Komitet Redakcyjny: Komitet Honorowy:

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Komitet Redakcyjny: Komitet Honorowy:"

Transkrypt

1

2

3

4 Komitet Redakcyjny: dr hab. Stefan Bednarek dr hab. Grzegorz Dziamski prof. dr hab. Wiesław Godzic prof. dr hab. Andrzej Gwóźdź prof. dr hab. Leszek Kolankiewicz dr hab. Maria Popczyk prof. dr hab. Ewa Rewers dr Izolda Topp prof. dr hab. Anna Zeidler-Janiszewska Komitet Honorowy: prof. dr hab. Andrzej Mencwel Prezes Honorowy PTK prof. dr hab. Jerzy Kmita prof. dr hab. Sław Krzemień-Ojak prof. dr hab. Stanisław Pietraszko prof. dr hab. Jerzy Szacki

5

6 Opracowanie graficzne: Marek J. Piwko {mjp} Redakcja: Anna Ula Pilśniak Korekta: Barbara Meisner Skład: Anna Ula Pilśniak Śląsk Sp. z o. o. Wydawnictwo Naukowe, Katowice 2010 Polskie Towarzystwo Kulturoznawcze Pod patronatem kwartalnika: Zrealizowano ze środków budżetowych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. ISBN Śląsk Sp. z o. o. Wydawnictwo Naukowe ul. J. Ligonia 7, Katowice tel.: , , faks:

7 Spis rzeczy Do Czytelnika 9 1. O doświadczaniu granic Ewa Kosowska Granice człowieka 13 Ewa Rewers Skuteczna demarginalizacja 26 Grzegorz Godlewski Antropologia kultury: zacieranie granic 35 Wojciech Borkowski, Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska O kategorii granicy jako naturalnym ograniczeniu poznania i działania 53 Magdalena Matysek-Imielińska Nierozum i szaleństwo, czyli o doświadczaniu granic i granicach interpretacji. Rzecz o błędnym rycerzu 74 Roman Chymkowski, Włodzimierz Karol Pessel Socjologia kultury perspektywa wynajdowana 93 Jakub Zajdel Doświadczenie bez granic? 100 Andrzej Gwóźdź Marginesy, ale nie marginalia. O doświadczaniu kina z kina 112

8 2. Granice tekstu Ewa Wąchocka Tropy podmiotu granice tekstu 127 Leszek Kolankiewicz Grotowski albo granice doświadczenia. Trans i ekstaza w antropologii widowisk (I) 141 Mateusz Kanabrodzki Gombrowicz albo granice doświadczenia. Trans i ekstaza w antropologii widowisk (II) 160 Barbara Kita Godard bez granic 179 Agnieszka Ogonowska Strategie uczestnictwa w kulturze medialnej. Między wykluczeniem a performatyzacją zachowań 189 Grzegorz Lechowski Wizualne świadectwo. Na granicy filmowego dokumentu Miejsca wspólne związki Adam F. Kola Komparatystyka kulturoznawcza wobec wielokulturowego świata. W stronę metateorii krytycznej 213 Marta Kładź Granice literatury i kultury w perspektywie komparatystyki interdyscyplinarnej. Mit w literaturze 225 Nicole Dołowy-Rybińska Przyszłość języków i kultur mniejszościowych w stronę antropologii oraz animacji kultury 243 Iwona Kasperska Przekład literacki w kulturze czy kultura w przekładzie literackim? 259 Krzysztof Linda Interdyscyplinarność nowy paradygmat czy modne określenie? Refleksje w kontekście twórczości Giorgia Agambena 269 Marta Rakoczy Słowo piśmienne jako działanie? O możliwościach wykorzystania koncepcji słowa Bronisława Malinowskiego w badaniach nad pismem 278 Bogusław Skowronek, Katarzyna Skowronek Kulturoznawstwo i lingwistyka. Granice miejsca wspólne związki 298

9 4. Różnica kulturowa a granice teorii Izabella Bukraba-Rylska Lokalność w dobie globalizacji, czyli o bytach organoleptycznych i intelligibilnych 311 Marta Zimniak-Hałajko Antropologia etyczna? O powinnościach badacza ruchów społecznych 327 Zygmunt Woźniczka Górny Śląsk jako obszar pogranicza kulturowego po 1945 roku 339 Jan P. Hudzik Zrozumieć Śląsk: różnica kulturowa i granice teorii 353 Piotr Majewski Podzielić Macedonię. Sposoby wyznaczania granicy w konflikcie grecko-macedońskim 366 Izolda Topp Tradycja i pamięć w czasach transformacji. O współczesnym szamanizmie na Syberii 386 Zbigniew Pasek O religijnych odmianach konfliktów kulturowych we współczesnej Polsce 397 Marek Pacukiewicz Grań kultury. Kulturowy model transgresji w dyskursie alpinizmu A gdzie jest sztuka? Grzegorz Dziamski Rynek sztuki. Analiza instytucjonalna 427 Alicja Głutkowska-Polniak Koniec sztuki w koncepcji Jeana Baudrillarda 445 Marta Raczek A gdzie jest sztuka? Postmodernistyczna sztuka publiczna jako taktyka przekraczania granic pomiędzy życiem a sztuką 456 Mateusz Salwa Współczesna sztuka dawna 477 Weronika Bryl-Roman Kultura designu metafora i postulat 490 Małgorzata Radkiewicz Kino kobiet na pograniczu mediów i sztuk 502 Magdalena Kempna-Pieniążek Mroczne przejścia. O nieuchwytnych granicach w kinie neo-noir 515

10 6. Na przecięciu teorii, na skrzyżowaniu mediów Łukasz Zaremba Pomiędzy okiem a (kraj)obrazem. Kultura wizualna 533 Anna Nacher Negocjacje protokołu. Dlaczego warto kreślić odmienne historie nowych mediów? 544 Radosław Bomba Na przecięciu teorii, na skrzyżowaniu mediów. Badanie gier komputerowych jako nowa subdyscyplina kulturoznawstwa 560 Piotr Celiński Miękkie media 573 Andrzej Lemański Od wartości do interfejsu. Teoria węzłów sieciowych 582 Wiesław Godzic Newsy. Jak lokalne negocjuje z globalnym 594 Liliana Węgrzyn-Odzioba Adaptacja wartości kulturowych w społeczeństwie informacyjnym 610 Karolina Pawlik Monochromatyczne pogranicza zwojów i ekranów 627 Magdalena Kamińska Prowokacja w internecie jako akt transgresji granic 640

11 Wojciech Borkowski Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w Warszawie Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska Uniwersytet Śląski w Katowicach O kategorii granicy jako naturalnym Nograniczeniu poznania i działania aturalność granic. Granica jest zarówno kategorią obiektywną fizyczną, jak i subiektywną poznawczą, a ludzie w swoim przywiązaniu do granic nie są bynajmniej wyjątkowi. Poczynając od najstarszych przekazów literackich i historycznych, choćby Homeryckich opisów Odyseuszowej rozmowy ze zmarłymi na samych oceanów krańcy, przez rzymskie legendy o bratobójstwie, dokonanym przez Romulusa na granicy wytyczonych wcześniej terytoriów, spora część pisanej historii ludzkości opowiada o wyznaczaniu granic i ich przekraczaniu, którego konsekwencje są widoczne do dzisiaj. Przyjmując określony, operacyjnie zasadny w tym miejscu punkt widzenia, można by nawet stwierdzić, że dzieje cywilizacji to wciąż powtarzające się sekwencje wznoszenia murów, twierdz, barykad, zapór, zasieków i fortyfikacji, wyznaczania progów i ich przekraczania, przerzucania mostów i ich niszczenia. 1 Zob. Homer, Odyseja, tłum. L. Siemieński, Wrocław 1981, s Zob. M. Jaczynowska, Historia starożytnego Rzymu, Warszawa 1982, s. 26, gdzie mowa o zabiciu Remusa przez Romulusa, który zgodnie z przekazem Liwiusza stosując się do tzw. etrusco ritu, wytyczył (przez zaoranie) granice nowego miasta, które niebacznie przekroczył jego brat, wydając tym samym na siebie wyrok śmierci. Nawiasem mówiąc, intrygujące w tym kontekście jest także zainteresowanie, jakim cieszy się powszechnie znany jako Le Pont D Avignon słynny most Saint-Bénézet na Rodanie, którego część zawaliła się w połowie XVII wieku i nigdy już nie została odbudowana. Co takiego jest w tej awiniońskiej budowli, że corocznie przykuwa uwagę milionów turystów? O kategorii granicy jako naturalnym ograniczeniu 53

12 Jak wszakże powiedziano wyżej, istnienie granic jest wpisane nie tylko w ludzką konstrukcję świata, ale też w jego konstrukcję fizyczną. Najbardziej wyraźne z nich istnieją od zawsze tam, gdzie stykają się z sobą różne stany materii gazy, ciecze, ciała stałe. Niemal idealnie wyrazili to starożytni Grecy, dla których składnikami świata były cztery żywioły: ziemia, woda, powietrze i ogień. Dziś pewnie powiedzielibyśmy energia lub może plazma. Takie granice posłużyły też za podstawę fizycznej koncepcji fazy i przemiany fazowej, które te fundamentalne różnice opisują zarówno w przestrzeni, jak i w czasie. W XX wieku ich rozumienie zostało zaś tak uogólnione, że pasuje nie tylko do przemiany lodu w wodę czy wody w parę, ale także do przemiany spokojnej widowni koncertu w spanikowaną, tratującą się tłuszczę, a pracowitego i praworządnego narodu w machinę do eksterminacji sąsiadów. Wojciech Borkowski, Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska 54 Biologiczny prototyp granicy. Granice wpływały jednak na życie na długo przed narodzinami fizyki z jej ścisłym i obiektywnym odbiorem rzeczywistości. Już samo powstanie życia musiało być związane z ustaleniem się i trwaniem granicy między żywym, ciągle porządkowanym wnętrzem a nieożywionym otoczeniem. Tę podstawową właściwość dziedziczy wszystko, co żywe od bakterii i pierwotniaków, których granicę tworzy ściana i błona komórki, przez organizmy wielokomórkowe, chronione różnymi odmianami nabłonka, oskórka, skóry, pancerza, skorupy czy kory (drzewa to też organizmy!), aż po zdolne do budowy domów organizmy kolonijne, od koralowców po człowieka. Każde przejście na wyższy poziom organizacji wymagało utworzenia nowej granicy z otoczeniem, choć elementy składowe budujące nowy żywy system wciąż zachowywały część integralności i własne granice. Skuteczne zniszczenie granicy żywego systemu jest równoważne jego śmierci zwycięstwu entropii czy to wtedy, gdy przerwana zostanie błona komórki i jej zawartość nieodwracalnie wymiesza się z otoczeniem, czy wtedy, gdy drapieżnik rozrywa ciało swej ofiary, czy też wtedy, gdy ekipa strażaków zlikwiduje gniazdo szerszeni na poddaszu naszego letniego domu. Choć tworzące zniszczony system elementy organelle, komórki lub członkowie kolonii dzięki zachowaniu granic niższego rzędu mogą jeszcze jakiś czas przetrwać, to ich los bywa najczęściej przesądzony. Granica żywego systemu ma też jednak alternatywny aspekt powinna nie tyle izolować od otoczenia, ile zapewniać wybiórczy kontakt. Wszystko, co żyje, wymienia z otoczeniem materię, energię i informację. Przepływ ten odpowiada za zmniejszenie wewnętrznej entropii żywego systemu kosztem zwiększenia entropii środowiska zewnętrznego. Jego zablokowanie jest alternatywnym sposobem śmierci dosłownie, ale i w przenośni; mówimy wtedy o uduszeniu lub zagłodzeniu. Dla istot żywych, od początku ich istnienia na Ziemi, granice żywiołów wody, ziemi, powietrza i ognia stanowią istotny element otoczenia. Wszystkie, oczywiście poza ogniem, przez miliardy lat były anektowane przez żywe organizmy i za ich sprawą skutecznie dzielone na coraz większą liczbę

