ZMIANY KLIMATU A BEZPIECZEÑSTWO NARODOWE POLSKI

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZMIANY KLIMATU A BEZPIECZEÑSTWO NARODOWE POLSKI"

Transkrypt

1 ZMIANY KLIMATU A BEZPIECZEÑSTWO NARODOWE POLSKI Zbigniew M. Karaczun (red.), Krzysztof B³a ejczyk, Janusz Kindler, Jerzy Kozyra, Zbigniew Kundzewicz, Witold Lenart, Jan Suschka, Rafa³ Ulañczyk

2 Autorzy: Dr hab. in. Zbigniew M. Karaczun profesor SGGW, Katedra Ochrony Œrodowiska Prof. dr hab. Krzysztof B³a ejczyk Instytut Geografii i Zagospodarowania Przestrzennego PAN Prof. dr hab. in. Janusz Kindler Politechnika Warszawska, Wydzia³ In ynierii Œrodowiska Dr Jerzy Kozyra Instytut Uprawy Nawo enia i Gleboznawstwa, Pañstwowy Instytut Badawczy w Pu³awach Prof. dr hab. Zbigniew Kundzewicz Instytut Œrodowiska Rolniczego i Leœnego Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu, Zak³ad Klimatu i Zasobów Wodnych Dr Witold Lenart Centrum Badañ nad Œrodowiskiem Przyrodniczym, Uniwersytet Warszawski Prof. dr hab. in. Jan Suschka Instytut Ekologii Terenów Uprzemys³owionych Mgr in. Rafa³ Ulañczyk Instytut Ekologii Terenów Uprzemys³owionych Redakcja merytoryczna: Dr hab. in. Zbigniew M. Karaczun profesor SGGW, Katedra Ochrony Œrodowiska ISBN: Wydawca: Polski Klub Ekologiczny Okrêg Mazowiecki ul. Mazowiecka 11/16; Warszawa Tel./fax: FINANSOWANE ZE ŒRODKÓW: EUROPEJSKIEJ FUNDACJI KLIMATYCZNEJ (EUROPEAN CLIMATE FOUNDATION) SEKRETARIATU ZANIECZYSZCZEÑ POWIETRZA I KLIMATU (AIR POLLUTION & CLIMATE SECRETARIAT) FUNDACJI OAK (OAK FOUNDATION) Copyright by Polski Klub Ekologiczny Okrêg Mazowiecki

3 Celem niniejszego raportu jest ocena, czy zmiany klimatu stanowi¹ zagro enie dla bezpieczeñstwa narodowego Polski i - jeœli odpowiedÿ jest twierdz¹ca - jakie dzia³ania, maj¹ce podnieœæ poziom tego bezpieczeñstwa nale y podj¹æ. ZMIANY KLIMATU A BEZPIECZEÑSTWO NARODOWE POLSKI

4 Spis treœci WPROWADZENIE 5 1. PROBLEM GLOBALNEJ ZMIANY KLIMATU Jakie najwa niejsze skutki zmian mo emy ju zaobserwowaæ? Jakie s¹ prognozowane skutki zmian klimatu? 8 2. BEZPIECZEÑSTWO ZEWNÊTRZNE Bezpieczeñstwo militarne Polski Zagro enie procesami migracyjnymi BEZPIECZEÑSTWO WEWNÊTRZNE Bezpieczeñstwo zdrowotne Bezpieczeñstwo wodne Polski Bezpieczeñstwo a zasoby wodne kraju i zagro enie powodziowe Bezpieczeñstwo infrastruktury wodno-kanalizacyjnej Zagro enie katastrofami budowlanymi Zagro enie ywnoœciowe Bezpieczeñstwo energetyczne Polski Zmiany klimatu a pozycja miêdzynarodowa Polski 24 PODSUMOWANIE 25 4

5 WPROWADZENIE Zapewnienie bezpieczeñstwa obywatelom jest podstawowym zadaniem pañstwa. Obowi¹zek ten realizowany jest poprzez powo³anie specjalnych s³u b, maj¹cych za zadanie chroniæ obywateli i integralnoœæ pañstwa przed zagro eniami zewnêtrznymi oraz zapewniæ bezpieczeñstwo wewnêtrzne. Wywo³ane dzia³alnoœci¹ cz³owieka, nasilaj¹ce siê zmiany klimatu stwarzaj¹ nowe wyzwania dla zapewnienia bezpieczeñstwa narodowego. Zwiêkszaj¹ one zagro enie konfliktami o zasoby w tym podstawowe takie jak: woda, ywnoœæ i surowce energetyczne. Potêguj¹ ryzyko zdrowotne, a wzrastaj¹ca czêstotliwoœæ katastrof naturalnych wprowadza bezpoœrednie zagro enie dla zdrowia i ycia obywateli (rys. 1). Stawia to równie szereg wyzwañ przed pañstwem. Obecne struktury administracyjne nie s¹ w pe³ni przygotowane do zarz¹dzania ryzykiem dla zapewnienia bezpieczeñstwa publicznego powodowanym przez prognozowane zmiany klimatu. Dlatego niniejszy raport kierowany jest do Biura Bezpieczeñstwa Narodowego dzia³aj¹cego przy Prezydencie RP. W naszym przekonaniu, to w³aœnie Prezydent RP jest t¹ instytucj¹, która powinna tworzyæ warunki dla bezpiecznego rozwoju Polski zarówno w krótkiej, jak i d³ugiej perspektywie czasowej. Celem niniejszego raportu jest ocena, czy zmiany klimatu stanowi¹ zagro enie dla bezpieczeñstwa narodowego Polski i jeœli odpowiedÿ jest twierdz¹ca jakie dzia³ania, maj¹ce podnieœæ poziom tego bezpieczeñstwa nale y podj¹æ. Bezpieczeñstwo narodowe oznacza przede wszystkim, e realizowane s¹ interesy narodowe. Pojêcie to zosta³o zdefiniowane w przyjêtym w 2007 roku dokumencie Strategia bezpieczeñstwa narodowego 1 Rzeczypospolitej Polskiej : Interesy narodowe mo na podzieliæ na trzy grupy: ywotne, wa ne oraz inne istotne. ywotne interesy narodowe Rzeczypospolitej Polskiej wi¹ ¹ siê z zapewnieniem przetrwania pañstwa i jego obywateli. Obejmuj¹ potrzebê zachowania niepodleg³oœci i suwerennoœci pañstwa, jego integralnoœci terytorialnej i nienaruszalnoœci granic; zapewnienia bezpieczeñstwa obywateli, praw cz³owieka i podstawowych wolnoœci, a tak e umacniania demokratycznego porz¹dku politycznego. Ich realizacja to bezwzglêdny priorytet polskiej polityki bezpieczeñstwa. Zmiany klimatu Zagro enia zewnêtrzne: konflikty o zasoby wzrost iloœci obszarów wymagaj¹cych interwencji misji wojskowych i pokojowych epidemie migracje klimatyczne kryzys ywnoœciowy Zagro enia wewnêtrzne: wzrost iloœci i si³y ekstremów pogodowych oraz ich skutków zagro enia zdrowotne ograniczenie produkcji ywnoœci zaburzenia w gospodarowaniu wod¹ w przyrodzie Bezpieczeñstwo narodowe Rys. 1. Zmiany klimatu a bezpieczeñstwo narodowe (opracowanie w³asne) 1 BBN, 2007: Strategia bezpieczeñstwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej. Dostêpny na: (Dostêp w dniu ) 5

6 Do wa nych interesów narodowych Polski nale y zagwarantowanie trwa³ego i zrównowa onego rozwoju cywilizacyjnego oraz gospodarczego kraju, stworzenie warunków do wzrostu dobrobytu spo³eczeñstwa, do rozwoju nauki i techniki oraz do nale ytej ochrony dziedzictwa narodowego i to samoœci narodowej, a tak e œrodowiska naturalnego. Inne istotne interesy narodowe Polski s¹ zwi¹zane z d¹ eniem do zapewnienia silnej pozycji miêdzynarodowej pañstwa oraz mo liwoœci skutecznego promowania polskich interesów na arenie miêdzynarodowej. Do istotnych interesów nale y równie umacnianie zdolnoœci dzia³ania i skutecznoœci najwa niejszych instytucji miêdzynarodowych, w których Polska uczestniczy, jak równie rozwój stosunków miêdzynarodowych opartych na poszanowaniu prawa oraz efektywnej wspó³pracy wielostronnej zgodnie z celami i zasadami okreœlonymi w Karcie Narodów Zjednoczonych. Zgodnie z t¹ definicj¹, a tak e z rysunkiem 1, bezpieczeñstwo narodowe Polski jest w niniejszym raporcie rozumiane wszechstronnie. Bezpieczeñstwo zewnêtrzne: przede wszystkim jako zapewnienie integralnoœci pañstwa, nienaruszalnoœci jego granic i mo liwoœci prowadzenia samodzielnej polityki wewnêtrznej i zewnêtrznej; bezpieczeñstwo militarne, rozumiane jako brak zagro enia konfliktem militarnym i koniecznoœci udzia³u polskich si³ zbrojnych w tego typu konfliktach (tak e jako czêœci misji rozjemczych i pokojowych). Powy sze rozumienie mieœci siê wiêc w kategorii ywotnego interesu narodowego. Bezpieczeñstwo wewnêtrzne: bezpieczeñstwo osobiste, rozumiane jako mo liwoœæ realizacji w³asnych aspiracji w bezpiecznym otoczeniu wewnêtrznym i zewnêtrznym pañstwa oraz minimalizacja ryzyka utraty zdrowia i ycia w wyniku zmieniaj¹cych siê warunków klimatycznych i skutków zmian klimatu; bezpieczeñstwo spo³eczne, rozumiane jako brak zagro enia dla zachowania polskiej tradycji kulturowej i spo³ecznej; bezpieczeñstwo gospodarcze i ekonomiczne, rozumiane jako brak zagro enia dla rozwoju ró nych sektorów gospodarki; bezpieczeñstwo ekonomiczne, rozumiane tak e jako brak koniecznoœci ponoszenia przez spo³eczeñstwo nadmier-nych kosztów dla zapewnienia bezpieczeñstwa osobistego np. na skutek koniecznoœci adaptowania siê do zmieniaj¹cych siê warunków klimatycznych lub ponoszenia strat materialnych w wyniku zdarzeñ bêd¹cych skutkiem zmian klimatu; bezpieczeñstwo œrodowiskowe, rozumiane jako brak ryzyka, e zmiany klimatu spowoduj¹ skutki naruszaj¹ce znacz¹co zakres us³ug œwiadczonych przez system przyrodniczy Polski i narusz¹ ci¹g³oœæ procesów ekologicznych zarówno w kontekœcie obecnego, jak i przysz³ych pokoleñ. Widaæ wiêc wyraÿnie, e bezpieczeñstwo wewnêtrzne dotyczy przede wszystkim wa nego interesu narodowego, ale dotyka tak e interesów ywotnych (bezpieczeñstwo osobiste i zdrowotne mieszkañców Polski) i istotnych narodowych interesów Polski. Wszechstronne potraktowanie kwestii bezpieczeñstwa narodowego oznacza, e zagro enie dla niego wynikaæ mo e zarówno ze zjawisk, które bêd¹ mia³y miejsce na terenie naszego kraju, jak i poza jego granicami. Niniejszy raport przygotowany zosta³ przez Polski Klub Ekologiczny Okrêg Mazowiecki organizacjê pozarz¹dow¹, cz³onka Koalicji Klimatycznej, na podstawie ekspertyz przygotowanych na potrzeby tego opracowania przez wybitnych polskich naukowców, zajmuj¹cych siê problematyk¹ zmian klimatu. Ze wzglêdu na ograniczony bud et nie prowadzano na potrzeby raportu dodatkowych badañ opracowanie opiera siê na analizie dostêpnych informacji i Ÿróde³. Z tego wzglêdu nie pretenduje ono do pe³nego wyjaœnienia opisywanych zagadnieñ. Jego celem jest zwrócenie uwagi na kwestie, które zdaniem autorów opracowania powinny pozostawaæ w centrum zainteresowania Prezydenta RP i Biura Bezpieczeñstwa Narodowego. Dlatego te autorzy raportu wyra aj¹ nadziejê, e zawarte w nim informacje stan¹ siê bodÿcem dla podjêcia szczegó³owych prac w omawianym zakresie przez konstytucyjne organy w³adzy odpowiedzialne za kwestie bezpieczeñstwa narodowego, a tym samym do poprawy poziomu tego bezpieczeñstwa. 6

