odporny na zanieczyszczenia przemysłowe, obficie owocuje i w związku tym łatwo się go rozmnaża. Drewno dębu czerwonego jest cenione między innymi za dobrą jakość pni, większą w porównaniu z naszymi dębami wydajność oraz łatwiejszy proces obróbki. Uprawa tego gatunku w środowisku leśnym stała się zagadnieniem dyskusyjnym, albowiem może on rozprzestrzeniać się samorzutnie, głównie na drodze zoochorii, i wkraczać do zbiorowisk naturalnych. Został on uwzględniony w niniejszym opracowaniu, gdyż często jest zaliczany do grupy roślin inwazyjnych, wymaga to jednak pewnego wyjaśnienia. Częste występowanie omawianego dębu w formie litych, dojrzałych drzewostanów w polskich lasach jest rezultatem upowszechnienia uprawy tego gatunku na znacznie szerszą skalę niż zakres introdukcji

7 Inwazyjne gatunki drzew i krzewóww lasach Polski 65 wielu innych obcych roślin drzewiastych, z wyjątkiem robinii akacjowej i czeremchy późnej. Redukcyjny wpływ takich monokultur na rodzime składniki fitocenoz nie budzi wątpliwości, natomiast nie ma dotąd jednoznacznych dowodów na zdolność dębu czerwonego do spontanicznego tworzenia wtórnych agregacji o podobnym charakterze i równie silnego przeobrażania zbiorowisk leśnych. Z dotychczasowych obserwacji wynika, że w porównaniu z wymienionymi w tej pracy najbardziej inwazyjnymi drzewami i krzewami, gatunek ten należy traktować raczej, jako ujawniający pierwsze symptomy postneofita. Quercus cerris L. dąb burgundzki. Gatunek ten w granicach naturalnego zasięgu jest składnikiem ciepłolubnych lasów mieszanych w niższych położeniach górskich. W Polsce był wprowadzany do lasów na Pomorzu, Dolnym Śląsku, ziemi lubuskiej i w Wielkopolsce, lecz bez pozytywnych rezultatów produkcyjnych z uwagi na częste uszkodzenia pni od niskich temperatur zimowych. Gatunek zasługuje tu na wspomnienie, gdyż w kilku miejscach odnawia się z samosiewu, jest rozprzestrzeniany na drodze zoochorii i, w skali lokalnej, wykazuje zdolność do zajmowania nowych stanowisk. Stwierdzono interesujące przypadki zdominowania przez dąb burgundzki warstwy podszytu i podrostu w zbiorowiskach z sosną w drzewostanie na siedliskach żyznych lasów liściastych. Prunus serotina Ehrh. czeremcha późna (czeremcha amerykańska). Pochodzący z Ameryki Północnej gatunek ma szeroką skalę ekologiczną, rośne na niżu i w górach w różnych warunkach siedliskowych. W europejskich lasach czeremcha późna nie znalazła zastosowania jako gatunek produkcyjny z powodu niezadowalającego wzrostu i słabej jakości technicznej pni. Była natomiast, jeszcze do niedawna, pospolicie, wręcz masowo, wprowadzana do podszytu, z nadzieją wzbogacenia biocenoz i polepszenia właściwości gleb na ubogich siedliskach nizinnych. Z czasem okazała się rośliną ekspansywną, zwłaszcza na siedliskach żyznych, zaborczą i trudną do wytępienia, sprawiającą kłopoty przy odnawianiu lasu. Problematyka inwazyjnych właściwości czeremchy późnej była już przedmiotem wielu opracowań naukowych, w związku z czym w tym artykule wypada zwrócić uwagę na jeden, zasadniczy aspekt powszechnego występowania tego gatunku w polskich lasach. Nie byłby on tak częsty w całym kraju, gdyby nie uprawiano go przez kilka dziesięcioleci na tak masową skalę, zwłaszcza w lasach na gruntach porolnych, szczególnie podatnych na penetrację przez gatunki rozprzestrzeniane na drodze zoochorii. Robinia pseudoacacia L. robinia biała (robinia akacjowa, grochodrzew). Na obszarze naturalnego występowania rośnie w różnych warunkach, z optimum na glebach żyznych, głębokich, wilgotnych i przepuszczalnych. W Polsce jest bardzo często uprawiana w parkach, ogrodach, na terenach zieleni miejskiej i wiejskiej oraz w zadrzewieniach przydrożnych. Rośnie szybko, szczególnie w młodości, dobrze znosi suszę, zanieczyszczenia powietrza oraz zasolenie gleby. Wytwarza szeroki i silny system korzeniowy oraz ma dużą zdolność do wydawania odrośli z pniaków i odrostów z korzeni. Wpływa na wzbogacanie gleby w materię organiczną. Dzięki tym właściwościom robinia odgrywa istotną rolę w regeneracji roślinności na gruntach zdegradowanych, trudnych do zalesienia i narażonych na erozję. Poza tym jest wartościowa dla pszczelarstwa. W lasach Polski należy do najczęściej spotykanych drzew obcego pochodzenia. Niezadowalający wzrost oraz słaba jakość większości drzewostanów robiniowych wpłynęły na ogólnie negatywną opinię leśników o przydatności omawianego gatunku dla gospodarstwa leśnego, zwłaszcza że po wyrębie sprawia on duże trudności w odnawianiu lasu. Robinię zalicza się wprawdzie do gatunków inwazyjnych, ale większe znaczenie w jej ekspansji na terenach leśnych ma wegetatywny rozrost niż rozmnażanie generatywne. W związku z tym stwarza ona zagrożenie dla różnorodności biologicznej głównie w miejscach, gdzie została posadzona. Spiraea tomentosa L. tawuła kutnerowata. Pochodzący z Ameryki Północnej krzew, w granicach naturalnego zasięgu rośnie na siedliskach bagiennych, na łąkach i w wilgotnych lasach. W Europie należy do rzadko sadzonych roślin ozdobnych (bardzo efektowy w czasie obfitego i późnego kwitnienia przypadającego na drugą połowę lata), trudnych w uprawie z powodu specyficznych wymagań w stosunku do właściwości gleby. W Polsce, na obszarze Borów Niemodlińskich i Puszczy Drawskiej, a zwłaszcza w Borach Dolnośląskich, jest ona pospolitym gatunkiem na siedliskach wilgotnych i bagiennych, sprawiającym kłopoty przy odnawianiu lasu i trudnym do wytępienia. Tawuła kutnerowata należy do najbardziej inwazyjnych roślin w środowisku leśnym. Ma wprawdzie dość wąską skalę wymagań glebowych, gdyż odpowiadają jej głównie gleby wilgotne, zwłaszcza torfowe i murszowe o niskim odczynie ph, jednak w tych warunkach staje się rośliną o silnym, konkurencyjnym oddziaływaniu na rodzime elementy flory. Dobrze znosi znaczne wahania poziomu wody, łącznie z okresowym podtapianiem, najlepiej rozwija się w pełnym oświetleniu, ale toleruje deficyt światła w fitocenozach borów sosnowych i lasów z brzozami i olszą czarną. Na przestrzeni otwartej wywarza gęste i szczelne, niedostępne dla innych gatunków, zwarte agregacje. Rośnie szybko