13 odrębnych środowisk. Najistotniejszym dla każdego gatunku składnikiem środowiska są inne gatunki to współmieszkańcy przekształcają mało zróżnicowane żywioły w różnorodność środowisk i głównie do współistnienia z innymi gatunkami każda żywa istota musi być przystosowana. Najbardziej oczywista jest granica wody, która była jedynym pierwotnie zasiedlonym żywiołem. Wszelkie organizmy wodne na lądzie wysychają lub się duszą, a mikroorganizmy właściwie temu środowisku nigdy go z własnej woli nie opuszczają. Nawet wtedy, gdy spotykamy je na lądzie, to i tak są zanurzone w wodzie choćby to była tylko kropla rosy czy woda w mikroskopijnej przestrzeni pomiędzy ziarnami piasku. Dopiero organizmy wielokomórkowe pokonały to ograniczenie. W ich wypadku ewolucja mogła zgodzić się na śmierć lub izolację części komórek, by zapewnić wodne środowisko tym, które pozostały we wnętrzu. Organizmy lądowe są za to narażone na śmierć, gdy zasiedlaną przez nie ziemię zalewa woda. W miarę jak świat żywy komplikował się w ramach prostego przydziału do żywiołów, rozwinął się podział tych ostatnich na różnorodne środowiska. Rosła specjalizacja organizmów, a drobne lokalne różnice w zawartości substancji chemicznych (choćby soli), w średniej czy ekstremalnej temperaturze, nasłonecznieniu, a na lądzie także w dostępności wody, zaczęły się przekładać na odmienne zespoły mieszkańców. Pojawiały się ekosystemy coraz bardziej zmienione przez żywe organizmy, coraz bardziej złożone i coraz bardziej pofragmentowane. Obszary podobne pod względem warunków, czyli przydatności do życia dla poszczególnych gatunków, zostały rozdzielone terytoriami nieprzyjaznymi, stwarzając konieczność pokonywania lub omijania ich granic. Mikroorganizmy w stanie anabiozy (wstrzymania procesów życiowych) czy ich nieco więksi i bardziej skomplikowani krewni w postaci zarodników, urwistków, cyst i innych biernie przenoszonych diaspor są w stanie przetrwać niemal każde surowe warunki, z jakimi mogą się spotkać na Ziemi, i latami czekać na okazję do rozwoju. Dzięki temu reprezentowane przez nie gatunki są często kosmopolityczne żyją wszędzie tam, gdzie trafią na odpowiednie dla siebie środowisko. Dla istot wyższych, których propagule są większe i mniej odporne (jak nasiona roślin), lub tych, które ich w ogóle nie posiadają, nieprzekraczalną niemal granicę może stanowić każde środowisko inne niż to, do którego są przystosowane. Granicą dla jaszczurki czy małego leśnego ssaka może być nie tylko rzeka, ale też otwarta przestrzeń łąka, pole, autostrada (!) i, przeciwnie, dla dużego zwierzęcia z obszarów trawiastych (sawann, stepów itp.) barierą nie 4 Diasporą albo propagulą nazywa się w botanice, mikrobiologii czy protozoologii dowolną część organizmu, która przeniesiona na odległość może dać początek nowemu organizmowi. 5 W końcu każda granica ma charakter probabilistyczny prawdopodobieństwo jej pokonania jest małe, ale nie zerowe, a jeśli czasu jest wystarczająco dużo, to niezwykle rzadkie zdarzenia (w rodzaju powodzi, suszy, tajfunów itp.) mogą pozwolić na przekroczenie lub ominięcie prawie każdej bariery! O kategorii granicy jako naturalnym ograniczeniu 55

14 do przebycia może okazać się kilkukilometrowy pas lasu lub gęstych kolczastych zarośli, nie mówiąc już o paśmie górskim. Struktura naturalnych granic oddzielających poszczególne środowiska ma charakter hierarchiczny i fraktalny, choć stopień fragmentacji bywa oczywiście różny. W homogenicznym, pozbawionym granic obszarze zróżnicowanie życia jest zawsze mniejsze niż na obszarze heterogenicznym, a że większe obszary są też zazwyczaj bardziej zróżnicowane, to jak mawiają ekolodzy dziesięć razy większa wyspa jest zamieszkana przez dwa razy tyle gatunków. Im większe zatem i bardziej zróżnicowane środowiskowo terytorium, tym większa panuje na nim różnorodność życia. Wojciech Borkowski, Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska 56 Ewolucyjne znaczenie barier. Granice decydują o różnorodności życia na Ziemi jeszcze w inny sposób. To, co jest przeszkodą i problemem dla osobników różnych gatunków, okazuje się odpowiadać w znacznym stopniu za tychże gatunków istnienie. Istotą procesu powstawania nowego gatunku jest pojawienie się bariery rozrodczej między populacjami. Niemożność wymiany genów prowadzi do niezależnego przystosowywania się do środowiska i w końcu do różnicowania fenotypów. Bariera ta może powstać spontanicznie, na przykład na drodze mutacji chromosomalnych, może też być następstwem istnienia różnic ekologicznych. Stąd wśród różnych mechanizmów specjacji (czyli powstawania nowych gatunków), wyróżnionych przez biologów, są takie, które mogą działać nawet w jednolitych środowiskach czy też opierać się na zróżnicowaniu sposobów na życie w tym samym środowisku (w języku ekologii mówimy o niszach ) realizowanych przez osobniki danej populacji. Wydaje się jednak, że największe znaczenie mają przypadki specjacji allopatrycznej, gdy międzygatunkowa bariera rozrodcza jest opóźnionym odzwierciedleniem fizycznych barier w przemieszczaniu się organizmów (rys. 1). Powstają one najczęściej na skutek czynników od świata żywego niezależnych (takich jak zmiany geologiczne) lub zależnych pośrednio czy częściowo, podobnie jak tworzenie się nieprzyjaznych ekosystemów spowodowane zmianami klimatycznymi, gdy na przykład w ciągły obszar leśny wedrze się pas stepu, sawanny lub lądolodu (!). 6 Prawdopodobnie zależność ta została po raz pierwszy sformułowana w fundamentalnym dla tego obszaru badań dziele. Zob. R. MacArthur, E. O. Wilson, Theory of Island Biogeography, Princeton Jest to tzw. specjacja sympatryczna mechanizm powstawania nowego gatunku, w którym powstanie bariery rozrodczej (np. poprzez mutację chromosomalną) poprzedza zmiany w szeroko rozumianym fenotypie. 8 Jest to specjacja parapatryczna lub peripatryczna, przy których wspólnie, choć w różnych proporcjach, mogą działać słabe bariery ekologiczne, takie choćby jak różnice klimatu czy lokalne zróżnicowanie diety albo odległość (gdy zasięg gatunku jest rozległy) oraz narastanie z czasem zróżnicowania genetycznego.

15 Czas Zasięg gatunku A Teren B Zasięg gatunku A Teren B Zasięg gatunku A Teren C Zasięg gatunku B Zasięg gatunku A (nieco zmienionego) Podgatunek C Długo... Zasięg gatunku B Zasięg gatunku D=A+C+adapt. Rys. 1. Proces specjacji allopatrycznej i jego możliwe skutki powstanie nowego, izolowanego rozrodczo gatunku (B) lub odmiennego, ale zdolnego do krzyżowania podgatunku (C) oraz ewentualne krzyżowanie gatunku wyjściowego z podgatunkiem potomnym, prowadzące w zmienionych warunkach środowiskowych do powstania zmienionego gatunku (D) i zmiany zasięgów gatunków (B i D). Wszelkie bariery mają jednak to do siebie, że z czasem mogą zniknąć czy to z przyczyn naturalnych, czy też na skutek działalności jakichś innych gatunków. Największe zasługi ma w tym względzie człowiek, roznoszący po całym świecie zarówno swoje symbionty rośliny, zwierzęta i mikroorganizmy użytkowe (na przykład drożdże) jak i pasożyty, chwasty, szkodniki oraz towarzyszących całej tej zbieraninie zwykłych pasażerów na gapę. W niektórych wypadkach w kontakt ze sobą mogą wejść gatunki na tyle spokrewnione, że definicyjna bariera rozrodcza nie jest w pełni wykształcona. Dotyczy to zwłaszcza roślin, u których często ekologiczne i fenotypowe różnice między populacjami mającymi małe szanse na naturalny kontakt są większe niż genetyczne, a duża liczba produkowanych gamet (ziarna pyłku) pozwala mieszańcom na rozmnażanie się nawet mimo znacznych zaburzeń mejozy10. 9 Wciąż trwającą dyskusję nad definicją gatunku biologicznego musimy tu z konieczności pozostawić na boku. 10 Zaburzenia mejozy w tzw. fazie parowania biwalentów są jedną z głównych przyczyn sterylności mieszańców pokrewnych gatunków, gdyż powodują produkcję jaj i plemników o niewłaściwej liczbie chromosomów. Gdy jednak produkowanych jest wiele gamet, przypadkowo zdarzają się wśród nich prawidłowe. O kategorii granicy jako naturalnym ograniczeniu 57

16 Wojciech Borkowski, Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska 58 Gdy lokalny gatunek jest mało liczny, a przybysz rozpowszechniony, przepływ genów odbywa się praktycznie w jedną stronę. W tej sytuacji rośliny użytkowe, same często będące mieszańcami, mogą łatwo przekazywać swoje geny dzikim krewnym, doprowadzając macierzyste czy pokrewne gatunki do zagłady przez rozpłynięcie się w roju mieszańców11. W Polsce los taki spotkał już właściwie wiśnię karłowatą (Cerasus fruticosa), zwaną też wisienką stepową, która nie dosyć, że straciła większość siedlisk, to jeszcze krzyżuje się zarówno z wiśnią pospolitą (Cerasus vulgaris), jak i z czereśnią ptasią i wiśnią wonną. Prawdopodobnie analogiczny proces dotyka aktualnie śliwę tarninę (Prunus spinosa), krzyżującą się ze swoim potomkiem śliwą domową (Prunus domestica). Nawet jednak wtedy, gdy przeniesione gatunki nie mają bliskich krewnych, z którymi mogłyby się krzyżować, skutki transferu bywają opłakane. Efekty wielu takich przypadków możemy obserwować wokół siebie. W naszych jeziorach powszechnie występuje moczarka kanadyjska12 (Elodea canadensis Michx.), w Morzu Bałtyckim i ujściach uchodzących do niego rzek, z Odrą włącznie, rozprzestrzenił się pochodzący z Chin krab wełnistoręki (Eriocheir sinensis), przywieziony w tak zwanych wodach balastowych statków handlowych, jesienią zaś na każdym polu i nieużytku kwitnie żółto nawłoć kanadyjska (Solidago canadensis)13. Wypierają one skutecznie rodzimą florę i faunę, a że podróżując nie zabierają z sobą wszystkich swoich wrogów, są w lepszej sytuacji niż miejscowi konkurenci do zasobów. Dlatego też uciekinier z hodowli norka amerykańska (Neovison vison) niemal zastąpiła już norkę europejską (Mustela lutreola), a przywleczone z innych stron świata gatunki niecierpków niecierpek drobnokwiatowy (Impatiens parviflora) oraz gruczołowaty (I. roylei) wypierają rodzimego niecierpka pospolitego (I. nolitangere). Jeszcze gorsza sytuacja powstaje wtedy, gdy z jakichś powodów brak na danym obszarze gatunku konkurencyjnego dla przybysza. Oznacza to, że taka nisza ekologiczna nie była dotąd zajęta, zatem inni mieszkańcy ekosystemu nie mieli okazji przystosować się do tego rodzaju działalności w swoim otoczeniu i są wobec niej bezbronni. Klasycznym przykładem są tu dramatyczne przypadki wymierania lokalnych gatunków na wyspach oceanicznych po dostaniu się tam szczurów i kotów. Ostatnio z podobnym problemem boryka się florydzki Park 11 Nie mówiąc już o tym, że obecnie mało kto na wsi sam przygotowuje ziarno siewne czy sadzonki, a wiele roślin użytkowych jest rozmnażanych wyłącznie wegetatywnie czyli praktycznie klonowanych. 12 Początki jej rozprzestrzeniania się to ucieczki z ogrodów botanicznych, ale też który z hodowców rybek zastanawia się nad skutkami wylewania akwariowej wody do ścieków lub wynoszenia nadmiaru roślinek do pobliskiego stawu? 13 Zagrała ona nawet rolę w filmie Andrzeja Wajdy Pan Tadeusz (1999), skojarzywszy się zapewne reżyserowi z bursztynowym świerzopem, co nie może być poprawne choćby dlatego, że w czasach, w których toczy się akcja utworu, jeszcze w Europie nie występowała, podobnie zresztą jak (także widoczne w kadrach) zaobrączkowane bociany. Obrączkowanie jako metodę badawczą w ornitologii stosuje się dopiero od 1898 roku.