7 1. PROBLEM GLOBALNEJ ZMIANY KLIMATU 1.1. Jakie najwa niejsze skutki zmian mo emy ju zaobserwowaæ? Istniej¹ mocne, naukowe przes³anki, e zachodz¹ce obecnie zmiany klimatu ró ni¹ siê w istotny sposób od wielu wczeœniejszych okresów wzrostu temperatury w historii naszej planety. Te wczeœniejsze zmiany wywo³ane by³y wy³¹cznie czynnikami naturalnymi zmianami aktywnoœci S³oñca i parametrów orbitalnych, czy naturaln¹ zmian¹ sk³adu ziemskiej atmosfery. Natomiast wiêkszoœæ zaobserwowanego wzrostu œredniej temperatury globalnej od po³owy XX wieku wynika (z prawdopodobieñstwem ponad 90%) z, wywo³anego przez cz³owieka, wzrostu stê enia gazów cieplarnianych. Brak jest alternatywnego sposobu powa nego wyjaœnienia 2 przyczyn ocieplenia w ostatnich dekadach. Dlatego niezbêdne s¹ dzia³ania na rzecz ochrony klimatu i adaptacji do skutków jego zmiany. Istnieje coraz silniejsze œwiadectwo globalnego ocieplenia. Ka dy kolejny rok wpisuje siê w obraz cieplejszego œwiata, a projekcje na przysz³oœæ zwiastuj¹ dalszy wzrost temperatury. Ostatnie dziesiêciolecie jest zdecydowanie najcieplejsze w historii globalnych bezpoœrednich obserwacji temperatury, a rok 2010, wg Goddard Institute for Space Studies National Aeronautics and Space 3 Administration (GISS NASA), okaza³ siê najgorêtszy. Choæ globalne zmiany klimatu uto samia siê potocznie ze wzrostem temperatury, w rzeczywistoœci zmieniaj¹ siê wszystkie elementy sprzê onych systemów klimatu i zasobów wodnych, a w konsekwencji tak e wiele systemów fizycznych, biologicznych i ludzkich. Bardzo silne zmiany dostrze ono ju w kurcz¹cej siê kriosferze (lodowcach i lodach, pokrywie œnie nej i zmarzlinie). W wyniku rozszerzalnoœci cieplnej, a tak e topnienia kriosfery, podnosi siê poziom oceanów w latach od do 2003 œrednio o 3,1 ± 0,7 mm rocznie. Wprawdzie w Polsce rok 2010 nie nale a³ do rekordowych zacz¹³ siê bardzo mroÿnym styczniem, a zakoñczy³ anomalnie mroÿnym grudniem, jednak w skali Europy (szczególnie na wschodzie) lato 2010 by³o najcieplejsze, bij¹c rekord z lata 2003 (rys. 2). W kategorii lat kalendarzowych, najcieplejszy w Polsce by³ rok 2000, choæ s¹ stacje, gdzie rekordy najwy szej temperatury zosta³y pobite w roku Natomiast w kategorii najcieplejszych okresów dwunastomiesiêcznych, natura poprawi³a rekord w znacznej czêœci Polski w czasie od lipca 2006 do czerwca ,6 0,4 0,2 0-0,2-0,4-0, Rys. 2. Odchylenie œredniej, globalnej temperatury rocznej w Europie od œredniej z wielolecia. 2 Kundzewicz, Z. W., Juda-Rezler, K. (2010) Zagro enia zwi¹zane ze zmianami klimatu, Nauka 4, IPCC, 2007: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Summary for Policymakers. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change

8 1.2. Jakie s¹ prognozowane skutki zmian klimatu? W ci¹gu XXI wieku spodziewane jest postêpuj¹ce ocieplenie klimatu Polski i to dla wszystkich pór roku, a wzrost œredniej temperatury rocznej w Polsce bêdzie wy szy ni wzrost temperatury globalnej. Modelowe projekcje dla roku 2050 przewiduj¹ wzrost temperatury o œredniej rocznej o nieco poni ej 3 C, w porównaniu z okresem bazowym , przy czym wzrost temperatury w zimie (wy szy dla czêœci wschodniej Polski, a ni szy dla zachodniej) bêdzie wy szy ni wzrost 6 temperatury lata (wy szy na po³udniu, ni szy na pó³nocy). Wiêkszoœæ zaobserwowanego wzrostu œredniej temperatury globalnej od po³owy XX wieku wynika (z prawdopodobieñstwem ponad 90%) z, wywo- ³anego przez cz³owieka, wzrostu stê enia gazów cieplarnianych w atmosferze. Projekcje przewiduj¹ lekki wzrost œredniego opadu rocznego w Polsce, ale modele klimatyczne nie s¹ zgodne co do projekcji opadów sezonowych, zw³aszcza dla lata. Prognozy zgodne s¹ natomiast w odniesieniu do tego, e zwiêkszy siê intensywnoœæ opadów coraz wiêksza czêœæ opadów w lecie przypadnie na krótkie okresy opadów o du ej i bardzo du ej intensywnoœci. Ostatnie dziesiêciolecia wyraÿnie pokaza³y, e wzrost czêstoœci opadów intensywnych przek³ada siê na wzrost zagro enia powodziowego (np. powodzie 1997, 1998, 2001, 2007, 2010), erozji wodnej i osuwisk. Projekcje wskazuj¹ tak e na wzrost zagro enia susz¹ w sezonie wegetacyjnym. Ju obecnie zaobserwowano wyst¹pienie susz wiosennych (np. kwiecieñ i maj 2011) i erozji wietrznej (gleby niepokrytej roœlinnoœci¹). Im cieplejsze stan¹ siê wiosny, tym dotkliwsze mog¹ byæ póÿne przymrozki, których jednak nie da siê wykluczyæ i w cieplejszym klimacie (np. w maju 2007 po anomalnie ciep³ym marcu i bardzo ciep³ym kwietniu, czy w maju 2011 po anomalnie ciep³ym kwietniu). Szczególnie groÿne, choæ przede wszystkim w skali lokalnej, jest czêstsze wystêpowanie krótkotrwa³ych ulew i wiatrów typu tr¹b powietrznych. Konsekwencje ekonomiczne tego typu wydarzeñ mog¹ jednak wykraczaæ poza skalê lokaln¹. Do obszarów specjalnej troski, które wymagaj¹ opracowania szczegó³owych zintegrowanych i d³ugofalowych programów przeciwdzia³ania skutkom zmian klimatu w Polsce, nale y zaliczyæ: obszary górskie generuj¹ powodzie, odprowadzaj¹ nadwy ki wody; strefa wybrze a Ba³tyku objêta podniesieniem poziomu morza; dna dolin rzecznych wymagaj¹ ochrony, a szczególnie wycofania zabudowy z obszarów zalewowych; Wielkopolska ju obecnie zagro ona procesem stepowienia z powodu zbyt ma³ych dostaw wody; metropolie szczególnie zagro one wystêpowaniem d³ugotrwa³ych upa³ów. Reasumuj¹c, mo na stwierdziæ, e zmiany klimatu stwarzaj¹ w naszym kraju szanse (wy sza temperatura 7 wody w Ba³tyku czy jeziorach Pojezierza Mazurskiego, rosn¹ca mo liwoœæ uprawy ciep³olubnych roœlin), ale przede wszystkim nios¹ zagro enia: wzrost czêstoœci fal upa³ów, opadów intensywnych, powodzi i osuwisk; suszy 8 w sezonie wegetacyjnym i wzrostu poziomu morza. Ekstremalne zjawiska pogodowe (huragany, deszcze o wielkiej intensywnoœci) bêd¹ wystêpowa³y czêœciej i stan¹ siê bardziej intensywne. Polska na pewno nie bêdzie najwiêkszym bezpoœrednim przegranym w zmieniaj¹cym siê klimacie w horyzoncie roku 2050, jednak np. problemy z wod¹, w tym istniej¹ce ju teraz zagro enia ekstremami wodnymi suszami i powodziami (szczególnie typu opadowego), mog¹ znacznie siê nasiliæ. Ogromnym wyzwaniem bêdzie przeciwdzia³anie skutkom zdrowotnym zmian klimatu i dostosowanie rolnictwa do nowych warunków uprawy i hodowli. Ponadto spodziewaæ siê mo na wyst¹pienia zagro eñ, które wp³yn¹ poœrednio na nasz kraj i wyst¹pi¹ poza jego granicami. W ich przypadku Polska bêdzie mia³a niewielkie, bezpoœrednie mo liwoœci przeciwdzia³ania tym zagro eniom, musi wiêc wzmocniæ wewnêtrzny potencja³, aby byæ na nie przygotowanym. 6 van der Linden P., Mitchell F. B., 2009: Ensembles. Climate change and its impacts at seasonal, decadal and centenial timescales. Met Office, Exeter. 7 Jednoczeœnie jednak cieplejsze wody s¹ bardziej nara one na zakwit sinic. 8 Tam e. 8

9 2. BEZPIECZEÑSTWO ZEWNÊTRZNE 2.1. Bezpieczeñstwo militarne Polski 9 Powszechnie przyjmuje siê, e bezpieczeñstwo militarne pañstwa zapewnia w³asny potencja³ obronny po³¹czony 10 z uk³adami sojuszniczymi. W tym kontekœcie bezpie- 11 czeñstwo pañstwa oznacza brak zagro enia dla pañstwa i obywateli oraz ycie w warunkach pokoju w suwerennym pañstwie. W przesz³oœci g³ówne konflikty i wojny toczy³y siê o okreœlone terytoria, wspó³czesne maj¹ znacznie bardziej p³ynny charakter, wystêpuj¹ na poziomie regionalnym lub lokalnym. Czêsto s¹ to wojny domowe, wynikaj¹ce 12 z wewnêtrznej sytuacji w danym kraju. Nie oznacza to jednak, e tradycyjne czynniki ekonomiczne, polityczne czy ideologiczne nie odgrywaj¹ dziœ roli w eskalacji sporów. Nowym czynnikiem prowadz¹cym do ich powstawania staj¹ siê skutki zmian klimatu. Spory o dostêp do: zasobów wód, bezpiecznych terenów do osiedlania siê, terenów uprawnych, pastwisk ju obecnie wywo³uj¹ lokalne konflikty. Wraz z narastaniem presji warunków zmienionego klimatu, liczba takich sporów i ich gwa³townoœæ tak e bêd¹ wzrastaæ. Skutki zmian klimatu polegaj¹ce na podnoszeniu siê œredniego poziomu Ba³tyku stwarzaj¹ niebez- 2 pieczeñstwo utraty (zalania) ok. 1,8 2,5 tys. km powierzchni Polski (tj. 0,75-1,5% ca³kowitej powierzchni kraju). Stworzy to bezpoœrednie zagro enie dla mieszkañców tych terenów ( tys. osób) W odniesieniu do obszaru Polski i Europy Œrodkowej nie wydaje siê, aby skutki zmian klimatu osi¹gnê³y w najbli szym czasie poziom, który mo e zagra aæ integralnoœci obszaru pañstwa i nienaruszalnoœci jego granic w wyniku wrogich dzia³añ innego pañstwa. Zagro enia tego typu mog¹ byæ jednak skutkiem dzia³ania si³ przyrody. Ocenia siê, e zalaniem, wskutek podnoszenia siê poziomu morza Ba³tyckiego oraz wzrostu intensywnoœci sztormów, zagro onych jest w Polsce oko³o km terenów nadmorskich, na których yje ok osób. Równie w innych regionach Europy nie powinny w najbli szym czasie wyst¹piæ konflikty militarne spowodowane skutkami zmian, chocia ich konsekwencje w Europie Po³udniowej bêd¹ znacznie bardziej uci¹ liwe, ni w naszej czêœci kontynentu. Dlatego w tym regionie nale y spodziewaæ siê wzrostu liczby sporów o dostêp do zasobów wody niezbêdnej przede wszystkim do nawadniania upraw rolnych. Konflikty tego typu ju istniej¹, miêdzy innymi na Ba³kanach, czy na obrze ach Europy, gdzie Turcja spiera siê z Syri¹ i Iranem o zasoby wód Eufratu. Szczególnie zapalna jest sytuacja na Bliskim Wchodzie, gdzie z jednej strony trwa wieloletni konflikt pomiêdzy Izraelem, Jordani¹, Autonomi¹ Palestyñsk¹ i Libanem o wody Jordanu (warto przy tym pamiêtaæ, e rozpoczêcie poboru wód przez Izrael z Jeziora Tyberiadzkiego doprowadzi³o poœrednio do Wojny Szeœciodniowej w 1967 roku), z drugiej strony toczy siê spór pomiêdzy Egiptem i innymi krajami le ¹cymi w dorzeczu Nilu o dostêp do wód z tej rzeki. Obszarami dotkniêtymi tego typu problemami s¹ tak e, a mo e przede wszystkim, kraje Afryki Subsaharyjskiej (Mali, Niger, Nigeria, Czad, Sudan). Jeden z najbardziej krwawych konfliktów lokalnych ostatnich lat wojna domowa w Darfurze równie spowodowany jest d¹ eniem do kontrolowania zasobów wody przez zwaœnione strony. Wzrost obci¹ eñ finansowych zwi¹zanych z nowymi, wynikaj¹cymi ze skutków zmian klimatu, misjami stabilizacyjnymi lub rozjemczymi mo e ograniczyæ mo liwoœæ finansowania niezbêdnej modernizacji polskiej armii. Szczególnie groÿne konsekwencje mo e mieæ potencjalny konflikt pomiêdzy dysponuj¹cymi broni¹ atomow¹ Indiami i Pakistanem, dotycz¹cy gospodarowania wod¹ z Indusu oraz zwi¹zany z indyjskimi planami transferu wody z dorzeczy Brahmaputry i Mahanadi oraz po³¹czenie ze sob¹ 37 rzek, co zagrozi dostêpnoœci wody w Pakistanie. 9 W rozdziale tym wykorzystano: B³a ejczyk K., 2011: Zmiany klimatu a zagro enia bezpieczeñstwa militarnego Polski. Ekspertyza wykonana na zlecenie Polskiego Klubu Ekologicznego Okrêg Mazowiecki. 10 Nowak Jeziorañski J., 2006: Wstêp [w:] Bezpieczeñstwo narodowe Polski w XXI wieku. Wyzwania i strategie Pod red.: Jakubczak R., Flis J., Wydawnictwo Bellona, Warszawa. 11 Ziêba R., 1989: Pojêcie i istota bezpieczeñstwa pañstwa w stosunkach miêdzynarodowych, Sprawy Miêdzynarodowe nr 1 (1989), Artymiak R., 2011: Wojny i konflikty w XX wieku [w] Konflikty wspó³czesnego œwiata. Pod red. Borkowski R. Uczelniane Wydawnictwo Naukowo - Dydaktyczne AGH. Kraków. s Sadowski M., 2009: Ocena potencjalnych skutków spo³eczno - gospodarczych zmian klimatu w Polsce. WWF. Warszawa. 9