8 66 Władysław Danielewicz & Blanka Wiatrowska i bujnie. Mocno rozrasta się wegetatywnie i poszerza areał osobniczy dzięki naturalnym odkładom. Ma duży potencjał regeneracyjny. Corocznie obficie kwietnie i owocuje. Wydaje bardzo liczne małe i lekkie nasiona, przenoszone przez wiatr i wodę, długo zachowujące zdolność kiełkowania. W nieznacznym stopniu ulega presji roślinożerców i patogenów. Jej ekspansji sprzyjają zaburzenia stosunków wodnych torfowisk wysokich i przejściowych, wywoływane odwadnianiem za pomocą rowów melioracyjnych, które są najważniejszymi szlakami jej migracji. Intensywnie wkracza na tereny po dawnych stawach, na niekoszone łąki i nieużytki. Ekspansja tawuły kutnerowatej ma istotny wpływ na transformacje struktury oraz składu florystycznego naturalnych i półnaturalnych zbiorowisk roślinnych. Ograniczanie tego zjawiska jest jednak zadaniem trudnym i długofalowym, wymagającym kompleksowego podejścia do zagadnień ochrony przyrody przed inwazjami biologicznymi.. Podsumowanie Wymienione w tej pracy gatunki, zaliczane w Polsce do roślin inwazyjnych, różnią się od siebie pod względem właściwości biologicznych i ekologicznych. Jedne z nich mają wiele cech organizmów pionierskich (np. tawuła kutnerowata, klon jesionolistny czy jesion pensylwański) i w krótkim czasie wytwarzają wtórne populacje w lasach, inne natomiast poszerzają swój areał stopniowo, często przez wiele lat (np. świdośliwy, dąb burgundzki, dereń rozłogowy). Niezależnie od tego ekspansja wszystkich tych drzew i krzewów jest zjawiskiem zachodzącym w warunkach mniejszych lub większych zaburzeń struktury i funkcjonowania ekosystemów leśnych. Są liczne dowody na to, że w naturalnych i stabilnych lasach rzadko dochodzi do penetracji przez gatunki obce. W związku z tym, jedną z podstawowych zasad skutecznego zapobiegania inwazjom powinna być dbałość o stan środowiska leśnego, a więc przede wszystkim zaniechanie introdukcji gatunków ekspansywnych, a w przypadku, gdy już zostały wprowadzone ograniczanie możliwości ich rozprzestrzeniania się i dalszych kolonizacji. Obecny stan wiedzy o obcych drzewach i krzewach w lasach jest na tyle wystarczający, by obiektywnie spojrzeć na bilans autentycznych korzyści i strat wynikających z introdukcji, na podstawie którego powinny być wypracowane długofalowe zasady postępowania z gatunkami zarówno inwazyjnymi, jak i nieinwazyjnymi. Wieloaspektowego potraktowania wymaga również zagadnienie zwalczania obcych roślin stwarzających zagrożenie dla różnorodności biologicznej. Przy jego rozpatrywaniu warto się zastanowić, czy potrafimy skutecznie walczyć z nimi w taki sposób, by nie powodować dodatkowych strat w środowisku przyrodniczym.. Literatura Dajdok, Z., A. Nowak, W. Danielewicz, J. Kujawa-Pawlaczyk & W. Bena (2011): NOBANIS Invasive Alien Species Fact Sheet Spiraea tomentosa. Online Database of the North European and Baltic Network on Invasive Alien Species NOBANIS [access 05/02/201]. Danielewicz, W. (199): Obce gatunki drzew i krzewów w dolinie Warty. Cz. I. Klon jesionolistny (Acer negundo L.) [Foreign species of trees and shrubs in the Valley of Warta River. Part I. Box elder (Acer negundo L.)]. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Prace Komisji Nauk Leśnych 76: 1 7 (in Polish). Danielewicz, W. (2008): Ekologiczne uwarunkowania zasięgów drzew i krzewów na aluwialnych obszarach doliny Odry [Ecological determinants of the range of trees and shrubs in the alluvial areas of the Oder Valley]. Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego, Poznań: 280 pp. (in Polish). Danielewicz, W. & K. Glanc (1988): Drzewa i krzewy doliny rzeki Warty [Trees and shrubs of the Warta River Valley]. Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu 190: 7 5 (in Polish). Danielewicz, W. & T. Maliński (1995): Materiały do znajomości dendroflory Wielkopolskiego Parku Narodowego [Contribution to the knowledge of dendroflora of Wielkopolska National Park]. Prace Wielkopolskiego Parku Narodowego, Morena : 7 27 (in Polish). Danielewicz, W. & T. Maliński (1996): Rodzaj Amelanchier Med. świdośliwa w Wielkopolskim Parku Narodowym [The genus Amelanchier Med. in the Wielkopolska National Park]. Prace Wielkopolskiego Parku Narodowego, Morena : 19 5 (in Polish). Danielewicz, W. & T. Maliński (1997): Drzewa i krzewy obcego pochodzenia w lasach Wielkopolskiego Parku Narodowego. Rocznik Dendrologiczny 5: (in Polish). Danielewicz, W. & T. Maliński (200): Alien tree and shrubs species in Poland regenerating by self-sowing. Rocznik Dendrologiczny 51: Danielewicz, W. & T. Maliński (200): Naturalization of Cotoneaster lucidus Schltdl. in Wielkopolski National Park. Rocznik Dendrologiczny 52: Danielewicz, W. & B. Wiatrowska (2011): Motywy, okoliczności i środowiskowe konsekwencje wprowadzania obcych gatunków drzew i krzewów do lasów [Motives, circumstances and consequences of the introduction of alien tree and shrub species into forests]. Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej, Rogów (): 26 (in Polish).

9 Inwazyjne gatunki drzew i krzewóww lasach Polski 67 Faliński, J. B. (1968): Stadia neofityzmu i stosunek neofitów do innych komponentów zbiorowiska [Stages of neophytism and the relation of neophytes to other components of the community]. Materiały Zakładu Fitosocjologii Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego 25: 15 1 (in Polish). Faliński, J. B. (1969): Neofity i neofityzm [Neophytes and neophytism]. Ekologia Polska Seria B. 15 (): 7 55 (in Polish). Faliński, J. B. (1998): Invasive alien plants, vegetation dynamics and neophytism. Phytocoenosis 10 (N.S.) Supplementum Cartographiae Geobotanicae 9: Faliński, J. B. (200): Inwazje w świecie roślin: mechanizmy, zagrożenia, projekt badań [Invasions in the plant world: mechanisms, danger, research project]. Phytocoenosis 16 (N.S.), Seminarium Geobotanicum 10: 2 pp. (in Polish). Lambdon, P. W. & P. Pys ek, C. Basnou, M. Hejda, M. Arianoutsou, V. Jaros ík, J. Pergl, M. Winter, P. Anastasiu, P. Andriopoulos, I. Bazos, G. Brundu, L. Celesti-Grapow, P. Chassot, P. Delipietrou, M. Josefsson, S. Kark, S. Klotz, Y. Kokkoris, I. Kűhn, H. Marachante, I. Perglova, J. Pino, M. Vilà, A. Zikos, D. Roy & P. E. Hulme (2008): Alien flora of Europe: species diversity, temporal trends, goegraphical patterns and research needs. Preslia 80: Pys ek, P., J. Danihelka, J. Sa dlo, J. Jr. Chrtek, M. Chytrý, V. Jaros ík, Z. Kaplan, F. Krahulec, L. Moravcova, J. Pergl, K. Štajerova & L. Tichý (2012a): Catalogue of alien plants of Czech Republic (2nd edition): checklist update, taxonomic diversity and invasion patterns. Preslia 8: Pys ek, P., M. Chytrý, J. Pergl, J. Sa dlo & J. Wild (2012b): Plant invasions in the Czech Republic: current state, introduction dynamics, invasive species and invaded habitats. Preslia 8: Richardson, D. M. & Pys ek P. (2006): Plant invasions; merging the concept of species and community. Progress in Physical Geography 0: Richardson, D. M., P. Pys ek, M. Rejma nek, M. G. Barbour, F. D. Panetta & C. J. West (2000): Naturalization and invasion of alien plants: concepts and definitions. Diversity and Distribution 6: Richardson, D. M. & M. Rejma nek (2011): Trees and shrubs as invasive alien plants a global review. Diversity and Distribution 17: Theoharides, K. A. & J. S. Dukes (2007): Plant invasion across space and time: factors affecting nonindigenous species success during four stages of invasion. New Phytologist 176 (2): Tokarska-Guzik, B. (2005): The establishment and spread of alien plants species (kenophytes) in the flora of Poland. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice: 192 pp. Tokarska-Guzik, B., Z. Dajdok, M. Zając, A. Zając, A. Urbisz, W. Danielewicz & C. Hołdyński (2012): Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych [Alien plants in Poland with particular reference to invasive species]. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, Warszawa: 197 pp. (in Polish).