17 Narodowy Everglades, a także inne ekosystemy południa Stanów Zjednoczonych, gdzie rozpanoszyły się różne gatunki węży dusicieli. Trzymane dosyć powszechnie przez Amerykanów w charakterze domowych maskotek14, gady te uciekają albo są wyrzucane po osiągnięciu kłopotliwych dla gospodarzy rozmiarów. Na terenach wysuniętych bardziej na północ w końcu giną, ale w warunkach panujących na Florydzie i w okolicznych stanach mogą się zaaklimatyzować i osiągnąć rozmiary zagrażające nawet królującym tu dotąd aligatorom. Człowiek nie ma jednak wyłączności na przedstawione wyżej aewolucyjne dekonstruowanie naturalnych barier. Także różne zwierzęta wędrowne, zwłaszcza ptaki, przyczyniają się do rozprzestrzeniania drobniejszych organizmów, w tym roślin, a zmiana tras takich wędrówek mogła w przeszłości powodować zarówno izolację populacji zależnych gatunków, jak i przywracanie kontaktu między nimi. Zebranie twardych danych na ten temat, ze względu na trudną i kosztowną genetyczną metodologię, jest raczej kwestią przyszłości15. Dysponujemy jednak bogatą dokumentacją dotyczącą podobnych zjawisk w znacznie szerszej skali czasu i przestrzeni. W tym celu musimy jednak sięgnąć do dorobku paleontologii. Granice w makroewolucji. Nie tylko przestrzenne biogeograficzne, ale i czasowe granice są immanentną cechą historii życia. Na długo przed tym jak ewolucja stała się powszechnie akceptowanym faktem, geolodzy zaobserwowali, że pewne grupy skamieniałości istot żywych są powszechne w niektórych warstwach skalnych, ale nie występują ani poniżej, ani powyżej nich16. Nazwali je skamieniałościami przewodnimi, a zestawiając wiedzę o wielu gatunkach z różnych stanowisk badawczych (co prawda głównie w Europie), wyznaczyli granice tworzące stratygraficzny podział dziejów Ziemi na wyraźnie odrębne ery, okresy i różne mniejsze jednostki. I niemal wszystkie późniejsze znaleziska paleontologiczne (również w rejonach zbadanych dopiero niedawno) wpasowują się w ten podział! Nawet jeśli jakieś formy wydają się przekraczać takie granice, to zwykle wkrótce potem się zmieniają albo dają początek całej grupie gatunków potomnych. Co więcej, dopiero w XX wieku, dzięki zbadaniu fizycznych mechanizmów naturalnej promieniotwórczości minerałów, udało się do tego względnego podziału 14 Zob. M. Tennesen, W uścisku dusicieli, Świat Nauki 2010, nr 3, s Przykładem zastosowania takiej metodologii w innym nieco obszarze są badania genetyczne ludzkich wszy, które rzuciły światło zarówno na migracje i specjacje w obrębie rodzaju Homo, jak i na moment utraty sierści przez naszych przodków oraz początki użycia odzieży. W tym wypadku utrata sierści okazała się bowiem wystarczającą barierą geograficzną dla towarzyszących nam przez tysiąclecia pasożytów. Zob. M. Ryszkiewicz, Nieodłączni towarzysze, Świat Nauki 2009, nr 2, s Przykładem takich skamieniałości są trylobity, graptolity, konodonty, amonity, otwornice organizmy, których zasięg występowania i tempo ewolucji stanowią dzisiaj podstawy ustaleń geochronologii, wytyczającej m.in. epoki geologiczne. O kategorii granicy jako naturalnym ograniczeniu 59

18 Wojciech Borkowski, Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska 60 dodać bezwzględną skalę czasu; okazało się, że na całej planecie granice er i okresów lokują się w tych samych przedziałach czasowych17. Jak to możliwe, skoro wiadomo, że zmiany wywierające główne wpływy na biosferę są raczej powolne i stopniowe? Podstawowym elementem jest tu nieustanny dryf kontynentów odbywający się w tempie najwyżej kilku centymetrów na rok. Poza bezpośrednim formowaniem fizycznych granic wody i lądu, pociąga on też za sobą zmiany w układzie prądów morskich i dodatkowo wraz ze zmianami aktywności Słońca, cyklicznymi zmianami ruchu orbitalnego Ziemi (tzw. cyklami Milankovica) oraz mającymi biologiczne korelaty zmianami w poziomie gazów cieplarnianych decyduje o długoterminowych zmianach klimatu18. Zmiany te, choć z punktu widzenia naszego życia, a nawet całej ludzkiej historii, wydają się powolne i drobne, w skali czasu planetarnego mogą być ogromne. W swojej historii Ziemia przeszła kilka zlodowaceń, podczas których czapy polarnych lądolodów pokrywały okolice jednego (w karbonie i permie, około 300 milionów lat temu, a także obecnie) lub obu biegunów (jeszcze 15 tysięcy lat temu). Była nawet śniegową kulą, gdy pod koniec prekambru (około 750 do 580 milionów lat temu) zlodowacenie sięgnęło aż do strefy równikowej. I przeciwnie, nasza planeta bywała też globalną cieplarnią, z temperaturą wód w okolicach biegunów wynoszącą ponad 20 o C i subtropikalną florą za kołem polarnym ostatnie takie maksimum datuje się na około 55,8 miliona lat temu, czyli na granicę paleocenu i eocenu, dwu pierwszych okresów kenozoiku. Złożony system, jakim jest biosfera, do pewnego stopnia może się adaptować, a nawet przeciwdziałać zmianom abiotycznego otoczenia19. Gatunki mogą migrować, a tak zwana mikroewolucja może adaptować je do zmienionych środowisk; mogą też aktywować się procesy hamujące, polegające przykładowo na zwiększonej produkcji lub absorpcji gazów cieplarnianych. Czasami jednak zmiany klimatu bywają bardzo szybkie, a reakcja biosfery dodatkowo je wzmacnia. Wymieranie jednych gatunków pociąga za sobą wtedy wymieranie kolejnych. W ten sposób rusza lawina, po której ustaniu wiele nisz pozostaje wolnych. Szczególnie dotknięte tym procesem zostają gatunki najlepiej do dotychczasowych warunków przystosowane najpowszechniejsze albo te, które zajmują szczytowe miejsca w piramidach troficznych, zatem stanowiące skamieniałości przewodnie lub spektakularną koronę stworzenia 20 danej 17 Trzeba jednak przyznać, że dla większości danych geologicznych dokładność datowania nie jest większa niż plus minus jeden milion lat. 18 Biosfera ma bezpośredni wpływ na poziom trzech głównych gazów cieplarnianych ziemskiej atmosfery dwutlenku węgla, pary wodnej i metanu, które razem z ciepłem zgromadzonym i rozprowadzanym przez oceany stanowią główne czynniki buforujące ewentualne różnice w ilości energii promienistej, jaką otrzymuje planeta. 19 Jako pierwszy na fakt ten na szerszą skalę zwrócił uwagę James Ephraim Lovelock, twórca nadużywanej koncepcji planetarnego superorganizmu Gai. 20 W ciągu trwającej 160 milionów lat ewolucji dinozaury w końcu zajęły wszystkie te najlepsze etaty i prawdopodobnie dlatego ostatecznie całkowicie zniknęły.

19 wersji biosfery. Po katastrofie zaś egzystujące dotąd na marginesie ekosystemów, słabo wyspecjalizowane gatunki oportunistów dostają swoją szansę i w (geologicznie) krótkim czasie odbudowują różnorodność pojawiają się nowe gatunki dominujące i skamieniałości przewodnie. Nie należy też lekceważyć akcydentalnych, ale potężnych zjawisk natury kosmicznej. Choć wydaje się, że zdarzenia zdolne niemal wysterylizować naszą planetę, takie jak uderzenie kilkudziesięciokilometrowej asteroidy czy supernowa wybuchająca w bezpośrednim sąsiedztwie Układu Słonecznego, od dawna się już nie przydarzają, to katastrofy na mniejszą skalę są wciąż możliwe. Jak sugeruje paleontolog Peter Ward21, do wielkiego wymierania dochodzi wtedy, gdy zbiegnie się działanie kilku groźnych czynników, na przykład wówczas, gdy podczas okresu wzrostu ilości gazów cieplarnianych, selekcjonującego gatunki odporne na ciepło, wybuchnie superwulkan lub uderzy asteroida22, co wywołuje krótkotrwałą, ale w tej sytuacji zabójczą zimę nuklearną. Z przeciwną sytuacją mamy do czynienia wtedy, gdy po uderzeniu odpowiednio dużej asteroidy dojdzie do indukowanych tym zdarzeniem wielkich wylewów magmy i związanego z nimi długotrwałego nasycania atmosfery gazami cieplarnianymi. Wtedy to, co przeżyło uderzenie i ochłodzenie, zostaje wstawione do cieplarni Zdarzyć się wreszcie może tak, że ocieplenie klimatu związane z ustępowaniem lądolodu zbiegnie się ze wzrostem liczebności bardzo inteligentnego, wszechstronnego, a zatem skutecznego drapieżnika, który preferuje ofiary duże, ale bezbronne, jakimi z reguły są młode wielkich ssaków roślinożernych23. Układ lądów może mieć też bardziej bezpośredni wpływ na różnorodność gatunkową biosfery. W tym obszarze szuka się na przykład powodów, dla których mimo krótszego czasu istnienia świat kenozoicznych ssaków był bogatszy od świata mezozoicznych dinozaurów. Odpowiedź jest dosyć prosta: w triasie, gdy powstawały główne grupy dinozaurów, cała niemal masa lądowa Ziemi połączona była w jeden kontynent, którego rozczłonkowanie postępowało dosyć powoli, w związku z czym wymiana fauny trwała mniej więcej do połowy kredy. W ramach tej wymiany rozprzestrzeniły się prymitywne ssaki, by potem, prawdopodobnie na dwu krańcach globu, dać niezależnie początek obu głównym grupom ssaków współczesnych torbaczom i łożyskowcom. Koniec kredy i paleocen to jednak moment największej od długiego czasu izolacji kontynentów. Połączenie lądowe miały wtedy jedynie Ameryka Północna i wschodnia Azja, subkontynent indyjski był wielką wyspą, a Europa i Bliski Wschód stanowiły rozległy archipelag. Przejmowanie schedy po dinozaurach 21 Zob. P. D. Ward, Tajemnica epoki lodowcowej. Dlaczego wymarły mamuty, Warszawa Superwulkany, takie jak Yellowstone czy Toba, wybuchając, wyrzucają do atmosfery setki, a nawet tysiące kilometrów sześciennych pyłów, emitując także tlenki siarki, co gwałtownie ochładza planetę w podobny sposób jak zapylenie wywołane pyłami i popiołami wznieconymi uderzeniem asteroidy lub ewentualną wojną jądrową. 23 Nawiązanie do opisanej w książce Warda jednej z hipotez wyjaśniających wymarcie mamutów zwyczajami łowieckimi ludzi. O kategorii granicy jako naturalnym ograniczeniu 61