10 Rys. 3. Obszary zagro one nadmiarami (1) lub niedoborami (2) wody (wg: L'Atlas 2007) 15 Regionalne konflikty o dostêp do zasobów wodnych bêd¹ wystêpowaæ coraz czêœciej. O ile w po³owie XX wieku na œwiecie by³y tylko dwa kraje o zasobach wody mniejszych 3 ni 500 m /osobê/rok (Malta i Barbados), o tyle obecnie 14 jest ich kilkanaœcie, a w 2040 r. ma byæ a 20 (rys. 3). Na wielu obszarach, gdzie bêd¹ wybuchaæ nowe konflikty, ju dziœ polskie si³y zbrojne uczestnicz¹ w misjach pokojowych ONZ i NATO. W przypadku nowych sporów nale y spodziewaæ siê adekwatnej reakcji spo³ecznoœci miêdzynarodowej oraz tworzenie nowych misji Najwa niejsze militarne zagro enia dla Polski wynikaj¹ce ze zmian klimatu to: wzrost iloœci konfliktów i wojen o zasoby i wynikaj¹ce z nich wiêksze zaanga owanie polskich o³nierzy w dzia³ania poza terenem Polski; koniecznoœæ szkolenia o³nierzy i dostosowania sprzêtu do zmieniaj¹cych siê warunków meteorologicznych. pokojowych i stabilizacyjnych. Eskalacja konfliktów lokalnych w tych regionach bêdzie wiêc oznacza³a bezpoœredni wzrost zagro enia dla polskich o³nierzy uczestnicz¹cych w misjach. Jest to tym bardziej prawdopodobne, e Polska, buduj¹c swoj¹ pozycjê lokalnego lidera, adekwatnie do tej pozycji zmuszona bêdzie do aktywnego uczestniczenia w budowaniu nowego, pokojowego ³adu œwiatowego. Ponadto, w miejscach, gdzie polskie si³y zbrojne nadal stacjonuj¹ w ramach pokojowych misji, nowe konflikty bêd¹ powodowaæ koniecznoœæ wzmacniania osobowego i sprzêtowego polskich kontyngentów. Bêdzie to generowa³o nieuniknione koszty, mo e te os³abiæ nasz¹ zdolnoœæ do podjêcia innych, niezbêdnych dzia³añ obronnych lub rozjemczych, wynikaj¹cych z naszych zobowi¹zañ sojuszniczych. Wzrost obci¹ eñ finansowych zwi¹zanych z misjami mo e ograniczyæ mo liwoœæ finansowania niezbêdnej modernizacji armii. Oprócz konfliktów o zasoby wody, zmiany klimatu bêd¹ prowadziæ tak e do zaostrzenia sporów o dostêp do terenów uprawnych oraz pastwisk. Tego typu spory wyst¹pi¹ przede wszystkim na terenach, na których do tej pory polscy o³nierze nie prowadzili dzia³añ (Afryka, Ameryka Po³udniowa, Wschodnia Azja), ale w niektórych przypadkach mog¹ doprowadziæ do koniecznoœci wys³ania ich tam w ramach akcji ONZ. Inny rodzaj zagro enia militarnego zwi¹zany bêdzie z koniecznoœci¹ dostosowania polskich si³ zbrojnych do nowych warunków. Dzia³ania militarne s¹ wra liwe na szereg czynników atmosferycznych. Do najwa niejszych mo na zaliczyæ: silne wiatry, które utrudniaj¹ dzia³ania si³ powietrznych i morskich; zawieje i zamiecie œnie ne, burze piaskowe i py³owe oraz mg³y, które ograniczaj¹ mo liwoœæ skutecznego dzia³ania si³ l¹dowych i powietrznych; intensywne, zw³aszcza wielodniowe, opady deszczu, które zmniejszaj¹ efektywnoœæ dzia³ania si³ l¹dowych; fale upa³ów i silnych mrozów, które obni aj¹ sprawnoœæ psychofizyczn¹ o³nierzy, zw³aszcza si³ l¹dowych. Do tych warunków trzeba bêdzie dostosowaæ szkolenie o³nierzy, a tak e sprzêt pozostaj¹cy w dyspozycji krajowych si³ zbrojnych i wyposa enie osobiste o³nierzy. Generowaæ to mo e znacz¹ce koszty, trudne dziœ do oszacowania, a w przysz³oœci do sfinansowania. Brak dzia³añ powodowaæ bêdzie natomiast ograniczenie zdolnoœci bojowej polskiej armii L'Atlas environnement du Monde Diplomatique, Analyses et solutions, 2007, Le Monde Diplomatique, Pary. 10

11 2.2 Zagro enie procesami migracyjnymi Skutki obserwowanych zmian klimatu bêd¹ prowadziæ do indywidualnych i grupowych decyzji o zmianie miejsca pobytu. Taka sytuacja ma ju zapewne miejsce, ale brak jeszcze na ten temat wiarygodnych danych. Mo na jednak z bardzo du ym prawdopodobieñstwem stwierdziæ, e zjawisko to pog³êbiaæ siê bêdzie wraz z nasilaniem siê negatywnych skutków zmian klimatu, a dominuj¹cym kierunkiem migracji bêdzie ucieczka z terenów najbardziej nara onych do krajów bezpieczniejszych. St¹d oczekiwaæ nale y, e wzroœnie rola Polski jako potencjalnego miejsca imigracji. Masowe ruchy migracyjne, wywo³ane skutkami zmian klimatu, sprzyjaæ bêd¹ przemieszczaniu siê ruchów i organizacji terrorystycznych na teren Europy, w tym Polski. Na decyzjê o podjêciu migracji mog¹ wp³ywaæ dwa rodzaje czynników klimatycznych: procesy klimatyczne i zdarzenia klimatyczne (meteorologiczne). Te pierwsze to zmiany œrodowiska naturalnego, zachodz¹ce z pocz¹tku bardzo powoli, jednak z czasem uniemo liwiaj¹ce dalsze zamieszkiwanie na pewnych obszarach. Mowa tu m.in. o podnoszeniu siê poziomu mórz, wzroœcie zasolenia ziemi uprawnej czy jej arydyzacji (przesuszanie). Zdarzenia klimatyczne/meteorologiczne zachodz¹ bardzo szybko i w dramatyczny sposób, wymuszaj¹c natychmiastow¹ ewakuacjê ludnoœci. Przyk³adem mo e byæ powódÿ lub cyklony tropikalne. Wydaje siê, e przymusowa ewakuacja jest bardzo specyficznym rodzajem migracji klimatycznej, której do d³ugofalowej prognozy nie nale y uwzglêdniaæ. Najwiêksze zagro enie uchodÿstwem klimatycznym wystêpuje w Afryce, gdzie nale y spodziewaæ siê g³êbszego ni obecny deficytu wody oraz spadku plonów nawet o po³owê na obszarach nawadnianych. Oznacza to potencjalne ruchy migracyjne w granicach kontynentu oraz poza Afrykê przez oko³o 200 mln ludzi. G³ównym potencjalnym kierunkiem migracji miêdzykontynentalnych jest Europa. W Azji przyczyn¹ migracji klimatycznych bêdzie zagro enie zatapianiem gêsto zamieszka³ych wybrze y po³udniowego Wschodu, w wyniku podnoszenia siê poziomu oceanu oraz wzrostu zagro enia wtargniêciami wód podczas cyklonów tropikalnych. W Bangladeszu i Wietnamie obejmie to co najmniej po 25 mln ludzi. Potê ne zmiany nast¹pi¹ doœæ szybko na pozbawianych 16 wiecznej zmarzliny wybrze ach Syberii Arktycznej. W zasadzie, z tych obszarów wyemigruj¹ wszyscy mieszkañcy, gdy oprócz zalania znacznych przestrzeni, warunki gruntowe pozosta³ych nie bêd¹ sprzyja³y osadnictwu. Stopniowo wyludni¹ siê niektóre pañstwa wyspiarskie na przyk³ad Malediwy. W efekcie, w Azji bêdzie narasta³ negatywny bilans migracyjny o rozmiarach wielomilionowych. Istotna czêœæ potencjalnych emigrantów jest zainteresowana kierunkiem europejskim, mniejsza australijskim i amerykañskim. Zmiany klimatu powodowaæ bêd¹ wzrost liczby migracji z terenów zagro onych do bardziej bezpiecznych. Liczbê potencjalnych uchodÿców klimatycznych oszacowaæ mo na na 250 mln osób. G³ównymi kierunkami migracji bêd¹: Europa, Ameryka Pó³nocna i Australia. Polska przestanie byæ, zapewne, jedynie krajem tranzytowym dla uchodÿców, a stanie siê pañstwem docelowym emigracji. Relatywnie du e zmiany nast¹pi¹ w Australii i Oceanii. Oprócz oczywistego opuszczania archipelagów z³o onych z atoli koralowych, spodziewaæ siê nale y wewnêtrznych migracji na kontynencie. Z du ym prawdopodobieñstwem mo na stwierdziæ, e nie nast¹pi¹ emigracje z kontynentu. Ju obecnie Rz¹d Papui-Nowej Gwinei rozpocz¹³ akcjê przesiedlenia ca³ej ludnoœci zatapianej przez ocean Wyspy Cartereta na wielokrotnie wiêksz¹ i górzyst¹ wyspê Bougainville'a. Migracje klimatyczne w Ameryce aciñskiej ogranicz¹ siê do wschodniej Amazonii, gdzie prognozuje siê powoln¹ zamianê puszcz równikowych na sawannê. W Europie, jeœli nie bêdzie wprowadzona skuteczna demograficzna polityka antyimigracyjna, zaczn¹ pojawiaæ siê imigranci klimatyczni z Afryki oraz Azji. Oprócz tego, uruchomione zostan¹ regionalne przep³ywy ludnoœci z podtapianych wybrze y (Holandia, Dania, Niemcy, Rumunia, Ukraina, tak e Polska) oraz z obszarów trac¹cych funkcje turystyczne (kraje alpejskie i œródziemnomorskie). Na wybrze ach europejskich le ¹cych ni ej ni metr n.p.m. mieszka prawie 20 milionów ludzi. Powa nym problemem demograficznym w miastach bêd¹ wzmacniaj¹ce siê fale 17 upa³ów, podobne do notowanych w 2003 roku. 16 Innym problemem z tym zwi¹zanym bêdzie niszczenie (zapadanie siê w rozmarzaj¹cej zmarzlinie) ruroci¹gów transportuj¹cych ropê i gaz z miejsc ich wydobycia na Syberii. To istotne zagro enie równie z punktu widzenia Polski, która jest odbiorc¹ tych surowców. 17 W 2003 roku, w wyniku d³ugotrwa³ej fali upa³ów w miastach Europy Zachodniej (zw³aszcza we Francji), zmar³o dodatkowo od 25 do 70 tysiêcy osób (informacja np. w Koœcielniak P, 2010: Kiedy upa³ zabija. Rzeczpospolita ). 11

12 Generalnie, migracje klimatyczne s¹ postrzegane jako naruszaj¹ce bezpieczeñstwo zarówno ludnoœci wyje - d aj¹cej, jak i tej przyjmuj¹cej imigrantów. Obie grupy obawiaj¹ siê zagro enia swojej to samoœci rozumianej w kategoriach narodowych, etnicznych, religijnych i oczywiœcie ekonomicznych. Ponadto migracje klimatyczne s¹ s³absze strukturalnie od migracji czysto ekonomicznych, obejmuj¹ mniej wartoœciow¹ spo³ecznoœæ, trudniejsz¹ do asymilacji, a nawet w³¹czenia jej, z korzyœci¹, do gospodarki i ycia spo³ecznego. Formu³uje siê wiêc obawy o stabilnoœæ gospodarki, zarówno kraju czy te regionu opuszczanego, jak i tego, do którego migranci przybywaj¹. Pojawiaj¹ siê te opinie, e migranci klimatyczni s¹ œwiadomie kierowani przez si³y o chara- 18 kterze mafijnym, a nawet terrorystycznym. Na tym tle sytuacja Polski jest podwójnie niepokoj¹ca. u³awy Wiœlane, tereny nie wy sze ni metr n.p.m., to 2 oko³o km i zamieszka³e przez oko³o æwieræ miliona mieszkañców. Z³y stan obwa³owañ ujœciowego odcinka Wis³y oraz Raduni i innych cieków grozi zalaniem tego obszaru. Stopniowy wzrost poziomu morza oraz zwiêkszenie frekwencji napiêtrzania sztormowego wód Zatoki Gdañskiej pog³êbiaj¹ to, ju istniej¹ce, zagro enie. Szersza informacja na ten temat uruchomi³a ju proces migracji, przy niekorzystnych skutkach spo³ecznych, bo tycz¹cych siê swoistej populacji, dla której w kraju nie ma równie atrakcyjnych terenów. Nale y zwróciæ uwagê, e u³awy s¹ w skali Europy wyró niaj¹cym siê terenem zagro onym skutkami globalnego ocieplenia, tym bardziej, e Polska nie dysponuje ani odpowiednimi œrodkami, ani hydrotechnicznym przygotowaniem do walki z ywio³em. W mniejszym stopniu zagro enia te dotycz¹ okolic Braniewa i ba³tyckich ujœæ rzek Pomorza. Nieznany zasiêg i rozmiar bêd¹ mia³y raczej lokalne migracje zwi¹zane z koniecznym exodusem zamieszkuj¹cych tereny zagro one powodziami, w tym podtopieniami lokalnymi oraz ruchami masowymi, uruchamianymi przez opady nawalne. europejskich z mieszkaniami wyposa onymi w te urz¹dzenia umo liwiaj¹ce opuszczenie rozgrzanego domu przez osoby starsze i chore. Co do udzia³u Polski w przyjmowaniu klimatycznych emigrantów z Afryki i Azji, problemu tego nie mo na lekcewa yæ. Polska jest uwa ana za kraj bezpieczny i stabilny. Podstawowe zasoby s¹ tu gwarantowane (woda, ywnoœæ, przyjazny klimat i dogodne warunki dla taniego budownictwa). Obecnie mo na jedynie stwierdziæ, e samo okreœlenie migracja klimatyczna jako czêœæ zjawiska migracji œrodowiskowej jest procesem zidentyfikowanym. Bêdzie zatem potrzeba wyodrêbniania uchodÿców klimatycznych i, co za tym idzie, nadawania im jakiegoœ statusu. Powtórzmy w tym miejscu, e wed³ug zbiorczych analiz w latach uznanych tu za cezurê, liczba zewnêtrznych uchodÿców klimatycznych mo e wynieœæ oko³o 250 milionów. Migracje maj¹ charakter zagro enia zewnêtrznego, ale ich skutki wyst¹pi¹ wewn¹trz Polski w postaci problemów ekonomicznych oraz kulturowych. Wreszcie, Polska nie bêdzie wolna od ucieczki mieszkañców z miast objêtych stresem termicznym. Dotyczyæ to bêdzie budownictwa starego oraz 50-letniego o niskim standardzie, w dzielnicach wielkomiejskich, gdzie letnie wyspy ciep³a powoduj¹ pojawianie siê d³ugotrwa³ych okresów przegrzania. Szczególnie zauwa y siê to na 19 wy szych kondygnacjach, np. w domach bez wind. Tymczasem Polska lokuje siê na koñcu listy pañstw 18 Madej M Zagro enia asymetryczne bezpieczeñstwa pañstw obszaru transatlantyckiego. PISM, Warszawa. 19 Warto zauwa yæ, e to w³aœnie problem wind jest dla tej kwestii podstawowy stanowi³ bowiem g³ówn¹ przyczynê wzrostu œmiertelnoœci w miastach francuskich - ludzie starsi nie byli w stanie uciec ze swoich przegrzanych mieszkañ. 12

