Jarosław Zieliński. Globalizacja wobec demokracji

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jarosław Zieliński. Globalizacja wobec demokracji"

Transkrypt

1 Jarosław Zieliński Globalizacja wobec demokracji Warszawa 2001

2 Wprowadzenie Będzie to świat globalny w pozytywnym znaczeniu tego słowa, jako suma wkładów wielu narodów, ras i kultur 1 Co naprawdę znaczy globalizacja? Co znaczy dla współczesnego świata co dla świata jako całości, a co dla jego najbardziej rozwiniętych krajów? Co dla państwa, a co dla pojedynczego człowieka? Co dla polityki, gospodarki, kultury? Wiele pytań i wiele odpowiedzi na nie, często nacechowanych emocjonalnie i ideologicznie. Spór o globalizację jest bez wątpienia sporem ideologicznym, może najważniejszym jaki się toczy na przełomie wieków. Rewolucyjne przemiany w komunikowaniu się ludzi, gospodarcza globalizacja, Internet i ogromne przepływy kapitału zmieniają mechanizmy, które rządzą światem stwierdza Tony Blair, premier rządu brytyjskiego. Globalizacja nie jest procesem abstrakcyjnym. Ma ona wpływ na życie nas wszystkich poczynając od maklerów walutowych w londyńskim City, a kończąc na robotnikach w Szanghaju i producentach kawy w Kenii. Nauczyciele i handlowcy, urzędnicy i piłkarze mogą odczuwać wpływ wydarzeń zachodzących w miejscach oddalonych o tysiące kilometrów 2. Coraz większe całości Ludzkość od wieków ma tendencję do łączenia się w coraz większe wspólnoty. Pewnych problemów po prostu nie da się rozwiązać w małych grupach. Wspólnota zamieszkująca jedną jaskinię przerodziła się w plemię, a te gdy urosło założyło miasto, które zagarniając wokół siebie coraz więcej terytorium przekształciło się w państwo. Bliskie sobie państwa zaczęły wiązać regionalne sojusze, w trosce o swe bezpieczeństwo i dla lepszego rozwoju. Dwudziesty wiek przyniósł myślenie o całej Ziemi jako jednym wielkim regionie: powstał system Narodów Zjednoczonych 3. Wizje autorów dzieł fantastycznonaukowych idą dalej w 1 Carlos Fuentes, w: Giermkowie Don Kichota, z Carlosem Fuentesem rozmawia Artur Domosławski, Gazeta Wyborcza, 18 maja Z wypowiedzi Tony Blaira w czasie szczytu G-8, w: Tony Blair, Wyzwania XXI wieku, Rzeczpospolita, 15 maja 1998 roku. 3 Autorem pojęcia Narody Zjednoczone był amerykański prezydent Franklin Delano Roosevelt; zostało ono po raz pierwszy użyte w Deklaracji Narodów Zjednoczonych podpisanej przez 26 państw w 1942 roku. Jednak

3 3 stronę galaktycznych imperiów przedstawionych w filmie Gwiezdne wojny czy serialu telewizyjnym Star Trek. Czy jednak ludzkość jest w stanie stworzyć polityczny i gospodarczy organizm obejmujący setki planet, jeśli nie potrafimy zjednoczyć jednej? Proces globalizacji wskazuje że tak, choć dopiero za pewien czas; dziś zbyt wiele nas różni. Podobnie jak polityczne, przez wieki poszerzały swój teren działania organizmy gospodarcze. Początkowo człowiekowi wystarczyły efekty pracy jego rąk, sił rodziny i pomocników. Później powstały warsztaty rzemieślnicze, manufaktury i posiadłości ziemskie, fabryki, wymieniające swe produkty przy pomocy kupców i targowisk. Przedsiębiorstwa stawały się coraz większe, a ich produkcja coraz bardziej skomplikowana. Poszerzały zakres swego działania na nowe branże i obszary. Przekroczyły granice państw wspierając się rozwojem narzędzi transportu i wymiany informacji. Powstały międzynarodowe czy też wielonarodowe (multinationals) korporacje 4. To one mają dziś wielki wpływ na gospodarkę światową, wpływ porównywalny z rządami państw. Ważną cechą globalizacji jest to, że w jej czasach obok państw w grze politycznej występują też organizacje międzynarodowe i wielonarodowe korporacje. Komplikuje to, ale zarazem uspokaja sytuację międzynarodową. Korporacje chcą może zbrojeń szczególnie te zaangażowane w produkcję zbrojeniową i badania naukowe na jej rzecz, ale nie wojny. W trakcie starcia zbrojnego ich lokalne przedstawicielstwa mogłyby znaleźć się po obu stronach konfliktu, a żywotne więzi pomiędzy nimi zostałyby zerwane. 5 Organizacje międzynarodowe nie pozwalają na dominację jednego państwa ścierające się w nich interesy nie przynoszą prostych rozwiązań. Władza ucieka rządom. Władza na ich własnych terytoriach i w tradycyjnie przynależnych im dziedzinach. Czy w stronę rządu światowego? prawdziwym początkiem systemu Narodów Zjednoczonych jest Karta Narodów Zjednoczonych z 1945 roku; powstaje Organizacja Narodów Zjednoczonych. 4 Można się też spotkać z określeniem przedsiębiorstwa transnarodowe lub, znacznie częściej, z popularnym określeniem wielkie korporacje ; wszystkie te terminy oznaczają firmy przemysłowe i handlowe o zasięgu międzynarodowym, tworzące i sprzedające swe towary i usługi w wielu krajach świata. 5...nigdy do tej pory nie walczyły ze sobą kraje, w których McDonald s sprzedawał hamburgery pisze o interwencji w Kosowie jako o wyjątku od tej dwudziestowiecznej zasady Paweł Wroński (Nowy wojenny świat, Gazeta Wyborcza, 30 kwietnia 1999). Jest to przypomnienie tezy wysuniętej po raz pierwszy w połowie lat dziewięćdziesiątych przez komentatora New York Timesa Thomasa Friedmana. Teza ta została ona nieco nadszarpnięta tym, że w Jugosławii otwarto restaurację McDonald s 24 marca 1988 roku a w Stanach już w 1948, a kraje te tak naprawdę toczyły wojnę o Kosowo w 1999 roku...

4 4 Wydzielanie dziedzin Anarchiczne wyobrażenie, że mogłoby udać się przetransportować klasyczny model państwa terytorialnego na całą kulę ziemską oraz ustanowić jednolity rząd światowy uważam z wielu względów (...) za utopię stwierdza Georg Picht 6 w swym dziele Odwaga utopii. I dalej: Ponadnarodowe organizacje i instytucje zwykły rozwijać się inaczej. Tutaj nie następuje przekazanie całej suwerenności państwowej jakiemuś superrządowi, lecz wydziela się spod tej suwerenności pewne dziedziny cząstkowe i podporządkowuje je zarządowi ponadnarodowemu. Taki zarząd ponadnarodowy może koncentrować ogromne potencjały mocy, nie dysponuje jednak skupioną w ten sposób władzą bez ograniczeń, lecz podlega złożonemu systemowi kontroli politycznych. Symbolem współpracy państw i wielkich korporacji są spotkania w Davos można na nich zobaczyć i polskiego prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego i amerykańskiego biznesmena Billa Gatesa, szefa wielkiego koncernu informatycznego Microsoft. W dwudziestym wieku świat nabrał tempa. Żyje nam się łatwiej i szybciej. Pokonujemy coraz większe odległości. Komputery przetwarzają dla nas coraz więcej informacji. Żyjemy sprawami całego świata. te słowa prasowej reklamy z połowy roku krótko i trafnie oddają współczesny świat. Szybkość działania i skomplikowane zależności powodują, że rządy i wielkie prywatne firmy ponoszą odpowiedzialność nie tylko wobec swych obywateli czy klientów, ale także właściwie wobec całej ludzkości, którą dziś lub w przyszłości mogą dotknąć ich poczynania. Można by nawet powiedzieć, że odpowiadają nie tylko za to, co zrobiły ale także za to czego nie zrobiły, ale mogłyby zrobić. Problemy globalne Przez większą część okresu, kiedy ziemia była zamieszkana, liczba ludzi była niewielka, a ich możliwości ograniczone. Niszczenie środowiska było w najgorszym przypadku zlokalizowane i zazwyczaj szkody te mogły być naprawione dzięki regeneracyjnej sile przyrody. Ocenia się, że zaledwie kilka wieków temu, bo w roku 1600 naszej ery, liczba ludzi na świecie nie przekraczała pół miliarda i że większość naszego globu była niezamieszkana lub w niewielkim stopniu dotknięta działalnością człowieka. W ciągu tych kilku stuleci świat za- 6 Georg Picht, Odwaga utopii, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981, strona Reklama Idei, Rzeczpospolita, 26 maja 2000.