20 Wojciech Borkowski, Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska 62 z konieczności zatem odbywało się niezależnie wiele razy. Na każdym z izolowanych lądów ewolucja musiała odbudować ekosystemy, korzystając z dostępnego materiału gatunków, które przetrwały zagładę. Wszędzie musieli w końcu powstać drobni i wielcy roślinożercy, najpierw leśni, odżywiający się liśćmi czy owocami z poziomu ziemi i z gałęzi, potem w miarę postępującego przez cały trzeciorzęd zaostrzania klimatu także stepowi, żywiący się twardymi trawami. Wszędzie musiały też powstać drapieżniki o różnych rozmiarach. Na tak szeroką skalę natura nigdy wcześniej z konwergencją nie eksperymentowała24! Na każdym z kontynentów zostały prymitywne gady (żółwie, jaszczurki, węże, krokodyle) były tam bowiem od dawna oraz ptaki, które nawet jeśli na jakimś obszarze wyginęły, to łatwo mogły do niego dotrzeć z powrotem. Jedne i drugie w większości pozostały przy tradycyjnych przystosowaniach, lecz okazyjnie zdarzało im się nawet pełnić rolę wielkich drapieżników (fororaki i diatrymy wśród ptaków, wielkie warany i węże wśród gadów). Głównym materiałem wyjściowym dla kenozoicznych ekosystemów stała się jednak fauna ssaków odmienna na każdym z lądów. W Australii, która na początku nie miała własnych łożyskowców, wszystkie główne role przypadły torbaczom. W Afryce pierwotną faunę ssaków ukształtował nadrząd Afrotheria25, a niemal wszystkie pozostałe łożyskowce ewoluowały w Laurazji (Ameryka Północna i wschodnia Azja). W Ameryce Południowej występowały zarówno torbacze, jak i ssaki łożyskowe, reprezentowane początkowo26 tylko przez prymitywny rząd szczerbaków (Xenarthra) i niemal równie prymitywne prakopytne27. W efekcie nisze drobnych wszystkożerców i drapieżników zajęły torbacze i ptaki, a łożyskowce podzieliły między siebie wszelkie role roślinożerców28. W geologicznej skali czasu żadne bariery nie są jednak absolutnie trwałe. Bloki lądu zamykają niektóre morza, a ich mieszkańcy wchodzą z sobą w kontakt, jak to przydarzyło się Azji, Europie i Afryce. W takich sytuacjach dochodzi do katastrofalnej fuzji fauny i flory, w której z konkurencyjnych gatunków przeżywają te sprawniejsze lub mające więcej szczęścia. Zazwyczaj mieszkańcy większego lądu wychodzą na tym lepiej częściej są stroną wygrywającą. 24 Nieco więcej na ten temat: W. Borkowski, Powtarzalność ewolucji w naturze, kulturze i informatyce, Teksty z Ulicy 2008, nr 12, 25 Niedawno odkryty dzięki badaniom genetycznym, a we współczesnej faunie obejmujący mrówniki, trąbowce, góralki, syreny i drobne afrykańskie ssaki przypominające owadożerne ryjkonosy, tenreki i złotokrety. 26 Po kilkudziesięciu milionach lat dołączyły jeszcze gryzonie i naczelne, którym jako drobnym zwierzętom udało się przebyć Atlantyk na dryfujących pniach, gdy ukształtował się prąd równikowy. 27 Nie jest jasne, czy był to ten sam takson prymitywnych roślinożerców, który istniał w Laurazji morfologia nie jest tu rozstrzygająca, a do naszych czasów nie przetrwali żadni potomkowie, których DNA można by zbadać. 28 Procesy te bardzo przystępnie opisuje Marcin Ryszkiewicz w kilku swoich książkach. Zob m.in. Ewolucja. Od Wielkiego Wybuchu do Homo sapiens, Warszawa 2000.

21 Z dużych roślinożerców Afryki do Azji przybyły trąbowce, w przeciwnym kierunku zaś wędrowały różne grupy parzystokopytnych, nosorożce i koniowate, a także naczelne (dla uproszczenia wymieńmy tylko wciąż istniejące taksony). Z kolei utworzenie lądowego połączenia Ameryk pozwoliło na przejście niemal całej fauny północnej na południe. Dzięki temu spotykamy dziś w Ameryce Południowej koty, spokrewnione z wielbłądami lamy czy wreszcie tapiry, które poza tym występują już jedynie na Malajach. W drugą stronę przez Przesmyk Panamski przemieściły się tylko nieliczne gatunki, które zresztą wkrótce częściowo wymarły, gdy rozpoczęła się epoka lodowcowa. Większość rezultatów tej wielkiej wymiany pozostaje dziś jednak w obszarze kopalnej prehistorii. Ostatnimi żyjącymi potomkami południowych emigrantów na kontynencie Ameryki Północnej są należące do szczerbaków pancerniki i mrówkojad meksykański oraz prymitywne torbacze oposy. Los reszty dopełnił się po ostatnim zlodowaceniu, tysięcy lat temu, gdy większość bogatej megafauny obu Ameryk wymarła. Zniknęły również pochodzące z północy trąbowce, nosorożce i szablozębne tygrysy, a także pozostałości fauny południowej: wielkie pancerniki gliptodonty, kilkutonowe naziemne leniwce (Megatherium) oraz ostatni przedstawiciele kopytnych litopternów (na przykład Macrauchenia patagonica). Tak wielkie wymieranie w tak krótkim czasie nie bez powodu wydaje się podejrzane, zwłaszcza że sama zmiana klimatu nie jest w tym przypadku wystarczającym wytłumaczeniem nie był to przecież pierwszy koniec glacjału, z jakim zetknęły się te gatunki. Był to dla nich natomiast moment pierwszego na tym terenie kontaktu z ludźmi! Choć kwestia prawdziwości koncepcji tak zwanego wielkiego zabijania jest jeszcze wciąż dyskutowana, wśród paleobiologów wydaje się zwyciężać pogląd obciążający w tej kwestii ludzi, a w odniesieniu do zniknięcia megafauny Ameryki szczególnie ludy kultury Clovis, kolonizujące jej obszar od dwunastego tysiąclecia p.n.e. Granice ustanawiane. Nawet u najprostszych istot żywych zatem od bakterii i pierwotniaków poczynając zdolność rozpoznawania granic własnego środowiska i innych organizmów zawsze decydowała o życiu i śmierci osobnika. Chcąc się o tym przekonać, wystarczy obejrzeć pod mikroskopem dowolnego orzęska (Ciliata), choćby znanego ze szkolnych podręczników pantofelka (Paramecium sp.). Szybki ruch organizmu w kropli wody jest natychmiast korygowany po każdym kontakcie czy to z innym mieszkańcem mikroświata, czy z ziarnami piasku, czy wreszcie z błonką powierzchniową samej kropli. Choć algorytm tego działania jest niezwykle prosty ( po kontakcie z przeszkodą zatrzymaj się, cofnij nieco i kontynuuj ruch postępowy pod losowym kątem do poprzedniego kierunku ), okazuje się bardzo skuteczny. Faktem jest jednak, że do jego realizacji błona komórki musi mieć już zdolność przenoszenia pobudzenia (mechanizm, który stał się również podstawą działania wyspecjalizowanych komórek neuronów), bez czego umysł ludzki nigdy by nie zaistniał. O kategorii granicy jako naturalnym ograniczeniu 63

22 Pojawienie się układów nerwowych u organizmów wielokomórkowych pozwoliło na skuteczniejsze rozpoznawanie granic fizycznych, ale otworzyło też możliwości tworzenia granic czysto wyobrażeniowych, istniejących tylko w złożonych umysłach. Wojciech Borkowski, Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska 64 Terytoria zwierzęce. Z punktu widzenia organizmu zasoby środowiska są na dłuższą metę zawsze ograniczone. W XVIII wieku Thomas Malthus zauważył, że wynika to z matematyki wzrostu żywych populacji29. Nawet jeśli chwilowo przestrzenie dostępne zasiedleniu wydają się niezmierne i zasobne, to po kilku czy kilkunastu pokoleniach nieograniczonego rozmnażania znowu robi się ciasno i głodno. Jeśli populacja nie ma wbudowanego mechanizmu regulującego liczebność, wszystkie dostępne zasoby zostają zużyte i następuje nieuchronna katastrofa. Jednym z najskuteczniejszych mechanizmów chroniących gatunki przed takim losem jest podzielenie świata na prywatne strefy ekonomiczne, gwarantujące wyłączne użytkowanie właścicielowi lub właścicielom, a przez to także przeżycie rozmnażających się osobników i odchowanie ich potomstwa. Część populacji, której nie udało się posiąść żadnych terytoriów, ginie lub wegetuje na marginesie, licząc na szczęśliwy traf i zwolnienie jakiegoś obszaru. Niezliczone gatunki istot żywych od niepamiętnych czasów wykorzystywały wynalazek dzielenia środowiska na prywatne terytoria. Najwcześniej własne obszary posiadały zapewne grzyby i rośliny, ale ich terytoria są niemal zawsze równe terenowi zajętemu przez organizm. Drzewom czy krzewom wystarcza zwykle obszar, jaki zacieniają, ale jeśli poziom innych zasobów, na przykład wody czy soli mineralnych, jest krytyczny, niektóre gatunki powiększają swój obszar wpływów, częściowo (lub nawet całkowicie) oczyszczając go z konkurentów poprzez wydzielanie zabójczych substancji chemicznych30. Zwierzęta wielokomórkowe, dzięki posiadaniu układów nerwowych, mają jednak w tej dziedzinie znacznie większe możliwości. Tym większe, im na wyższym poziomie rozwoju stoją. Zachowania terytorialne na przykład zaobserwowano jedynie u nielicznych mięczaków, ale są one już całkiem powszechne u skorupiaków i owadów czy niższych kręgowców. Jeśli chodzi o ptaki i ssaki, to jakieś formy zachowań terytorialnych dotyczą większości gatunków31. Granica zwierzęcego terytorium jest głównie wirtualna znajduje się ona przede wszystkim w mózgu właściciela, a dopiero jego działania mogą przekazać niezbędne informacje do mózgów innych przedstawicieli jego gatunku. Wejście w posiadanie i utrzymanie terytorium jest więc zadaniem intelektualnie wymagającym. Do rzadkości należą podarunki od 29 Zob. T. R. Malthus, Principles of Population ( ). Polskie wydanie: Prawo ludności, tłum. K. Stein, Warszawa Tak zwana allelopatia antagonistyczna lub ujemna. 31 Zob. O. E. Wilson, Socjobiologia, tłum. M. Siemieński, Poznań 2000.

23 rodziców32, jednak nawet wtedy, gdy się zdarzają, dalsze obowiązki nie są proste. Trzeba terytorium dobrze poznać, by móc je w pełni użytkować i mieć na nim przewagę gospodarza, trzeba je wciąż znakować (chociażby chemicznie) lub w jakiś inny sposób sygnalizować swój stan posiadania (na przykład dźwiękowo); trzeba je patrolować, gdyż zdarzają się samotni desperaci, próbujący swojego szczęścia; trzeba wreszcie straszyć naruszających granice, a w ostateczności stanąć do bitwy. Warto zaznaczyć, że rozmiary takich zwierzęcych terytoriów, zwłaszcza u drapieżników, bywają ogromne niekiedy obejmują dziesiątki kilometrów kwadratowych. Mózgi zwierzęce pozwalają też na modyfikacje podstawowego rozumienia kwestii osobistych granic w zależności od sytuacji. Wilson w Socjobiologii, poza typowym terytorium ekonomicznym, wyróżnia także terytoria i areny godowe (zwykle wyznaczane przez samce na przykład cietrzewie), strefy bezpieczeństwa wokół miejsc gniazdowania, a także bronione kryjówki i miejsca do spania. Autor zauważa też, że nakłady na obronę terytorium muszą być równoważone przez zyski, czasem więc terytoria mogą się nakładać, a niekiedy pozostawać czysto czasoprzestrzenne, gdy ich granice przesuwają się wraz z wędrówkami posiadacza. Skrajnym przykładem takiego rozwiązania są zachowania dużych roślinożerców, żyjących na otwartych terenach. Dla samca jelenia, gazeli, antylopy czy bydła terytorium stanowi strefa bezpieczeństwa wokół stadka należących do niego samic. Z konieczności granice stają się tu wyłącznie wirtualne przenoszą się całkowicie do mózgu właściciela i jego konkurentów. Głównym wyznacznikiem staje się wzajemny kontakt wzrokowy osobników, a sygnały dźwiękowe bądź zapachowe pełnią rolę pomocniczą. Grupa osobników tego samego gatunku może być zresztą zbiorowym posiadaczem terytorium. Wśród bezkręgowców najdalej w tej dziedzinie zaszły mrówki i termity, których społeczności, porównywalne co do liczebności i zajmowanego terytorium z greckimi polis33, toczą między sobą regularne wojny. U ssaków takim grupowym posiadaczem jest zwykle rodzina typowa organizacja dla wielu gatunków drapieżników, zarówno tych drobnych (takich jak surykatki), średnich (na przykład wilków, likaonów, hien), jak i dużych (na przykład lwów). Granice terytoriów takich grup, niezależnie od tego, czy są stałe, czy czasoprzestrzenne, mogą (lecz nie muszą) być znakowane chemicznie, mogą też być lepiej pilnowane, gdyż więcej jest oczu do wypatrywania, ciał do odstraszania34 i wreszcie zębów do bronienia. 32 Przykładami są ośmiornice i niedźwiedzie. Amerykańscy ekolodzy obserwowali przypadki, gdy matka niedźwiedzica oddawała dorastającemu dziecku część swojego terytorium. Być może jest to reguła przynajmniej tam, gdzie daje się taki podarunek powetować, przyłączając do terytorium wolny teren z innej strony. 33 Oczywiście relatywnie jeśli za miarę zajmowanego obszaru przyjmiemy długość typowego osobnika. 34 Albo tylko głosowo, albo wzrokowo, ale zwykle przekazany sygnał ma jedno znaczenie: jeśli nie chcecie bójki, odejdźcie za horyzont. O kategorii granicy jako naturalnym ograniczeniu 65