13 3. BEZPIECZEÑSTWO WEWNÊTRZNE 3.1. Bezpieczeñstwo zdrowotne Najczêœciej wymieniane zdrowotne konsekwencje zmian 20 klimatu, w ujêciu globalnym, to : wzrost chorób zwi¹zanych z niedo ywieniem; wzrost liczby wypadków, zachorowañ i zgonów spowodowanych ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi; wzrost liczby ostrych biegunek; wzrost czêstoœci chorób uk³adów kr¹ enia i oddechowego zwi¹zanych ze wzrostem zanieczyszczeñ powietrza w obszarach zurbanizowanych; zmiany w rozk³adzie przestrzennym niektórych chorób zakaÿnych. Populacja europejska, w tym tak e mieszkañcy Polski, jest nara ona na zmiany klimatu i pogody bezpoœrednio oraz poœrednio poprzez obserwowane zmiany stanu i zasobów wodnych, jakoœci powietrza, jakoœci i iloœci ywnoœci, zmiany w ekosystemach, rolnictwie, poziomie ycia 21 i infrastrukturze. Wszystkie te zmiany mog¹ skutkowaæ wielorakimi problemami zdrowotnymi (rys. 4). Oceny zwi¹zanych ze zmianami klimatu zagro eñ dla zdrowia opieraj¹ siê na, stwierdzonych w badaniach empirycznych, trendach zmiano-klimato-pochodnych 22 problemów zdrowotnych, a zw³aszcza : wzroœcie zachorowañ i zgonów spowodowanych falami upa³ów (koniecznoœæ adaptacji organizmu do wysokiej temperatury otoczenia powoduje wzrost obci¹ enia uk³adu kr¹ enia, co jest bezpoœredni¹ przyczyn¹ zachorowañ lub zgonów); wzroœcie zagro eñ ycia i zdrowia powodowanych czynnikami pogodowymi, m.in. powodziami, wichurami, burzami itp. (te i inne czynniki pogodowe s¹ bezpoœredni¹ przyczyn¹ uszkodzeñ cia³a lub zgonu, najczêœciej w wyniku wypadków); zmianach w rodzajach zatruæ pokarmowych, w tym zwi¹zanych ze z³ym stanem sanitarnym wody (wyd³u aj¹ce siê okresy z wysok¹ temperatur¹ powietrza sprzyjaj¹ rozwojowi w wodzie lub artyku³ach spo ywczych bakterii i wirusów chorobotwórczych); Rys. 4. Powi¹zania pomiêdzy zmianami klimatu i ich przyczynami a zmianami w ekosystemach, stanie zdrowia i rozwoju socjoekonomicznym IPCC, 2007, Climate change 2007: Synthesis report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fourth Assessment Report of the IPCC. Geneva. 21 Confalonieri U., Menne B., Akhtar R., Ebi K.L., Hauengue M., Kovats R.S., Revich B., A. Woodward, 2007, Human Health. Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Parry M.L., Canziani O.F., Palutikof J.P., van der Linden P.J., Hanson C.E. (red). Cambridge University Press, Cambridge, UK, s B³a ejczyk K., Kuchcik K., Kunert A., 2011, Analiza wra liwoœci warunków zdrowotnych w Polsce na zmiany klimatu. Maszynopis, IGiPZ PAN. 23 Menne B., Apfel F., S Kovats S., Racioppi F. (red.), 2008, Protecting health in Europe from climate change. WHO Regional Office for Europe, Copenhagen, Denmark. 13

14 zmianach w rozk³adzie chorób zakaÿnych przeno- 24 szonych wektorowo, w tym tak e pojawienie siê nowych chorób, które do tej pory jeszcze nie wystêpowa³y (z powodu niskich temperatur); wzroœcie czêstoœci chorób uk³adu oddechowego wœród mieszkañców miast, w tym astmy i chorób alergicznych. W wyniku prognozowanych zmian klimatu w Polsce nale y siê spodziewaæ kilkunastoprocentowego wzrostu liczby zgonów wywo³anych czynnikami klimatycznymi. Jednoczeœnie zmniejszy siê liczba chorób i zgonów spowodowanych przech³odzeniem organizmu. Niemniej, w ogólnym bilansie korzyœci te bêd¹ zdecydowanie mniejsze ni zagro enia zwi¹zane ze wzrostem temperatury. Konsekwencje zdrowotne wspó³czesnych zmian klimatu maj¹ w wiêkszoœci charakter jakoœciowy (tab. 1). Spoœród przejawów zmian klimatu obserwowanych w skali globalnej na obszarze Polski z ca³¹ pewnoœci¹ nale y siê liczyæ ze wzrostem: czêstoœci i d³ugotrwa³oœci fal upa³ów; czêstoœci ekstremalnych zjawisk pogodowych (nawalnych opadów, silnych wiatrów); czêstoœci powodzi, susz i po arów; liczby przypadków wystêpowania smogu fotochemicznego na obszarach zurbanizowanych. Scenariusze zmian klimatu zak³adaj¹, e w XXI wieku utrzyma siê trend wzrastaj¹cy czêstoœci i d³ugotrwa³oœci fal upa³ów. Rozpatruj¹c trzy scenariusze zmian temperatury: wzrost o 1,8 o C, 2,8 o C I 3,4 o C (do 2100 roku) w projekcie EuroHeat stwierdzono, e w miastach Europy Œrodkowej i Pó³nocnej w roku 2100 nale y spodziewaæ siê wzrostu zgonów odpowiednio o 15-30%, 20-55% lub 27-64%. Na podstawie podobieñstwa termicznych cech klimatu w Warszawie i innych miastach Europy œrodkowej, mo na przyj¹æ, e w du ych miastach w Polsce powinniœmy siê spodziewaæ kilkunastoprocentowego wzrostu liczby zgonów wywo³anych zmienionymi czynnikami klimatycznymi. Szczególnie wra liwy na zmiany klimatu jest poziom stê eñ ozonu troposferycznego, tworz¹cy wraz z tlenkami azotu tzw. smog fotochemiczny. Wzrasta on wyraÿnie wraz ze wzrostem temperatury powietrza oraz wzrostem promieniowania UV. W du ych aglomeracjach w Polsce nale y siê spodziewaæ 4% wzrostu liczby zgonów wywo- ³anych du ym stê eniem ozonu. Jednoczeœnie trzeba siê liczyæ z 10-15% wzrostem liczby chorób uk³adu oddechowego, w tym astmy, wywo³anych zwiêkszonym zanieczyszczeniem powietrza, tak e o charakterze alergizuj¹cym. Najwa niejsze prognozowane skutki zmian to: 8% wzrost zachorowañ na salmonellozy; 4% wzrost liczby zgonów w du ych aglomeracjach; 10-15% wzrost liczby chorób uk³adu oddechowego, w tym astmy; wzrost iloœci chorób odkleszczowych; 50% wzrost zachorowañ na raka skóry. Tabela 1. Globalny kierunek i trendy ekstremalnych zjawisk pogodowych na obszarze Polski i zdrowia 25 Zjawisko i jego trend Na wiêkszoœci obszarów l¹dowych wzrost gor¹cych dni i nocy oraz spadek zimnych dni i nocy Na wiêkszoœci obszarów l¹dowych wzrost czêstoœci fal gor¹ca i upa³ów Na wiêkszoœci obszarów wzrost czêstoœci i intensywnoœci opadów Projekcja na XXI wiek pewna bardzo prawdopodobna bardzo prawdopodobna Korzyœci lub zagro enia dla zdrowia cz³owieka Spadek umieralnoœci zwi¹zanej z ekspozycj¹ na zimno Wzrost ryzyka zgonów wywo³anych gor¹cem, szczególnie u osób starszych, przewlekle chorych, ma³ych dzieci oraz osób odizolowanych spo³ecznie Wzrost ryzyka œmierci, zranieñ, infekcji, chorób skóry i uk³adu oddechowego oraz zdrowia psychicznego 24 Na przyk³ad w Polsce wyd³u a siê okres warunków pogodowych korzystnych dla wywo³ywania chorób odkleszczowych. 25 IPCC, 2007, Climate change 2007: Synthesis report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fourth Assessment Report of the IPCC. Geneva. 14

15 Liczba przypadków salmonellozy wzrasta o 5-10% na ka dy o stopieñ wzrostu temperatury powy ej 5 C. W Polsce wzrost zachorowañ na salmonellozy jest szacowany 26 na 8%. Im wczeœniej rozpoczyna siê w danym roku okres o z temperatur¹ powietrza powy ej 5 C i im wy sza jest wtedy temperatura, tym wiêkszej liczby zaka eñ salmonelloz¹ nale y siê spodziewaæ (rys. 5). Obserwowane tendencje zmian termicznych pór roku w Polsce wskazuj¹, e pomimo ogólnej poprawy stanu sanitarnego nale y siê liczyæ ze wzrostem, a co najmniej z utrzymaniem siê zaka eñ pokarmowych (zw³aszcza salmonell¹) na podobnym do obecnego poziomie (rys. 6). Wczeœniej bêdzie siê rozpoczyna³ i jednoczeœnie wyd³u a³ sezon pylenia roœlin wywo³uj¹cych alergie uk³adu oddechowego. W ci¹gu ostatnich 20 lat wyd³u y³ siê on o dni. Z uwagi na ciep³e zimy obserwowane w ostatnich latach, okres pylenia niektórych roœlin alergennych (np. brzozy) rozpoczyna³ siê nawet w lutym. Obserwowane zmiany klimatu powoduj¹, e wyd³u a siê tak e okres sprzyjaj¹cy rozwojowi kleszczy przenosz¹cych szereg chorób. Do najczêstszych i najgroÿniejszych chorób odkleszczowych nale ¹: kleszczowe zapalenie mózgu (KZM), borelioza (choroba z Lyme) oraz babeszjoza. Na przestrzeni ostatnich lat obserwuje siê wyraÿny wzrost zarejestrowanych zachorowañ na boreliozê. Pomimo zastrze eñ, e wzrost zachorowañ wynika z poprawy metod diagnostyki boreliozy mo na przyj¹æ, e pewna czêœæ przyrostu zachorowañ wi¹ e siê ze zmianami œrodowiskowymi, w tym klimatycznymi, w Europie Œrodkowej (rys. 7). Rys. 5. Liczba bakteryjnych zatruæ pokarmowych oraz œrednia maksymalna temperatura powietrza w kolejnych miesi¹cach roku 27 Rys. 6. Œrednia zapadalnoœæ na bakteryjne zatrucia pokarmowe w ró nych województwach, Kovats R.S., Hajat S., 2008, Heat stress and public health: a critical review. Annual Review of Public Health, 29 (9), s. 1 9, Choroby zakaÿne i zatrucia w Polsce, PZH-GIS; 28 Tam e. 15

16 29 Rys. 7. Liczba zachorowañ na boreliozê w Polsce, ; w latach oznaczonych znakiem? dane niepe³ne Kleszczowe zapalenie mózgu jest nasilaj¹cym siê problemem medycznym w ca³ej Europie, gdzie ka dego roku odnotowuje siê tysiêcy przypadków zachorowañ. W ci¹gu ostatnich 30 lat zachorowalnoœæ na kleszczowe zapalenie mózgu zwiêkszy³a siê w Europie o 400 proc. W Polsce a tak du y przyrost zaka eñ KZM nie jest dotychczas obserwowany, ale powy sze dane wskazuj¹ na poziom zagro enia. Szczególnie wra liwe na choroby klimatozale ne s¹ osoby cierpi¹ce na: choroby uk³adu krwionoœnego, nadciœnienie têtnicze, chroniczne choroby górnego i dolnego uk³adu oddechowego (m.in. przewlek³a obturacyjna choroba p³uc, bronchit), choroby nerek, zaburzenia przemiany materii i uk³adu endokrynologicznego, zaburzenia psychiczne, demencjê i chorobê Alzheimera, schizofreniê oraz chorobê Parkinsona. Dlatego te do tych grup osób powinny byæ kierowane specjalne programy profilaktyczno-lecznicze Bezpieczeñstwo wodne Polski Bezpieczeñstwo a zasoby wodne kraju i zagro enie powodziowe W kontekœcie oczekiwanych zmian klimatu, problemy bezpieczeñstwa wodnego nale y rozpatrywaæ w dwóch kategoriach: zagro eñ naturalnych (powodzie i susze) oraz zagro eñ w systemach stworzonych przez cz³owieka (systemy produkcji rolnej, systemy zaopatrzenia w wodê, itp.). Bezpieczeñstwo wodne naszego kraju musi byæ rozpatrywane tak e w kontekœcie stosunkowo ubogich zasobów wodnych Polski, ich nierównego roz³o enia na terenie kraju, stosunkowo niskiej jakoœci, niskich dostaw i wzrastaj¹cego zapotrzebowania. Ocenia siê, e ponad 30% urz¹dzeñ wodnych w Polsce stale piêtrz¹cych wodê oraz ok km obwa³owañ zagra a lub mo e stwarzaæ powa ne zagro enie bezpieczeñstwa publicznego. Jak wynika z analiz prowadzonych przy pomocy regionalnych modeli klimatycznych, w rejonie Polski ocieplenie klimatu mo e powa nie zagroziæ zasobom wodnym i gospodarce wodnej. Wzrost temperatury nie bêdzie równomierny stanie siê wy szy w okresie zimowym i ni szy w lecie. W zimie nale y spodziewaæ siê znacznego zmniejszenia liczby dni z temperatur¹ poni ej zera, co oznacza brak opadów œniegu i pokrywy œnie nej ze wszystkimi negatywnymi konsekwencjami dla kszta³towania zasobów wodnych. Dlatego te procesy magazynowania wody w zimie dla wykorzystania ich w okresie lata mog¹ byæ powa nie zak³ócone. Natomiast lato bêdzie charakteryzowa³o siê d³ugotrwa³ymi okresami pogody s³onecznej, przerywanymi burzowymi deszczami. Sumy roczne opadów prawdopodobnie nie ulegn¹ wiêkszym zmianom, jednak bêd¹ cechowaæ siê wiêksz¹ ni dotychczas zmiennoœci¹ w czasie. To niew¹tpliwie bêdzie mia³o wp³yw na zwiêkszenie czêstotliwoœci wystêpowania coraz bardziej gwa³townych powodzi i d³ugich susz. Zapewnienie bezpieczeñstwa publicznego w zakresie ochrony ludnoœci i gospodarki przed klêskami ywio- ³owymi w postaci powodzi i susz jest jednym z najpowa niejszych wyzwañ zmian klimatu w naszym kraju. Ostatnie powodzie uœwiadomi³y wagê spraw zwi¹zanych z utrzymaniem w nale ytym stanie technicznym i bezpieczeñstwem urz¹dzeñ wodnych. Ocenia siê, e w Polsce jest w u ytkowaniu ok. 100 tys. urz¹dzeñ wodnych, z których zdecydowana wiêkszoœæ spe³nia funkcje ochrony przeciwpowodziowej, w tym 28 du ych wielofunkcyjnych zbiorników wodnych. W ochronie przeciwpowodziowej zasadnicz¹ rolê odgrywaj¹ obwa- ³owania rzek o d³ugoœci ok km, chroni¹ce obszar ponad 1 mln ha, jak równie ok. 600 stacji pomp odwadniaj¹cych zawala i poldery. Na podstawie ocen stanu technicznego i bezpieczeñstwa budowli ocenia siê, e ponad 30% urz¹dzeñ wodnych stale piêtrz¹cych wodê oraz ok km obwa³owañ zagra a lub mo e stwarzaæ powa ne zagro enie bezpieczeñstwa publicznego. 29 Tam e. 16