5 5 mieszkuje siedem razy tyle ludzi, a wszystkie obszary powierzchni ziemskiej uległy mnie lub więcej wpływom działalności człowieka. To, co kiedyś było problemem lokalnym dziś jest problemem światowym, dla rozwiązania którego potrzebne są wspólne wysiłki wszystkich narodów. Wobec perspektywy podwojenia się ludzkości świata w ciągu niecałych pięćdziesięciu lat, potrzeba takiej akcji staje się coraz bardziej paląca. Konieczność zapewnienia coraz większej liczbie ludzi żywności, wody, paliw i innych podstawowych produktów staje się problemem praktycznie we wszystkich rejonach świata i wymagać będzie starannego planowania i racjonalnego gospodarowania zasobami naturalnymi. Żaden kraj nie może dłużej uniknąć tych problemów ogólnoświatowych. Stało się jasne, że wszyscy żyjemy w biosferze, której przestrzeń i zasoby jakkolwiek są olbrzymie, są jednak ograniczone. 8 Współczesne problemy globalne dobrze uchwycił Bill Clinton w maju 2001 stwierdzając: Stany Zjednoczone i Europa muszą zobowiązać się do realizacji pięciu głównych celów: intensywniej wspierać rozwój gospodarczy najuboższych krajów, pracować nad zbudowaniem dobrego systemu opieki zdrowotnej i oświaty, wypełnić przepaść między krajami bogatymi i biednymi związaną z dostępem do dobrodziejstw najnowszej techniki, wspierać ekologicznie zrównoważony rozwój (zwalczając jednocześnie efekt cieplarniany) oraz zintensyfikować współpracę w zakresie bezpieczeństwa, zapewniającą skuteczną walkę z terroryzmem. 9 Dodaje też: Problemów do rozwiązania jest zatem wiele. Aby się z nimi uporać, musimy podążać dotychczasową drogą rozwijania wzajemnych zależności. Umożliwiło to przetrwanie zimnej wojny, doprowadziło do integracji Europy, a teraz może pomóc w likwidowaniu dzielących nas jeszcze barier i tym samym przyczynić się do znalezienia drogi do wspólnej sprawy. Jeżeli to zrobimy, to lata, które nadejdą, mogą być najwspanialszymi w historii człowieka. Odpowiedzią na pojawienie się problemów politycznych o zasięgu globalnym staje się globalizacja polityczna. Jej najważniejszą cechą jest wzrost znaczenia działań rozgrywających się powyżej poziomu jednego państwa. 8 Fragment raportu Człowiek i środowisko ogłoszonego przez sekretarza generalnego U Thanta w maju 1969 roku, cytowany za: Czesław Mojsiewicz i Stanisław Wykrętowicz, Rewolucja naukowo-techniczna a prawa człowieka w świecie współczesnym, w: Społeczne aspekty rewolucji naukowo-technicznej, pod redakcją Stanisława Wykrętowicza, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań Z wystąpienia Billa Clintona podczas jego pobytu w Warszawie w maju 2001, za: Małgorzata Birnbaum, Urszula Chojnacka, Bill Clinton: Nikt nie zatrzyma procesu globalizacji, Puls Biznesu, 21 maja 2001.

6 6 Wiek XXI będzie kluczowy dla ludzkości. Czeka nas szok klimatyczny i szok energetyczny. Problemy te z pewnością powodują mobilizację społeczną, bowiem dla ich rozwiązania potrzebna będzie wola społeczeństw, tak jak i potrzebne będą zmiany technologiczne i zmiany stylu życia. Jeśli nie rozwiążemy tych problemów, istnieje duże prawdopodobieństwo, że znaczna część ludzkości nie przeżyje ocenia socjolog Anthony Giddens 10. Problemy takie jak pokój i rozbrojenie, terroryzm, zanieczyszczenie środowiska, głód i przeludnienie nie można rozwiązać w skali jednego kraju, a nawet regionu. Konieczna jest współpraca wielu państw, a także pomoc biedniejszym państwom udzielana przez bogatsze. Konieczna jest także współpraca sektora państwowego i sektora prywatnego gospodarki nie tylko na gruncie wzajemnego poszanowania praw i obowiązków, ale także wspólnego rozwiązywania globalnych problemów. Narody Zjednoczone u progu swego powstania zdefiniowały pokój jako problem globalny. Z utrzymaniem pokoju związane są problemy kontroli zbrojeń i proces rozbrojenia, a zwłaszcza sprawy dotyczące broni masowej zagłady. Rozwój techniki i korzystającej z jej osiągnięć gospodarki dodał troskę o środowisko naturalne, od zanieczyszczeń przemysłowych po wymierające gatunki roślin i zwierząt. Troska o prawa człowieka postawiła pod znakiem zapytania suwerenność jako generalną zasadę obowiązującą w ładzie światowym. Poszanowanie praw człowieka choć bardziej politycznych niż społecznych i kulturalnych stało się równie ważnym światowym działaniem jak walka o pokój. I często przybiera postać walki. Choć wraz z upadkiem kolonialnych imperiów niewolnictwo przestało być globalnym rozwiązaniem dla taniej siły roboczej, to jednak nie zniknęło zupełnie. Na progu dwudziestego pierwszego wieku ciągle jest wiele krajów, w których wykorzystuje się pracę niewolniczą. W samej Mauretanii ocenia się liczbę niewolników na ponad sto tysięcy, choć oficjalnie niewolnictwo zniesiono w 1981 roku. Demokracja międzynarodowa? Gdzieś w domyśle dzisiejszych stosunków międzynarodowych leży uznanie demokracji za standard działań politycznych, standard do którego należy dążyć. Demokracja i wolny rynek są wspólnym mianownikiem procesu globalizacji. Upowszechnianie demokracji prowadzi do uspokojenia sytuacji na świecie: Doświadczenie dowodzi, że kraje demokratyczne rzadko 10 XX wiek rozstrzygnie o losie ludzkości, z Anthonym Giddensem, rozmawia Marek Garztecki, Europa, 26 lipca 2006.

7 7 kiedy wypowiadają sobie wojnę stwierdza Kofi Anan, sekretarz generalny Organizacji Narodów Zjednoczonych 11. Jest to już nieco inna demokracja niż ta istniejąca na poziomie pojedynczego państwa. Edward Haliżak tak rozważa 12 system międzynarodowy: za jego demokratycznością przemawia rosnący udział państw demokratycznych, upowszechnienie idei bezpieczeństwa jednostek ludzkich, mobilizacja społeczeństw w stosunku do własnych rządów, rosnąca współzależność między sferą wewnętrzną i międzynarodową, upowszechnienie się zasady międzynarodowego ładu liberalnego w gospodarce światowej; przeciw wpływ mocarstw jako uczestników systemu międzynarodowego mogących narzucać innym swoją wolę, różnice w statusach i potencjałach państw tworzących ów system. Dodać można również rozwiązywanie demokratycznymi sposobami problemów na forum organizacji międzynarodowych, takich jak ONZ. Stwierdzamy, że w wielu sprawach nie możemy być samodzielni i dlatego musimy nawiązać współpracę z innymi wspólnotami. Innymi słowy, stwierdzamy, iż państwo narodowe nie zapewnia już wystarczająco pojemnej platformy dla skutecznego odniesienia się do niektórych zadań i musimy szukać innej instytucji. Nie czynimy nic nowego, naśladujemy twórców państwa narodowego, które pozwoliło opanować sprawy, jakimi w minionych stuleciach nie sposób było zarządzać w wąskich granicach miast-państw. tłumaczy Andrzej Olechowski nasz dążenia do wstąpienia do Unii Europejskiej 13. I dodaje następnie: Wiele już zostało zrobione, by zgromadzić Europejczyków w jednej wspólnocie, w ponadnarodowej demokracji. Giełda i korporacje Globalizacja gospodarcza jest wynikiem zarówno działań wielonarodowych korporacji jak i posunięć rządów. Na przełomie XX i XXI wieku świat staje się jednym wielkim rynkiem, a wydarzenia gospodarcze z różnych kontynentów są ze sobą powiązane. 11 Wypowiedź Kofi Anana 27 czerwca 2000 podczas konferencji Ku wspólnocie demokracji, za: Katarzyna Montgomery, Witajcie w klubie, Gazeta Wyborcza, 28 czerwca Edward Haliżak, Demokratyczność współczesnego systemu międzynarodowego, wystąpienie na konferencji z okazji dwudziestolecia Instytutu Stosunków Międzynarodowych UW, 9 listopada 1996 w Warszawie. 13 Andrzej Olechowski, W drodze do ponadnarodowej demokracji, Rzeczpospolita, 18 maja Olechowski wskazuje w tym samym tekście na związki kreatywności i technologii informacyjnej z kapitalizmem: Kapitalizm zostanie też wzmocniony przez rozwój technologii informacyjnej, gdyż kreatywność jest jego siłą napędową.

8 8 w krótkim czasie, między innymi za sprawą Internetu i innych technologii informatycznych, trzy miliardy ludzi, połowa świata od Indii i Chin po Rosję i niektóre kraje Wschodniej Europy, które do niedawna nie uczestniczyły w swobodnym przepływie towarów i usług znalazła się na otwartym, globalnym rynku. To stworzyło nowe warunki pracy i konkurencyjności. Warunki, w których konkurencja nie oznacza już rywalizacji tylko na lokalnym rynku stwierdza Craig Barrett, dyrektor Intel Corporation, jednej z największych firm informatycznych na świecie 14. Ważnym mechanizmem a zarazem symbolem tych globalnych zależności jest giełda papierów wartościowych. Przy całej swej nieprzewidywalności giełdy są narzędziem stabilizującym politycznie. Po co walczyć, jeśli można handlować? Dążenie do umożliwienia jak największej liczbie ludzi grania na giełdzie musi spowodować unifikację zasad finansowych, wprowadzenie prawnych regulacji pozwalających amerykańskiej czy niemieckiej korporacji kupić fabrykę pod Rzeszowem. Giełdy działają jak system naczyń połączonych; są wrażliwe na gospodarcze i polityczne wydarzenia na świecie. Kryzys gospodarczy w Rosji, wojna w Zatoce Perskiej, trzęsienie ziemi niszczące fabrykę ważnych komponentów elektronicznych w Japonii mogą spowodować wahania kursu akcji na całym świecie. Akcjonariat jako forma własności pozwala kapitałowi łatwo przekraczać granice. Firma publiczna, notowana na giełdzie, należąca po części do wręcz setek tysięcy ludzi a taką formę ma większość wielonarodowych korporacji dążyć musi nie tylko do maksymalizacji zysku, ale i do odpowiedniego przedstawienia swych posunięć każdemu, kogo to może zainteresować. W rzeczywistości nie ogranicza się tylko do zainteresowanych. Wielonarodowa korporacja ma zadanie trudniejsze niż państwo we współczesnym świecie każdy może być jej klientem, współpracownikiem czy akcjonariuszem. Kampanie reklamowe i działania public relations korporacji mają za zadanie powiększyć krąg zainteresowanych jej produktami o odbiorców formułowanego przez nią komunikatu. Jednak najprostszym komunikatem jest sam produkt nie potrzeba reklamy, by wziąć do ręki butelkę Coca-Coli i poczuć jej niepowtarzalny smak czy to na Saharze czy w centrum Nowego Jorku. Wielkie korporacje międzynarodowe są uważane za siłę napędową procesów globalizacyjnych. Ocenia się, że przypada na nie 25 procent światowej produkcji i 75 procent wymiany 14 Za: Zbigniew Zwierzchowski, Konkurencja przestała być lokalna, Rzeczpospolita, 21 czerwca 2004.