24 To już nam, ludziom, jest bardzo bliskie, szczególnie że u naszych bezpośrednich krewnych naczelnych organizacja stadna jest w zasadzie typowa. Co prawda wielkie leśne małpy człekokształtne przeszły kiedyś przez etap życia w parach (gibbony), a nawet samotnictwo (dziś jeszcze orangutany), fazy te pozwoliły jednak naszym przodkom utworzyć stada oparte na pokrewieństwie i przyjaźni między samcami tak charakterystyczne dla ludzi i szympansów, a różniące nas od większości pozostałych małp, u których rdzeniem stada są spokrewnione samice. Wojciech Borkowski, Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska 66 Terytoria ludzkie. Granice ciała i ich kulturowe ekstensje. Człowiek, który w porównaniu do otaczającego go świata jest organizmem niezwykle zaawansowanym, używa kategorii granicy tak szeroko i abstrakcyjnie, jak to tylko możliwe. Jako gatunek biologiczny nie pozostaje jednak poza tymi uwarunkowaniami, które opisaliśmy powyżej, tym bardziej że graniczność (w sensie kresu życia osobniczego) jest po prostu wpisana w jego trwanie za sprawą nieprzekraczalnej granicy śmierci. Jak pisze Lynn Margulis: Śmierć to rozpad ściśle wytyczonych granic osobnika; w momencie śmierci zanika poczucie własnej odrębności 35. Śmierć, czyli granica trwania osobniczego życia, jest w nas zaprogramowana, choć może nie tak bezpośrednio jak w przypadkach zamierania pasm komórek w ogonkach liści drzew i krzewów klimatu umiarkowanego (które opadają na sygnał skracającego się dnia), śmierci ośmiornic zostawiających swój teren potomstwu czy (podobno) zdrowych, ale stuletnich słoni. Nawet bez przywołania jednoznacznej dzisiaj diagnozy, że kresem życia osobniczego przypłaciliśmy istnienie płci, a zatem i powstawanie złożonych po części z nas samych pokoleń potomnych (będących jakąś gwarancją nieśmiertelności), metafora-nie-metafora opadających liści głęboko przemawia do ludzkich odczuć kresu, granicy, końca. To przeczucie i doświadczenie kresu po tysiąckroć opisywali już poeci, filozofowie, historycy obyczajów, lecz naukowe, obiektywne rozpoznanie nie jest tu bynajmniej sprawą prostą. W rozważaniach nad jego kulturowym opracowaniem najwięcej zdaje się mieć do powiedzenia antropologia, od początku swego istnienia zgłębiająca zagadnienia aspektów granicy w różnych systemach kulturowych norm, zakazów, porządków społecznych, wojen plemiennych, odrębności sacrum i profanum. Szczególnie istotną syntezę wcześniejszych dokonań w tej dziedzinie stanowi teoria klasyka badań nad rytualnym przekraczaniem granicy, Arnolda van Gennepa, który w zakończeniu swych dociekań nad sekwencyjnością i zdumiewającą identycznością praktykowanych przez człowieka rytuałów stwierdza obecną w nich wielką ideę, która wiąże etapy życia ludzkiego z życiem przyrody, a posuwając się jeszcze dalej z odwiecznym rytmem wszechświata L. Margulis, Od kefiru do śmierci, tłum. M. Ryszkiewicz, w: Jak to jest? Naukowy przewodnik po wszechświecie, red. J. Brockman i K. Matson, Warszawa 1997, s A. van Gennep, Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, tłum. B. Biały, Warszawa 2006, s. 190.

25 Złożone z fazy preliminalnej, liminalnej i postliminalnej37 obrzędy przejścia są, zdaniem autora, właściwe wszystkim ludom świata. Odpowiadają one co za van Gennepem dopowiada już współczesna antropologia najgłębszym doświadczeniom struktury, obrzeży i granic, stanowiącym poręczny symbol społeczeństwa38. W przekonaniu Mary Douglas, a także Edmunda Leacha, złożoność społecznego życia ludzi lepiej nawet niż progi i framugi odzwierciedla po prostu ciało organizmów żywych, symbolizujące każdy system ograniczony: ciało uczestniczące we wszystkich rites de passage, ciało składane w ofierze, krojone wzdłuż lub w poprzek, ciało zwierząt czarnych lub białych, ciało jednorocznych jałówek, jagniąt, kóz, kogutów spalanych, topionych, duszonych, zadeptywanych, a wreszcie i ciało ludzkie, poddawane najbardziej zdumiewającym, ale i głęboko logicznym, kiedy tak na nie patrzeć, zabiegom rytualnym. Ponieważ stanowi ono najpierwotniejszy wzór ograniczoności, zwłaszcza zaś ograniczoności doświadczanej jako szczelność, integralność systemu, która, jak powiedziano, dla każdej istoty żywej (od orzęska po Homo sapiens) jest gwarancją trwania, faktycznego, egzystencjalnego doznania życia, ciało ludzkie musi być (i jest!) traktowane w kulturze w szczególny sposób. Przede wszystkim wszelkie jego nawet naturalne szczeliny, pęknięcia, otwory są przez człowieka rozpoznawane jako otwarcia niebezpieczne, zagrażające, naruszające upragnioną szczelność. Wszystkiemu, co przez te szczeliny się wydobywa krwi, moczowi, kałowi, plwocinom, łzom, spermie ale także temu, co sytuuje się na granicy ciała naskórkowi, paznokciom, włosom, napletkowi przypisuje się w kulturze specyficzną moc, którą można by nazwać mocą materii obrzeży. Równocześnie w wielu kulturach pokonywaniu kolejnych szczebli drabiny społecznej, zmianom statusu towarzyszą zabiegi dokonywane właśnie na tych obrzeżach. Nie szukając zbyt daleko, można wskazać choćby na słowiańskie postrzyżyny, czyli skracanie włosów chłopcu mającemu wejść w dorosłość, czy oczepiny, polegające na obcięciu warkocza panny młodej i ukryciu reszty włosów pod czepcem. Podobnie interpretowane są również inne praktyki obrzezanie mężczyzn, golenie włosów, skaryfikacja39, klitoridektomia, wybijanie zębów itp.40. Jak twierdzi Edmund Leach: [ ] im wyraźniej definiujemy nasze granice, tym bardziej świadomie spostrzegamy nieczystość, która w nieznany nam sposób znalazła się po nieodpowiedniej stronie granicy. Niejako definicyjnie granice pozostają nieczyste i wkładamy wiele wysiłku w utrzymanie ich w czystości po to, by zachować pewność w naszym systemie pojęciowym Terminy urobione od łacińskiego słowa limen próg. 38 Zob. M. Douglas, Czystość i zmaza, tłum. M. Bucholc, Warszawa Odmiana sztuki zdobienia ciała poprzez nacinanie, zadrapywanie lub wypalanie skóry tak, że w danym miejscu tworzy się jasna tkanka bliznowa. 40 Zob. np. E. Leach, A. J. Greimas, Rytuał i narracja, tłum. M. Buchowski, A. Grzegorczyk, E. Umińska-Plisenko, Warszawa Tamże, s. 68. O kategorii granicy jako naturalnym ograniczeniu 67

26 Wojciech Borkowski, Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska 68 Nieczystość granic wynika z tego, że to właśnie na nich zachodzi mieszanie się światów konieczne, ale i ryzykowne dla egzystencji. Ich strzeżenie i zabezpieczanie jest w kulturowym doświadczeniu (i wyobrażeniu) człowieka warunkiem sine qua non trwania separowanego, zintegrowanego systemu, nie tylko zresztą ciała jako naszego mikrokosmosu, stanowiącego wzór, ale i ciała odwzorowującego porządek makrokosmosu. Tak samo istotne jest to w prawidłowym funkcjonowaniu większych systemów kast, klas, warstw społecznych oraz systemów terytorialnych. Krzyż nad progiem, kosa, sierp na zewnętrznej, przyprogowej ścianie chałupy, kapliczka na rozstajnych drogach, a wreszcie szlabany, mury i zasieki na granicach państwowych oto czytelne przykłady zjawiska, o jakim tu mowa. Socjobiologia, a także psychologia ewolucyjna i antropologia dość jednoznacznie określają właściwy ludzkiemu gatunkowi terytorializm42. Opisywane przez Edwarda Halla odmienne w różnych kulturach dystanse przestrzenne nie przeczą temu, że dobrze znana biologom potrzeba oznaczenia własnego terytorium i zachowania granicy przestrzennej pomiędzy osobnikami jest także domeną człowieka. W szczególnym związku z tą cechą Homo sapiens s. pozostaje na przykład (po latach dziś znów szczegółowo analizowana) skłonność do utrzymywania i zachowywania granic etniczności jako współwyobrażonej przestrzeni dookreślania się grupy wobec innych grup, całkowicie prawie niezależna od treści kulturowych, jakie socjologia zwykła była dotąd przypisywać etniczności. Klasyk badań nad etnicznością, Fredrik Barth, proponuje wręcz odłączenie kultury od myśli etnicznej i skupienie się w badaniach na wewnętrznym samopostrzeganiu się członków danej wspólnoty jako odrębnych od innych istot, w którym treści kulturowe mają wyłącznie operacyjny charakter. Granice grupowe Bartha są ważniejsze niż zestaw kulturowy, uznawany dotąd za wyznacznik etniczności, przy czym jak wykazuje rzetelna analiza Steve a Fentona granice kulturowe mają wyłącznie wymiar mentalny, tkwią w głowach, światoobrazach swych nosicieli, podczas gdy granice grupowe są realnie doświadczanymi przez mniejszości etniczne limesami biologicznymi43. Konieczność rozpoznawania pozycji terytorialnej i społecznej oraz jej utrzymywanie okazuje się zatem równie ważne w kulturze jak w naturze, chociaż kulturowa wersja naturalnego porządku granic nie ma może aż tak fraktalnego charakteru44, jaki rejestrujemy w świecie przyrody. Potrzebujemy porządku zauważają antropolodzy, acz ludzki porządek ma skłonność do linii prostych, geo- 42 Zob. np.: E. T. Hall, Ukryty wymiar, tłum. T. Hołówka, Warszawa Zob. S. Fenton, Etniczność, tłum. E. Chomicka, Warszawa Problem ten omawia również D. Wężowicz-Ziółkowska w artykule Regionalizm jako strategia przetrwania, w: Rodzina, tradycja, regionalizm. Oświata i wychowanie na Podbeskidziu, t. 4, Bielsko-Biała 2007, s Choć różnorodność, hierarchiczność, a niekiedy i mozaikowość (Izrael Palestyna) terytorialnych podziałów politycznych mocno się do tego wzorca zbliża!