Czy powstrzymanie inwazji roślin obcego pochodzenia w Kampinoskim Parku Narodowym jest realne?

Czy powstrzymanie inwazji roślin obcego pochodzenia w Kampinoskim Parku Narodowym jest realne? Czy powstrzymanie inwazji roślin obcego pochodzenia w Kampinoskim Parku Narodowym jest realne? Anna Otręba Kampinoski Park Narodowy Anna Bomanowska Uniwersytet Łódzki Dorota Michalska-Hejduk Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 20/0210/2011 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY. z dnia 28 grudnia 2011 r.

ZARZĄDZENIE NR 20/0210/2011 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY. z dnia 28 grudnia 2011 r. ZARZĄDZENIE NR 20/0210/2011 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody Las Mariański Na podstawie art. 19 ust. 6 ustawy z dnia 16

Bardziej szczegółowo

Znaczenie obszarów NATURA 2000 ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk łęgowych

Znaczenie obszarów NATURA 2000 ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk łęgowych Znaczenie obszarów NATURA 2000 ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk łęgowych Leśny Bank Genów Kostrzyca, 26.06.2014 r. Dr hab. Paweł Rutkowski Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Leśny Katedra

Bardziej szczegółowo

628 i 842, z 2014 r. poz. 805, 850, 1002, 1101 i 1863, z 2015 r. poz. 222.

628 i 842, z 2014 r. poz. 805, 850, 1002, 1101 i 1863, z 2015 r. poz. 222. projekt ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody Grabowiec Na podstawie art. 19 ust. 6 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004

Bardziej szczegółowo

Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia

Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia Emilia Bylicka Departament Zarządzania Zasobami Przyrody Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska 14 października 2015 r. Warszawa

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE ZE ŚRODKÓW UNIJNYCH ZWALCZANIE GATUNKÓW INWAZYJNYCH. 14 października 2015 r.

FINANSOWANIE ZE ŚRODKÓW UNIJNYCH ZWALCZANIE GATUNKÓW INWAZYJNYCH. 14 października 2015 r. FINANSOWANIE ZE ŚRODKÓW UNIJNYCH DZIAŁAŃ MAJĄCYCH NA CELU ZWALCZANIE GATUNKÓW INWAZYJNYCH 14 października 2015 r. Finansowanie projektów Możliwe finansowanie ze środków unijnych w ramach: Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

1. Co to jest las 3. 2. Pielęgnacja drzewostanu.4. 3. Co nam daje las..5. 4. Zagrożenia lasu..6. 5. Monitoring lasu..7. 6. Ochrona lasu..

1. Co to jest las 3. 2. Pielęgnacja drzewostanu.4. 3. Co nam daje las..5. 4. Zagrożenia lasu..6. 5. Monitoring lasu..7. 6. Ochrona lasu.. 1. Co to jest las 3 2. Pielęgnacja drzewostanu.4 3. Co nam daje las..5 4. Zagrożenia lasu..6 5. Monitoring lasu..7 6. Ochrona lasu.. 8 Las jest jednym z najważniejszych z odnawialnych zasobów przyrody,

Bardziej szczegółowo

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Jest to obszar chroniony ze względu na swoje walory, głównie przyrodnicze. W Polsce obejmuje obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi,

Bardziej szczegółowo

Możliwości edukacyjne Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego. Przygotował: Ludwik Ryncarz Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej w Płocku

Możliwości edukacyjne Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego. Przygotował: Ludwik Ryncarz Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej w Płocku Możliwości edukacyjne Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego Przygotował: Ludwik Ryncarz Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej w Płocku Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne 1. Szkolna ścieżka przyrodniczo-ekologiczna

Bardziej szczegółowo

Lindernia mułowa Lindernia procumbens (1725)

Lindernia mułowa Lindernia procumbens (1725) Lindernia mułowa Lindernia procumbens (1725) Koordynator: Agnieszka Nobis Eksperci lokalni : Marcin Nobis, Arkadiusz Nowak, Joanna-Zalewska Gałosz Liczba i lokalizacja stanowisk i obszarów monitoringowych

Bardziej szczegółowo

Stan badań nad obcymi gatunkami drzew w polskich lasach

Stan badań nad obcymi gatunkami drzew w polskich lasach Stan badań nad obcymi gatunkami drzew w polskich lasach Anna Gazda ARTYKUŁY / ARTICLES Abstrakt. Pomimo wielu badań, podjętych w różnych krajach, z zakresu ekologii inwazji nadal niewiele badań prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Las jako zjawisko geograficzne. (Biomy leśne)

Las jako zjawisko geograficzne. (Biomy leśne) Las jako zjawisko geograficzne (Biomy leśne) Dlaczego lasy na Ziemi w Europie, Afryce, Ameryce, Azji są takie a nie inne? Są pochodną klimatu zmieniającego się w przestrzeni i czasie Lasy (ekosystemy,

Bardziej szczegółowo

ZAGROŻENIA I ZADANIA OCHRONNE DLA SIEDLISK PRZYRODNICZYCH I GATUNKÓW ROŚLIN Ewa Jabłońska wraz z zespołem botanicznym

ZAGROŻENIA I ZADANIA OCHRONNE DLA SIEDLISK PRZYRODNICZYCH I GATUNKÓW ROŚLIN Ewa Jabłońska wraz z zespołem botanicznym PRZYGOTOWANIE PROJEKTÓW PLANÓW ZADAŃ OCHRONNYCH DLA OBSZARÓW NATURA 2000: SOO DOLINA BIEBRZY I OSO OSTOJA BIEBRZAŃSKA ZAGROŻENIA I ZADANIA OCHRONNE DLA SIEDLISK PRZYRODNICZYCH I GATUNKÓW ROŚLIN Ewa Jabłońska

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA w WARSZAWIE z dnia. 2014 r.

ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA w WARSZAWIE z dnia. 2014 r. ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA w WARSZAWIE z dnia. 2014 r. w sprawie ustanowienia planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Torfowiska Czernik PLH140037 Na podstawie art. 28

Bardziej szczegółowo

Gatunki obce wprowadzenie. Wojciech Solarz Instytut Ochrony Przyrody PAN Kraków solarz@iop.krakow.pl

Gatunki obce wprowadzenie. Wojciech Solarz Instytut Ochrony Przyrody PAN Kraków solarz@iop.krakow.pl Gatunki obce wprowadzenie Wojciech Solarz Instytut Ochrony Przyrody PAN Kraków solarz@iop.krakow.pl Gatunki obce = problemy inwazyjny obcy introdukowany nierodzimy egzotyczny diafit naturalizowany aklimatyzowany

Bardziej szczegółowo

Teresa Nowak Uniwersytet Śląski Zieleń urządzona to obszary całkowicie ukształtowane przez człowieka pod względem rozmieszczenia i doboru gatunków oraz stale pielęgnowane. http://www.bryk.pl/teksty/liceum/biologia/ekologia/1001697-ekologia_miasta.html

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO Łódź, dnia 5 lipca 2013 r. Poz. 3525 ZARZĄDZENIE NR 31/2013 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W ŁODZI Na podstawie art. 19 ust. 6 oraz w związku z art. 20

Bardziej szczegółowo

Monitoring gatunków i siedlisk przyrodniczych - Państwowy Monitoring Środowiska cele, zakres, organizacja, metodyki

Monitoring gatunków i siedlisk przyrodniczych - Państwowy Monitoring Środowiska cele, zakres, organizacja, metodyki Monitoring gatunków i siedlisk przyrodniczych - Państwowy Monitoring Środowiska cele, zakres, organizacja, metodyki Dorota Radziwiłł Departament Monitoringu i Informacji o Środowisku Główny Inspektorat

Bardziej szczegółowo

dr Anna Krzysztofiak dr Lech Krzysztofiak Wigierski Park Narodowy 13-14.10.2015 r. GDOŚ Warszawa

dr Anna Krzysztofiak dr Lech Krzysztofiak Wigierski Park Narodowy 13-14.10.2015 r. GDOŚ Warszawa dr Anna Krzysztofiak dr Lech Krzysztofiak Wigierski Park Narodowy 13-14.10.2015 r. GDOŚ Warszawa Działania dotyczące ograniczania populacji roślin obcego pochodzenia podejmowane na terenie Wigierskiego

Bardziej szczegółowo

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Szczecińskiego oraz archipelagu przybrzeżnych wysp stał się pierwszym

Bardziej szczegółowo

Dziewięćsił popłocholistny Carlina onopordifolia

Dziewięćsił popłocholistny Carlina onopordifolia Dziewięćsił popłocholistny Carlina onopordifolia Informacja o zakresie przeprowadzonych prac W ramach prac terenowych przeprowadzono obserwacje gatunku i jego siedliska we wszystkich czterech obszarach

Bardziej szczegółowo

Uwaga!!! OBCY. Fot. 1. Kwitnące pędy nawłoci kanadyjskiej przygotowują się do wydania jak największej liczby nasion. ( Fot. L. Samosiej ).

Uwaga!!! OBCY. Fot. 1. Kwitnące pędy nawłoci kanadyjskiej przygotowują się do wydania jak największej liczby nasion. ( Fot. L. Samosiej ). Uwaga!!! OBCY Ludwik Samosiej, st. specjalista ds. ochrony przyrody w ZPKWŁ OT PKWŁ Wiosna to okres, w którym budzi się do życia cała przyroda. W naszym otoczeniu pojawiają się pierwsze rośliny wiosenne.

Bardziej szczegółowo

Barbara Tokarska-Guzik. Uniwersytet Śląski w Katowicach

Barbara Tokarska-Guzik. Uniwersytet Śląski w Katowicach Barbara Tokarska-Guzik Uniwersytet Śląski w Katowicach Barbara Tokarska-Guzik 1, Zygmunt Dajdok 2, Maria Zając 3, Adam Zając 4, Alina Urbisz 1, Władysław Danielewicz 5, Czesław Hołdyński 6 1 Zakład Botaniki

Bardziej szczegółowo

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4)

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4) Pustynia teren o znacznej powierzchni, pozbawiony zwartej szaty roślinnej wskutek małej ilości opadów i przynajmniej okresowo wysokich temperatur powietrza, co sprawia, że parowanie przewyższa ilość opadów.

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIV/68/15 RADY MIEJSKIEJ GMINY GRYFÓW ŚLĄSKI. z dnia 27 listopada 2015 r. w sprawie ustanowienia pomników przyrody

UCHWAŁA NR XIV/68/15 RADY MIEJSKIEJ GMINY GRYFÓW ŚLĄSKI. z dnia 27 listopada 2015 r. w sprawie ustanowienia pomników przyrody UCHWAŁA NR XIV/68/15 RADY MIEJSKIEJ GMINY GRYFÓW ŚLĄSKI z dnia 27 listopada 2015 r. w sprawie ustanowienia pomników przyrody Na podstawie art. 7 ust. 1 pkt. 1 i art. 18 ust. 2 pkt. 15 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

Przyrodniczy Kącik Edukacyjny

Przyrodniczy Kącik Edukacyjny Przyrodniczy Kącik Edukacyjny Nasi darczyńcy Program realizowany w ramach środków pozyskanych w konkursie organizowanym w programie Działaj Lokalnie Polsko Amerykańskiej Fundacji Wolności realizowanym

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice

Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice RÓŻA (Rosa) Zachwycano się nią w już starożytności, oznaczona tytułem królowej kwiatów. Najbardziej popularna roślina hodowana

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA w WARSZAWIE z dnia... 2014 r.

ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA w WARSZAWIE z dnia... 2014 r. ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA w WARSZAWIE z dnia... 2014 r. w sprawie ustanowienia planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Rogoźnica PLH140036 Na podstawie art. 28 ust. 5

Bardziej szczegółowo

Bednarka PLH 120033. II spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy Bednarka, 10.09.2012.

Bednarka PLH 120033. II spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy Bednarka, 10.09.2012. Bednarka PLH 120033 II spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy Bednarka, 10.09.2012. Położenie i zasięg Położenie administracyjne: woj. małopolskie, powiat gorlicki, gmina Lipinki; woj. podkarpackie, powiat

Bardziej szczegółowo

Karta pracy nr 5. Materiały dodatkowe do scenariusza: Poznajemy różnorodność biologiczną Doliny Środkowej Wisły. Anna Janowska.