9 9 handlowej. Są ośrodkiem innowacyjności, tworzą główne kanały przekazywania nowoczesnych technologii. Ich produkty są w skali globalnej najbardziej konkurencyjne; udaje się to im osiągnąć dzięki utrzymywaniu kosztów na niskim poziomie, a także przez stosowanie najnowszych technologii i efektywnych procesów decyzyjnych. Nie bez znaczenia są również działania korporacji w zakresie prac badawczo-rozwojowych; wiele z nich ma budżety badawcze porównywalne z wydatkami na badania całych państw. Mają własne laboratoria, prowadzą wspólne projekty z uniwersytetami i instytucjami naukowymi 15. Są to przede wszystkim firmy mające siedzibę w Stanach Zjednoczonych, Europie Zachodniej i Japonii. W tworzeniu nowych wynalazków mają swój udział zarówno wielkie korporacje, jak i niezależni twórcy. Natomiast w realizacji nowych pomysłów i ich przemysłowym zastosowaniu rola wielkich korporacji jest bardzo duża, a pozycja niezależnych twórców przestaje się w zasadzie liczyć stwierdza Romuald Kudliński 16. Jest to związane z wielkimi nakładami, jakie pochłania wprowadzenie wynalazku do przemysłu. Poza systemem korporacji, nie licząc pewnych inicjatyw rządowych, nikt nie posiada wystarczających środków, ani nie rozporządza personelem badawczym oraz odpowiednią organizacją, aby nowy pomysł dopracować i nadać mu ostateczną formę konstrukcyjną, jak również uruchomić masową produkcję danego wyrobu i wylansować go na rynku. Dlatego też olbrzymia większość niezależnych twórców różnymi drogami trafia w końcu do korporacji, która przeprowadza selekcję pomysłów i wdraża wybrane wynalazki do produkcji. Korporacja jest niezależna od przestrzeni. Zygmunt Bauman w swym dziele Globalizacja 17 rozważa sytuację, w której firma zdecydowałaby się na przeniesienie swej działalności w innej miejsce. Większość pracowników skrępowana rozmaitymi więzami zostałaby na starym miejscu, podobnie dostawcy i kooperanci. Sama miejscowość gdzie zlokalizowane jest biuro lub fabryka należące do firmy również nie zmieniłaby swej lokalizacji... Bauman stwierdza, że elementem mobilnym są tu inwestorzy właściciele akcji, podejmujący globalne decyzje dotyczące firmy. Stanowią oni w rzeczywistości jedyny czynnik, który nie jest ograniczony przestrzenią. 15 Za: Robert Ruszkiewicz, Globalizacja wielkie wyzwanie XXI wieku, Magazyn Przemysłowy, maj Romuald Kudliński, Strategia wielkich korporacji, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1972, strona Zygmunt Bauman, Globalizacja, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000.

10 10 Pewnym punktem umocowania firmy w przestrzeni jest jej siedziba, a codzienne decyzje podejmuje jej kierownictwo, z rzadka odwołując się do decyzji akcjonariuszy. W obrębie międzynarodowej korporacji wymieszane zostają polityczne, gospodarcze i kulturowe dążenia jej pracowników. Stają się mają być podporządkowane interesom korporacji. Te organizacje są zbyt duże, by było to proste zadanie. Cele gospodarcze zysku i dominacji na rynku mieszają się z intelektualnymi, takimi jak urzeczywistnienie wizji kierownictwa co do potrzeb samej korporacji i świata. W strukturze korporacji funkcjonującej w wielu krajach i wielu kulturach jest wiele miejsca na interpretację. Choć korporacja wręcz wymusza unifikację w swym działaniu, pozostawia też wiele miejsca na lokalizację przystosowanie swego przekazu do miejscowych warunków i wartości. Jej działalność globalna rozpada się w rzeczywistości na wiele posunięć lokalnych. Koncepcje i zmiany niekoniecznie muszą rodzić się w centrali; globalizacja nie jest tylko najnowszym sposobem komunikacji kwatery głównej z jej wysuniętymi posterunkami w wielu państwach świata, ale i sposobem na uzyskanie nowych pomysłów czy nowych metod działania zewsząd i przekazanie ich w wybranym momencie wszędzie, do każdego miejsca działania korporacji. Wielkie firmy stają się jeszcze większe; korporacje łączą się, dążąc do zdobycia coraz większej części rynku, zmniejszenia swych kosztów, a także wykorzystania nowych możliwości 18. Koncentracja kapitału najbardziej jest widoczna w sektorze naftowym, telekomunikacyjnym i spożywczym. Międzynarodowa przestępczość i terroryzm Troska o pokój, otwarcie granic i walka o prawa człowieka wespół rodzą nowe problemy globalne międzynarodową przestępczość i terroryzm. Nie można wskazywać na samostanowienie i demokratyczną formę rządów jako pożądane efekty bez uzyskania międzynarodowego terroryzmu jako skutku ubocznego. Dokładnie to samo dotyczy wolnego rynku, gospodarczej współpracy między krajami, otwarcia granic i przestępczości międzynarodowej, jako ich niepożądanego, ale nieuchronnego efektu. 18 Na przykład fuzja koncernu medialnego Time Warner z firmą internetową America OnLine rodzi się z chęci wykorzystania bogatej biblioteki multimedialnych treści artykułów prasowych, książek, utworów muzycznych, filmów (jakimi dysponuje Time Warner) w Internecie (gdzie America OnLine ma do dyspozycji ogromne doświadczenie, znaną markę i liczący się udział w rynku).

11 11 Jeszcze do niedawna mafie były zjawiskiem etnicznym i działały w niektórych miastach lub regionach. Od czasu do czasu prowadziły akcje na większą skalę, ale przez dziesięciolecia nie zdarzyło się, aby ze sobą współpracowały. Sytuacja zmieniła się radykalnie. Dziś większość mafii to organizacje międzynarodowe, globalizujące się wraz z gospodarką i obiegiem informacji. ocenia Jacek Pałasiński 19, wskazując jednocześnie przykłady tej współpracy. Bodaj najbardziej zinternacjonalizowaną organizacją przestępczą jest powstała przed dziesięciu laty mafia albańska. Zawarła ona strategiczne sojusze z neapolitańską kamorą i apulijską Zjednoczoną Świętą Koroną w sprawie przemytu papierosów i przerzutu imigrantów do południowych Włoch, a z mafią turecko-grecką w sprawie nielegalnego przewozu osób ze Wschodu do państw, które ratyfikowały porozumienie z Schengen. Albańczycy współpracują też z mafią sycylijską, ukraińską i mołdawską. Gwałtowny rozwój Internetu jeszcze potęguje te zjawiska. Dzięki Internetowi przestępcom łatwiej niż kiedykolwiek jest przekraczać granice i koordynować swe działania. Tradycyjnie rozumiana suwerenność narodowa utrudnia ekstradycję własnych obywateli, którzy popełnili przez Internet przestępstwo na terenie innego kraju 20. Międzynarodowy terroryzm pogrzebał poczucie bezpieczeństwa zarówno jednostek, jak i narodów. Terroryści uderzają znienacka. Dziś w Moskwie, a jutro? Gdzie? Nikt tego nie wie pisze Mieczysław F. Rakowski 21. Dramatyczny wymiar terroryzmu polega na tym, że jego ofiarami padają niewinni ludzie, którzy w większości nie mają żadnego wpływu na politykę rządów, na choćby zmniejszenie obszaru nędzy i głodu, na usuwanie przyczyn sprzyjających rozwojowi współczesnego terroryzmu. Piractwo siostrzane wobec terroryzmu zjawisko bez ambicji politycznych staje się dziś prawdziwym problemem: piraci porywają statki warte kilkanaście a nawet kilkadziesiąt milionów dolarów 22. Żądają milionów dolarów okupu. Są praktycznie bezkarni: nie sposób eskortować każdego z dziesiątek tysięcy statków pływających po morzach i oceanach. Problem jednak stanowi słaba współpraca rządów dzielących między siebie wody, na których grasują piraci. Potrzebne są działania ponadnarodowe, jak błyskawiczna wymiana informacji 19 Jacek Pałasiński, Globalna mafia, Wprost, 14 stycznia Za: AL., AFP, Technoprzestępcy, Gazeta Wyborcza, 9 maja Mieczysław F. Rakowski, Okruchy dziennika, Dziś, grudzień Jak saudyjski tankowiec Sirius Star wart 150 milionów dolarów z ładunkiem ropy o wartości 100 milionów dolarów, porwany 15 listopada 2008 roku, za który piraci żądali 25 milionów dolarów okupu.