27 Rys. 2. Ukształtowane przez długotrwałe procesy historyczne granice państw europejskich i nakreślone przez europejskich polityków kolonialnych, w znacznym stopniu sztuczne, granice państw Afryki. O kategorii granicy jako naturalnym ograniczeniu

Ewolucjonizm NEODARWINIZM. Dr Jacek Francikowski Uniwersyteckie Towarzystwo Naukowe Uniwersytet Śląski w Katowicach

Ewolucjonizm NEODARWINIZM. Dr Jacek Francikowski Uniwersyteckie Towarzystwo Naukowe Uniwersytet Śląski w Katowicach Ewolucjonizm NEODARWINIZM Dr Jacek Francikowski Uniwersyteckie Towarzystwo Naukowe Uniwersytet Śląski w Katowicach Główne paradygmaty biologii Wspólne początki życia Komórka jako podstawowo jednostka funkcjonalna

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ekologia wyk. 1 wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ochrona środowiska Ekologia jako dziedzina nauki jest nauką o zależnościach decydujących

Bardziej szczegółowo

Teoria ewolucji. Podstawowe pojęcia. Wspólne pochodzenie.

Teoria ewolucji. Podstawowe pojęcia. Wspólne pochodzenie. Teoria ewolucji Podstawowe pojęcia. Wspólne pochodzenie. Ewolucja Znaczenie ogólne: zmiany zachodzące stopniowo w czasie W biologii ewolucja biologiczna W astronomii i kosmologii ewolucja gwiazd i wszechświata

Bardziej szczegółowo

Temat: Czym zajmuje się ekologia?

Temat: Czym zajmuje się ekologia? Temat: Czym zajmuje się ekologia? Z czym kojarzy Ci się pojęcie ekologia? Termin ekologia pochodzi z języka greckiego i utworzono go z dwóch wyrazów: oikos oznacza dom, środowisko lub miejsce życia; lógos

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii do klasy III.

Rozkład materiału z biologii do klasy III. Rozkład materiału z biologii do klasy III. L.p. Temat lekcji Treści programowe Uwagi 1. Nauka o funkcjonowaniu przyrody. 2. Genetyka nauka o dziedziczności i zmienności. -poziomy różnorodności biologicznej:

Bardziej szczegółowo

SP Klasa VI, temat 2

SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 zagiąć NAUKOWCY SP Klasa VI, temat

Bardziej szczegółowo

Różnorodność życia na Ziemi

Różnorodność życia na Ziemi Różnorodność życia na Ziemi dr Joanna Piątkowska-Małecka Cechy istoty żywej Autoreplikacja zdolność do reprodukcji (samoodtwarzania) Autoregulacja zdolność do podtrzymywania wewnętrznych reakcji chemicznych

Bardziej szczegółowo

Teoria ewolucji. Losy gatunków: specjacja i wymieranie. Podstawy ewolucji molekularnej

Teoria ewolucji. Losy gatunków: specjacja i wymieranie. Podstawy ewolucji molekularnej Teoria ewolucji. Losy gatunków: specjacja i wymieranie. Podstawy ewolucji molekularnej Specjacja } Pojawienie się bariery reprodukcyjnej między populacjami dające początek gatunkom } Specjacja allopatryczna

Bardziej szczegółowo

Bioróżnorodność gwarancją rozwoju i przeżycia dla przyszłych pokoleń

Bioróżnorodność gwarancją rozwoju i przeżycia dla przyszłych pokoleń Bioróżnorodność gwarancją rozwoju i przeżycia dla przyszłych pokoleń Różnorodność biologiczna oznacza zróżnicowanie wszystkich żywych organizmów występujących na Ziemi w ekosystemach których są częścią.

Bardziej szczegółowo

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody Ochrona przyrody ma w Polsce długie tradycje. Według niektórych źródeł pierwsze decyzje związane z nią pochodzą z X wieku - np. w sprawie ochrony bobrów. W kolejnych wiekach zaczęto chronić nadmiernie

Bardziej szczegółowo

Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m

Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m Ruchy wód morskich Falowanie Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m wysokości i 50-100 m długości.

Bardziej szczegółowo

I. Genetyka. Dział programu Lp. Temat konieczny podstawowy rozszerzający

I. Genetyka. Dział programu Lp. Temat konieczny podstawowy rozszerzający I. Genetyka 1. Czym jest genetyka? wymienia cechy gatunkowe i indywidualne podanych organizmów wyjaśnia, że jego podobieństwo do rodziców jest wynikiem dziedziczenia cech definiuje pojęcia genetyka oraz

Bardziej szczegółowo

Edukacja społeczno- przyrodnicza

Edukacja społeczno- przyrodnicza Edukacja społeczno- przyrodnicza KLASA I KLASA II KLASA III I półrocze I półrocze I półrocze Wie, jak należy zachowywać się w stosunku do dorosłych i rówieśników (formy grzecznościowe); rozumie potrzebę

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 17 lutego 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 17 lutego 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Dziennik Ustaw Nr 34 2893 Poz. 186 186 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 17 lutego 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 28

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach

Bardziej szczegółowo

Edukacja przyrodnicza

Edukacja przyrodnicza Edukacja przyrodnicza Wiedza przyrodnicza: Kl. Wymagania nie odróżnia roślin zielonych od drzew i krzewów. zbyt ogólnikowo opisuje budowę poznanych zwierząt. nie słucha zapowiedzi pogody w radiu i w telewizji.

Bardziej szczegółowo

Jak to z żubrami bywa ochrona żubra w ramach sieci Natura 2000

Jak to z żubrami bywa ochrona żubra w ramach sieci Natura 2000 Jak to z żubrami bywa ochrona żubra w ramach sieci Natura 2000 Żubr (Łac. Bison bonasus) jest największym ssakiem Europy, pomimo dużej wagi dochodzącej w przypadku samców niekiedy do 900 kg, żubry potrafią

Bardziej szczegółowo

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia?

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Dr inż. Krzysztof Klimaszewski Warszawa, 10.09.2014 r. Projekt "O bioróżnorodności dla przyszłości - czyli jak uczyć, że sarna nie jest żoną jelenia" korzysta

Bardziej szczegółowo

Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją).

Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją). Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją). Czym jest życie? metabolizm + informacja (replikacja) 2 Cząsteczki organiczne mog y powstać w atmosferze pierwotnej

Bardziej szczegółowo

cofnąłby się bez elektryczności o kilkaset lat.

cofnąłby się bez elektryczności o kilkaset lat. W swoim znakomitym dokumencie o internecie, Lo i stało się. Zaduma nad światem w sieci, reżyser Werner Herzog porusza ciekawy temat rozbłysku słonecznego, który w początkach elektrycznej nowoczesności

Bardziej szczegółowo

Rola zielonych szkół w promocji obszarów Natura dr Maria Palińska Włocławskie Centrum Edukacji Ekologicznej

Rola zielonych szkół w promocji obszarów Natura dr Maria Palińska Włocławskie Centrum Edukacji Ekologicznej Rola zielonych szkół w promocji obszarów Natura 2000 dr Maria Palińska Włocławskie Centrum Edukacji Ekologicznej www.wcee.org.pl Konferencja pn. Co dalej z nami pytają obszary Natura 2000 Walory przyrodnicze

Bardziej szczegółowo

Rozkład tematów z geografii w Gimnazjum nr 53

Rozkład tematów z geografii w Gimnazjum nr 53 Rozkład tematów z geografii w Gimnazjum nr 53 Rozkład materiału nauczania w podziale na poszczególne jednostki lekcyjne (tematy) przy 2 godzinach geografii w tygodniu w klasie drugiej gimnazjum. Nr lekcji

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe z przyrody. Klasa 4. Dział 1 MY I PRZYRODA. Dział 2 MOJA OKOLICA

Wymagania programowe z przyrody. Klasa 4. Dział 1 MY I PRZYRODA. Dział 2 MOJA OKOLICA Wymagania programowe z przyrody Klasa 4 Dział 1 MY I PRZYRODA wyjaśnia, co to jest przyroda, wymienia elementy przyrody ożywionej i nieożywionej oraz wskazuje zachodzące między nimi zależności, wymienia

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

Teoria ewolucji. Dryf genetyczny. Losy gatunków: specjacja i wymieranie.

Teoria ewolucji. Dryf genetyczny. Losy gatunków: specjacja i wymieranie. Teoria ewolucji. Dryf genetyczny. Losy gatunków: specjacja i wymieranie. Dryf genetyczny W populacjach o skończonej liczebności może dochodzić do zmian częstości alleli nawet jeżeli nie działa na nie dobór

Bardziej szczegółowo

10 przyrodniczych cudów świata

10 przyrodniczych cudów świata 10 przyrodniczych cudów świata Afryka, Ameryka Południowa a może Australia? Zastanawiasz się, czasem gdzie mieszka najwięcej gatunków zwierząt, a przyroda wręcz tętni życiem? Naukowcy mają dla Ciebie odpowiedź!

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

Znaczenie zadrzewień śródpolnych dla ochrony różnorodności biologicznej krajobrazu rolniczego. Krzysztof Kujawa

Znaczenie zadrzewień śródpolnych dla ochrony różnorodności biologicznej krajobrazu rolniczego. Krzysztof Kujawa Znaczenie zadrzewień śródpolnych dla ochrony różnorodności biologicznej krajobrazu rolniczego Krzysztof Kujawa Różnorodność biologiczna Zróżnicowanie wszystkich żywych organizmów występujących na Ziemi

Bardziej szczegółowo

DINOLANDIA NAUKA, SPORT, ZABAWA

DINOLANDIA NAUKA, SPORT, ZABAWA DINOLANDIA NAUKA, SPORT, ZABAWA OFERTA SPECJALNA DLA SZKÓŁ Zapraszamy do Dinolandii na wycieczki połączone z nauką, sportem i zabawą. Nasi przewodnicy oprowadzą dzieci po parku, mogą też przeprowadzić

Bardziej szczegółowo

Temat: Gąbki i parzydełkowce.

Temat: Gąbki i parzydełkowce. Temat: Gąbki i parzydełkowce. 1. Gąbki zwierzęta beztkankowe. To bardzo proste zwierzęta żyjące wyłącznie w wodzie głównie w morzach i oceanach, rzadziej w wodach słodkich. Zasiedlają zazwyczaj strefę

Bardziej szczegółowo

RÓŻNORODNOŚĆ BIOSFERY WBNZ 845

RÓŻNORODNOŚĆ BIOSFERY WBNZ 845 RÓŻNORODNOŚĆ BIOSFERY WBNZ 845 (Biogeografia ekologiczna i ewolucyjna) WYKŁAD 1 January Weiner INOŚ ORGANIZACJA KURSU OK. 15 SPOTKAŃ: WYKŁADY OBECNOŚĆ NIE JEST OBOWIĄZKOWA, ALE ZALECANA JEDNO ZADANIE DOMOWE

Bardziej szczegółowo

Las jako zjawisko geograficzne. (Biomy leśne)

Las jako zjawisko geograficzne. (Biomy leśne) Las jako zjawisko geograficzne (Biomy leśne) Dlaczego lasy na Ziemi w Europie, Afryce, Ameryce, Azji są takie a nie inne? Są pochodną klimatu zmieniającego się w przestrzeni i czasie Lasy (ekosystemy,

Bardziej szczegółowo

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów Śladami mamutów. W dniu 20.10.2012 r. tj. sobota, wybraliśmy się z nasza Panią od geografii do Instytutu Nauk Geologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego na tegoroczną XI już edycję cyklu Tajemnice Ziemi

Bardziej szczegółowo

Zmienność. środa, 23 listopada 11

Zmienność.  środa, 23 listopada 11 Zmienność http://ggoralski.com Zmienność Zmienność - rodzaje Zmienność obserwuje się zarówno między poszczególnymi osobnikami jak i między populacjami. Różnice te mogą mieć jednak różne podłoże. Mogą one