17 Podstawowymi przyczynami zagro eñ budowli piêtrz¹cych jest ich starzenie siê i niedostateczna konserwacja spowodowana stale pog³êbiaj¹cym siê niedostatkiem œrodków finansowych. Ponad 50% budowli przekroczy³o wiek 50 lat. Na zwiêkszenie zagro eñ istotny wp³yw ma równie wzrost przep³ywów powodziowych, spowodowany zmianami strukturalnymi w zabudowie zlewni (dorzeczy), nieprzewidywalnymi w czasie planowania i realizacji inwestycji. Prognozowany wzrost iloœci deszczów nawalnych bêdzie jeszcze bardziej to zagro enie potêgowa³. Poza zagro eniami zwi¹zanymi z wystêpowaniem ekstremalnych stanów wód w naszym kraju, w strefie klimatu umiarkowanego w Europie, w tym tak e w Polsce, powa ne zagro enia gospodarki wodnej wynikaj¹ce ze zmian klimatu dotycz¹ równie rolnictwa, zaopatrzenia w wodê ludnoœci i strefy wybrze y morskich. Efektem zmiany klimatu bêdzie nie tylko brak wody dla rolnictwa, w niektórych regionach kraju mog¹ równie wyst¹piæ okresowe braki wody pitnej i znaczne pogorszenie jej jakoœci. Zapewnienie bezpieczeñstwa publicznego w zakresie ochrony ludnoœci i gospodarki przed klêskami ywio³owymi w postaci powodzi i susz, jest jednym z najpowa niejszych wyzwañ zmian klimatu w naszym kraju. Wreszcie spowodowane zmianami klimatu nowe warunki siedliskowe bêd¹ mia³y równie istotny wp³yw na ekosystemy wodne i od wody zale ne. Szereg gatunków bêdzie musia³o stawiæ czo³a nowym warunkom ycia. Gdy zmieniaj¹ siê warunki hydrologiczne, a siedliska staj¹ siê zbyt ciep³e b¹dÿ wrêcz suche, powstaj¹ problemy ze zdobywaniem po ywienia, rozmna aniem lub nowymi chorobami. Mimo niepewnoœci naukowców co do pomiarów, ró norodnoœæ biologiczna w Polsce, uznawana za najbogatsz¹ w Europie, zmniejszy siê w wyniku zmian klimatu w znacznym stopniu. Powa nym zagro eniem, szczególnie dla wybrze y Ba³tyku, jest wzrost poziomu morza. Do tej pory poziom podnosi³ siê o kilka milimetrów na rok. Szacuje siê, e do 2080 roku mo e podnieœæ siê o blisko 1 metr. 2 W Polsce, wed³ug Ÿróde³ naukowych, km obszarów wybrze a grozi zalanie. Zagro onych jest m.in. piêæ du ych portów oraz domy zamieszka³e przez ok tysiêcy osób. Jeœli poziom morza podniesie siê, w niebezpieczeñstwie znajdzie siê Gdañsk ha powierzchni miasta le y 1 metr powy ej obecnego poziomu morza. Dlatego te wiele historycznych budynków w nisko po³o onych czêœciach Starego Miasta mo e byæ zagro onych zalaniem. W podobnym niebezpieczeñstwie jest wiele ujêæ wód podziemnych. Wywo³ane zmianami klimatu naruszenia gospodarki wodnej w krajach s¹siednich bêd¹ podobne do tych, które wyst¹pi¹ w Polsce. Jednak z tej strony trudno oczekiwaæ dodatkowych zagro eñ dla bezpieczeñstwa naszego i naszej gospodarki. W gospodarce wodnej Polski udzia³ wód pochodz¹cych z krajów s¹siednich jest znikomy i tylko na wodach granicznych (np. Odra, Bug) niezbêdne mog¹ okazaæ siê dodatkowe uzgodnienia wynikaj¹ce ze zmian klimatu. Efektem ocieplenia klimatu mo e byæ nie tylko brak wody potrzebnej rolnictwu. W niektórych regionach kraju mog¹ równie wyst¹piæ okresowe braki wody pitnej i znaczne pogorszenie jej jakoœci. Bêdzie to mia³o negatywne skutki zdrowotne Bezpieczeñstwo infrastruktury wodno-kanalizacyjnej Skutki zmian klimatu, wp³ywaj¹ce na bezpieczeñstwo wodne, mog¹ tak e stanowiæ istotne zagro enie dla systemów wodno-kanalizacyjnych, obejmuj¹cych takie elementy jak: Ÿród³a wody, ujêcia, stacje uzdatniania wód, sieæ dystrybucji wody do u ytkowników (mieszkañców), sieæ odprowadzania œcieków, w tym tak e wód opadowych (wody opadowe i roztopowe z obszarów o utwardzonej nawierzchni klasyfikuje siê jako œcieki), systemy retencyjne i przelewowe, a tak e oczyszczalnie œcieków. W krañcowych przypadkach wyst¹piæ mo e: a) w odniesieniu do systemów zaopatrzenia w wodê: niemo liwoœæ poboru wody i jej doprowadzenia do mieszkañców w wyniku zniszczenia elementu (lub elementów) infrastruktury; zanieczyszczenie pobieranych i dystrybuowanych wód w stopniu zagra aj¹cym zdrowiu, a nawet doprowadzaj¹cym do epidemii; brak wody spowodowany susz¹; b) w odniesieniu do systemu kanalizacji: zniszczenie sieci kanalizacyjnej, brak mo liwoœci odprowadzenia œcieków komunalnych, mo liwoœæ kontaktu mieszkañców z fekaliami zagro enie zdrowotne; zniszczenie sieci kanalizacji deszczowej powoduj¹ce lokalne podtopienia; powódÿ. Oddzia³ywania te bêd¹ poœrednio i bezpoœrednio wp³ywaæ na bezpieczeñstwo wewnêtrzne. Bêd¹ to przede wszystkim zagro enia zdrowotne (zagro enie dla ycia w przypadku lokalnych podtopieñ, zagro enie epidemiologiczne), ekonomiczne (koszty uszkodzenia i zniszczenia infrastruktury i strat z tym zwi¹zanych) oraz te wynikaj¹ce z zagro enia bezpieczeñstwa publicznego (brak 17

18 dostêpu mieszkañców do wody pitnej czy infrastruktury kanalizacyjnej, ale tak e dzia³ania grup przestêpczych na obszarach zalanych i zagro onych). W chwili obecnej nie jest mo liwe jednoznaczne okreœlenie wielkoœci ryzyka wyst¹pienia ww. zagro eñ w poszczególnych regionach Polski. W przypadku analizy ryzyka dla systemów zaopatrzenia w wodê oraz odprowadzania i oczyszczania œcieków, a tak e ryzyka, jakie te systemy mog¹ generowaæ dla œrodowiska oraz zdrowia i ycia ludzi, nale y uwzglêdniaæ obserwowane i przewidywane zmiany klimatu, a tak e cechy indywidualne œrodowiska danego terenu (np. ukszta³towania terenu, rodzaju pod³o a), cech infrastruktury i obszaru jej dzia³ania. Ostatnie lata pokaza³y jednak, e sytuacje kryzysowe wystêpuj¹ zarówno w du ych miastach (Warszawa, Gdañsk, Kraków), jak i w mniejszych (Piaseczno). Na terenach wiejskich Ÿród³em lokalnych zagro eñ mo e byæ z³y stan infrastruktury melioracyjnej Zagro enie katastrofami budowlanymi Zmiany klimatu wp³ywaj¹ negatywnie na bezpieczeñstwo nie tylko infrastruktury wodno-œciekowej, ale tak e na bezpieczeñstwo budynków, a przez to na bezpieczeñstwo osobiste wielu osób. Jak wskazuj¹ obserwacje prowadzone na przestrzeni ostatnich 20 lat, w Polsce wzrasta iloœæ i gwa³townoœæ huraganowych wiatrów. O ile w ostatnim dziesiêcioleciu XX wieku zjawiska takie wystêpowa³y rzadko (zazwyczaj 1 2 razy w ci¹gu roku), to w kolejnej dekadzie iloœæ ich gwa³townie wzros³a do kilkunastu kilkudziesiêciu rocznie (w 2010 roku wyst¹pi³o w Polsce tornad, a w rekordowym 2006 roku - 52). Powoduje to gwa³towny wzrost zagro enia katastrofami budowlanymi. Z punktu widzenia bezpieczeñstwa analizowanego w kontekœcie zmian klimatu, istotna jest analiza zmian w iloœci i przyczynach katastrof kategorii II spowodowanych dzia³aniem si³ natury. Analiza taka jest mo liwa dziêki uruchomieniu od 1 stycznia 2008 r. przez G³ówny Urz¹d Nadzoru Budowlanego systemu informatycznego RKB, tj. Rejestru Katastrof Budowlanych. Umo liwia on rejestrowanie, przechowywanie i udostêpnianie danych w ww. zakresie. W latach zarejestrowano ³¹cznie 3770 katastrof budowlanych (œrednia roczna: 269, rys. 8), w tym: 999 katastrof kategorii I (katastrofy niewynikaj¹ce ze zdarzeñ losowych) oraz 2771 katastrof kategorii II (katastrofy zaistnia³e z przyczyn losowych). O ile jednak wzrost liczby katastrof ogó³em nie daje przes³anek do oceny, czy jest on spowodowany wzrostem zagro eñ powodowanych przez ekstremalne zdarzenia pogodowe, to wzrost iloœci katastrof II kategorii zdaje siê na to wyraÿnie wskazywaæ (rys. 9). Œrednio rocznie 269 Rys. 8. Katastrofy budowlane w latach European Severe Weather Database. Version 3.05 (19 Oct 2008) 31 Bary³ka J. (G³ówny Urz¹d Nadzoru Budowlanego, Warszawa), 2009: Katastrofy budowlane w Polsce spowodowane zjawiskami klimatycznymi. Materia³ przygotowany na Konferencjê Koalicji Klimatycznej. Maszynopis. Warszawa. 18