12 12 między policjami morskimi poszczególnych państw, a przede wszystkim prawo do gorącego pościgu za piratami, którzy uciekają na wody terytorialne sąsiedniego państwa. Na to jednak rządy pod pretekstem dbałości o suwerenność nie chcą się zgodzić pisze Robert Stefanicki 23 o piractwie somalijskim Rogu Afryki, znajdującym się na głównym szlaku żeglugowym z Morza Arabskiego przez Kanał Sueski do Europy i Stanów Zjednoczonych. Niebezpieczne wody Rogu Afryki patrolują okręty wojenne z wielu państw. Ale niestabilna sytuacja polityczna w tym rejonie i słaba współpraca międzynarodowa utrudniają walkę z piratami. A nadchodzący kryzys gospodarczy sprawa, że ci stają się coraz zuchwalsi Globalizacja kulturalna Nauka wspierająca gospodarkę, informacja jako towar, kultura masowa prowadzą do globalizacji kulturalnej. Dzieła kultury przekraczają granice już od czasów wynalezienia druku i następnych metod produkcji masowej pierwszym niewątpliwie jest Biblia ale dopiero środki masowego przekazu otworzyły wrota globalizacji kulturalnej. Ta globalizacja kultury i źródeł informacji oznacza, że otrzymujemy informacje szybciej, ale z niewielu źródeł. Może być tylko jedna telewizja CNN i tylko jeden dziennik Financial Times. Ten sam przekaz jest dostarczany niemal natychmiast, w wiele miejsc. Zwolennicy podkreślają wiele i natychmiast, przeciwnicy wskazują na ten sam. Większe kultury zawsze oddziaływały na mniejsze, po części niszczyły je, po części zmieniały. Wielkie oznacza czasem bardziej rozwinięte, czasem silniejsze. Powstanie nacjonalizmu sprawiło, że możliwe stały się państwa narodowe tworzące zręby współczesnego świata, ale również powołało do życia dążenie do ochrony narodowych kultur. Globalizacja kulturalna jest dla owych kultur zagrożeniem. Nie bez znaczenia jest też dostrzeżenie innych kultur i idące za nim otwarcie się na nie. W dodatku procesy globalizacji sprawiają, że coraz częściej mamy kontakty z przedstawicielami innych środowisk i kultur, z ludźmi wyznającymi inne systemy wartości i inaczej postrzegającymi rzeczywistość, która nas otacza. To zmusza nas do rewidowania wielu tradycyjnych poglądów, które dotąd uznawaliśmy za pewniki. Musimy godzić się z możliwością, 23 Robert Stefanicki, Pod czarną banderą, Newsweek, 30 listopada 2008.

13 13 że być może dopuszczalne są zupełnie inne punkty widzenia i interpretacje faktów. zauważa profesor Janusz Czapiński, psycholog społeczny 24. Inwazja Zachodu Globalizacja jest także widziana jako inwazja Zachodu bogatszej, ale niezbyt licznej części świata na pozostałe kultury. Zachód narzuca im prawa człowieka, indywidualizm, wolny rynek, demokrację. Inwazja ta co prawda odbywa się rzadko już militarnie 25, a głównie w innych dziedzinach politycznie, gospodarczo, informacyjnie, kulturowo. Cywilizacja Zachodu rozprzestrzenia się na cały świat przyczółki zdobył dla niej kolonializm, dziś wspierają ją międzynarodowa działalność gospodarcza i ruch turystyczny, wymuszając pewne standardy komunikacji i zamieszkania, a przy tym przekazując sposób myślenia charakterystyczny dla mieszkańców Europy i Ameryki Północnej. Oczekujemy świetlanej przyszłości, tego, że świat zmierza ku lepszemu, a rzeczywistość jest inna. Trzecia wojna światowa już się zaczęła między globalizmem, bogactwem, a pięcioma miliardami ludzi, którzy cierpią biedę. mówi rosyjski reżyser Andrzej Konczakowski 26. Tymczasem wydaje się, że jest to konflikt religijny, muzułmańskich fundamentalistów występujących przeciw Zachodowi za kilka, za dziesięć lat ta wojna może stać się wojną prawdziwą. W rzeczywistości globalnej XXI wieku nie będzie ani wojny globalnej Konczakowskiego ani zderzenia cywilizacji Huntingtona. Świat raczej będzie się starał współpracować wokół rozwiązania wielkich problemów i spierał o drobne sprawy. A czy Zachód ciągle będzie wysyłał swe inwazyjne siły? Wydaje się że tak, ale używając do tego cichych, ale przez to nie mniej zabójczych sił inwazji kulturowej. 24 Mamuty i kapiszony muszą wymrzeć, z Januszem Czapińskim rozmawia Wojciech Maziarski, Gazeta Wyborcza, 18 maja Choć odbywa się i w ten sposób. Jednym z ostatnich przykładów jest wojna w Kosowie, dla potrzeb której przyjęto prymat praw człowieka nad zasadą nieingerencji w wewnętrzne sprawy państw po to, by usprawiedliwić interwencję humanitarną. 26 Wojna cywilizacji, z Andrzejem Konczakowskim rozmawia Jerzy Wójcik, Rzeczpospolita, 27 września 2004.

14 Globalizacja polityczna W Europie państwa powstały z przekształcenia luźnej, feudalnej przestrzeni, ukształtowanej na gruzach Imperium Rzymskiego i regulowanej w większym stopniu przez kulturę niż przez politykę pisze profesor Jadwiga Staniszkis 27. Ujednolicenie praw, edukacji, likwidowanie barier pomiędzy regionami, wreszcie zapełnienie absolutystycznej pustki argumentów legitymizacyjnych przez siatkę praw obywatelskich doprowadziło do powstania nowoczesnych państw. Obecnie globalizacja koroduje stopniowo owe państwa, ograniczając znaczenie polityki w skali państwa narodowego. Państwa powoli obumierają. Powracają za to elementy charakterystyczne dla imperialistycznej filozofii władzy: chodzi między innymi o szukanie sensu władzy w misji wobec świata zewnętrznego, a nie tylko w reprodukcji własnych granic; nietolerowanie neutralności wobec wyznawanych przez siebie zasad; koncentryczna konstrukcja sfer wpływu z odmiennymi regułami gry i standardami... Profesor Staniszkis wskazuje na Stany Zjednoczone i Chiny jako na państwa mające takie imperialne zapędy; sądzi przy tym, że Europa nie stanie się imperium w sposobie działania, a raczej federacją państw. Ludzie ważniejsi od państwa Dwieście lat demokracji w Stanach Zjednoczonych, a także generacje demokratów, które przeżyły dwie wojny światowe w XX wieku spowodowały przyjęcie Uniwersalnej Deklaracji Praw Człowieka. Postęp w prawach człowieka wreszcie spowodował, że ludzie ważniejsi są od państwa. W tym nowym porządku świata, niezależni od tego, gdzie mieszkają na świecie, handlują między sobą, prowadzą wspólne badania i produkcje, korespondują i wspólnie spędzają czas. Na naszych oczach rodzi się nowy świat, gdzie los jednego człowieka, a zwłaszcza los grupy etnicznej, staje się naszym losem. Nasze indywidualne przeznaczenie będzie odtąd wynikać ze wspólnego przeznaczenia. Chcemy czy nie chcemy, musimy się w ten proces wspólnego losu zaangażować i wziąć za niego wspólną odpowiedzialność. W tym nowym ładzie świata, idea intere- 27 Jadwiga Staniszkis, Państwa, imperia i Europa, Gazeta Finansowa, 17 kwietnia 2001.

15 15 su państwa-narodu musi rozpłynąć się w szerszym pojęciu interesu ludzkości stwierdza Andrzej Targowski 28. Ludzie stają się ważniejsi od państwa to słowa otwierające granice, ale i usprawiedliwiające interwencję humanitarną. Jak duży zasięg ma ów nowy porządek świata? Jak wielu ludzi obejmuje bezpośrednio - bo pośrednio wpływa w pewien sposób na wszystkich? Co począć z tymi, którzy w tym porządku nie mogą się odnaleźć, z tymi którzy nie chcą w nim być, z tymi wreszcie którzy aktywnie przeciwko niemu protestują i walczą? Od dwubiegunowości do hegemonii USA Pewnego rodzaju etapem pośrednim od państwa narodowych do globalizacji był czas od zakończenia drugiej wojny światowej do rozpadu Związku Radzieckiego i jego bloku państw. Podzielonemu na niepodległe kraje światu narzucony został trwający niemal pół wieku i jeszcze do niedawna żywy podział na dwa bloki 29. Każdy z nich popierał wzrost koordynacji działań i współpracy między porządkami państwowymi w granicach jego metawładzy, opartej na założeniu, że pojedyncze państwa nie są samowystarczalne a dziedzinie militarnej, gospodarczej i kulturalnej stwierdza Zygmunt Bauman 30. Świt był dwubiegunowy. Po rozpadzie Związku Radzieckiego z tych bloków pozostał faktycznie jeden i tylko jedno supermocarstwo. Nie ma w tej chwili ani nie będzie w przewidywalnej przyszłości kraju czy grupy państw, które mogłyby pod względem militarnym stanowić zagrożenie dla Stanów Zjednoczonych stwierdza Henry Kissinger, były amerykański sekretarz stanu i doradca do spraw bezpieczeństwa narodowego prezydenta Nixona. I zaraz dodaje: To oczywiście kusi przeciwników do rzucenia Ameryce wyzwania, choćby przy użyciu metod niekonwencjonalnych, takich jak terroryzm 31. Stany Zjednoczone stały się mocarstwem globalnym, stając w szeregu takich państw jak imperium macedońskie Aleksandra Wielkiego, cesarstwo chińskie czasów Konfucjusza, cesarstwo rzymskie Juliusza Cezara, imperium mongolskie Czyngis-Chana, cesarstwo Napole- 28 Andrzej Targowski, Koniec państwa narodowego, Rzeczpospolita, 9 czerwca Poza owymi dwoma blokami pozostawał Trzeci Świat, gdzie powstawały nowe kraje czy dawne kolonie odzyskiwały niepodległość mniej stabilny, biedniejszy, będący w rzeczywistości polem ukrytych bitem pomiędzy Wschodem a Zachodem. 30 Zygmunt Bauman, Globalizacja, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000, strona Henry Kissinger, Pax Americana, Wprost, 17 marca 2002.