Bardziej szczegółowo

Witold Jan Lech Sieć R-POINT - założenia projektowe. Definicje Strona 1

Witold Jan Lech Sieć R-POINT - założenia projektowe. Definicje Strona 1 Definicje Sieć R-POINT - założenia projektowe. Definicje Strona 1 Definicje. Procesy integracyjne inicjowane przez państwa założycielskie oraz przyłączanie się do Unii kolejnych państw oznacza zmiany prawa

Bardziej szczegółowo

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU wyróżnia elementy żywe i nieożywione w obserwowanym ekosystemie oblicza zagęszczenie wybranej rośliny na badanym terenie określa znaczenie wiedzy ekologicznej w życiu

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 17 lutego 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 17 lutego 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Dz.U.2010.34.186 2012.05.26 zm. Dz.U.2012.506 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 17 lutego 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 (Dz. U. z dnia

Bardziej szczegółowo

Sukcesja ekologiczna na lądzie kończy się zazwyczaj klimaksem w postaci formacji leśnej Lasy są najpotężniejszymi ekosystemami lądowymi

Sukcesja ekologiczna na lądzie kończy się zazwyczaj klimaksem w postaci formacji leśnej Lasy są najpotężniejszymi ekosystemami lądowymi Las w krajobrazie Sukcesja ekologiczna na lądzie kończy się zazwyczaj klimaksem w postaci formacji leśnej Lasy są najpotężniejszymi ekosystemami lądowymi Zajmują: - 8 % powierzchni całego globu - 30 %

Bardziej szczegółowo

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 INSTRUKCJA Poniżej znajdują się twierdzenia dotyczące pewnych cech, zachowań, umiejętności i zdolności,

Bardziej szczegółowo

Algorytmy ewolucyjne NAZEWNICTWO

Algorytmy ewolucyjne NAZEWNICTWO Algorytmy ewolucyjne http://zajecia.jakubw.pl/nai NAZEWNICTWO Algorytmy ewolucyjne nazwa ogólna, obejmująca metody szczegółowe, jak np.: algorytmy genetyczne programowanie genetyczne strategie ewolucyjne

Bardziej szczegółowo

Geografia Bliżej geografii Część 3 Przedmiotowy system oceniania. Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca

Geografia Bliżej geografii Część 3 Przedmiotowy system oceniania. Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu ognia Islandia podstawowe jednostki Europy; wymienić podstawowe

Bardziej szczegółowo

Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci Lindeman, 1888 ssp. communis Uzel, 1895

Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci Lindeman, 1888 ssp. communis Uzel, 1895 Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci Lindeman, 1888 ssp. communis Uzel, 1895 1. Systematyka Rząd - przylżeńce (Thysanoptera) Rodzina - wciornastkowate (Thrypidae) 2. Biologia i opis gatunku: Gatunek,

Bardziej szczegółowo

Genetyka populacji. Analiza Trwałości Populacji

Genetyka populacji. Analiza Trwałości Populacji Genetyka populacji Analiza Trwałości Populacji Analiza Trwałości Populacji Ocena Środowiska i Trwałości Populacji- PHVA to wielostronne opracowanie przygotowywane na ogół podczas tworzenia planu ochrony

Bardziej szczegółowo

Zmiany w środowisku naturalnym

Zmiany w środowisku naturalnym Zmiany w środowisku naturalnym Plan gospodarki niskoemisyjnej jedną z form dążenia do czystszego środowiska naturalnego Opracował: Romuald Meyer PGK SA Czym jest efekt cieplarniany? Ziemia posiada atmosferę

Bardziej szczegółowo

RZECZYWISTOŚĆ SPOŁECZNA: DZIAŁANIA SPOŁECZNE, GRUPA SPOŁECZNA, ZACHOWANIA ZBIOROWE, Jagoda Mrzygłocka-Chojnacka

RZECZYWISTOŚĆ SPOŁECZNA: DZIAŁANIA SPOŁECZNE, GRUPA SPOŁECZNA, ZACHOWANIA ZBIOROWE, Jagoda Mrzygłocka-Chojnacka RZECZYWISTOŚĆ SPOŁECZNA: DZIAŁANIA SPOŁECZNE, GRUPA SPOŁECZNA, ZACHOWANIA ZBIOROWE, Jagoda Mrzygłocka-Chojnacka DZIAŁANIA SPOŁECZNE Aktor społeczny jako podmiot działający (jednostka, grupa, zbiorowość)

Bardziej szczegółowo

KARTA PRACY Z PRZYRODY NR 1 KLASA VI MIESIĄC: wrzesień DZIAŁ: Ziemia częścią Wszechświata (podręcznik str.8 20).

KARTA PRACY Z PRZYRODY NR 1 KLASA VI MIESIĄC: wrzesień DZIAŁ: Ziemia częścią Wszechświata (podręcznik str.8 20). KARTA PRACY Z PRZYRODY NR 1 MIESIĄC: wrzesień DZIAŁ: Ziemia częścią Wszechświata (podręcznik str.8 20). 1. Wymieniam różnice między geocentryczną, a heliocentryczną teorią budowy wszechświata. 2. Wyjaśniam

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA EDUKACYJNE Z GEOGRAFII DLA KLASY II W ROKU SZKOLNYM 2016/2017

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA EDUKACYJNE Z GEOGRAFII DLA KLASY II W ROKU SZKOLNYM 2016/2017 SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA EDUKACYJNE Z GEOGRAFII DLA KLASY II W ROKU SZKOLNYM 2016/2017 Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca wymienić charakterystyczne Afryki.

Bardziej szczegółowo

Europejskie i polskie prawo ochrony

Europejskie i polskie prawo ochrony Europejskie i polskie prawo ochrony przyrody wobec lasów Warsztaty Udział społeczny w zarządzaniu cennymi przyrodniczo lasami Izabelin 20-21 lutego 2015 Wymagania dyrektywy siedliskowej Natura 2000 zakaz

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA IM. JANA PAWŁA II W DOBRONIU Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny GEOGRAFIA KLASA 3 GIMNAZJUM

SZKOŁA PODSTAWOWA IM. JANA PAWŁA II W DOBRONIU Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny GEOGRAFIA KLASA 3 GIMNAZJUM SZKOŁA PODSTAWOWA IM. JANA PAWŁA II W DOBRONIU Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny GEOGRAFIA KLASA 3 GIMNAZJUM 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie

Bardziej szczegółowo

Geografia Bliżej geografii Część 3 Przedmiotowy system oceniania. Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca

Geografia Bliżej geografii Część 3 Przedmiotowy system oceniania. Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca NAUCZYCIEL: DOROTA BARCZYK WYMAGANIA EDUKACYJNE Z GEOGRAFII W KLASIE III B G SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ŻARNOWCU W ROKU SZKOLNYM 2017/2018 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Dziennik Ustaw Nr 64 5546 Poz. 401 401 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 29 ust. 10 ustawy

Bardziej szczegółowo

Algorytm genetyczny (genetic algorithm)-

Algorytm genetyczny (genetic algorithm)- Optymalizacja W praktyce inżynierskiej często zachodzi potrzeba znalezienia parametrów, dla których system/urządzenie będzie działać w sposób optymalny. Klasyczne podejście do optymalizacji: sformułowanie

Bardziej szczegółowo

Podziały komórkowe cz. I

Podziały komórkowe cz. I Podziały komórkowe cz. I Tam gdzie powstaje komórka, musi istnieć komórka poprzednia, tak samo jak zwierzęta mogą powstawać tylko ze zwierząt, a rośliny z roślin. Ta doktryna niesie głębokie przesłanie

Bardziej szczegółowo

Opis kierunkowych efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych na I stopniu kierunku BIOLOGIA

Opis kierunkowych efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych na I stopniu kierunku BIOLOGIA Opis kierunkowych efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych na I stopniu kierunku BIOLOGIA Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów BIOLOGIA o profilu ogólnoakademickim

Bardziej szczegółowo

Genomika Porównawcza. Agnieszka Rakowska Instytut Informatyki i Matematyki Komputerowej Uniwersytet Jagiellooski

Genomika Porównawcza. Agnieszka Rakowska Instytut Informatyki i Matematyki Komputerowej Uniwersytet Jagiellooski Genomika Porównawcza Agnieszka Rakowska Instytut Informatyki i Matematyki Komputerowej Uniwersytet Jagiellooski 1 Plan prezentacji 1. Rodzaje i budowa drzew filogenetycznych 2. Metody ukorzeniania drzewa

Bardziej szczegółowo

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Filozofia INFORMATYKA Metodologia Wykład 1. Wprowadzenie. Filozofia, metodologia, informatyka Czym jest FILOZOFIA? (objaśnienie ogólne) Filozofią nazywa się

Bardziej szczegółowo

Warsztaty szkoleniowe dla nauczycieli i trenerów. Zbigniew Kaczkowski, Zuzanna Oleksińska

Warsztaty szkoleniowe dla nauczycieli i trenerów. Zbigniew Kaczkowski, Zuzanna Oleksińska Całkowity budżet projektu: 1 244 319 Koszt kwalifikowany: 1 011 069 Udział finansowy KE: 489 157 Udział finansowy NFOŚiGW: 451 612 Wkład własny beneficjentów: 303 550 (w tym udział finansowy WFOŚiGW: 1

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Olsztynie Maria Mellin Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

DLACZEGO SPOŁECZEŃSTWO SIĘ ZMIENIA?

DLACZEGO SPOŁECZEŃSTWO SIĘ ZMIENIA? dr Alicja Raciniewska Zakład Badań Kultury Materialnej i Wizualnej Instytut Socjologii UAM, Poznań alicjar@amu.edu.pl DLACZEGO SPOŁECZEŃSTWO SIĘ ZMIENIA? PODSTAWY SOCJOLOGII. WYKŁAD 15 Zmiana społeczna

Bardziej szczegółowo

Podział komórkowy u bakterii

Podział komórkowy u bakterii Mitoza Podział komórkowy u bakterii Najprostszy i najszybszy podział komórkowy występuje u bakterii, które nie mają jądra komórkowego, lecz jedynie pojedynczy chromosom tzw. chromosom bakteryjny. Podczas

Bardziej szczegółowo

Inwazyjne gatunki obce to rośliny, zwierzęta, patogeny i inne organizmy, które

Inwazyjne gatunki obce to rośliny, zwierzęta, patogeny i inne organizmy, które Inwazyjne gatunki obce to rośliny, zwierzęta, patogeny i inne organizmy, które nie są rodzime dla ekosystemów i mogą powodować szkody w środowisku lub gospodarce, lub teŝ negatywnie oddziaływać na zdrowie

Bardziej szczegółowo

Uczeń potrafi: przedstawić cechy. środowiska przyrodniczego. wyróżniające Europę na tle innych kontynentów. wyjaśnić przyczyny. zróżnicowania ludów

Uczeń potrafi: przedstawić cechy. środowiska przyrodniczego. wyróżniające Europę na tle innych kontynentów. wyjaśnić przyczyny. zróżnicowania ludów Tematy lekcji Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca DZIAŁ 1. EUROPA. RELACJE PRZYRODA - CZŁOWIEK - GOSPODARKA 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele

Bardziej szczegółowo

2/17/2015 ELEMENTY SOCJOLOGII PODRĘCZNIKI STARE WYDANIE PODRĘCZNIKA. Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012

2/17/2015 ELEMENTY SOCJOLOGII PODRĘCZNIKI STARE WYDANIE PODRĘCZNIKA. Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012 ELEMENTY SOCJOLOGII dr Agnieszka Kacprzak PODRĘCZNIKI Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012 PODRĘCZNIKI UZPEŁNIAJĄCE: Piotr Sztompka Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków, 2003 Krystyna

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia. Ekologii Lasu 2015/2016

Zagadnienia. Ekologii Lasu 2015/2016 Zagadnienia z Ekologii Lasu 2015/2016 Spis ważniejszych zagadnień w ramach przedmiotu (rozszerzonego) EKOLOGIA LASU 1. EKOLOGIA OGÓLNA (wybrane zagadnienia) - Podstawowe pojęcia (ich znaczenie i wzajemne