19 Rys. 9. Katastrofy budowlane w podziale na kategorie w latach Powodem katastrof budowlanych zaliczonych do II kategorii by³y w przewa aj¹cej liczbie przypadków huraganowe wiatry, w tym równie tr¹by powietrzne. Udzia³ tych przyczyn w ogólnej liczbie katastrof II kategorii, w latach , wynosi³ odpowiednio: 78,3% w 2004 r. 76,6% w 2005 r. 23,5% w 2006 r. 90,0% w 2007 r. 98,0% w 2008 r. Z punktu widzenia bezpieczeñstwa mieszkañców Polski za szczególnie istotne trzeba uznaæ, e 97% wszystkich katastrof budowlanych II kategorii dotyczy³a u ytkowanych budynków, a tylko 3% budynków w okresie budowy. Oznacza to bowiem, e zjawiska te bezpoœrednio zagra aj¹ bezpieczeñstwu Polaków ich yciu i zdrowiu Zagro enie ywnoœciowe Klêska g³odu stanowi jeden z najwa niejszych problemów humanitarnych i etycznych. Z powodu g³odu i niedo ywienia cierpi obecnie ponad miliard ludzi. Ka dego roku przesz³o 12 milionów dzieci umiera na choroby zwi¹zane z niew³aœciwym od ywianiem! Zmiany klimatu bêd¹ ten problem jeszcze bardziej pog³êbiaæ. Klêska g³odu stanowi obecnie jeden z najwa niejszych problemów humanitarnych i etycznych œwiata. Z powodu g³odu i niedo ywienia cierpi obecnie ponad miliard ludzi, z czego ok. 97% w krajach rozwijaj¹cych siê. 2 miliardy ludzi (czyli 1/3 populacji) nie dysponuje dostateczn¹ iloœci¹ po ywienia. Ka dego roku przesz³o 12 milionów dzieci umiera na choroby zwi¹zane z niew³aœciwym od ywianiem! Niedo ywienie powoduje 55% z wszystkich zgonów dzieci na œwiecie. W latach dziewiêædziesi¹tych ponad 100 milionów dzieci zmar³o w wyniku chorób 33 i g³odu. Prognozowane skutki zmiany klimatu jeszcze ten problem pog³êbi¹, gdy klimat i jego czynniki wp³ywaj¹ w sposób bezpoœredni i poœredni na produkcjê rolnicz¹. Wp³yw bezpoœredni przejawia siê poprzez wzrost efektywnoœci fotosyntezy roœlin wraz z wiêksz¹ zawartoœci¹ dwutlenku wêgla w atmosferze. Badania donosz¹, e efekt ten rzeczywiœcie wystêpuje, jednak nie jest widoczny w produkcji globalnej, poniewa w wyniku zjawisk ekstremalnych niszczona jest znaczna czêœæ upraw, 34 co znacz¹co zmniejsza wielkoœæ otrzymywanych plonów. Wp³yw poœredni to zmiana czynników klimatycznych, bêd¹cych czynnikami produkcji rolnej iloœci i dostêpnoœci wody, rozk³ad temperatur, czêstoœæ i intensywnoœæ zjawisk ekstremalnych i wiele innych. Czynniki te w nadchodz¹cych latach bêd¹ zapewne w najwiêkszym stopniu wp³ywa³y na mo liwoœæ i efektywnoœæ produkcji 35 rolnej. 32 Bary³ka J., 2009:... Tam e. 33 UN FAO, 2008: Stan Zagro eñ ywnoœciowych na Œwiecie. Geneve. 34 Lobell D. B., Burke M. B., Tebaldi C., Mastrandrea M. D., Falcon W. P., Naylor R. L. 2008: Prioritizing Climate Change Adaptation Needs for Food Security in 2030, Science 319, Olesen J.E., Trnka M., Kersebaum K.C., Skjelv A.O., Seguin B., Peltonen-Sainio P., Rossi F., Kozyra J., Micale F., 2011: Impacts and adaptation of European crop production systems to climate change. Europ. J. Agronomy 34, Bary³ka J. (G³ówny Urz¹d Nadzoru Budowlanego, Warszawa), 2009: Katastrofy budowlane w Polsce spowodowane zjawiskami klimatycznymi. 19

20 Jak ju wy ej wspomniano, zmiany klimatu maj¹ i bêd¹ mia³y znacz¹cy negatywny wp³yw na bezpieczeñstwo 36 ywnoœciowe œwiata. Jak wynika z badañ IPCC ucierpi¹ przede wszystkim regiony o ciep³ym klimacie, w których obecnie panuj¹ optymalne warunki do prowadzenia dzia³alnoœci rolniczej, jednak istnieje ryzyko stresu cieplnego dla prowadzonych tam upraw. Eksperci IPCC 37 szacuj¹, e w krajach afrykañskich, w których rolnictwo zasilane jest w wodê przez deszcz, ju w 2020 r. plony mog¹ siê zmniejszyæ nawet o 50% (w Kenii spadek plonów 38 wyst¹pi na ok. 75% terytorium ). Podobnie negatywne prognozy formu³owane s¹ dla pozosta³ych pañstw tego 39 regionu. Spadek plonów wyst¹pi tak e w innych czêœciach œwiata, przyczyniaj¹c siê do pog³êbienia problemu niedoboru ywnoœci i g³odu. W Europie spodziewane zmiany bêd¹ mia³y wp³yw zarówno pozytywny jak i negatywny. Pozytywne efekty prognozowane s¹ przede wszystkim dla Europy Pó³nocnej, tam gdzie niskie temperatury i krótki okres wegetacyjny stanowi¹ g³ówne czynniki limituj¹ce produkcjê roln¹. W Europie Po³udniowej dominowaæ bêd¹ skutki negatywne, w Œrodkowej skutki pozytywne bêd¹ 40 równowa one przez efekty negatywne (tabela 2). Obszar Europy Dziedzina, na któr¹ wp³yn¹ zmiany 1. Przydatnoœæ obszarów dla rolnictwa Pó³nocny Atlantycki Centralny (Polska) Z tab. 2 wynika, e nie jest mo liwe jednoznaczne wskazanie, czy w polskim rolnictwie bêd¹ przewa aæ skutki pozytywne (przede wszystkim w wyniku wyd³u enia siê okresu wegetacyjnego), czy negatywne, jednak oddzia³ywanie tych ostatnich mo e byæ bardzo powa nym wyzwaniem dla osób prowadz¹cych ten rodzaj 42 dzia³alnoœci. Do g³ównych zagro eñ nale y zaliczyæ : Zaburzenie gospodarki wodnej. Bêdzie to szczególnie niebezpieczne w naszym kraju, gdy czynnikiem w znacz¹cym stopniu limituj¹cym produkcjê rolnicz¹ w Polsce jest wielkoœæ opadów. Takie zjawiska ju siê zdarzaj¹. D³ugookresowe obserwacje meteorologiczne wykazuj¹, e o ile w latach straty w produkcji rolniczej spowodowane susz¹ wyst¹pi³y tylko dwa razy, to w latach wyst¹pi³y a 43 piêæ razy (w latach 1992, 1994, 2000, 2003 i 2006). Prognozuje siê, e w wyniku zmian klimatu dojdzie w Polsce do kolejnych istotnych zmian w zakresie gospodarki wodnej. Zajd¹ one przede wszystkim w Polsce zachodniej wyst¹pi tam silniejszy wzrost temperatury powietrza i wiêkszy spadek iloœci 44 opadów. Tabela 2. Syntetyczna ocena wp³ywu zmian klimatycznych na rolnictwo w Europie 2. Roœliny ciep³olubne (kukurydza, s³onecznik) 3. Roœliny ozime (pszenica ozima) 4. Roœliny energetyczne 5. Hodowla zwierz¹t 6. Produktywnoœæ pastwisk 7. Produktywnoœæ ³¹k 8. Potrzeby nawadniania 9. Dostêpnoœæ wody Œródziemnomorski Wschodni prognozowany pozytywny efekt zmian; prognozowany negatywny efekt zmian; liczba strza³ek oznacza si³ê wp³ywu (im wiêcej strza³ek tym wp³yw silniejszy). ród³o: J. Kozyra, T. Stuczyñski, Potrzeby adaptacyjne polskiego rolnictwa identyfikacja zagro eñ wynikaj¹cych ze zmian klimatycznych i mechanizmy adaptacji, Instytut Uprawy, Nawo enia i Gleboznawstwa 41 Pañstwowy Instytut Badawczy w Pu³awach, Pu³awy IPCC, 2007, Summary for Policymakers, [w:] Climate Change 2007, Mitigation. Contribution of Working Group III to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change,B. Metz, O.R. Davidson, P.R. Bosch, R. Dave, L.A. Meyer (eds.), Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA. 37 Tam e. 38 B.M. Mati, The influence of climate change on maize production in the semi-humid and semi-arid areas of Kenya, Journal of Arid Environments (2000) Y. Sokona, F. Denton, Climate change impacts: can Africa cope with the challenges? Climate Policy 1 (2001). 40 IPCC, 2007: Synthesis Report op. cit. 41 Tabela cytowana za J. Alcamo i in. Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press, Cambridge, UK Karaczun Z.M., Wójcik B., 2009: Rolnictwo a zmiany klimatu. Wyd. InE. Warszawa. 43 T. Górski, J. Kozyra, A. Doroszewski, Field crop losses in Poland due to extreme weather conditions case studies [w:] The Influence of Extreme Phenomena on the Natural Environment and Human Living Conditions, ódzkie Towarzystwo Naukowe, ódÿ M.. Liszewska, M. Osuch, 1997, Assessment of impact of global climate change simulated by the ECHAM/LSG general circulation model onto hydrological regime of three Polish catchments, Acta Geophisica Polonica, XLV (4):

21 45 Przesuniêcie faz fenologicznych spowodowane wzrostem œredniej temperatury powietrza. Mo e to mieæ negatywne konsekwencje szczególnie dla produkcji ogrodniczej i sadowniczej. Wiosenny wzrost roœlin ulegnie przyspieszeniu, uprawy wczeœniej wejd¹ w proces kwitnienia. Tym samym stan¹ siê bardziej nara one na póÿnowiosenne przymrozki. Rozsuniêciu mog¹ te ulec okreœlone etapy rozwoju roœlin i zwierz¹t z nimi wspó³dzia³aj¹cych (np. kwitnienie danych roœlin nastêpowaæ bêdzie wczeœniej, ni owady je zapylaj¹ce dojd¹ do odpowiedniego do tego celu etapu swego rozwoju). Czynniki klimatyczne s¹ kluczowe dla produkcji rolniczej. Najwa niejsze, negatywne konsekwencje zmian klimatu dla polskiego rolnictwa bêd¹ zwi¹zane z: zaburzeniem gospodarki wodnej i niedoborem wody dla produkcji rolnej; przesuniêciem faz fenologicznych i w konsekwencji wiêkszym nara eniem upraw na póÿnowiosenne przymrozki; zmianami w kierunkach i metodach upraw i hodowli; pojawieniem siê nowych chorób i szkodników. Zmiany w kierunkach upraw. Konieczne stanie siê odejœcie od produkcji roœlin wymagaj¹cych ch³odniejszego klimatu, a na to miejsce wprowadzanie upraw przystosowanych do wzrostu w wy szej temperaturze powietrza (np. sorga). Ten proces ju siê rozpocz¹³. O ile w latach 70. XX w. uprawê kukurydzy mo na by³o prowadziæ tylko w wybranych regionach Polski, to w ostatnich latach jest ona mo liwa niemal na ca³ym obszarze naszego kraju, a powierzchnia jej uprawy tylko w ostatnich 15 latach zwiêkszy³a siê kilkukrotnie (rys. 10). Nale y pamiêtaæ, e te zmiany bêd¹ mia³y powa ne konsekwencje dla przemys³u rolno-spo ywczego (nowe kierunki produkcji) i bêd¹ wymagaæ zmian w diecie Polaków. Pojawienie siê nowych chorób i szkodników, wczeœniej nie wystêpuj¹cych w Polsce ze wzglêdu na zbyt nisk¹ temperaturê. Tak e z tym zjawiskiem mamy ju w Polsce do czynienia. Niszcz¹cy drzewa kasztanowca bia³ego szrotówek kasztanowcowiaczek wczeœniej wystêpowa³ jedynie w strefach o klimacie cieplejszym ni w Polsce. Pojawi³y siê te nowe szkodniki kukurydzy, dla których jeszcze kilka lat temu by³o w naszym kraju za zimno ploniarka zbo ówka i omacnica prosowianka. Ta ostatnia w po³udniowych rejonach Polski uszkadza nawet do 100% roœlin, 46 a w Wielkopolsce ok. 30%. Prawdopodobne jest wyst¹pienie nowych chorób zwierz¹t hodowla- 47 nych, np. choroby niebieskiego jêzyka, co bêdzie wymaga³o zmian w dotychczasowej praktyce weterynaryjnej. Zwiêkszenie czêstotliwoœci wystêpowania anomalii pogodowych. Niektóre z nich, takie jak: grad, huraganowe wiatry, póÿne przymrozki i gwa³towne zmiany temperatury, mog¹ negatywnie wp³ywaæ na produkcjê rolnicz¹. Jak to napisano powy ej, w ostatnich latach notuje siê wzrost liczby takich anomalii. Rys. 10. Zmiana wielkoœci powierzchni upraw kukurydzy w Polsce w latach [opracowanie w³asne na podstawie Bazy Danych Regionalnych GUS] 45 Fazy fenologiczne to cykliczne (sezonowe) zjawiska w yciu organizmów ywych uzale nione od warunków klimatycznych zwi¹zane z okreœlonymi porami okresu wegetacyjnego. 46 Wortal producentów kukurydzy: Dostêp z dn paÿdziernika 2006 r. G³ówny Lekarz Weterynarii otrzyma³ informacjê z Pañstwowego Instytutu Weterynaryjnego Pañstwowego Instytutu Badawczego w Pu³awach o wykryciu przeciwcia³ przeciwko wirusowi choroby niebieskiego jêzyka we krwi trzech sztuk byd³a, pochodz¹cych z gospodarstwa w powiecie œwidwiñskim (województwo zachodniopomorskie). 21