Karta pracy nr 5. Materiały dodatkowe do scenariusza: Poznajemy różnorodność biologiczną Doliny Środkowej Wisły. Anna Janowska. Akademia EduGIS Technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT) oraz geoinformacyjne (GIS) w nauczaniu przedmiotów przyrodniczych w gimnazjum i liceum oraz w edukacji środowiskowej Karta pracy nr 5 Materiały

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku Ochrona lasów Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku glebowym. Działanie bezpośrednie, jak

Bardziej szczegółowo

Hanna Będkowska Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej w Rogowie bedkowska.lzd@interia.pl

Hanna Będkowska Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej w Rogowie bedkowska.lzd@interia.pl 1 Hanna Będkowska Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej w Rogowie bedkowska.lzd@interia.pl Temat lekcji Siedliska leśne (etap edukacyjny: gimnazjum) Cele: Cele kształcenia Wiadomości. Uczeń: Wyjaśnia znaczenie

Bardziej szczegółowo

Bazy danych Leśnego Centrum Informacji. Damian Korzybski, Marcin Mionskowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Bazy danych Leśnego Centrum Informacji. Damian Korzybski, Marcin Mionskowski Instytut Badawczy Leśnictwa Bazy danych Leśnego Centrum Informacji Damian Korzybski, Marcin Mionskowski Instytut Badawczy Leśnictwa VII Krajowa Konferencja Naukowa INFOBAZY 2014; Gdańsk; 8-10.09. 2014 Lasy w Polsce http://www.piensk.wroclaw.lasy.gov.pl/lesnictwo-ostep

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIAR SZCZEGÓŁOWY DRZEW W WIEKU DO 10 LAT

PRZEDMIAR SZCZEGÓŁOWY DRZEW W WIEKU DO 10 LAT PRZEDMIAR SZCZEGÓŁOWY DRZEW W WIEKU DO 10 LAT Drzewa miękkie: osika, topola, brzoza, wierzba Drzewa twarde: dąb, klon, wiąz, jesion, buk, grusza, robinia, grab, głóg, śliwa, jabłoń, czeremcha, bez czarny

Bardziej szczegółowo

Rozstawa. Drzewa iglaste (nagozalążkowe) Wg. rys. Strefa: 5a. Drzewa liściaste. Wg. rys. Strefa: 5b

Rozstawa. Drzewa iglaste (nagozalążkowe) Wg. rys. Strefa: 5a. Drzewa liściaste. Wg. rys. Strefa: 5b Lp. Nazwa Ilość sztuk Rozstawa Uwagi Inne Drzewa iglaste (gozalążkowe) 1 Ginkgo biloba 'Autumn Gold' Miłorząb dwuklapowy Autumn Gold Docelowa wysokość: 8m wysokości, przy średnicy korony 6m szerokości.

Bardziej szczegółowo

Temat: Zielona Infrastruktura. Zespół: Andrzej Mizgajski Iwona Zwierzchowska Damian Łowicki

Temat: Zielona Infrastruktura. Zespół: Andrzej Mizgajski Iwona Zwierzchowska Damian Łowicki Temat: Zielona Infrastruktura Zespół: Andrzej Mizgajski Iwona Zwierzchowska Damian Łowicki Zielona infrastruktura Istota podejścia Zielona infrastruktura - strategicznie zaplanowana sieć obszarów naturalnych

Bardziej szczegółowo

UDZIAŁ ROŚLINNOŚCI DRZEWIASTEJ W KOMPONOWANIU PRZESTRZENI MIASTA - FUNKCJA I FORMA

UDZIAŁ ROŚLINNOŚCI DRZEWIASTEJ W KOMPONOWANIU PRZESTRZENI MIASTA - FUNKCJA I FORMA UDZIAŁ ROŚLINNOŚCI DRZEWIASTEJ W KOMPONOWANIU PRZESTRZENI MIASTA - FUNKCJA I FORMA dr inż. Beata Fortuna-Antoszkiewicz Katedra Architektury Krajobrazu SGGW w Warszawie Drzewa wyraźnie wykształcony pień

Bardziej szczegółowo

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Olsztynie Maria Mellin Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

Motywy, okoliczności i środowiskowe konsekwencje wprowadzania obcych gatunków drzew i krzewów do lasów

Motywy, okoliczności i środowiskowe konsekwencje wprowadzania obcych gatunków drzew i krzewów do lasów Motywy, okoliczności i środowiskowe konsekwencje wprowadzania obcych gatunków drzew i krzewów do lasów Władysław Danielewicz, Blanka Wiatrowska ARTYKUŁY / ARTICLES Streszczenie. Introdukcja obcych gatunków

Bardziej szczegółowo

Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie perspektywy rozwoju. ul. Sosnowa 5 43-190 Mikołów Tel. 32 779 76 02 E-mail: sibg@sibg.org.pl

Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie perspektywy rozwoju. ul. Sosnowa 5 43-190 Mikołów Tel. 32 779 76 02 E-mail: sibg@sibg.org.pl Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie perspektywy rozwoju ul. Sosnowa 5 43-190 Mikołów Tel. 32 779 76 02 E-mail: sibg@sibg.org.pl Członkowie zwyczajni Związku Stowarzyszeń pn. Śląski Ogród Botaniczny Województwo

Bardziej szczegółowo

I. Podstawy opracowania: II. Zakres i cel inwentaryzacji. Zestawienie wyników. - 1 -

I. Podstawy opracowania: II. Zakres i cel inwentaryzacji. Zestawienie wyników. - 1 - - 1 - OPIS TECHNICZNY I. Podstawy opracowania: Zlecenie na wykonanie prac projektowych, Aktualna mapa sytuacyjno-wysokościowa w skali 1:500, Koncepcja drogowa, Spis z natury oraz domiary w terenie, Przepisy

Bardziej szczegółowo

INWENTARYZACJA DENDROLOGICZNA WYBRANYCH FRAGMENTÓW TERENU OPRACOWANIA. dla polany rekreacyjnej w ramach zadania dot.

INWENTARYZACJA DENDROLOGICZNA WYBRANYCH FRAGMENTÓW TERENU OPRACOWANIA. dla polany rekreacyjnej w ramach zadania dot. INWENTARYZACJA DENDROLOGICZNA WYBRANYCH FRAGMENTÓW TERENU OPRACOWANIA dla polany rekreacyjnej w ramach zadania dot.: Zagospodarowanie terenu polany rekreacyjnej za Szkołą Podstawową nr 8 w Policach Stanowisko

Bardziej szczegółowo

Wodochronne funkcje lasów Dr Marek Kot Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN

Wodochronne funkcje lasów Dr Marek Kot Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN Wodochronne funkcje lasów Dr Marek Kot Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN Konferencja Lasy Tatr i Podtatrza przeszłość i teraźniejszość Zakopane, 12 kwietnia 2012 Las i jego funkcje Funkcje lasu Biotyczne,

Bardziej szczegółowo

H01 Zanieczyszczenie wód powierzchniowych J02.05 Modyfikowanie funkcjonowania wód - ogólnie K02.03 Eutrofizacja

H01 Zanieczyszczenie wód powierzchniowych J02.05 Modyfikowanie funkcjonowania wód - ogólnie K02.03 Eutrofizacja Załącznik nr 3 do zarządzenia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Białymstoku z dnia 30 kwietnia 2014r. Identyfikacja istniejących i potencjalnych zagrożeń dla zachowania właściwego stanu ochrony

Bardziej szczegółowo

Akcja pilotowa projektu REURIS w Katowicach: rewitalizacja fragmentu doliny Ślepiotki

Akcja pilotowa projektu REURIS w Katowicach: rewitalizacja fragmentu doliny Ślepiotki Akcja pilotowa projektu REURIS w Katowicach: rewitalizacja fragmentu doliny Ślepiotki / Miasto Katowice Leszek Trząski Główny Instytut Górnictwa This project is implemented through the CENRAL EUROPE Programme

Bardziej szczegółowo

PYTANIA OGÓLNE NA EGZAMIN INŻYNIERSKI KIERUNEK: OGRODNICTWO

PYTANIA OGÓLNE NA EGZAMIN INŻYNIERSKI KIERUNEK: OGRODNICTWO PYTANIA OGÓLNE NA EGZAMIN INŻYNIERSKI KIERUNEK: OGRODNICTWO 1. Rozmnażanie roślin ozdobnych 2. Charakterystyka ozdobnych roślin zielnych 3. Uprawa róż w gruncie 4. Różnice w budowie anatomicznej i morfologicznej

Bardziej szczegółowo

Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU. z dnia 19 grudnia 2014 r.

Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU. z dnia 19 grudnia 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU z dnia 19 grudnia 2014 r. w sprawie ustanowienia planu

Bardziej szczegółowo

www.harcerskanatura.eu PROJEKT

www.harcerskanatura.eu PROJEKT PROJEKT kampania edukacyjna dla dzieci i młodzieży 4 żywioły przyjaciele człowieka cykl konkursów w szkołach główna nagroda w konkursach wymiana dzieci i młodzieży między Partnerami projektu program edukacyjny

Bardziej szczegółowo

91I0 *Ciepłolubne dąbrowy (Quercetalia pubescenti-petraeae)

91I0 *Ciepłolubne dąbrowy (Quercetalia pubescenti-petraeae) 91I0 *Ciepłolubne dąbrowy (Quercetalia pubescenti-petraeae) W skład siedliska wchodzą następujące podtypy objęte monitoringiem: W regionie kontynentalnym 91I0-1 Potentillo albae-quercetum dąbrowa świetlista

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji zadania pn. Zastosowanie nasadzeń rodzimych i użytkowych gatunków roślin w miejscach publicznych Gminy Smołdzino

Sprawozdanie z realizacji zadania pn. Zastosowanie nasadzeń rodzimych i użytkowych gatunków roślin w miejscach publicznych Gminy Smołdzino Sprawozdanie z realizacji zadania pn. Zastosowanie nasadzeń rodzimych i użytkowych gatunków roślin w miejscach publicznych Gminy Smołdzino Przedmiotem realizacji zadania było przeprowadzenie rewitalizacji

Bardziej szczegółowo

Gnidosz sudecki Pedicularis sudetica

Gnidosz sudecki Pedicularis sudetica Gnidosz sudecki Pedicularis sudetica Informacja o zakresie przeprowadzonych prac W ramach prac terenowych przeprowadzono obserwacje taksonu oraz jego siedlisk w Karkonoszach, będących jedynym obszarem

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 5/0210/2011 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY. z dnia 5 grudnia 2011 r.

ZARZĄDZENIE Nr 5/0210/2011 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY. z dnia 5 grudnia 2011 r. Kujaw.201312.3399 ZARZĄDZENIE Nr 5/0210/2011 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY z dnia 5 grudnia 2011 r. w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody "Łęgi na Ostrowiu

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2. Dr Robert Kościelniak Dr Lucjan Schimscheiner

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2. Dr Robert Kościelniak Dr Lucjan Schimscheiner KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Bioróżnorodność środowisk przyrodniczych Biodiversity of Natural Environments Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Dr Robert Kościelniak Dr Lucjan Schimscheiner Zespół dydaktyczny

Bardziej szczegółowo

INWENTARYZACJA ZIELENI cz.1

INWENTARYZACJA ZIELENI cz.1 INWENTARYZACJA ZIELENI cz.1 BRANŻA OBIEKT LOKALIZACJA INWESTOR Architektura Krajobrazu Ul. Kolbego 85-626 Bydgoszcz; Działki o numerach: 7, 199, 198 Zarząd Dróg Miejskich i Komunikacji Publicznej w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem

Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem gatunków organizmów. Ukazała się po raz pierwszy w 1963

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja Pomników Przyrody i Użytków Ekologicznych - element Bazy Danych CRFOP

Inwentaryzacja Pomników Przyrody i Użytków Ekologicznych - element Bazy Danych CRFOP Inwentaryzacja Pomników Przyrody i Użytków Ekologicznych - element Bazy Danych CRFOP 1 CEL PROJEKTU Jednolita w skali całego kraju baza danych dotycząca: Lech PomnikiPrzyrody Art. 40, ustawa z dnia 16

Bardziej szczegółowo

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia?

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Dr inż. Krzysztof Klimaszewski Warszawa, 10.09.2014 r. Projekt "O bioróżnorodności dla przyszłości - czyli jak uczyć, że sarna nie jest żoną jelenia" korzysta

Bardziej szczegółowo

Inwazyjne gatunki obce to rośliny, zwierzęta, patogeny i inne organizmy, które

Inwazyjne gatunki obce to rośliny, zwierzęta, patogeny i inne organizmy, które Inwazyjne gatunki obce to rośliny, zwierzęta, patogeny i inne organizmy, które nie są rodzime dla ekosystemów i mogą powodować szkody w środowisku lub gospodarce, lub teŝ negatywnie oddziaływać na zdrowie

Bardziej szczegółowo

Problemy inwentaryzacji typologicznej, fitosocjologicznej oraz siedlisk przyrodniczych w ramach prac urządzeniowych

Problemy inwentaryzacji typologicznej, fitosocjologicznej oraz siedlisk przyrodniczych w ramach prac urządzeniowych Problemy inwentaryzacji typologicznej, fitosocjologicznej oraz siedlisk przyrodniczych w ramach prac urządzeniowych Roman Zielony Zakład Urządzania Lasu SGGW Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej, Zarząd

Bardziej szczegółowo

Natura 2000 co to takiego?

Natura 2000 co to takiego? Natura 2000 co to takiego? 1 2 Czy wiecie co to...? zespół organizmów o podobnej budowie gatunek podstawowa jednostka systematyczna wspólne pochodzenie (przodek) GATUNEK płodne potomstwo, podobne do rodziców

Bardziej szczegółowo

Projektowanie Konstrukcyjno Inżynieryjne Bronisław Waluga z siedzibą w Rudzie Śl. ul.niedurnego 30 tel 0-32 2-444-666

Projektowanie Konstrukcyjno Inżynieryjne Bronisław Waluga z siedzibą w Rudzie Śl. ul.niedurnego 30 tel 0-32 2-444-666 Plan wyrębu " P K I " B R O N I S Ł A W W A L U G A 4 1-7 0 9 R U D A Ś L. U L. N I E D U R N E G O 3 0 T E L. / F A X. ( 0-3 2 ) 2 4-4 4-6 6 6 e - m a i l : W a l u g a @ w p. p l ; NAZWA ZAMÓWIENIA,

Bardziej szczegółowo

Kozienicki Park Krajobrazowy. Marta Matłachowska

Kozienicki Park Krajobrazowy. Marta Matłachowska Marta Matłachowska Lokalizacja znajduje się ok. 100 km na południe od Warszawy, pomiędzy Radomiem a Kozienicami, w środkowo południowej części województwa mazowieckiego, w widłach rzek Wisły i Radomki

Bardziej szczegółowo

1. Wstęp cel, zakres i założenia pracy

1. Wstęp cel, zakres i założenia pracy 9 1. Wstęp cel, zakres i założenia pracy Idea opracowania powstała w wyniku wieloletnich przemyśleń i doświadczeń dotyczących oceny środowiska przyrodniczego z wykorzystaniem szaty roślinnej jako swoistego

Bardziej szczegółowo

Plonowanie wybranych gatunków roślin uprawianych na cele energetyczne w polskich warunkach