Bardziej szczegółowo

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Szczecińskiego oraz archipelagu przybrzeżnych wysp stał się pierwszym

Bardziej szczegółowo

w klasie pierwszej gimnazjum Nr lekcji Sugerowany temat lekcji Jednostki tematyczne w podręczniku Planeta Nowa 1 Dział: Podstawy geografii

w klasie pierwszej gimnazjum Nr lekcji Sugerowany temat lekcji Jednostki tematyczne w podręczniku Planeta Nowa 1 Dział: Podstawy geografii Propozycja rozkładu materiału nauczania w podziale na poszczególne jednostki lekcyjne (tematy) do podręcznika Planeta Nowa 1 przy 1 godzinie geografii w tygodniu w klasie pierwszej gimnazjum. Nr lekcji

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania

Przedmiotowy system oceniania 1 Przedmiotowy system oceniania 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu ognia Islandia wskazać na mapie

Bardziej szczegółowo

Co to jest wyspa? W sensie geograficznym: część lądu otoczona ze wszystkich stron wodą

Co to jest wyspa? W sensie geograficznym: część lądu otoczona ze wszystkich stron wodą Zoogoegrafia wysp Co to jest wyspa? W sensie geograficznym: część lądu otoczona ze wszystkich stron wodą Co to jest wyspa? W sensie biogeograficznym: ekosystem otoczony innymi, stanowiącymi wyraźne bariery

Bardziej szczegółowo

3 TABLICE NA PRZYSTANKACH TEMATYCZNYCH parametry 150cm x 125cm

3 TABLICE NA PRZYSTANKACH TEMATYCZNYCH parametry 150cm x 125cm ZAŁĄCZNIK 6.1 WYTYCZNE DO TREŚCI TABLIC I TABLICZEK Każda plansza powinna zawierać część opisową i graficzną (np. ilustrację, fotografię, rysunek). TABLICE INFORMACYJNE 1 TABLICA INFORMACYJNA - informacje

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Scenariusz nr 3. Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka. Blok tematyczny: Jesień dary niesie

Scenariusz nr 3. Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka. Blok tematyczny: Jesień dary niesie Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka Blok tematyczny: Jesień dary niesie Scenariusz nr 3 I. Tytuł scenariusza: Co tworzą rośliny w lesie? II. Czas realizacji: 2 jednostki lekcyjne. III. Edukacje (3 wiodące):

Bardziej szczegółowo

Biologia Klasa 3. - określa zakres ekologii, - wymienia biotyczne i abiotyczne

Biologia Klasa 3. - określa zakres ekologii, - wymienia biotyczne i abiotyczne Biologia Klasa 3 Dział :Wzajemne zależności między organizmami a środowiskiem Numer lekcji Temat lekcji Osiągnięcia ucznia podstawowe Osiągnięcia ucznia ponadpodstawowe 1 2 3 4 1. Charakterystyka środowiska

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych. Luki cenowe

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych. Luki cenowe Luki cenowe Uczestnik rynku stoi zawsze przed trudnym pytaniem: czy zajmować pozycję wyprzedzając wybicie, wchodzić na rynek zaraz po wybiciu, czy też czekać na ruch powrotny. Istnieją argumenty na rzecz

Bardziej szczegółowo

3. Izolacja ogniowa wełną mineralną ISOVER

3. Izolacja ogniowa wełną mineralną ISOVER 3. Izolacja ogniowa wełną mineralną ISOVER Ogień jest żywiołem, który z jednej strony w znaczący sposób przyczynił się do rozwoju ludzkości, z drugiej zaś strony może być powodem zniszczeń i tragedii.

Bardziej szczegółowo

RÓŻNORODNOŚĆ BIOSFERY WBNZ 845

RÓŻNORODNOŚĆ BIOSFERY WBNZ 845 RÓŻNORODNOŚĆ BIOSFERY WBNZ 845 (Biogeografia ekologiczna i ewolucyjna) WYKŁAD 1 January Weiner INOŚ ORGANIZACJA KURSU OK. 15 SPOTKAŃ: WYKŁADY OBECNOŚĆ NIE JEST OBOWIĄZKOWA, ALE ZALECANA JEDNO ZADANIE DOMOWE

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

Marta Jańczak-Pieniążek

Marta Jańczak-Pieniążek Projekt Bioróżnorodność Opolszczyzny skarbem dziedzictwa przyrodniczego (nr decyzji RPOP.05.01.00-16-0001/15-00) współfinansowany jest ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego

Bardziej szczegółowo

Wyk. 2 Ekologia behawioralna

Wyk. 2 Ekologia behawioralna Wyk. 2 Ekologia behawioralna Be or not to be? How be to be? Pytania o zachowanie Dlaczego to zachowanie wyewoluowało? Gody przed kopulacją Życie samotnie lub w grupie Pieśni ptaków składają się z gwizdów

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Biologicznych

Wydział Nauk Biologicznych Wydział Nauk Biologicznych Interesujesz się... Biologia sp. biologia człowieka rozwojem biologicznym człowieka i jego ewolucją populacjami pradziejowymi biologicznymi i psychologicznymi uwarunkowaniami

Bardziej szczegółowo

Ewolucja w układach podwójnych

Ewolucja w układach podwójnych Ewolucja w układach podwójnych Tylko światło Temperatura = barwa różnica dodatnia różnica równa 0 różnica ujemna Jasnośd absolutna m M 5 log R 10 pc Diagram H-R Powstawanie gwiazd Powstawanie gwiazd ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Nr 2 /2008 / 2009 grudzień, styczeń, luty. Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Twardogórze

Nr 2 /2008 / 2009 grudzień, styczeń, luty. Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Twardogórze Nr 2 /2008 / 2009 grudzień, styczeń, luty Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Twardogórze 1 Kwartalnik Ekologiczny Powstaje przy udziale uczniów : KOŁA PRZYRODNICZEGO KOŁA EKOLOGICZNEGO Pod

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Po ukończeniu klasy IV WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Uczeń: wymienia czynniki warunkujące dobre samopoczucie w szkole i w domu, konstruuje własny plan dnia i tygodnia, stosuje w praktyce zasady zdrowego

Bardziej szczegółowo

2/18/2016 ELEMENTY SOCJOLOGII CO TO JEST SOCJOLOGIA? GORĄCA SOCJOLOGIA A SOCJOLOGIA NAUKOWA

2/18/2016 ELEMENTY SOCJOLOGII CO TO JEST SOCJOLOGIA? GORĄCA SOCJOLOGIA A SOCJOLOGIA NAUKOWA ELEMENTY SOCJOLOGII dr Agnieszka Kacprzak CO TO JEST SOCJOLOGIA? socjologia (societas i logos nauka o społeczeństwie) Społeczeństwo jest to pewna liczba ludzi, którzy w określonych czasach i pod pewnymi

Bardziej szczegółowo

OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH

OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH Oceany światowe: Ocean Arktyczny Ocean Indyjski Ocean Atlantycki Ocean Spokojny Ocean Arktyczny Ocean Arktyczny jest bardzo ściśle monitorować na skutki zmian klimatycznych.

Bardziej szczegółowo

Nowa podstawa programowa dla przyrody. Blandyna Zajdler kierownik zespołu ekspertów MEN tworzących podstawę programową dla przedmiotu przyroda

Nowa podstawa programowa dla przyrody. Blandyna Zajdler kierownik zespołu ekspertów MEN tworzących podstawę programową dla przedmiotu przyroda Nowa podstawa programowa dla przyrody Blandyna Zajdler kierownik zespołu ekspertów MEN tworzących podstawę programową dla przedmiotu przyroda Reforma oświaty przygotowana przez ministerstwo zakłada wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum.

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. DZIAŁ VI PRZYRODA WOKÓŁ NAS - 5 NR I TEMAT LEKCJI 1. Lasy liściaste i iglaste WYMAGANIA PODSTAWOWE Uczeń: wymienia warstwy

Bardziej szczegółowo

ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE. Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych

ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE. Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych O CO CHODZI W TYM ARGUMENCIE Argument ten ma pokazać, że istnieje zewnętrzna przyczyna wszechświata o naturze wyższej niż wszystko, co

Bardziej szczegółowo

Podstawy biologii. Informacja genetyczna. Co to jest ewolucja.

Podstawy biologii. Informacja genetyczna. Co to jest ewolucja. Podstawy biologii Informacja genetyczna. Co to jest ewolucja. Materiał genetyczny Materiałem genetycznym są kwasy nukleinowe Materiałem genetycznym organizmów komórkowych jest kwas deoksyrybonukleinowy

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1)

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Kognitywistyka II r Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Terminy wykładów 13. 03. 2008 27. 03. 2008 03. 04. 2008 17. 04. 2008 24. 04. 2008 08. 05. 2008 15. 05. 2008 29. 05. 2008 05. 06. 2008 12.

Bardziej szczegółowo

1. Dyscypliny filozoficzne. Andrzej Wiśniewski Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016

1. Dyscypliny filozoficzne. Andrzej Wiśniewski Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 1. Dyscypliny filozoficzne Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Pochodzenie nazwy filozofia Wyraz filozofia pochodzi od dwóch greckich słów:

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis wszystkich sprawdzanych czynności wraz z poziomem ich wykonania zawiera poniższa tabela.

Szczegółowy opis wszystkich sprawdzanych czynności wraz z poziomem ich wykonania zawiera poniższa tabela. Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego w części matematyczno-przyrodniczej z zakresu przedmiotów przyrodniczych przeprowadzonego w roku szkolnym 2012/2013 Arkusz egzaminacyjny z przedmiotów przyrodniczych

Bardziej szczegółowo

EKOLOGIA J = Ekologia zespołów. Struktura zespołów. Bogactwo i jednorodność gatunkowa

EKOLOGIA J = Ekologia zespołów. Struktura zespołów. Bogactwo i jednorodność gatunkowa EKOLOGIA Ekologia zespołów Ekologia 1 Struktura zespołów Jak można scharakteryzować strukturę zespołu: cechy charakterystyczne Ile gatunków (bogactwo gatunkowe) Względna częstość występowania (dominacja,

Bardziej szczegółowo

www.harcerskanatura.eu PROJEKT

www.harcerskanatura.eu PROJEKT PROJEKT kampania edukacyjna dla dzieci i młodzieży 4 żywioły przyjaciele człowieka cykl konkursów w szkołach główna nagroda w konkursach wymiana dzieci i młodzieży między Partnerami projektu program edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Ekologia. Ochrona środowiska

Ekologia. Ochrona środowiska Grupa a Ekologia. Ochrona środowiska................................................. Imię i nazwisko Poniższy test składa się z 18 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania

Bardziej szczegółowo

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego Artur Michałowski ZMN przy Komitecie Prognoz Polska 2000 Plus PAN Konferencja naukowa Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania Augustów 3-4

Bardziej szczegółowo

1. Co to jest las 3. 2. Pielęgnacja drzewostanu.4. 3. Co nam daje las..5. 4. Zagrożenia lasu..6. 5. Monitoring lasu..7. 6. Ochrona lasu..

1. Co to jest las 3. 2. Pielęgnacja drzewostanu.4. 3. Co nam daje las..5. 4. Zagrożenia lasu..6. 5. Monitoring lasu..7. 6. Ochrona lasu.. 1. Co to jest las 3 2. Pielęgnacja drzewostanu.4 3. Co nam daje las..5 4. Zagrożenia lasu..6 5. Monitoring lasu..7 6. Ochrona lasu.. 8 Las jest jednym z najważniejszych z odnawialnych zasobów przyrody,

Bardziej szczegółowo

Program zajęć przyrodniczych realizowanych w ramach programu : Nasza szkoła-moja przyszłość

Program zajęć przyrodniczych realizowanych w ramach programu : Nasza szkoła-moja przyszłość Nr projektu : POKL.09.01.02-02-128/12 pt: Nasza szkoła-moja Przyszłość Program zajęć przyrodniczych realizowanych w ramach programu : Nasza szkoła-moja przyszłość Wstęp Coraz częściej pragniemy dalekich

Bardziej szczegółowo