16 16 ona, imperium rosyjskie Piotra Wielkiego, brytyjska potęga kolonialna czasów królowej Wiktorii. Wiele z nich swój okres świetności przeżyło bardzo szybko; Stany Zjednoczone budują swoją potęgę od czasów pierwszej wojny światowej, by na przełomie wieków zdobyć absolutną przewagę gospodarczą i technologiczną. Na jak długo? Na świecie rośnie jednak także rola mocarstw lokalnych mocarstw dominujących na swoim obszarze dzięki znaczącej przewadze gospodarczej, militarnej i technologicznej. W Ameryce Południowej jest to Brazylia, w Afryce RPA, w Afryce Środkowej Nigeria, w Azji Wschodniej Chiny i Japonia, a w Azji Południowej Indie mówi o siłach dominujących w różnych rejonach świata amerykański politolog Samuel Huntington 32. Świat stał się wielobiegunowy. Oddziaływanie tych biegunów staje się to silniejsze, to słabsze na pewnych jego obszarach. Na podobne zjawiska wskazuje Zbigniew Brzeziński: Tymczasem mamy jednocześnie do czynienia z czymś, co ja nazywam globalnym przebudzeniem politycznym. Po raz pierwszy w historii świata niemal cała ludzkość jest politycznie aktywna i interaktywna, świadoma tego, co dzieje się w innych częściach globu stwierdza Zbigniew Brzeziński, politolog i były doradca do spraw bezpieczeństwa prezydenta Stanów Zjednoczonych Jimmy ego Cartera 33. I dodaje: Na całym świecie, który wciąż jeszcze nosi na sobie blizny kolonializmu i imperializmu, rośnie fala politycznego aktywizmu łączącego się z poszukiwaniem uznania dla własnej kultury. Dobiega końca pół tysiąca lat dominacji mocarstw atlantyckich, do głosu dochodzą Chiny i Japonia, a następne w kolejce są Indie, może też w dalszej przyszłości Rosja. Miejsce ONZ Jednym z głównych zadań Narodów Zjednoczonych od początku istnienia tej organizacji było dążenie do zachowania pokoju na świecie. Stosuje w tym celu różne narzędzia, od mediacji międzynarodowej, przez sankcje po operacje przywracania i utrzymania pokoju po sankcje. W skali globalnej zadanie to zostało osiągnięte od czasu powstania ONZ nie było wojen światowych, takich jak I wojna światowa i II wojna światowa. Wybuchały jednak liczne konflikty regionalne, w których brały również bezpośredni lub pośredni udział 32 z Samuelem Huntingtonem rozmawiała Amina Chaudary, Islamica Magazine/Global ViewPiont, 2006, za: Drugie zderzenie cywilizacji, Wprost, 24 grudnia Bez przesady z symbolami, ze Zbigniewem Brzezińskim rozmawia Piotr Gilbert, Rzeczpospolita, 24 grudnia 2008.

17 17 a często nawet powodowały mocarstwa stanowiące filary tej organizacji. Na świecie po 1945 roku wybuchło ponad sto poważnych konfliktów, w których zginęło dwadzieścia milionów ludzi 34. Czy to, że nie doszło do trzeciej wojny światowej jest zasługą ONZ czy raczej dwubiegunowego systemu stosunków międzynarodowych na świecie i groźby wojny po której już żadnej nie będzie pozostaje pytaniem otwartym. Upadek Związku Radzieckiego i rozpad bloku wschodniego spowodował zwiększenie się liczby ognisk zapalnych choćby o Kaukaz i Bałkany, całym czas ogniskiem zapalnym pozostaje Bliski Wschód. ONZ działa również na rzecz rozbrojenia i kontroli zbrojeń, zarówno w kwestii broni masowego rażenia, jak i kwestii broni konwencjonalnej. Osiągnęła w tym względzie pewne sukcesy, ograniczając sprzedaż broni ABC 35 i przepływ technologii służących ich wytworzeniu, jednak wiele krajów dysponuje ciągle potencjałem wielokrotnie przekraczającym ich potrzeby obronne, a inne starają się po nią sięgnąć Korea Północna i Iran. Jak stwierdza profesor Stanisław Parzymies 36 zakończenie zimnej wojny i upadek dwubiegunowego systemu stosunków międzynarodowych zwiększyły oczekiwania wobec Organizacji Narodów Zjednoczonych, w tym szczególnie w dziedzinie utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Jednak Narody Zjednoczone w ostatniej dekadzie dwudziestego wieku działają w sposób niejednokrotnie postrzegany jako kontrowersyjny i nieskuteczny jak w Somalii czy w państwach byłej Jugosławii stanowiąc raczej narzędzie mocarstw, niż całej społeczności międzynarodowej. Często nie interweniują w ogóle, pozostawiając otwarte ogniska konfliktów lokalnych. Dziś potrzebujemy światowej organizacji bardziej niż kiedykolwiek. Musimy zmierzyć się z tym, co nieuniknione: zmiana stylu życia, zmianom sposobów komunikowania się i zaspokajania potrzeb. W tym nowym, ciągle zmieniającym się świecie, Narody Zjednoczone powinny dawać nam poczucie stabilności i przewidywalności. Jestem głęboko przekonany, że Narody Zjednoczone będą w stanie służyć ludzkości w taki sposób, stawiając czoła wyzwa- 34 Boutros Ghali, An Agenda for Peace 1995, Nowy Jork 1995, strony 42-45, za: Stanisław Parzymies, Rola ONZ w utrzymaniu międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, w: Wkład ONZ w rozwój współżycia narodów, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa Broni atomowej, biologicznej i chemicznej, dziś częściej używa się na nie zbiorczego określenia broń masowej zagłady (weapons of mass descruction). 36 Stanisław Parzymies, Rola ONZ w utrzymaniu międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, w: Wkład ONZ w rozwój współżycia narodów, Don Wydawniczy Elipsa, Warszawa 1997.

18 18 niom czekającym nas w dwudziestym pierwszym wieku stwierdza Aleksander Kwaśniewski na Milenijnym Forum ONZ 37 w 2000 roku. Narody Zjednoczone mają do wykonania wobec swoich członków jako że poza Szwajcarią 38 i kilkoma niewielkimi krajami należą do tej organizacji wszystkie państwa świata misję nie ograniczającą się tylko do próby utrzymania pokoju i bezpieczeństwa, ale także do realizacji powiązanych z nimi dążeń do polepszenia poziomu życia, ochrony środowiska naturalnego i przestrzegania praw człowieka. Nie jest to proste zadanie, jako że współczesny świat wykazuje raczej dążenie w przeciwnych kierunkach: nasila się międzynarodowa przestępczość, walki etniczne, wzrasta bieda, postępuje degradacja środowiska naturalnego, przyrasta liczba ludności, szerzą się choroby. Agendy ONZ są dobrym forum międzynarodowej współpracy polityków, naukowców i innych specjalistów pracujących nad rozwiązaniem tych problemów; jednak często wydaje się że leczą oni objawy, a nie przyczyny chorób ludzkości. W 1945 roku, gdy powstawały Narody Zjednoczone, celem najważniejszym było zapobieżenie wybuchowi trzeciej wojny światowej. Dlatego utworzono tylko jeden potężny organ Radę Bezpieczeństwa, w której zasiadały światowe potęgi wojskowe. Rada Bezpieczeństwa miała wówczas i ma teraz za zadanie rozwiązywanie kryzysów, głównie środkami militarnymi. Dzisiaj jednak prawdziwe niebezpieczeństwo dla świata stanowią zagrożenia, które w owym czasie były niemal nieznane, takie jak ubóstwo, głód, wzrost liczby ludności, migracje, stan środowiska. Aby ONZ mogła sprostać tym wyzwaniom, musi się zmienić sama jej struktura. Potrzebne są dwie nowe rady, o sile i pozycji porównywalnej z pozycją Rady Bezpieczeństwa: rada społeczna i rada gospodarcza wskazuje pożądane kierunki rozwoju ONZ Richard von Weizsacker, były prezydent Niemiec 39. Zmiana obszarów kontroli Przepływ środków finansowych pozostaje w dużej mierze poza kontrolą rządów państw; jest w rękach międzynarodowych korporacji i funduszy inwestycyjnych i giełd. 37 Za: Maria Dąbrowska, Milenijny Szczyt Narodów Zjednoczonych, UN Magazine, 1 października Szczyt ten odbył się w dniach 6-8 września 2000 roku, a jego rezultatem była między innymi podpisana 8 września Deklaracja Milenijna (http://www.un.org/millennium/declaration/ares552e.htm). 38 która także zdecydowała się niedawno przystąpić do ONZ. W 1992 roku parlament uchwalił ustawę zezwalającą na udział wojsk szwajcarskich w operacjach pokojowych ONZ, a w 10 września 2002 Szwajcaria przystąpiła do ONZ. 39 Richard von Weizsacker, Potrzebny nowy model Narodów Zjednoczonych, Rzeczpospolita, 21 grudnia 2001.

19 19 Ponieważ więc państwa narodowe tracą kontrolę na pewnych obszarach, pojawiają się głosy, że państwa te obumierają a nie bardzo ma co je zastąpić. Od kiedy Wielki Podział przestał istnieć, świat nie wydaje się już całością, wygląda raczej jak pole działania rozproszonych i nieskoordynowanych ze sobą sił zamierających w miejscach trudnych do przewidzenia lub nabierających rozpędu, który nie wiadomo, jak powstrzymać ocenia Zygmunt Bauman 40. Nie ma też jednego celu, na który nakierowane byłyby zgodne działania całego świata stwierdza Bauman. 41 Nie jest to do końca prawda, chyba że cały świat zdefiniować by ostro, jako jedną wspólną wolę stu kilkudziesięciu krajów. Jednak biorąc pod uwagę większość czy znaczącą liczbę krajów można by wskazać takie cele, jak pokój, dążenie do demokracji, rozwój gospodarczy oparty na zasadach wolnego rynku, wspólne rozwiązywanie problemów takich jak głód czy choroby, poszerzanie współpracy międzynarodowej. Pozostałe kraje są nakłaniane, w mniej lub bardziej pokojowy sposób, do uznawania tych celów za swoje. Ta globalna cywilizacja zrodziła się w czasach nowożytnych w przestrzeni kultury europejskiej, a potem euroamerykańskiej, wyrosłej przede wszystkim z połączenia tradycji antycznej, żydowskiej i chrześcijańskiej. Umożliwia ludziom przynajmniej teoretycznie a ogólnoświatową komunikację, wspólną i skoordynowaną obronę przed najróżniejszymi zagrożeniami. W niezwykły sposób ułatwia im, czy też może ułatwiać, ziemskie życie i otwiera przed nimi niesłychane horyzonty w poznaniu siebie samych czy świata, w którym żyją. stwierdza Waclav Havel 42. Dzięki osiągnięciom tej cywilizacji dziś praktycznie wszyscy wiemy, co to są czeki, obligacje, weksle czy akcje, wszyscy wiemy, kto lub co to jest CNN, Czarnobyl, Rolling Stones, Nelson Mandela albo Salman Rushdie. Ale to nie wszystko: naczyniami, które tę cywilizację tak radykalnie integrują, płynie przez świat - głębiej czy płyciej zakorzeniając się w różnych miejscach świadomość pewnych sprawdzonych sposobów ludzkiego współżycia, takich jak demokracja, szacunek dla praw człowieka, państwo prawa czy zasady rynku. 40 Zygmunt Bauman, Globalizacja, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000, strona Zygmunt Bauman, Globalizacja, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000, strona Waclav Havel, przemówienie wygłoszone na Uniwersytecie Harvarda 8 czerwca 1995 roku, tłumaczenie z języka angielskiego: Andrzej Jagodziński.