Plonowanie wybranych gatunków roślin uprawianych na cele energetyczne w polskich warunkach Plonowanie wybranych gatunków roślin uprawianych na cele energetyczne w polskich warunkach Wybrane elementy agrotechniki Gatunek Obsada roślin [tys./ha] Nawożenie [kg/ha] N P 2 O 5 K 2 O Odchwaszczanie

Bardziej szczegółowo

Protokół Andrzej Ruszlewicz Tomasz Gottfried

Protokół Andrzej Ruszlewicz Tomasz Gottfried Projekt POIS.05.03.00-00-186/09 pn. Opracowanie planów zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000 na obszarze Polski. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska we Wrocławiu Protokół 2013-10-15, Włóki, gmina

Bardziej szczegółowo

Formy i metody ochrony różnorodności biologicznej w LKP Puszcza Białowieska a zrównoważone leśnictwo w regionie

Formy i metody ochrony różnorodności biologicznej w LKP Puszcza Białowieska a zrównoważone leśnictwo w regionie Formy i metody ochrony różnorodności biologicznej w LKP Puszcza Białowieska a zrównoważone leśnictwo w regionie Białowieża Hajnówka, 9 lutego 2011 mgr inż. Andrzej Antczak RDLP w Białymstoku Ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

Wycena zmian w zarządzaniu lasami

Wycena zmian w zarządzaniu lasami Wycena zmian w zarządzaniu lasami Mikołaj Czajkowski miq@wne.uw.edu.pl Pozaprodukcyjne funkcje lasów Pozaprodukcyjne funkcje lasów: Różnorodność biologiczna Rekreacja Retencja wody Funkcje glebotwórcze

Bardziej szczegółowo

OBCE GATUNKI DRZEW MIARĄ PRZEKSZTAŁCENIA PRZYRODY KAMPINOSKIEGO PARKU NARODOWEGO

OBCE GATUNKI DRZEW MIARĄ PRZEKSZTAŁCENIA PRZYRODY KAMPINOSKIEGO PARKU NARODOWEGO OBCE GATUNKI DRZEW MIARĄ PRZEKSZTAŁCENIA PRZYRODY KAMPINOSKIEGO PARKU NARODOWEGO Anna Otręba, Marek Ferchmin Abstrakt Występowanie obcych gatunków drzew jest wskaźnikiem stopnia antropogenicznych przemian

Bardziej szczegółowo

Drewno i tzw. martwe drewno konflikt interesów

Drewno i tzw. martwe drewno konflikt interesów Drewno i tzw. martwe drewno konflikt interesów Martwe drewno ( deadwood ) zamarłe i obumierające drzewa i ich części oraz martwe części żywych drzew. Organizmy saproksyliczne związane podczas swojego życia

Bardziej szczegółowo

Łanowo, gatunek częsty, dynamika rozwojowa na stałym poziomie

Łanowo, gatunek częsty, dynamika rozwojowa na stałym poziomie Wykaz chronionych i rzadkich gatunków roślin naczyniowych (wg wzoru nr 11 Instrukcji sporządzania Programu Ochrony Przyrody) występujących na terenie Nadleśnictwa Myszyniec stan na 30.09.2014 r. Lp. Gatunek

Bardziej szczegółowo

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek.

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Lasy te były bogate w zwierzynę. Żyły w nich tury, żubry, niedźwiedzie,

Bardziej szczegółowo

Na terenie Nadleśnictwa Strzałowo występują następujące formy ochrony przyrody:

Na terenie Nadleśnictwa Strzałowo występują następujące formy ochrony przyrody: Podstawą działań Nadleśnictwa na rzecz ochrony przyrody jest Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16.04.2004 r. (Dz. U. 04.92.880), Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie gatunków dziko występujących

Bardziej szczegółowo

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin Grzegorz Gorzała Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa Al. Jana Pawła II 11, 00-828 Warszawa Podstawa prawna USTAWA

Bardziej szczegółowo

Jak osiągnąć korzyści z ochrony przyrody dla rozwoju obszarów i społeczności lokalnych? Praktyczne przykłady działań Klubu Przyrodników

Jak osiągnąć korzyści z ochrony przyrody dla rozwoju obszarów i społeczności lokalnych? Praktyczne przykłady działań Klubu Przyrodników Jak osiągnąć korzyści z ochrony przyrody dla rozwoju obszarów i społeczności lokalnych? Praktyczne przykłady działań Klubu Przyrodników Klub Przyrodników ul. 1 Maja 22, 66-200 Świebodzin tel/fax 683838236,

Bardziej szczegółowo

Przytulia krakowska (małopolska) Galium cracoviense (2189)

Przytulia krakowska (małopolska) Galium cracoviense (2189) Przytulia krakowska (małopolska) Galium cracoviense (2189) Koordynator: Edward Walusiak Ekspert lokalny: Walusiak Edward Badania gatunku prowadzono w 2009 roku. Liczba i lokalizacja stanowisk i obszarów

Bardziej szczegółowo

Definicje podstawowych pojęć. (z zakresu ekologii)

Definicje podstawowych pojęć. (z zakresu ekologii) Definicje podstawowych pojęć (z zakresu ekologii) Ekologia Zajmuje się strukturą i funkcjonowaniem ekosystemów (układów ekologicznych w przyrodzie). Przez strukturę układu ekologicznego rozumiemy zarówno

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Po ukończeniu klasy IV WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Uczeń: wymienia czynniki warunkujące dobre samopoczucie w szkole i w domu, konstruuje własny plan dnia i tygodnia, stosuje w praktyce zasady zdrowego

Bardziej szczegółowo

Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r.

Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r. Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r. POIS.05.03.00-00-284/10 Plan ochrony Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Bardziej szczegółowo

o zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz ustawy Prawo ochrony środowiska.

o zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz ustawy Prawo ochrony środowiska. SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA Warszawa, dnia 19 marca 2015 r. Druk nr 856 KOMISJA ŚRODOWISKA Pan Bogdan BORUSEWICZ MARSZAŁEK SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Na podstawie art. 76 ust. 1

Bardziej szczegółowo

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r.

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. Stanowisko Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. w sprawie ogłoszenia obszaru Województwa Kujawsko Pomorskiego strefą wolną od upraw genetycznie zmodyfikowanych organizmów (GMO)

Bardziej szczegółowo

Piotr Mędrzycki, Anna Otręba, Piotr Pabjanek, Krzysztof Bryś, Dorota Panufnik-Mędrzycka, Sylwia Gwiazda, Joanna Anczarska

Piotr Mędrzycki, Anna Otręba, Piotr Pabjanek, Krzysztof Bryś, Dorota Panufnik-Mędrzycka, Sylwia Gwiazda, Joanna Anczarska BADANIA ROZMIESZCZENIA I LICZEBNOŚCI DRZEWIASTYCH INWAZYJNYCH GATUNKÓW OBCYCH (IGO) A CZYNNA OCHRONA ZAGROŻONYCH EKOSYSTEMÓW LEŚNYCH W KAMPINOSKIM PARKU NARODOWYM Piotr Mędrzycki, Anna Otręba, Piotr Pabjanek,

Bardziej szczegółowo

Z notatników Tadeusza Szymanowskiego From Tadeusz Szymanowski s notes

Z notatników Tadeusza Szymanowskiego From Tadeusz Szymanowski s notes NOTATKI 186 Z notatników Tadeusza Szymanowskiego From Tadeusz Szymanowski s notes ROCZNIK DENDROLOGICZNY Vol. 55 2007 187-192 BRONISŁAW JAN SZMIT Dwie zapomniane Botaniki Leśne autorstwa Henryka Edera

Bardziej szczegółowo

Projekt Ochrona siedlisk in situ w Nadleśnictwie Kłodawa i Nadleśnictwie Rokita dofinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Projekt Ochrona siedlisk in situ w Nadleśnictwie Kłodawa i Nadleśnictwie Rokita dofinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Projekt Ochrona siedlisk in situ w Nadleśnictwie Kłodawa i Nadleśnictwie Rokita dofinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Warszawa, dnia 31.01.2014 r. 2 Nadleśnictwo Kłodawa Nadleśnictwo

Bardziej szczegółowo

4080 Subalpejskie zarośla wierzby lapońskiej lub wierzby śląskiej (Salicetum lapponum, Salicetum silesiacum)

4080 Subalpejskie zarośla wierzby lapońskiej lub wierzby śląskiej (Salicetum lapponum, Salicetum silesiacum) 4080 Subalpejskie zarośla wierzby lapońskiej lub wierzby śląskiej (Salicetum lapponum, Salicetum silesiacum) Metodyka badań Autor: Krzysztof Świerkosz fot. K. Świerkosz Za stanowisko uznawano wystąpienia

Bardziej szczegółowo

Ogólnodostępna baza danych bio- i georóżnorodności Województwa Śląskiego - integralna część Otwartego Regionalnego Systemu Informacji Przestrzennej

Ogólnodostępna baza danych bio- i georóżnorodności Województwa Śląskiego - integralna część Otwartego Regionalnego Systemu Informacji Przestrzennej Temat projektu: Ogólnodostępna baza danych bio- i georóżnorodności Województwa Śląskiego - integralna część Otwartego Regionalnego Systemu Informacji Przestrzennej Projekt współfinansowany przez Unię Europejską

Bardziej szczegółowo

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody Ochrona przyrody ma w Polsce długie tradycje. Według niektórych źródeł pierwsze decyzje związane z nią pochodzą z X wieku - np. w sprawie ochrony bobrów. W kolejnych wiekach zaczęto chronić nadmiernie

Bardziej szczegółowo

Lasy w Polsce. Agata Konefeld. Klasa 6a

Lasy w Polsce. Agata Konefeld. Klasa 6a Lasy w Polsce Agata Konefeld Klasa 6a Spis treści Co to właściwie jest las?... 3 Piętrowa budowa lasu, pospolite zwierzęta oraz rośliny w nich występujące... 4 NajwaŜniejsze funkcje lasu... 6 Las naturalny,

Bardziej szczegółowo

Technik architektury krajobrazu. Przykładowe rozwiązanie zadania praktycznego z informatora

Technik architektury krajobrazu. Przykładowe rozwiązanie zadania praktycznego z informatora Przykładowe rozwiązanie zadania praktycznego z informatora Tytuł: Projekt realizacji prac obejmujących wykonanie rewaloryzacji XIX-wiecznego ogrodu willowego w zakresie przeprowadzenia zabiegów pielęgnacyjnych

Bardziej szczegółowo

Zasady kształtowania i ochrony lasów

Zasady kształtowania i ochrony lasów Zasady kształtowania i ochrony lasów Las jako naturalny element środowiska jest zasobem przyrodniczym warunkującym utrzymanie równowagi ekologicznej w skali lokalnej i na dużych obszarach - regionów, krajów

Bardziej szczegółowo

Ekologiczne i techniczne uwarunkowania wykorzystania przejść przez wybrane grupy zwierząt

Ekologiczne i techniczne uwarunkowania wykorzystania przejść przez wybrane grupy zwierząt Ekologiczne i techniczne uwarunkowania wykorzystania przejść przez wybrane grupy zwierząt Sabina Pierużek-Nowak i Robert W. Mysłajek Stowarzyszenie dla Natury Wilk www.polskiwilk.org.pl KONFERENCJA 17

Bardziej szczegółowo

Wiosenne obserwacje wegetacji kukurydzy część IV 10 czerwca 2012 r

Wiosenne obserwacje wegetacji kukurydzy część IV 10 czerwca 2012 r Wiosenne obserwacje wegetacji kukurydzy część IV 10 czerwca 2012 r Materiały zebrał i opracował Tadeusz Szymańczak Rzecznik Prasowy Polskiego Związku Producentów Roślin Zbożowych Chwasty uciążliwe w kukurydzy

Bardziej szczegółowo

SOSNA ZWYCZAJNA (Pinus sylvestris L.) BRZOZA BRODAWKOWATA (Betula pendula Ehrh.)

SOSNA ZWYCZAJNA (Pinus sylvestris L.) BRZOZA BRODAWKOWATA (Betula pendula Ehrh.) SOSNA ZWYCZAJNA (Pinus sylvestris L.) Jednolatka 1/0 (produkowana na podłożu torfowo - perlitowym) 15-20 cm Drzewo o niewielkich wymaganiach glebowych, światłolubne, najlepiej rosnące na stanowiskach w

Bardziej szczegółowo

Test nr 4 Strefy klimatyczne, roślinność, gleby

Test nr 4 Strefy klimatyczne, roślinność, gleby Zadanie 1: Wykresy oznaczone literami od A do H przedstawiają 8 podstawowych typów klimatów: podrównikowy, równikowy wilgotny, polarny, subpolarny, podzwrotnikowy, zwrotnikowy suchy oraz umiarkowany morski

Bardziej szczegółowo

VI Ogólnopolski. Kongres Zarządców Nieruchomości

VI Ogólnopolski. Kongres Zarządców Nieruchomości Nowe zasady przeprowadzania wycinki drzew i krzewów na terenach wspólnot i spółdzielni mieszkaniowych odpowiedzialność zarządzających nieruchomością, zezwolenia, opłaty i kary. Klaudiusz Kawecki WYROK

Bardziej szczegółowo

Monitoring gatunków obcych

Monitoring gatunków obcych Kodeks został opracowany w Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska W opracowaniu Kodeksu wzięły udział następujące osoby: Jolanta Więsyk (Agro Bio Ekspert), Katarzyna Dytrych (Fundacja Nasza Ziemia), Mirosław

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum.

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. DZIAŁ VI PRZYRODA WOKÓŁ NAS - 5 NR I TEMAT LEKCJI 1. Lasy liściaste i iglaste WYMAGANIA PODSTAWOWE Uczeń: wymienia warstwy

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO Łódź, dnia 13 października 2015 r. Poz. 3879 UCHWAŁA NR XVII/84/15 RADY GMINY LUBOCHNIA z dnia 8 września 2015 r. w sprawie zmiany liczby drzew wchodzących w skład

Bardziej szczegółowo

Wrocław, dnia 3 kwietnia 2014 r. Poz. 1689 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA WE WROCŁAWIU. z dnia 1 kwietnia 2014 r.

Wrocław, dnia 3 kwietnia 2014 r. Poz. 1689 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA WE WROCŁAWIU. z dnia 1 kwietnia 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA DOLNOŚLĄSKIEGO Wrocław, dnia 3 kwietnia 2014 r. Poz. 1689 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA WE WROCŁAWIU z dnia 1 kwietnia 2014 r. w sprawie ustanowienia

Bardziej szczegółowo