22 W przypadku dwukrotnego wzrostu koncentracji dwutlenku wêgla w atmosferze, produkcja podstawowych upraw mo e siê w Polsce zmniejszyæ o ok. 25%. Wszystkie wymienione czynniki mog¹ wp³ywaæ na wielkoœæ plonów. Prognozuje siê, e w przypadku dwukrotnego wzrostu koncentracji dwutlenku wêgla w atmosferze, produkcja podstawowych upraw mo e siê w Polsce zmniejszyæ o ok. 25%. Spadn¹ plony ziemniaków (nawet o 60%), pszenicy i yta; obni y siê produktywnoœæ trwa³ych u ytków zielonych; ci¹g³oœæ pastwiskowego ywienia zwierz¹t bêdzie mo na utrzymaæ jedynie na terenach 48 nawadnianych. Najnowsze studia na temat potrzeb adaptacyjnych polskiego rolnictwa wskazuj¹ m.in., e przy ogólnym wzroœcie potencja³u plonowania zwiêksza siê zmiennoœæ plonowania, co dla rolnictwa oznacza mniejsz¹ stabilnoœæ 49 produkcji. Stwarzaæ to bêdzie zagro enie dla sektora (wahania cen, problemy z planowaniem produkcji i pozyskaniem surowców do przetwórstwa, w przypadku niepokojów spo³ecznych wœród rolników mo e stanowiæ 50 zagro enie dla bezpieczeñstwa publicznego). Destabilizacja sytuacji ekonomicznej rolnictwa mo e przek³adaæ siê na zmniejszenie dostêpnoœci ywnoœci dla spo³eczeñstwa. Poniewa skutki zmian wystêpowaæ bêd¹ na ca³ym œwiecie i dotkn¹ upraw oraz hodowli w wiêkszoœci pañstw œwiata, to mo liwoœæ miêdzynarodowej wymiany produktów rolnych (zakup za granic¹ brakuj¹cej iloœci produktów) mo e byæ ograniczona. Dlatego te, jak wskazano wczeœniej, ograniczenie produkcji na poziomie krajowym mo e prowadziæ do zagro eñ bezpieczeñstwa publicznego Bezpieczeñstwo energetyczne Polski Zapewnienie bezpieczeñstwa energetycznego jest jednym z najwa niejszych elementów polityki bezpieczeñstwa narodowego. Dostêp odbiorców koñcowych do niezbêdnej iloœci i rodzaju energii w po ¹danym czasie i po akceptowalnym koszcie jest wa nym czynnikiem wp³ywaj¹cym na konkurencyjnoœæ i mo liwoœæ rozwoju spo³eczno-gospodarczego. Od przesz³o dwudziestu lat istotnym kryterium branym pod uwagê przy definiowaniu bezpieczeñstwa energetycznego jest za³o enie, e pozyskiwanie energii nie powinno powodowaæ degradacji œrodowiska przyrodniczego. W kontekœcie zmian klimatu jest o tyle istotne, e to w³aœnie ten sektor przez spalanie kopalnych paliw wêglowodorowych jest jednym z g³ównych antropogennych Ÿróde³ emisji gazów cieplarnianych (rys. 11). leœnictwo 17% odpady i œcieki 3% produkcja energii 26% rolnictwo 14% przemys³ 19% sektor komunalny i budownictwo 8% transport 13% 51 Rys. 11. Udzia³ poszczególnych sektorów w emisji œwiatowej gazów cieplarnianych. (Dane dla roku 2005). 48 Mo liwe s¹ tak e zmiany pozytywne, zw³aszcza jeœli urzeczywistni siê scenariusz zak³adaj¹cy wzrost temperatury powietrza i wzrost iloœci opadów. W takim przypadku mo na spodziewaæ siê nie tylko wzrostu plonów, ale tak e mo liwoœci wprowadzenia do praktyki rolniczej nowych, ciep³olubnych odmian roœlin. Wiêcej na ten temat m.in w: G. Demidowicz, T. Deputat, T. Górski, S. Krasowicz, J. Kuœ, T. Sroczyñski, Adaptation scenarios of agriculture in Poland to future climate change. Environment Monitoring and Changes (2000) 61; T. Deputat, Konsekwencja zmian klimatu w fenologii wybranych roœlin uprawnych [w:] Materia³y z konferencji Zmiany i zmiennoœæ klimatu w Polsce. ódÿ r. 49 Górski T., Kozyra J., Doroszewski A. 2008: Field crop losses in Poland due to extreme weather conditions - case studies [w:] Liszewski (eds.) The Influence of Extreme Phenomena on the Natural Environment and Human Living Conditions, ódzkie Towarzystwo Naukowe, ódÿ: Kozyra J., Doroszewski A., Nieróbca A. 2009: Zmiany klimatyczne i ich przewidywany wp³yw na rolnictwo w Polsce, Studia i Raporty IUNG-PIB, 14: IPCC, 2007: Climate change... Op. cit. 22

GŁÓWNE PROBLEMY GOSPODARKI ŚWIATOWEJ

GŁÓWNE PROBLEMY GOSPODARKI ŚWIATOWEJ GŁÓWNE PROBLEMY GOSPODARKI ŚWIATOWEJ Tomasz Białowąs bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Główne problemy gospodarki 1) Globalne ocieplenie światowej 2) Problem ubóstwa w krajach rozwijających się 3) Rozwarstwienie

Bardziej szczegółowo

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ 4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA 4.1. Ocena jakoœci powietrza w odniesieniu do norm dyspozycyjnych O jakoœci powietrza na danym obszarze decyduje œredni poziom stê eñ zanieczyszczeñ w okresie doby, sezonu, roku.

Bardziej szczegółowo

Anomalie pogodowe Ryzyka podtopień wynikające ze zmian klimatycznych

Anomalie pogodowe Ryzyka podtopień wynikające ze zmian klimatycznych Ryzyka podtopień wynikające ze zmian klimatycznych www.fundament.icopal.pl, www.gwarancje.icopal.pl RYZYKA PODTOPIEŃ IPCC (Międzynarodowy Zespół do Zmian Klimatu)*: Opisał w 2007 roku zachodzące na świecie

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Działania wdrażane przez SW PROW 2014-2020 Departament Programów Rozwoju Obszarów Wiejskich

Działania wdrażane przez SW PROW 2014-2020 Departament Programów Rozwoju Obszarów Wiejskich Działania wdrażane przez SW PROW 2014-2020 Departament Programów Rozwoju Obszarów Wiejskich Kościerzyna, 25 września 2015 Działanie: Inwestycje w środki trwałe/ scalanie gruntów Beneficjent: Starosta Koszty

Bardziej szczegółowo

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Koszty obciążenia społeczeństwa chorobami układu krążenia. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Badania kosztów chorób (COI Costof illnessstudies) Ekonomiczny ciężar choroby;

Bardziej szczegółowo

Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roœlin. CommonGround. œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee

Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roœlin. CommonGround. œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee CommonGround œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee Idea projektu COMMONGROUND Ýywnoœã wolna od chorób i szkodników Dostêpnoœã ywnoœci a wybór konsumenta Rolnictwo integrowane Bioró norodnoœã Odbiór spoùeczny

Bardziej szczegółowo

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy Agnieszka Miler Departament Rynku Pracy Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Spo³ecznej Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy W 2000 roku, zosta³o wprowadzone rozporz¹dzeniem Prezesa

Bardziej szczegółowo

Modernizacja i rozbudowa systemu kanalizacyjnego miasta Jaworzna faza I

Modernizacja i rozbudowa systemu kanalizacyjnego miasta Jaworzna faza I Miejskie Przedsi biorstwo Wodoci gów i Kanalizacji Sp. z o.o. Modernizacja i rozbudowa systemu kanalizacyjnego miasta Jaworzna faza I Jaworzno, 2010 Przedsięwzi wzięcie zlokalizowane jest w gminie Jaworzno

Bardziej szczegółowo

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Zarys finansowania RPO WL 2014-2020 Na realizację Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014-2020 przeznaczono łączną kwotę

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy w województwie pomorskim

Gaz łupkowy w województwie pomorskim Gaz łupkowy w województwie pomorskim 1 Prezentacja wyników badania Samorządów, partnerów Samorządu Województwa Pomorskiego oraz koncesjonariuszy Charakterystyka grup 2 18% 82% Samorządy Partnerzy SWP n=63

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo społeczne

Bezpieczeństwo społeczne Bezpieczeństwo społeczne Potrzeby współczesnego społeczeństwa w zakresie bezpieczeństwa Potrzeba - odczuwany brak czegoś i chęć jego zaspokojenia. W literaturze znana jest hierarchia potrzeb według Maslowa

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2014 Wprowadzenie Prezentowane dane dotyczą szacunkowej

Bardziej szczegółowo

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015 CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015 Najwyższy wzrost od Q2 2005 Poziom zadowolenia polskich konsumentów w Q3 15 wyniósł 80 punktów, tym samym wzrósł o 10 punktów względem

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne Bliżej Geografii Gimnazjum część 3

Wymagania edukacyjne Bliżej Geografii Gimnazjum część 3 Wymagania edukacyjne Bliżej Geografii Gimnazjum część 3 Tematy lekcji Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca DZIAŁ 1. EUROPA. RELACJE PRZYRODA CZŁOWIEK 1. Stary

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY LEKCJA 3 STRES POURAZOWY Stres pourazowy definicje Stres pourazowy definiuje się jako zespół specyficznych symptomów, które mogą pojawić się po przeżyciu ekstremalnego, traumatycznego zdarzenia. Są to

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr W.0050.23.2015 Wójta Gminy Siedlce z dnia 1 kwietnia 2015 roku. w sprawie powołania Gminnego Zespołu Zarządzania Kryzysowego.

Zarządzenie Nr W.0050.23.2015 Wójta Gminy Siedlce z dnia 1 kwietnia 2015 roku. w sprawie powołania Gminnego Zespołu Zarządzania Kryzysowego. Zarządzenie Nr W.0050.23.2015 w sprawie powołania Gminnego Zespołu Zarządzania Kryzysowego. Na podstawie art. 19 ust. 4 ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 roku o zarządzaniu kryzysowym (tekst jednolity: Dz.

Bardziej szczegółowo

. Wiceprzewodniczący

. Wiceprzewodniczący Uchwała Nr 542/LVI/2014 Rady Miasta Ostrołęki z dnia 30 stycznia 2014 r. w sprawie przyjęcia Wieloletniego Programu Osłonowego w zakresie pomocy społecznej Pomoc w zakresie dożywiania w mieście Ostrołęka

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

dr inż. arch. Tomasz Majda (TUP) dr Piotr Wałdykowski (WOiAK SGGW)

dr inż. arch. Tomasz Majda (TUP) dr Piotr Wałdykowski (WOiAK SGGW) JAK WYGLĄDA IDEALNY ŚWIAT OCHRONY WÓD W POLSCE? I DO CZEGO POTRZEBNE MU PLANOWANIE PRZESTRZENNE? dr inż. arch. Tomasz Majda (TUP) dr Piotr Wałdykowski (WOiAK SGGW) 14 STYCZNIA 2013 STAN PRAWNY STUDIUM

Bardziej szczegółowo

Wpływ zmian klimatu na sektor rolnictwa

Wpływ zmian klimatu na sektor rolnictwa Wpływ zmian klimatu na sektor rolnictwa Elżbieta Budka I posiedzenie Grupy Tematycznej ds. Zrównoważonego Rozwoju Obszarów Wiejskich Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Warszawa, 30 listopada 2010 r.

Bardziej szczegółowo

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Art.1. 1. Zarząd Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju, zwanego dalej Stowarzyszeniem, składa się z Prezesa, dwóch Wiceprezesów, Skarbnika, Sekretarza

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne Załącznik do uchwały Walnego Zebrania Członków z dnia 28 grudnia 2015 roku STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne 1 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 Cel zadania: Zaplanować 20-letni plan rozwoju energetyki elektrycznej w Polsce uwzględniając obecny

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady

Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady Rozdział I Postanowienia ogólne 1 1. Rada Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Eurogalicja, zwana dalej Radą, działa na podstawie: Ustawy

Bardziej szczegółowo

Współczesne problemy demograficzne i społeczne

Współczesne problemy demograficzne i społeczne Współczesne problemy demograficzne i społeczne Grupa A Wykres przedstawia rzeczywistą i prognozowaną liczbę ludności w latach 2000 2050 w czterech regionach o największej liczbie ludności. Wykonaj polecenia

Bardziej szczegółowo

Jan Marcin Węsławski & Joanna Piwowarczyk Instytut Oceanologii PAN w Sopocie

Jan Marcin Węsławski & Joanna Piwowarczyk Instytut Oceanologii PAN w Sopocie Zawikłane i podstępne problemy ochrony środowiska w strefie brzegowej morza Jan Marcin Węsławski & Joanna Piwowarczyk Instytut Oceanologii PAN w Sopocie Z inspiracji: książką, raportem The Economist z

Bardziej szczegółowo

Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Michałowice wskazuje na problemy związane

Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Michałowice wskazuje na problemy związane Ι. WPROWADZENIE Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Michałowice wskazuje na problemy związane z funkcjonowaniem społeczności lokalnych i grup społecznych oraz wyznacza kierunki działań, mających na celu

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja pracowników 2006

Satysfakcja pracowników 2006 Satysfakcja pracowników 2006 Raport z badania ilościowego Listopad 2006r. www.iibr.pl 1 Spis treści Cel i sposób realizacji badania...... 3 Podsumowanie wyników... 4 Wyniki badania... 7 1. Ogólny poziom

Bardziej szczegółowo

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Portal Klimatyczny Ko³obrzeg www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Ko³obrzegu widz¹c koniecznoœæ zmiany wizerunku oraz funkcjonalnoœci turystycznej

Bardziej szczegółowo

Regionalna Karta Du ej Rodziny

Regionalna Karta Du ej Rodziny Szanowni Pañstwo! Wspieranie rodziny jest jednym z priorytetów polityki spo³ecznej zarówno kraju, jak i województwa lubelskiego. To zadanie szczególnie istotne w obliczu zachodz¹cych procesów demograficznych

Bardziej szczegółowo

oraz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczogaśniczym

oraz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczogaśniczym Samorządowy Program dotyczący pomocy finansowej dla gmin/miast na zakup nowych samochodów ratowniczo - gaśniczych ze sprzętem ratowniczogaśniczym zamontowanym na stałe oraz zakup sprzętu ratowniczo-gaśniczego

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

WIELOLETNI PLAN ROZWOJU I MODERNIZACJI URZ

WIELOLETNI PLAN ROZWOJU I MODERNIZACJI URZ Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Spółka z o.o. w Koninie 62-510 Konin, ul. Poznańska 49 WIELOLETNI PLAN ROZWOJU I MODERNIZACJI URZĄDZEŃ WODOCIĄGOWYCH I URZĄDZEŃ KANALIZACYJNYCH BĘDĄCYCH W POSIADANIU

Bardziej szczegółowo

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Program realizowany w ramach Miejskiego Programu Zapobiegania Przestępczości oraz Ochrony Bezpieczeństwa Obywateli i Porządku Publicznego. Miejski Program

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1.

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. P r o j e k t z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. W ustawie z dnia 18 września 2001 r. o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół (Dz.U. Nr 122, poz.