20 20 Załamanie państwa narodowego Państwo narodowe jest czystym wymysłem. Tak naprawdę nigdy nie istniało w czystej formie. Był to model politologiczny, który świetnie zdał egzamin w XIX wieku. Tak świetnie, że wszyscy uwierzyli, iż posiadanie własnego państwa narodowego jest konieczne. W pewnym sensie pojęcie państwa narodowego jest ideologiczne. Kiedy Polska odrodziła się w 1918 roku, Polacy stanowili zaledwie 66 procent jej mieszkańców. Hiszpania zawsze była mozaiką etniczno-religijną, a Francja, która bardziej niż inne państwa chce wyglądać na monolit, ma przecież Bretończyków, Prowansalczyków czy Sabaudczyków stwierdza profesor Sergio Romano. 43 I dodaje: Poza tym Unia Europejska w dużej mierze pozbawiła państwa narodowe ich prerogatyw i władzy. Wraz z Internetem sama idea państwa narodowego krok za krokiem się załamuje. Internet jest nie tylko narzędziem pozwalającym funkcjonować międzynarodowym i wielojęzycznym chat lines. Dzisiaj miasto na Pomorzu może stać się miastem bliźniaczym swojego odpowiednika z samego środka Estramadury 44, znajdzie on line wspólne interesy i będzie prowadzić handel ponad autostradami, przecinanymi wciąż jeszcze przez granice. wskazuje Umberto Eco 45. Wojny a demokracje Globalizacja przyniosła też wojny w innym wymiarze; wprowadzając do nich reguły do których nawet wojskowym trudno się będzie przystosować. Wojny dziewiętnastowieczne i wcześniejsze toczyły się pomiędzy państwami, na polach bitew. Brały w nich tysiące, czasem setki tysięcy ludzi; walczyli żołnierze, dobrze rozpoznawani dzięki barwnym mundurom. W dwudziestym wieku rozegrały się dwie wielkie wojny, nazwane światowymi. Z racji wprowadzenia do walki lotnictwa, rakiet i szybko przemieszczających się oddziałów objęły znacznie większy teren, wchodząc do wsi i miast odległych od obszarów działań wojennych. Niszczące, ale na szczęście niemal bez wyjątku konwencjonalne bronie spowodowały wiele ofiar spośród ludności cywilnej. Była to ciągle walka państw, ale już i walka ideologii. 43 z profesorem Sergio Romano, historykiem i politologiem, profesorem Uniwersytetu Bocconi w Mediolanie rozmawia Jacek Pałasiński, Wprost, 11 marca Estremadura to zarazem nazwa regionu w Portugalii i prowincji w Hiszpanii. 45 Umberto Eco, Utrata prywatności, referat wygłoszony we wrześniu 2000 roku na konferencji na temat prywatności w Wenecji, w: Umberto Eco, Rakiem, WAB, Warszawa 2007.

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY _ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego AON wewn. 4969/97 QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY. Redakcja naukowa prof. zw. dr hab.

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJA ZAGROŻEŃ

KLASYFIKACJA ZAGROŻEŃ KLASYFIKACJA ZAGROŻEŃ Podczas klasyfikacji zagrożeń bezpieczeństwa w państwie Należy brać pod uwagę aspekty Polityczne Militarne Ekonomiczne Społeczne Zasięg i znaczenie możliwych następstw dla bezpieczeństw

Bardziej szczegółowo

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ 70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ Wojna 1939-1945 była konfliktem globalnym prowadzonym na terytoriach: Europy, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/galeria/402834,5,niemcy-atakuja-polske-ii-wojna-swiatowa-na-zdjeciach-koszmar-ii-wojny-swiatowej-zobacz-zdjecia.html

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej I. Źródła informacji geograficznej i sposoby ich wykorzystania. II. Funkcjonowanie światowego

Bardziej szczegółowo

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r.

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. I Preambuła 1. Osiągnięcie celów Traktatu Północnoatlantyckiego wymaga integracji przez jego państwa-strony takich środków

Bardziej szczegółowo

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych Wzorem lat ubiegłych Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide de Gasperi

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Życie młodych ludzi w państwie Izrael

Życie młodych ludzi w państwie Izrael III SPOTKANIE - Konflikt izraelsko-palestyński na progu XXI wieku Życie młodych ludzi w państwie Izrael 1. Powszechna służba wojskowa kobiet i mężczyzn (rola IDF w społeczeństwie); 2. Aktywność polityczna

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZALICZENIA ĆWICZEŃ WNOPIP

ZASADY ZALICZENIA ĆWICZEŃ WNOPIP ZASADY ZALICZENIA ĆWICZEŃ WNOPIP mgr. Aleksandra Spychalska aleksandra.spychalska@prawo.uni.wroc.pl konsultacje: sala 307 budynek A poniedziałki godz. 14.45-15.45 wtorki godz. 11.15-12.15 ZASADY ZALICZENIA

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 W 2000 roku społeczność międzynarodowa przyjęła Milenijne Cele Rozwoju na rzecz eliminowania ubóstwa oraz zapewnienia globalnej równowagi gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Tendencje i uwarunkowania biznesu międzynarodowego

Tendencje i uwarunkowania biznesu międzynarodowego Tendencje i uwarunkowania biznesu międzynarodowego Dr Bogdan Buczkowski Katedra Wymiany Międzynarodowej Konferencja organizowana w ramach projektu Utworzenie nowych interdyscyplinarnych programów kształcenia

Bardziej szczegółowo

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca WYMAGANIA EDUKACYJNE Z WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE NA POSZCZEGÓLNE OCENY KLASA II GIMNAZJUM Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej Temat lekcji 1. O czym będziemy się uczyć na lekcjach wiedzy o społeczeńst

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Pełna Oferta Usług Edu Talent

Pełna Oferta Usług Edu Talent Przedstawiamy Ci naszą Pełną Ofertę Usług. Przygotowaliśmy dla Ciebie szeroką ofertę profesjonalnego, terminowego i taniego pisania prac. Piszemy dla Ciebie: - prace magisterskie i licencjackie - prace

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

STRATEGICZNE FORUM BEZPIECZEŃSTWA STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP

STRATEGICZNE FORUM BEZPIECZEŃSTWA STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP STRATEGICZNE FORUM BEZPIECZEŃSTWA STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP Założenia i implementacja Stanisław Koziej Szef BBN www.bbn.gov.pl @SKoziej 7 stycznia 2015 r. 1 AGENDA 1. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA SBN

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 11 Wykaz wybranych skrótów... 15. 1. Bezpieczeństwo jako kategoria współczesnych stosunków międzynarodowych

Wstęp... 11 Wykaz wybranych skrótów... 15. 1. Bezpieczeństwo jako kategoria współczesnych stosunków międzynarodowych Spis treści Wstęp.............................................................. 11 Wykaz wybranych skrótów............................................ 15 1. Bezpieczeństwo jako kategoria współczesnych

Bardziej szczegółowo

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Łódź 2014r. Skład, redakcja i korekta techniczna: Wydawnicto Locuples Projekt okładki: Wydawnictwo Locuples

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Surowce energetyczne a energia odnawialna

Surowce energetyczne a energia odnawialna Surowce energetyczne a energia odnawialna Poznań 6 czerwca 2012 1 Energia = cywilizacja, dobrobyt Warszawa 11 maja 2012 Andrzej Szczęśniak Bezpieczeństwo energetyczne - wykład dla PISM 2 Surowce jako twarda

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Dokumenty List od Premiera Czasy, w których żyjemy, to czasy komputerów, telefonów komórkowych, SMSów, czatów, Internetu i serwisów społecznościowych.

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY

AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY YOUTH 4 EARTH MŁODZI DLA ŚWIATA Projekt współfinansowany z funduszy Unii Europejskiej i Miasta Częstochowy WARSZTATY OPEN BOOK AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY MIESZKANIEC domu, miejscowości, kraju, kontynentu,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of Przemówienie Ambasadora Stephena D. Mulla Ceremonia wręczenia dyplomów WIEMBA Uniwersytet Warszawski 29 czerwca 2013r. Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i wielu poświęceniom otrzymujecie

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO Rozdział szósty zawiera analizę inicjatyw w poszczególnych regionach oraz ich schematy. Autorka zaproponuje w nim

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁPRACA ZAGRANICZNA

WSPÓŁPRACA ZAGRANICZNA WSPÓŁPRACA ZAGRANICZNA Aktywność Polski na rynku międzynarodowym realizowana jest w trzech głównych obszarach: 1. Udziału w tworzeniu wspólnej polityki handlowej Unii Europejskiej uwzględniającej interesy

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Słowo wstępne... 11. Przedmowa do czwartego wydania... 13. Wykaz skrótów... 15

Spis treści. Słowo wstępne... 11. Przedmowa do czwartego wydania... 13. Wykaz skrótów... 15 Spis treści Słowo wstępne............................................................ 11 Przedmowa do czwartego wydania.......................................... 13 Wykaz skrótów............................................................

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Społecznej odpowiedzialności biznesu można się nauczyć

Społecznej odpowiedzialności biznesu można się nauczyć Społecznej odpowiedzialności biznesu można się nauczyć Maciej Cieślik Korzyści płynące z wprowadzania strategii społecznej odpowiedzialności biznesu w przedsiębiorstwach mają wymiar nie tylko wizerunkowy.

Bardziej szczegółowo

Ryszard Unia Europejska

Ryszard Unia Europejska A 377214 Ryszard Unia Europejska jako aktor stosunków międzynarodowych Wydawnictwo Naukowe Scholar Warszawa 2003 Spis treści Wstęp 13 Rozdział I Budowanie unii politycznej państw Wspólnoty Europejskiej:

Bardziej szczegółowo

Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR)

Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR) Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR) To koncepcja, według, której firmy dobrowolnie prowadzą działalność uwzględniającą interesy społeczne i ochronę środowiska,

Bardziej szczegółowo

Edukacja globalna w podstawie programowej kształcenia ogólnego w gimnazjum

Edukacja globalna w podstawie programowej kształcenia ogólnego w gimnazjum Edukacja globalna w podstawie programowej kształcenia ogólnego w gimnazjum Aleksandra Piszel, Anna Paluszek, Paulina Szczygieł, Jędrzej Witkowski Podstawa programowa kształcenia ogólnego uchwalona rozporządzeniem

Bardziej szczegółowo

Liczba. Jednostka tematyczna. Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO 1. Lekcja organizacyjna Ustalenie kontraktu, omówienie kryteriów

Liczba. Jednostka tematyczna. Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO 1. Lekcja organizacyjna Ustalenie kontraktu, omówienie kryteriów Jednostka tematyczna Zagadnienia Klasa III I. PRAWO. Lekcja organizacyjna Ustalenie kontraktu, omówienie kryteriów 2//4/5. Prawo cywilne i rodzinne oceniania, wymagań programowych. Zapoznanie z procedurami

Bardziej szczegółowo

Diagnoza stanu obecnego śląskich miast pod kątem smart rewitalizacji. Próba oceny uwarunkowań, potencjału, przeszkód

Diagnoza stanu obecnego śląskich miast pod kątem smart rewitalizacji. Próba oceny uwarunkowań, potencjału, przeszkód Diagnoza stanu obecnego śląskich miast pod kątem smart rewitalizacji. Próba oceny uwarunkowań, potencjału, przeszkód Prof.zw.dr hab. Jacek Szołtysek Kierownik Katedry Logistyki Społecznej Uniwersytet Ekonomiczny

Bardziej szczegółowo

Grupa Reagowania Operacyjno-Manewrowego (GROM)

Grupa Reagowania Operacyjno-Manewrowego (GROM) Strona znajduje się w archiwum. Grupa Reagowania Operacyjno-Manewrowego (GROM) Tworzenie Jednostki rozpoczęto w 1990 roku, wykorzystując najlepsze doświadczenia zagraniczne zwłaszcza Stanów Zjednoczonych

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Podziękowania Wstęp Rozdział 1. Pojęcie bezpieczeństwa Rozdział 2. Zagrożenia bezpieczeństwa

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Podziękowania Wstęp Rozdział 1. Pojęcie bezpieczeństwa Rozdział 2. Zagrożenia bezpieczeństwa SPIS TREŚCI Wykaz skrótów................................................................... 11 Podziękowania................................................................... 15 Wstęp...........................................................................

Bardziej szczegółowo

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP ROZDZIAŁ I. RELACJA ZALEŻNOŚCI W NAUCE O STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH 1.Pojęcie zależności 2. Historyczne i współczesne formy zależności 2.1. Okres przedwestfalski 2.2.

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE STUDIA II STOPNIA

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu magisterskiego na kierunku BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE STUDIA II STOPNIA

Bardziej szczegółowo

MASLANKA & Co. PATENTY I ZNAKI TOWAROWE. Logroño - Maj 2012

MASLANKA & Co. PATENTY I ZNAKI TOWAROWE. Logroño - Maj 2012 MASLANKA & Co. PATENTY I ZNAKI TOWAROWE Logroño - Maj 2012 CZYM SIĘ ZAJMUJEMY Oferujemy kompleksowe usługi w zakresie Praw Własności Przemysłowej: zgłoszenia, rejestracja i ochrona w trybie krajowym i

Bardziej szczegółowo

Zasady ogólnych praw i obowiązków. Deklaracja. z Rio de Janeiro w sprawie środowiska i rozwoju

Zasady ogólnych praw i obowiązków. Deklaracja. z Rio de Janeiro w sprawie środowiska i rozwoju 1 Zasady ogólnych praw i obowiązków Deklaracja z Rio de Janeiro w sprawie środowiska i rozwoju Preambuła Konferencja Narodów Zjednoczonych Środowisko i Rozwój spotykając się w Rio de Janeiro od 3 do 14

Bardziej szczegółowo

BS/181/2006 POLACY, WĘGRZY, CZESI I SŁOWACY O SYTUACJI NA BLISKIM WSCHODZIE KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2006

BS/181/2006 POLACY, WĘGRZY, CZESI I SŁOWACY O SYTUACJI NA BLISKIM WSCHODZIE KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2006 BS/181/2006 POLACY, WĘGRZY, CZESI I SŁOWACY O SYTUACJI NA BLISKIM WSCHODZIE KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2006 PRZEDRUK I ROZPOWSZECHNIANIE MATERIAŁÓW CBOS W CAŁOŚCI LUB W CZĘŚCI ORAZ WYKORZYSTANIE

Bardziej szczegółowo

Dynamiczny rozwój sektora usług biznesowych w Polsce i perspektywy jego kontynuacji centra usług biznesowych stają się polską specjalnością

Dynamiczny rozwój sektora usług biznesowych w Polsce i perspektywy jego kontynuacji centra usług biznesowych stają się polską specjalnością Dynamiczny rozwój sektora usług biznesowych w Polsce i perspektywy jego kontynuacji centra usług biznesowych stają się polską specjalnością Polska umacnia swoją pozycję lidera usług biznesowych w regionie

Bardziej szczegółowo

Historisch-technisches Informationszentrum.

Historisch-technisches Informationszentrum. 1 Historisch-technisches Informationszentrum. Wojskowy Ośrodek Badawczy w Peenemünde był w latach 1936-1945 jednym z najbardziej nowoczesnych ośrodków technologii na świecie. W październiku 1942 roku udało

Bardziej szczegółowo

Centrum Elektronicznego Wspomagania Handlu. Trade Point Poznań. www.tpp.com.pl. Ireneusz Fechner

Centrum Elektronicznego Wspomagania Handlu. Trade Point Poznań. www.tpp.com.pl. Ireneusz Fechner Centrum Elektronicznego Wspomagania Handlu Trade Point Poznań Ireneusz Program Trade Point Program Trade Point został uruchomiony podczas Konferencji ONZ nt. Handlu i Rozwoju (UNCTAD) w roku 1992. Jego

Bardziej szczegółowo

ŚWIATOWY KONGRES BEZPIECZEŃSTWA CHEMICZNEGO KIELCE, 18-20 KWIETNIA 2016 www.chemss2016.org DEKLARACJA

ŚWIATOWY KONGRES BEZPIECZEŃSTWA CHEMICZNEGO KIELCE, 18-20 KWIETNIA 2016 www.chemss2016.org DEKLARACJA ŚWIATOWY KONGRES BEZPIECZEŃSTWA CHEMICZNEGO KIELCE, 18-20 KWIETNIA 2016 www.chemss2016.org DEKLARACJA na temat rozwoju współpracy międzynarodowej w celu umacniania bezpieczeństwa chemicznego oraz rozwoju

Bardziej szczegółowo

dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze:

dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze: dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze: Stosunki międzynarodowe, w szczególności: negocjacje międzynarodowe, dyplomacja publiczna, protokół dyplomatyczny, europeistyka, paradygmaty teoretyczne.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia

Bardziej szczegółowo

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE 2015.05.11 1 BALTIJOS JŪRA LENKIJOS IR LIETUVOS KONCEPCIJOSE IR POLITIKOJE: ŽVILGSNIS Į LIETUVIŠKUS VADOVĖLIUS / MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko ucznia Klasa Data

Imię i nazwisko ucznia Klasa Data ID Testu: 857A3X6 Imię i nazwisko ucznia Klasa Data 1. Polska wstapiła do Unii Europejskiej wraz z innymi państwami. Były to m.in.: A. Malta, Słowenia, Słowacja oraz Chorwacja. B. Słowacja, Czechy, Serbia

Bardziej szczegółowo

Spis treści WSTĘP... 11

Spis treści WSTĘP... 11 Spis treści WSTĘP... 11 Magdalena Mazurczak Korporacje transnarodowe w dobie procesów globalizacji...15 1.1. Współczesne procesy globalizacji gospodarki światowej...15 1.1.1. Pojęcie i definicje procesów

Bardziej szczegółowo

Klasa III. Ocena dopuszczająca: Ocena dostateczna GOSPODARKA WOLNORYNKOWA

Klasa III. Ocena dopuszczająca: Ocena dostateczna GOSPODARKA WOLNORYNKOWA Klasa III GOSPODARKA WOLNORYNKOWA wyjaśnić, skąd wynika rzadkość dóbr i jak wpływa na działalność gospodarczą ludzi wymienić i zilustrować czynniki wytwórcze wykorzystywane przy produkcji różnych dóbr

Bardziej szczegółowo

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego Recenzenci: prof. dr hab. Marek Pietraś prof. dr hab. Michał Chorośnicki Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Anna Kaniewska Korekta: Joanna Barska, Anna Kaniewska Projekt okładki: Katarzyna

Bardziej szczegółowo

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Raport na temat działalności Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Kierunki eksportu i importu oraz zachowania MSP w Europie Lipiec 2015 European SME Export

Bardziej szczegółowo

10. Perspektywy rozwiązywania problemu zadłużenia: koordynowanie polityki ekonomicznej w ramach spotkań przywódców i ministrów finansów państw; mądra

10. Perspektywy rozwiązywania problemu zadłużenia: koordynowanie polityki ekonomicznej w ramach spotkań przywódców i ministrów finansów państw; mądra TEMAT: Zadłużenie międzynarodowe 9. 8. Funkcje kredytów w skali międzynarodowej: eksport kapitałów; możliwość realizacji określonych inwestycji np. przejęcie kontroli nad firmą znajdującą się zagranicą,

Bardziej szczegółowo

Ocena Demokracji i Rządów Prawa w Polsce

Ocena Demokracji i Rządów Prawa w Polsce Ocena Demokracji i Rządów Prawa w Polsce dla Wyniki badania Metodologia i cele badania Badanie zostało przeprowadzone w dniach 24.05-3.06.2013 metodą internetowych zestandaryzowanych wywiadów kwestionariuszowych

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT 69--69; 68-7-0 UL. ŻURAWIA A, SKR. PT. INTERNET http://www.cbos.pl OŚRODEK INFORMACJI 69-6-9, 6-76- 00-0 W A R S Z A W A E-mail: sekretariat@cbos.pl TELEFAX

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO

Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO Jednostka tematyczna 1. Prawo i systemy prawne 2. Rzeczpospolita Polska jako państwo prawa Zagadnienia Klasa III I. PRAWO normy prawne i ich charakter koncepcje budowy normy prawnej źródła norm prawnych

Bardziej szczegółowo

OCENIANIE ARKUSZA POZIOM PODSTAWOWY

OCENIANIE ARKUSZA POZIOM PODSTAWOWY OCENIANIE ARKUSZA POZIOM PODSTAWOWY Zasady oceniania: za rozwiązanie zadań z arkusza na poziomie podstawowym można uzyskać maksymalnie 00 punktów, model odpowiedzi uwzględnia jej zakres merytoryczny, ale

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z wiedzy o społeczeństwie w klasie III Opracowała Jolanta Łukaszewska Semestr I

Kryteria oceniania z wiedzy o społeczeństwie w klasie III Opracowała Jolanta Łukaszewska Semestr I Kryteria oceniania z wiedzy o społeczeństwie w klasie III Opracowała Jolanta Łukaszewska Semestr I Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Uczeń wyjaśnia, w jaki sposób powołani są prezydent i premier.

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny Prawa kobiet w Polsce

Projekt edukacyjny Prawa kobiet w Polsce Projekt edukacyjny Prawa kobiet w Polsce Realizowane treści nauczania z podstawy programowej przedstawia prawa i wolności zagwarantowane w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, wymienia środki i mechanizmy

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo energetyczne

Bezpieczeństwo energetyczne Bezpieczeństwo energetyczne Kilka slajdów z wykładu Andrzej Szczęśniak ekspert rynku energii i bezpieczeństwa www.szczesniak.pl Agenda wykładu 1. Fundamenty 2. Globalne wyzwania i USA 3. Europa i Rosja

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne Rzeszów, 1 październik 2014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Marketing polityczny Wydział Socjologiczno-Historyczny

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

ŚWIATOWY PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ZASOBÓW GENETYCZNYCH ZWIERZĄT oraz DEKLARACJA z INTERLAKEN

ŚWIATOWY PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ZASOBÓW GENETYCZNYCH ZWIERZĄT oraz DEKLARACJA z INTERLAKEN ŚWIATOWY PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ZASOBÓW GENETYCZNYCH ZWIERZĄT oraz DEKLARACJA z INTERLAKEN GLOBAL PLAN OF ACTION FOR ANIMAL GENETIC RESOURCES and the INTERLAKEN DECLARATION przyjęte przez Międzynarodową

Bardziej szczegółowo

-2- Jak widać, wydarzenia, o których mowa - podobnie jak wcześniej konflikt w Czeczenii -

-2- Jak widać, wydarzenia, o których mowa - podobnie jak wcześniej konflikt w Czeczenii - CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET: http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE Janusz Szewczuk Katowice, Grudzień 2008 ROZWÓJ GOSPODARCZY MIAST Czym jest rozwój gospodarczy? Jak mierzyć rozwój gospodarczy? Stan gospodarki polskich miast

Bardziej szczegółowo

Francuska armia w Mali zaczyna robić "w tył zwrot" 12 kwietnia 2013

Francuska armia w Mali zaczyna robić w tył zwrot 12 kwietnia 2013 Francja rozpoczyna zapowiadane wycofywanie swoich żołnierzy z Mali jak poinformowało francuskie Ministerstwo Obrony, w ubiegły wtorek, 9 kwietnia, wyjechało pierwszych stu żołnierzy armii francuskiej.

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty. Globalizacja gospodarki Myśl globalnie, działaj lokalnie. prof. dr hab. Zbigniew Dworzecki

Akademia Młodego Ekonomisty. Globalizacja gospodarki Myśl globalnie, działaj lokalnie. prof. dr hab. Zbigniew Dworzecki Akademia Młodego Ekonomisty Globalizacja gospodarki Myśl globalnie, działaj lokalnie prof. dr hab. Zbigniew Dworzecki Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 25 marca 2014 r. Plan spotkania 1. Czym jest globalizacja?

Bardziej szczegółowo

GEOGRAFIA. WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA II GIM Elżbieta Zdybel

GEOGRAFIA. WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA II GIM Elżbieta Zdybel GEOGRAFIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA II GIM Elżbieta Zdybel Dział programu I. Afryka Materiał nauczania Afryki Ukształtowanie powierzchni i budowa geologiczna Rowy tektoniczne Klimat Strefy klimatycznoroślinne

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ NADZIEJE I OBAWY ZWIĄZANE Z INTEGRACJĄ BS/110/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2003

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ NADZIEJE I OBAWY ZWIĄZANE Z INTEGRACJĄ BS/110/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2003 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

PROGRAM V BALTIC BUSINESS FORUM 2013 Gość Honorowy: Federacja Rosyjska 16-18 października 2013 Świnoujście Heringsdorf

PROGRAM V BALTIC BUSINESS FORUM 2013 Gość Honorowy: Federacja Rosyjska 16-18 października 2013 Świnoujście Heringsdorf PROGRAM V BALTIC BUSINESS FORUM 2013 Gość Honorowy: Federacja Rosyjska 16-18 października 2013 Świnoujście Heringsdorf Dzień pierwszy (16 października 2013) 09:00-13:00 Rejestracja uczestników. 13:00-15:45

Bardziej szczegółowo

Rozdział Temat lekcji l.godz. Wymagania podstawowe Wymagania ponadpodstawowe Parlament, prezydent, rząd i sądy.

Rozdział Temat lekcji l.godz. Wymagania podstawowe Wymagania ponadpodstawowe Parlament, prezydent, rząd i sądy. WYMAGANIA Z WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE DLA ROZDZIAŁÓW W KLASIE TRZECIEJ Rozdział Temat lekcji l.godz. Wymagania podstawowe Wymagania ponadpodstawowe Parlament, prezydent, rząd i sądy. Prezydent i rząd, czyli

Bardziej szczegółowo

Co n a s w y r ó ż n i a

Co n a s w y r ó ż n i a Kim jesteśmy Centrum Prawa Żywnościowego to profesjonalny ośrodek doradczo- -badawczy specjalizujący się w dziedzinie prawa żywnościowego. Stanowi ono fachowe zaplecze eksperckie dla wszystkich podmiotów

Bardziej szczegółowo

Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu

Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu Od 10 lat działamy na rynku, starając się utrzymywać wysoką pozycję, zarówno na polu ogólnopolskim, jak i lokalnym. Współpracujemy z najlepszymi producentami,

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego Strona 2 PLAN DZIAŁANIA KT 270 ds. Zarządzania Środowiskowego STRESZCZENIE Komitet Techniczny ds. Zarządzania Środowiskowego został powołany 27.02.1997 r. w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA EKOLOGICZNA PRZYSZŁOŚCI JUŻ TERAZ

EDUKACJA EKOLOGICZNA PRZYSZŁOŚCI JUŻ TERAZ EDUKACJA EKOLOGICZNA PRZYSZŁOŚCI JUŻ TERAZ Magdalena Machinko-Nagrabecka Kierownik Działu Edukacji Ekologicznej Centrum UNEP/GRID-Warszawa Warszawa, 23 stycznia 2013 r. NFOŚiGW - Konsultacje w sprawie

Bardziej szczegółowo

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE "PRZED 75 LATY, 27 WRZEŚNIA 1939 R., ROZPOCZĘTO TWORZENIE STRUKTUR POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO. BYŁO ONO FENOMENEM NA SKALĘ ŚWIATOWĄ. TAJNE STRUKTURY PAŃSTWA POLSKIEGO, PODLEGŁE

Bardziej szczegółowo

Obecnie w USA jest ok. 29 mln telepracowników, natomiast w Europie - ok. 10 milionów.

Obecnie w USA jest ok. 29 mln telepracowników, natomiast w Europie - ok. 10 milionów. Obecnie w USA jest ok. 29 mln telepracowników, natomiast w Europie ok. 10 milionów. Początki telepracy sięgają lat 70. XIX w. Jednak prawdziwy rozwój tej formy zatrudnienia miał miejsce pod koniec XX w.

Bardziej szczegółowo

Jak chronić patenty i znaki towarowe 2015-07-13 15:50:16

Jak chronić patenty i znaki towarowe 2015-07-13 15:50:16 Jak chronić patenty i znaki towarowe 2015-07-13 15:50:16 2 Ochrona własności intelektualnej i przemysłowej to poważny problem w Algierii. Straty ponoszone przez tutejszą gospodarkę w związku z wprowadzaniem

Bardziej szczegółowo

PODYPLOMOWE STUDIA CYWILIZACJA BRYTYJSKA I BRYTYJSKIEJ WSPÓLNOTY NARODÓW

PODYPLOMOWE STUDIA CYWILIZACJA BRYTYJSKA I BRYTYJSKIEJ WSPÓLNOTY NARODÓW PODYPLOMOWE STUDIA CYWILIZACJA BRYTYJSKA I BRYTYJSKIEJ WSPÓLNOTY NARODÓW (studia w języku polskim i angielskim) Kierownik studium: dr Katarzyna Williams Kontakt: katarzyna.williams@uni.lodz.pl Studia Podyplomowe

Bardziej szczegółowo