Bardziej szczegółowo

Idea i Projekt Sieci Najciekawszych Wsi

Idea i Projekt Sieci Najciekawszych Wsi Idea i Projekt Sieci Najciekawszych Wsi INSPIRACJA: Sieci Najpiękniejszych Wsi Francja, Walonia, Włochy, Quebek, Japonia, Hiszpania, Rumunia, Saksonia) INSPIRACJA: SIEĆ NAJPIĘKNIEJSZYCH WSI Francji Ochrona

Bardziej szczegółowo

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej biblioteczka zamówień publicznych Agata Hryc-Ląd Małgorzata Skóra Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej Nowe progi w zamówieniach publicznych 2014 Agata Hryc-Ląd Małgorzata

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów 45 min Wolontariat w Polsce Autorka scenariusza: Małgorzata Wojnarowska Cele lekcji: Uczeń: wyjaśnia znaczenie

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 (wybrane artykuły regulujące przepisy o cenach transferowych) Dział IIa Porozumienia w sprawach ustalenia cen transakcyjnych

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku w sprawie określenia trybu powoływania członków oraz organizacji i trybu działania Będzińskiej Rady Działalności Pożytku Publicznego. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych by Antoni Jeżowski, 2013 W celu kalkulacji kosztów realizacji zadania (poszczególnych działań i czynności) konieczne jest przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna w zakresie zróżnicowanych form mieszkalnictwa w regionie lubelskim

Polityka społeczna w zakresie zróżnicowanych form mieszkalnictwa w regionie lubelskim Polityka społeczna w zakresie zróżnicowanych form mieszkalnictwa w regionie lubelskim Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Lublinie 16 maja 2014 r. Sytuacja demograficzna Liczba ludności 2 160 513

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie rodków PROW 2007-2013 oraz ówne za enia i stan prac nad przygotowaniem PROW 2014-2020. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Wykorzystanie rodków PROW 2007-2013 oraz ówne za enia i stan prac nad przygotowaniem PROW 2014-2020. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Wykorzystanie rodków PROW 2007-2013 oraz ówne za enia i stan prac nad przygotowaniem PROW 2014-2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1 Stan realizacji PROW 2007-2013 Alokacja 17,4 mld euro rodki zakontraktowane

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

Innowacyjna gospodarka elektroenergetyczna gminy Gierałtowice

Innowacyjna gospodarka elektroenergetyczna gminy Gierałtowice J. Bargiel, H. Grzywok, M. Pyzik, A. Nowak, D. Góralski Innowacyjna gospodarka elektroenergetyczna gminy Gierałtowice Streszczenie W artykule przedstawiono główne elektroenergetyczne innowacyjne realizacje

Bardziej szczegółowo

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce JANUSZ WOJCIECHOWSKI POSEŁ DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO WICEPRZEWODNICZĄCY KOMISJI ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Tekst wystąpienia na Konferencji: "TRADYCYJNE NASIONA - NASZE DZIEDZICTWO I SKARB NARODOWY. Tradycyjne

Bardziej szczegółowo

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA KARTA SERWISOWA NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA Gratulujemy! Dokonali Pañstwo œwietnego wyboru: nowoczesne drewniane okna s¹ ekologiczne, a tak e optymalne pod wzglêdem ekonomicznym. Nale ¹ do najwa niejszych elementów

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH

GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH dr Wojciech R. Wiewiórowski DOLiS - 035 1997/13/KR Warszawa, dnia 8 sierpnia 2013 r. Pan Sławomir Nowak Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu.

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu. Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu Regulamin Zarządu Stowarzyszenia Przyjazna Dolina Raby Art.1. 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Podstawy polityczne i prawne tworzenia programu ograniczania niskiej emisji... 13

Spis treści. 1. Podstawy polityczne i prawne tworzenia programu ograniczania niskiej emisji... 13 Spis treści Wprowadzenie... 11 1. Podstawy polityczne i prawne tworzenia programu ograniczania niskiej emisji... 13 1.1. Polityka ekologiczna... 13 1.2. Programy ochrony środowiska... 14 1.3. Programy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE. z dnia 4 kwietnia 2016 r.

UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE. z dnia 4 kwietnia 2016 r. UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE z dnia 4 kwietnia 2016 r. w sprawie przyjęcia Programu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt na terenie Gminy Miechów

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, dnia 11 lutego 2011 r. MINISTER FINANSÓW ST4-4820/109/2011 Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu wszystkie Zgodnie z art. 33 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 listopada

Bardziej szczegółowo

ROLA SZKOŁY W PROFILAKTYCE OTYŁOŚCI DZIECI I MŁODZIEŻY Barbara Woynarowska Kierownik Zakładu Biomedycznych i Psychologicznych Podstaw Edukacji, Wydział Pedagogiczny UW Przewodnicząca Rady Programowej ds.

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

www.naszanatura2000.pl

www.naszanatura2000.pl 1 Biuro Projektu Stowarzyszenie Tilia ul. Przysiecka 13, 87-100 Toruń Tel./fax: 6 67 60 8 e-mail: tilia@tilia.org.pl www.tilia.org.pl Szkoła Leśna na Barbarce www.szkola-lesna.torun.pl www.naszanatura2000.pl

Bardziej szczegółowo

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Anna Salata 0 1. Zaproponowanie strategii zarządzania środkami pieniężnymi. Celem zarządzania środkami pieniężnymi jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie

STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie Załącznik Nr 11 do Uchwały Nr XX/136/2012 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 25 września 2012 r. STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie ROZDZIAŁ I NAZWA I OBSZAR SOŁECTWA 1. Samorząd

Bardziej szczegółowo

MAPY RYZYKA POWODZIOWEGO

MAPY RYZYKA POWODZIOWEGO MAPY RYZYKA POWODZIOWEGO dr inż. Agata Włodarczyk Dyrektywa 2007/60/WE z dnia 23 października 2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. o zmianie ustawy

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 1/6 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:107085-2015:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 Przewozy

Bardziej szczegółowo

systemy informatyczne SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej

systemy informatyczne SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej SIMPLE systemy informatyczne SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej to nowoczesny system informatyczny kompleksowo

Bardziej szczegółowo

Gminny Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych i Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2015 w Gminie Opinogóra Górna.

Gminny Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych i Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2015 w Gminie Opinogóra Górna. Gminny Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych i Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2015 w Gminie Opinogóra Górna. Gminny Program profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 660/2005 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU. z dnia 27.06.2005roku

UCHWAŁA NR 660/2005 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU. z dnia 27.06.2005roku i Strona znajduje się w archiwum. Data publikacji : 30.06.2005 Uchwała nr 660 Druk Nr 687 UCHWAŁA NR 660/2005 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU z dnia 27.06.2005roku w sprawie: przyjęcia Regulaminu przyznawania

Bardziej szczegółowo

nierówności w sferze wpływów, obowiązków, praw, podziału pracy i płacy pomiędzy rządzącymi a rządzonymi.

nierówności w sferze wpływów, obowiązków, praw, podziału pracy i płacy pomiędzy rządzącymi a rządzonymi. TEMAT: Nierówności społeczne 6. 6. Główne obszary nierówności społecznych: płeć; władza; wykształcenie; prestiż i szacunek; uprzedzenia i dyskryminacje; bogactwa materialne. 7. Charakterystyka nierówności

Bardziej szczegółowo

PLANUJEMY FUNDUSZE EUROPEJSKIE

PLANUJEMY FUNDUSZE EUROPEJSKIE PLANUJEMY FUNDUSZE EUROPEJSKIE Druga połowa 2013 r. to czas intensywnej pracy instytucji zaangażowanych w przygotowanie systemu wdrażania funduszy europejskich w latach 2014 2020. Podczas wakacji opracowano

Bardziej szczegółowo

4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca

4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca 4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca [w] Małe i średnie w policentrycznym rozwoju Polski, G.Korzeniak (red), Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2014, str. 88-96 W publikacji zostały zaprezentowane wyniki

Bardziej szczegółowo

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości?

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Obowiązki sprawozdawcze według ustawy o rachunkowości i MSR 41 Przepisy ustawy o rachunkowości w zakresie

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Światło słoneczne jest niezbędne do trwania życia na Ziemi. Dostarcza energii do fotosyntezy roślinom co pomaga w wytwarzaniu tlenu niezbędnego do życia.

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.gddkia.gov.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.gddkia.gov.pl 1 z 6 2012-03-08 14:33 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.gddkia.gov.pl Rzeszów: Wynajem i obsługa przenośnych toalet przy drogach

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Lokalnego Gminy Brzeziny na lata 2015-2022 Analiza SWOT

Strategia Rozwoju Lokalnego Gminy Brzeziny na lata 2015-2022 Analiza SWOT Strategia Rozwoju Lokalnego Gminy Brzeziny na lata 2015-2022 Analiza SWOT Fundacja Instytut Studiów Obywatelskich Obywatele24.pl ul. Białoskórnicza 3/1 50-134 Wrocław kontakt@obywatele24.pl www.obywatele24.pl

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA GDYNI z dnia... 2016 r.

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA GDYNI z dnia... 2016 r. UCHWAŁA NR... RADY MIASTA GDYNI z dnia... 2016 r. w sprawie określenia zadań, na które przeznacza się środki Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych Na podstawie art. 35a ust. 3 ustawy

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów

Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów 1 Autor: Aneta Para Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów Jak powiedział Günter Verheugen Członek Komisji Europejskiej, Komisarz ds. przedsiębiorstw i przemysłu Mikroprzedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ.

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. I. UWAGI OGÓLNE. 1. Dostarczanie posiłków, ich przechowywanie i dystrybucja musza odbywać się w warunkach zapewniających

Bardziej szczegółowo

Regulamin Projektów Ogólnopolskich i Komitetów Stowarzyszenia ESN Polska

Regulamin Projektów Ogólnopolskich i Komitetów Stowarzyszenia ESN Polska Regulamin Projektów Ogólnopolskich i Komitetów Stowarzyszenia ESN Polska 1 Projekt Ogólnopolski: 1.1. Projekt Ogólnopolski (dalej Projekt ) to przedsięwzięcie Stowarzyszenia podjęte w celu realizacji celów

Bardziej szczegółowo

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/biuro-informacji-kredytowej-bik-koszty-za r Biznes Pulpit Debata Biuro Informacji Kredytowej jest jedyną w swoim rodzaju instytucją na polskim rynku

Bardziej szczegółowo

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej polegającej na rozwoju działalności gospodarczej Lp. 1. 2. 3. 4. Nazwa kryterium Liczba miejsc pracy utworzonych w ramach operacji i planowanych do utrzymania przez okres nie krótszy niż 3 lata w przeliczeniu

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) Dz.U.05.73.645 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. z dnia 28 kwietnia 2005 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Innowacje (pytania do przedsiębiorstw)

Innowacje (pytania do przedsiębiorstw) Innowacje (pytania do przedsiębiorstw) Zwracamy się z uprzejmą prośbą o wypełnienie niniejszej ankiety dotyczącej Pani/a opinii na temat prawdopodobieństwa wystąpienia przedstawionych zjawisk w perspektywie

Bardziej szczegółowo

WYTYCZNE MCPFE DO OCENY LASÓW I INNYCH GRUNTÓW LEŚNYCH CHRONIONYCH I ZE STATUSEM OCHRONNYM W EUROPIE

WYTYCZNE MCPFE DO OCENY LASÓW I INNYCH GRUNTÓW LEŚNYCH CHRONIONYCH I ZE STATUSEM OCHRONNYM W EUROPIE Living Forest Summit Czwarta Konferencja Ministerialna w sprawie Ochrony Lasów w Europie 28-30 kwietnia 2003 r., Wiedeń Austria WYTYCZNE MCPFE DO OCENY LASÓW I INNYCH GRUNTÓW LEŚNYCH CHRONIONYCH I ZE STATUSEM

Bardziej szczegółowo

p o s t a n a w i a m

p o s t a n a w i a m ZARZĄDZENIE NR ON.0050.2447.2013.PS PREZYDENTA MIASTA BIELSKA-BIAŁEJ Z DNIA 7 CZERWCA 2013 R. zmieniające zarządzenie w sprawie wprowadzenia Regulaminu przyznawania karty Rodzina + oraz wzoru karty Rodzina

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą Fundacja Ścięgoszów, zwana dalej Fundacją ustanowiona przez Łukasza Perkowskiego Olgę Sobkowicz zwanych dalej fundatorami, aktem

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2015

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2015 Załącznik do Uchwały Nr 47/IX/11 Rady Miejskiej Łomży z dnia 27 kwietnia.2011 r. MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2015 ROZDZIAŁ I

Bardziej szczegółowo

Zmiany te polegają na:

Zmiany te polegają na: Z dniem 1 stycznia 2013 r. wejdzie w życie ustawa z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 6 czerwca 2012

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIA DODATKOWE DO OGÓLNYCH WARUNKÓW GRUPOWEGO UBEZPIECZENIA NA ŻYCIE KREDYTOBIORCÓW Kod warunków: KBGP30 Kod zmiany: DPM0004 Wprowadza się następujące zmiany w ogólnych warunkach grupowego ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl Braniewo: Pełnienie funkcji Koordynatora Projektu Priorytet: IX Rozwój wykształcenia

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA DLA PRZETARGU NIEOGRANICZONEGO CZĘŚĆ II OFERTA PRZETARGOWA

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA DLA PRZETARGU NIEOGRANICZONEGO CZĘŚĆ II OFERTA PRZETARGOWA Powiat Wrocławski z siedzibą władz przy ul. Kościuszki 131, 50-440 Wrocław, tel/fax. 48 71 72 21 740 SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA DLA PRZETARGU NIEOGRANICZONEGO CZĘŚĆ II OFERTA PRZETARGOWA

Bardziej szczegółowo

Plan gospodarki niskoemisyjnej dla miasta Mielca

Plan gospodarki niskoemisyjnej dla miasta Mielca Plan gospodarki niskoemisyjnej dla miasta Mielca PO CO MIASTU MIELEC PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ? Pozwala na inwentaryzację emisji (różne od stężenie) gazów cieplarnianych, głównie CO2, innych substancji

Bardziej szczegółowo

terapeutycznych w ramach projektu systemowego Szansa na rozwój realizowanego przez Miejski Ośrodek

terapeutycznych w ramach projektu systemowego Szansa na rozwój realizowanego przez Miejski Ośrodek 1 z 5 2012-08-01 14:24 Ogłoszenie powiązane: Ogłoszenie nr 163056-2010 z dnia 2010-06-10 r. Ogłoszenie o udzieleniu zamówienia - Darłowo Zadanie I- terapia społeczna i zawodowa osób niepełnosprawnych z

Bardziej szczegółowo

STATUT PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO KUBUŚ I PRZYJACIELE

STATUT PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO KUBUŚ I PRZYJACIELE STATUT PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO KUBUŚ I PRZYJACIELE I Postanowienia ogólne : Przedszkole Niepubliczne KUBUŚ I PRZYJACIELE 1. zwane dalej przedszkolem jest przedszkolem niepublicznym prowadzonym przez

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo